Аляксандар Пушкін

Казка аб мёртвай царэўне і аб сямі асілках

Цар з царыцай развітаўся,

У далёкі шлях падаўся,

І царыца ля акна

Засмучоная адна

Дні і ночы каратае —

Друга мілага чакае.

Ды не едзе ён, не йдзе —

Не відаць яго нідзе!

Толькі бура-завіруха

Ўецца, круціць, вые глуха,

Засыпае снег палі,

Бела ўсюды на зямлі.

Дзевяць месяцаў праходзіць,

З поля воч яна не зводзіць.

Покуль цар там вандраваў,

Бог дачку царыцы даў,

Вось, нарэшце, госць жаданы,

Дні і ночы так чаканы,

З дальніх земляў, гарадоў

Прыязджае цар дамоў.

На яго яна зірнула,

Цяжка з радасці ўздыхнула,

Захісталася, як цень.

І памерла ў той-жа дзень.

 

Доўга цар быў несуцешны,

Але што-ж — і ён быў грэшны;

Год, як сон пусты, прайшоў.

Ажаніўся цар ізноў.

І вось гэта маладзіца

Сапраўды была царыца:

І прыгожасцю ўзяла,

І разумная была;

Ды затое ганарліва,

Фанабэрыста, раўніва.

У пасаг было дано

Ёй люстэрачка адно;

Уласцівасць яно мела:

Гаварыць само умела.

І царыца толькі з ім

Забаўлялася з адным;

З ім заўсёды жартавала

І, ўглядаўшыся, пытала:

«Гэй, люстэрачка! скажы,

Ды ўсю праўду далажы:

Ці-ж не я за ўсіх мілейша,

Румянейша і бялейша?»

І люстэрка кажа ёй:

«Так, не знойдзецца другой

На ўсім свеце больш мілейшай

Румянейшай і бялейшай».

І царыца рагатаць,

І плячыма паціскаць,

І падміргаваць вачамі,

І прытупываць нагамі,

І круціцца, як юла...

Так яна вось і жыла.

 

А царэўна маладая

Ўсё расце ды расцвітае;

Вось яна расла, расла,

Паднялася — й расцвіла.

Белы твар, чарнюткі бровы,

Нораў ціхі, несуровы.

К ёй пасватаўся хутчэй

Каралевіч Елісей.

Сват прыехаў, цар даў слова,

А пасаг то быў гатовы:

Сем гандлёвых гарадоў

Ды сто сорак церамоў.

 

Пачала была царыца

Да заручын харашыцца

Прад люстэрачкам сваім,

Перамовілася з ім:

«Ці-ж не я за ўсіх мілейша,

Румянейша і бялейша?»

І ў адказ пачула: «Што-ж,

Ты прыгожая, ды ўсё-ж

Прыгажэй цябе, будзь пэўна,

Наша юная царэўна».

Як адскочыцца яна:

«Гэта ўсё хлусня адна!»

Па люстэрачку як стукне,

Чаравічкам як прытупне!..

«Ах ты, гадкае ты шкло!

Гэта лжэш ты мне назло.

Як раўняцца ёй са мною?

Я ў ёй дурасць супакою.

Ды аб чым тут гаварыць!

Як ёй белаю не быць:

Маці. носячы, сядзела

Ды на белы снег глядзела!

Толькі-ж гэта ўсё мана:

Не мілей мяне яна!

Абыйдзі ўсё царства наша,

Ці ўвесь свет, дык ножны скажа,

Што, як я, — няма такой».

Кажа зноў люстэрка ёй:

«А царэўна усё-ж мілейша,

Румянейша і бялейша.

Гэта праўда, не мана».

З чорнай зайздрасці яна

Бразь! люстэрачка пад лаўку,

І, паклікаўшы Чарнаўку,

Загадала грозна ёй,

Сеннай* дзеўчыне сваёй.

Каб царэўну маладую

Завяла у глуш лясную

Ды пакінула каб там

На галодны зуб ваўкам.

 

Чорт не зладзіць з бабай гнеўнай!

