Адам Міцкевіч

Тукай

"Паміраю - і не плачу,

І вы кіньце траціць сілу;

Мы ўсе ляжам у магілу -

Не вярнуць нам слёз гарачых.

Быў я панам соцень сёлаў,

Меў я слуг адборных світу.

Мае замкі навакола

Для гасцей былі адкрыты.

Што багацце чалавеку?

Замкі што, магутнасць, імя?

О, нікчэмны, марны дыме! -

Паміраю ў сіле веку!

Марыў я ў тамах змястоўных

Асягнуць багацце ведаў.

Шмат чужых краінаў зведаў -

І нарэшце стаў вучоным.

Што вучонасць чалавеку?

Розум што? Што слава, імя?

О, нікчэмны, марны дыме! -

Паміраю ў сіле веку!

У сумленні жыць я марыў,

Быў набожным я без меры;

Шанаваў законы веры

І касцёлу нёс ахвяры.

Што набожнасць чалавеку?

Што святая вера, імя?

О, нікчэмны, марны дыме! -

Паміраю ў сіле веку!

Ты мне скарбы дорыш дбала,

Дык чаму пажыць даў мала?

Чым за ласку адплачу я?

Прыгажуні чарнабровай

Падарыў нашто пяшчоты?

Не злічу сяброў турботы -

І бывайце ўсе здаровы!"

 

Так, відаць, па волі Божай

Тукай на смяротным ложы

Пакідаў жыццё на векі,-

I самкнуў свае павекі.

 

Раптам гром грыміць над дахам,

Задрыжалі ўсе харомы...

Нейкі старац незнаёмы

Апынуўся ў самым гмаху.

Сівізна пакрыла скроні,

Барада аж па калені.

Сам у белым ён адзенні

На кіі паклаў далоні.

"Тукай!" - клікнуў, з ложка цягне,

За сабою бегчы кажа...

Ўжо мінулі вал і стражу

I пакрочылі па багне.

Ноч навісла над зямлёю...

Месяц з серабрыстым тварам

То спяшыць насустрач хмарам,

То панікне за імглою.

А яны ўсё крочаць далей.

Над балотам дождж імгліцца...

Прамінулі ўжо Гніліцу

I Калдычаўскія хвалі.

Дзе дрыгвы купчастай шыры

Абступіў гушчар сасновы,

На гары відаць Жарновай

Чуб, насунуты са жвіру.

На магіле ў гэту пору

Старац кленкнуў, вокам бліснуў

I далоні ўзняў угору,

Тройчы крыкнуў, тройчы свіснуў.

"Тукай, глянь: вунь там на багне

У хацінцы за дарогай

Есць мудрэц Палель - ён прагне

Мудрацу даць дапамогу.

Знаю, што ў жыццёвай школе

Ты здабыў вучонасць дбала;

Знаю, што па божай волі

Пражывеш на свеце мала.

Ды палохацца зарана:

Ты пазнай мае турботы!

I жыві ты для каханай,

Для сяброў будзь несмяротны!

 

Бо адзін я толькі знаю,

Як пасцігнуць вечнасць свету.

Для дваіх я права маю

Таямніцу выдаць гэту.

Падбяры сабе другога

Чалавека, у якога

Пры любым выпрабаванні

Можаш верыць ты з парукай.

Знойдзеш - несмяротным станеш.

А не знойдзеш - смерць і мукі!" -

"Прадказанне гэта, старча,

Павалокаю пакрыта.

Растлумач мне..." - "Растлумачу:

Чалавека падбяры ты!

Розум, сэрца хай рассудзяць.

Пра тваё кажу збавенне!

Верны ці няверны будзе,

Несмяротнасць ці знішчэнне!..

Да слугі давер'е маеш?.."

Адказаць бы Тукай рады,

Ды ці верыць - сам не знае,-

Сярод слуг нямала здрады.

"Для каханкі мо ці жонкі?" -

"Так..." - і змоўк, глядзіць задумна.

"Так..." - і голас яго звонкі

Абарваўся раптам сумна.

"Так, для жонкі... для каханай..."

I ён верыць і баіцца,

Каб усё ж не памыліцца,

Не сустрэць бы тут абману...

Што сказаць - і сам не знае,-

I нарэшце ён змаўкае.

"Згінь і стань ты невядомым

У абдымках страшнай смерці!

Як не верыш ты нікому,

Дык навошта жыць на свеце?"

А ён думае, гадае:

"Жонцы? Другу" - сам не знае.

Думае... Раптоўна хмары

Засланілі неба ўдалі...

Бліскавіца... Гром ударыў,

Ажно сцены задрыжалі.

Бор шуміць, зямля трасецца,

Лес гарыць, кіпіць балота

I вада знікае ў рэчцы,

Нікнуць травы і чароты.

Сярод стуку, свісту, грому,

Ці па волі злой ці Божай,

Тукай зноў на ўласным ложы

Паміж родных і знаёмых.

Раптам голас чуе знекуль:

"Не бывае чалавека,

Для якога ў кожны момант

Можна верыць, як самому".

II

"Ах, я маю друга, маю!" -

Кажа Тукай перад смерцю.

Бледнасць шчок яго знікае,

У вачах здароўе свеціць.

Тукай, вырваны з магілы-

Падхапіўся, стаў на ногі,-

Ходзіць сам, без дапамогі -

Дзе ўзяліся тыя сілы?

Бачыць ля падушкі ў зале

Ды з валовай скуры карты.

На іх чэрці тут, не жарты,

Лёсу тайну распісалі.

Ен з цікавасцю хапае,

Сеў, падпёрся і чытае:

"Маладзік узыдзе ночкай,

Ты ідзі аж да гаёчка,

Дзе каменне - з-пад камення

Белага нарві карэння!