Што спрачацца тут? З царэўнай

Вось Чарнаўка ў лес пайшла,

Так далёка завяла,

Што царэўна ўсё ўгадала

І прасіцца ў дзеўкі стала:

«Не губі, душа мая,

Як царыцай буду я,

Дык тваю успомню дружбу.

Адплачу табе за службу,

За ўсе клопаты твае».

Дзеўка, любячы яе,

Не забіла, не звязала,

А пусціла і сказала:

«Не журыся тут адна».

І дамоў пайшла яна.

«Што? — царыца яе стрэла. –

Дзе царэўну ты падзела?» –

«У глушы стаіць лясной, —

Адказала дзеўка ёй. —

Моцна звязаны ёй рукі,

Менш цярпець ёй будзе мукі

Ад драпежнікаў-звяроў...

Не вярнуцца ёй дамоў».

 

І трызвоніць чутка стала:

Дочка царская прапала!

Цар за хмару стаў цямней.

Каралевіч Елісей

Памаліўся шчыра богу

І падаўся у дарогу

За красуняю-душой,

За нявестай маладой

 

А нявеста маладая

У глушы ўсю ноч блукае

І, нарэшце, раніцой

Бачыць церам прад сабой.

Пёс яе тут сустракае,

Брэхам радасным вітае;

Вось на двор яна ідзе —

Не відаць людзей нідзе.

Пёс бяжыць за ёю збоку,

А царэўна ціхім крокам

Тут на ганак узышла,

За кальцо рукой ўзяла, —

Дзверы скрыпнулі ціхутка,

І царэўна наша хутка

Увайшла у светлы дом;

Дываны ляжаць кругом,

Пад святымі стол дубовы,

Печ з ляжанкай адмысловай.

Бачыць, тут не хто-нібудзь —

Людзі добрыя жывуць;

Значыць, крыўды ёй не будзе.

Толькі, дзе-ж тут тыя людзі?

Дом царэўна абышла,

Ўсё прыбрала, падмяла,

Засвяціла богу свечку,

Добра выпаліла печку

І лягла адпачываць, —

Захацела дужа спаць.

 

Час абеду набліжаўся,

За дзвярыма грук раздаўся:

Уваходзіць сем братоў.

Сем асілкаў-вусачоў.

«Дзіва! — брат старэйшы кажа: —

Аж блішчыць святліца наша.

Нехта церам прыбіраў

Ды, напэўна, нас чакаў.

Хто-ж ты? Выйдзі, пакажыся,

З наш чэсна падружыся.

Як стары ты чалавек,

Дзядзькам будзеш нам навек.

Калі хлопец ты румяны,

Братам будзеш нам названым.

Як бабуля, маткай будзь.

Так усе няхай завуць.

Як дзяўчына-маладзіца,

Будзь нам мілая сястрыца».

 

І царэўна к ім сышла,

«Добры дзень» братам дала;

Пакланіўшыся ўсім міла,

Выбачэння папрасіла,

Што у госці к ім зайшла,

Хоць і званай не была.

І па ўсім браты пазналі,

Што царэўну тут прымалі.

Пасадзілі у куток.

Падавалі піражок,

Чарку з верхам налівалі,

Як умелі, частавалі.

Ад зялёнага віна

Адмаўлялася яна,

Піражка кусочак з’ела,

Больш нічога не хацела,

Ды з дарогі спаць ізноў

Адпрасілася ў братоў.

Завялі браты дзяўчыну

У святліцу на пярыну.

«Сні спакойна свае сны!» —

Пажадалі ёй яны.

 

Дзень за днём ідзе, мінае,

А царэўна маладая

Тут жыве; не сумна ёй

У сямі братоў адной.

Перад ранішняй зарою

Сілачы усёй гурбою

Выязджаюць пагуляць,

Шэрых качак пастраляць,

Руку правую пацешыць,

Сарачына**

ў полі спешыць,

Ці башку з шырокіх плеч

У татарына адсеч,

Або сілай выгнаць з лесу

Пяцігорскага чаркеса.

Гаспадыняю-ж яна

У святліцы той адна

Прыбярэ і прыгатовіць,

Ім супроць слаўца не мовіць,

І яны таксама ёй.

Так жывуць адной сям’ёй.

 

Ўсім ад першае хвіліны

Спадабалася дзяўчына.

Вось аднойчы раніцой

Увайшлі асілкі к ёй.

Ля парога ўсе пасталі,

Пакланіўшыся, сказалі:

«Нас сямёра ўсіх, цябе

Мы кахаем, за сябе

Ўзяць цябе мы ўсе гатовы,

Мы твайго чакаем слова,

Хочам мы прысуд твой чуць:

Аднаму ты жонкай будзь,

Іншым ласкавай сястрою.

Што-ж ківаеш галавою

З засмучэннем у вачах?

Ці тавар не па купцах?»

 

«Ой вы, бравыя малойцы,

Ўсе вы любыя мне хлопцы, —

Адказала ім яна, —

Як ілгу, ад перуна

Хай загіну я за тое;

Ўжо заручана даўно я.

І скажу вам, як братам:

Не даю я ганьбы вам,

Вас я ўсіх люблю сардэчна;

Ды аддадзена навечна

Я другому. Мне мілей

Каралевіч Елісей».

 

Тут асілкі пастаялі,

Ад няўдачы паўздыхалі.

«Што-ж... Даруй ты нам, не знаў, —

Брат старэйшы адказаў, —

Калі так, не заікнуся

Больш аб тым». — «Я не злуюся,

Ціха мовіла яна, —

І адказ мой не віна».

Жаніхі паклон аддалі,

Больш аб тым не ўспаміналі,

Перасталі ўсе тужыць,

Сталі зноў у згодзе жыць.

 

А між тым царыца злая

Ўсё царэўну ўспамінае, —

Не магла спакойна спаць,

Не магла ёй дараваць;

На люстэрка ўсё злавала,

Ды, нарэшце, зноў дастала

І, забыўшы гнеў зусім,

Красавацца перад ім,

Як раней, царыца стала

І з усмешкаю сказала:

«Гэй, люстэрачка! скажы,

Ды ўсю праўду далажы:

Ці ж не я за ўсіх мілейша,

Румянейша і бялейша?»

І ў адказ пачула: «Што-ж,

Ты прыгожая, ды ўсё-ж

Дзесь жыве яшчэ без славы

У сямі асілкаў бравых

Тая, што цябе мілей

І бялей і румяней»

І царыца наляцела

На Чарнаўку: «Як ты смела

Падмануць мяне? І ў чым!..»

І Чарнаўка тут ва усім

Ёй прызналася. Царыца

З лютай злосці кіпяціцца

І ёй кажа — ці не жыць,

Ці царэўну загубіць.

 

Раз царэўна кужаль прала,

На абед братоў чакала.

Раптам пёс як завурчыць

За акном. Яна глядзіць:

На дварэ стаіць чарніца***

;

Пёс жа к ганку падступіцца

Не дае бабулі. К ёй

Рвецца ён. як звер. «Пастой,

Пачакай, бабулька, троху, —

Ёй крычыць яна з парогу, —

Прыгражу сама я псу

І акрайчык прынясу».

Адказала ёй старая:

«Ах, мая ты дарагая!

Пёс пракляты так напаў,

Ледзь мяне не пакусаў.

Паглядзі, як ён буркоча!

Выйдзь сюды». — Царэўна хоча

Выйсці к ёй і хлеб ўзяла,

Толькі-ж з ганку як сышла,

Пёс к царэўне падбягае —

Да жабрачкі не пускае;

Толькі ступіць баба к ёй,

Ён кідаецца стралой

На старую. «Што такое?

Нешта стала з ім благое, —

Тут царэўна кажа ёй. —

На-ж, лаві акрайчык мой!»

Хлеб старая падхапіла,

Пакланілася ёй міла:

«Бог цябе благаславі;

Вось за хлеб табе, лаві!»