Блізка будзеш ты ад смерці"

Дай пасекчыся на чвэрці.

Хай карэнняў звараць белых,

Хай намасцяць часткі цела!

I тады ізноў зрасцешся,

Амалоджаным прачнешся.

Будзеш так ад гэтых зёлак

Вечна дужым і вясёлым".

Там былі перасцярогі

Галаву як секчы, ногі,

Дзе вады узяць для масці,

Колькі зёлак трэба класці.

А ў канцы у пару словах

Дадавалася умова:

 

"Калі часам хто захоча

Паказаць другому зелле,

Ці ўжыве яго ахвоча

Мо на іншым нейкім целе;

Ці ў патрэбную мо пору

Твайго цела не намасціць,-

Знай, цябе чакае гора,

Мукі пекла і няшчасці.

Калі ў смеласці ты пэўны,

Дай адказ нам знакам згоды.

Мефістофель для абмену

Прынясе трактат заўсёды.

Толькі не забудзь пра гэта!

Сцеражыся! Будзь умелым!

У Эрэбе ў шабас гучны

Падпісаў уласнаручна

Сам Люцыпар з таго свету

I заверыў Гадрамелах".

Тукай трохі раззлаваўся:

Гэткага не спадзяваўся...

Ен падпёр рукамі скроні,

Пальцам чухае ля носа,

На кантракт глядзіць зукоса,

То ў зямлю апусціць вочы,

Два разы нюхнуў табакі,

То на стол зірне, то збочыць,-

I пергаменту ён знакі

Зноў узвесіў на далоні.

Зноў іх пільна разглядае,

Узіраецца, чытае...

Раз яшчэ узважыў - кінуў,

Кулаком у стол тут грымнуў,

Азірнуўся па святліцы

I паклаў руку на грудзі,

I сказаў: "Няхай так будзе!"

А пасля ізноў садзіцца,

Зноў усхопіцца, блукае,

Сядзе зноў - і зірк на карты...

Хай ніхто яго не лае,

Бо няма з чарцямі жартаў!

Думае: "Ці жыць мне вечна,

Ці прадам для чорта душу".

Ды прамовіць - небяспечна,-

I маўчыць, губой не рушыць.

 

Вось адразу блізка тэрмін.

Тукаю з людзьмі журботна.

Ен у розуму майстэрні

Закрываецца самотны.

Свой трактат, пакуль пячаці

Не змясцілі на трактаце,

У цісках увагі строгай

Цісне, давіць да знямогі.

Злітак мыслі разнастайнай

У адзін ідзе плавільнік.

Там, бы воск, пад ціскам шчыльным

Награваецца і тае.

I экстракт выходзіць новы -

Выцякае прапанова.

Перадумаў, абумовіў:

"Выкрутасаў гэтых ходы,

Што апісана тут дбала,

Ці іх мала ці нямала,

Есць траякае пароды:

Каб схіліць каго да здрады,

Трэба сілы ці парады -

Падарункамі спакусіць,

Напалохаць ці прымусіць.

Ці інакш - такая справа -

Да пагібелі дарога

Есць траякая: трывога

I спакуса, і цікавасць.

Калі хто ў выпрабаванні

Не пагрузне ў гэтай твані,

Тады можна ўжо такому

Верыць, як сабе самому".

Са знаходкаю такою

Тукай лёгкаю хадою

Йдзе, пяра свайго шукае,

Пісьмо грэху укладае.

Але ўжо вакол сцямнела,

У чарніле штось засела.

Паліць свечкі дзве ў далоні,

Дзве чарніліцы напоўніў.

Ды баліць яму у локці,

А па пёрку - валасочак;

I спісаны ўвесь насочак;

Страсянуў, прыціснуў ногцем

I, на стол апёршы грудзі,

Напісаў: "Няхай так будзе!"

Думаў прозвішча прыкласці.

Ды пакуль ён "Т" выводзіў,

Гэтым разам на няшчасце

Думаў цэлай паўгадзіны;

Галавой ківаў бясчынна,-

I не пішацца, дый годзе!

Толькі каля "Т" ён шчыра

Кропкі вывеў... аж чатыры.

Ен не смее азірнуцца

Толькі думае упарта...

Хай над ім не пасмяюцца,

Бо няма з чарцямі жартаў!

Але як ён стаў дзівіцца,

Калі "Б" у слове будзе

Зазвінела ў перагудзе,

Пачало скакаць, кружыцца

I расці - аж месца мала,

Нібы з цеста яно стала.

3 яе ніжняй палавіны

Вырастаюць грудзі, рэбры,

3 яе верхняе часціны -

Галава вылазіць цэбрам

3 шыйкай тонкай, мураўінай,

I з бародкаю казлінай;

3 адной конскаю нагою

I з курынаю другою.

Вокам ён глядзіць валовым

I драпежны ўвесь у профіль.

Гэта чорт быў адмысловы,

Гэта сам быў Мефістофель.

Тукай думае: "Хрысціцца

Ці прасіць гасця садзіцца?"

Раптам чорт яго ў хвіліну -

Хваць за палец за мязінец! -

Нож пад скуру пхнуў ахвоча

I ў крыві пярынку мочыць.

Намачыў, уткнуў у руку

I рукой сціскае, водзіць.

Як мінуў У, К, А, Й,- выходзіць

Не іначай - слова "Тукай".

Свіснуў чорт - памчаўся рады.

I шукай цяпер з ім ладу!




Крыніца: http://svyatavit.iatp.by/bibliatec/Mitchkevich/Tukai/t.html
Пераклад: Н. Тарас

Беларуская Палічка: http://knihi.com