Да царэўны сакавіты,

Чырвань-золатам наліты,

Спелы яблычак ляціць...

Пёс як скочыць, завішчыць...

Ды царэўна тут у рукі

Хоп — злавіла. «Ад дакукі

Еш ты яблычак, мой свет.

Шчыра дзякуй за абед...» —

Ёй бабулечка сказала,

Пакланілася й прапала.

За царэўнай пёс бяжыць

І так жаласна глядзіць

Ёй у вочы, грозна вые,

Нібы сэрца псова ные,

Нібы хоча ёй сказаць:

«Кінь!» — Яна яго ласкаць,

Гладзіць белаю рукою:

«Што, Саколка, што з табою?

Ляж!» — і ў хату увайшла,

Зноў кудзелю узяла.

Ля акна за пражу села,

Ды на яблычак глядзела.

Што за яблык! сакавіты,

Быццам мёдам ён наліты,

Гэткі свежы і душысты,

І румяны, залацісты,

Ўсе зярняткі ў ім відаць,

Проста воч не адарваць!

Пачакаць яна хацела

Да абеду; не сцярпела,

Спелы яблык узяла,

К чырвань-губкам паднясла,

Асцярожна раз куснула

І кусочак праглынула...

І царэўна раптам тут

Пахіснулася у кут.

Белы рукі апусціла,

Плод румяны ураніла

І, як сноп, у той-жа час

Галавою пад абраз

Каля прасніцы упала,

Нерухомай, ціхай стала...

 

Гэтым часам сам братоў

Едуць весела дамоў

З маладзецкага разбою.

Грозна выючы, стралою

Ім насустрач пёс бяжыць,

Проста ў вочы ўсім глядзіць,

«Быць бядзе!» — браты сказалі

І галопам паімчалі.

Дома ахнулі яны...

Пёс на яблык наліўны

Налятае з брэхам лютым,

Праглынуў і здох. Атрутным

Сокам ён наліты быў

І царэўну загубіў.

У журбоце у душэўнай

Перад мёртваю царэўнай

Ўсе паніклі галавой

І з малітваю святой

Паднялі яе, адзелі

І хаваць ужо хацелі,

Ды раздумалі. Яна,

Як пад крылейкам у сна,

Ціхай, свежаю ляжала,

Што. здаецца, нібы спала.

Пачакалі дзень-другі —

Не прачнулася. З тугі

Тут браты пабедавалі,

А пасля ў труну паклалі

І ў поўночную пару

У пустэльную гару,

Засмучоныя, з труною

Падаліся ўсёй гурбою;

Там труну паміж слупоў

Да жалезных ланцугоў

Асцярожна прывінцілі,

Агарожу ўстанавілі

І. укленчыўшы прад ёй,

Перад мёртваю сястрой,

Большы брат прамовіў гэтак:

«Спі, царэўна, у труне ты;

Знікла раптам, як раса,

На зямлі твая краса;

Мы цябе ўсе шанавалі,

Разам мілага чакалі,

Ды халодная труна

Узяла цябе адна».

 

Вось у той-жа дзень царыца

Прад люстэрачкам садзіцца:

«Гэй, люстэрачка! скажы,

Ды ўсю праўду далажы:

Ці-ж не я за ўсіх мілейша,

Румянейша і бялейша?»

І люстэрка кажа ёй:

«Так, не знойдзецца другой

На ўсім свеце больш мілейшай,

Румянейшай і бялейшай».

 

За нявестаю сваёй,

Зя царэўнай маладой

Елісей па свеце скача.

Ды — няма!.. Ён горка плача.

Запытаецца ў каго —

Кожны дзівіцца з яго;

Хто смяецца і жартуе,

А хто быццам і не чуе;

Вось у сонца Елісей

Запытаўся без надзей:

«Свет наш сонейка! ты ходзіш

Круглы год па небе, зводзіш

Зімку з цёплаю вясной,

Ўсіх нас бачыш пад сабой.

Не адмоў сваім адказам:

Ці не бачыла дзе часам

Ты царэўны маладой?

Я жаніх, бач, буду ёй». —

«Не, не бачыла царэўны, —

Адказала сонца, — пэўна

Не жыва яна, мой свет.

Хіба месяц, мой сусед,

Сустракаў царэўну. Можа,

Ён табе ў бядзе паможа».

 

Цёмнай ночкі Елісей

Дачакаўся і хутчэй —

Толькі месяц паказаўся —

З просьбай ён за ім пагнаўся:

«Месяц, месяц, мой дружок,

Пазалочаны ражок!

Ты ўстаеш у цьме глыбокай,

Круглатвары, светлавокі,

І высока над табой

Ззяе зорак светлы рой.

Не адмоў сваім адказам:

Ці не бачыў, дружа, часам

Ты царэўны маладой?

Я жаніх ёй». — «Братка мой, —

Кажа месяц, — не заўважыў

Я царэўны. Справа наша

Толькі ўночы вартаваць,

А удзень іду я спаць.

Без мяне прабегла пэўна

Гэта юная царэўна». —

«Як шкада!» — жаніх сказаў.

Ясны месяц тут дадаў:

«Пачакай; аб ёй, быць можа,

Вецер чуў што. Ён паможа.

Ты ў яго лепш запытай,

Не сумуй, браток, бывай».

 

Елісей не траціў часу,

К ветру кінуўся адразу:

«Вецер, неба уладар,

Ты ганяеш статкі хмар,

Ты хвалюеш сіпе мора,

Ўсюды вееш на прасторы.

А баішся ты ўсяго

Толькі бога аднаго.

Не адмоў сваім адказам:

Ці не бачыў, дружа, часам

Ты царэўны маладой?

Я жаніх, бач, буду ёй».

Адказаў тут вецер буйны:

«Там за рэчкай ціхабруйнай

Ёсць высокая гара,

Ў ёй глыбокая нара;

У нары, ў імгле журботнай,

Бачыў я, вісіць самотнай

Там труна паміж слупоў.

Не відаць нідзе слядоў

Ля таго пустога месца;

Там ляжыць твая нявеста».

 

Вецер далей паімчаў.

Каралевіч зарыдаў

І пайшоў з журбой душэўнай

На прыгожую царэўну

Паглядзець яшчэ хоць раз.

Вось ідзе; праз нейкі час

Бачыць ён гару крутую,

Камяністую, пустую;

Пад гару нара вядзе.

Ён туды хутчэй ідзе.

Перад ім, ў імгле журботнай,

Між шасці слупоў, самотнай

У хрустальнай у труне

Спіць царэўна у вечным сне.

Аб труну нявесты мілай

Ён ударыўся ўсей сілай

Раскалолася труна,

І — прачнулася яна,

У здзіўленні пазірае

І з трывогай уздыхае:

«Як-жа доўга спала я!

Дзе-ж то прасніца мая?»

І ўстае з труны памалу...

Ах!.. і тут жа зарыдала,

А за ёй — і Елісей.

Потым ён бярэ й нясе

На святло яе з цямніцы,

Ды стралой дамоў імчыцца.

І пра дзіва тата ўслед

Трубяць чуткі на ўвесь свет!

 

Дома седзячы, царыца

Стала ў гэты час круціцца

Прад люстэрачкам сваім

І размовы весці з ім:

«Ці-ж не я за ўсіх мілейша,

Румянейша і бялейша?»

І ў адказ пачула: «Што-ж,

Ты прыгожая, ды усё-ж

Прыгажэй цябе, будзь пэўна,

Наша юная царэўна». —

«Ашалела ты зусім!»

І царыца трах! па ім

Ды у дзверы паляцела.

Там царэўну яна стрэла.

Тут яе туга ўзяла,

І царыцы смерць прышла.

Толькі ў дол яе спусцілі,

Як вяселле учынілі,

І з царэўнаю хутчэй

Павянчаўся Елісей;

І такіх яшчэ вяселляў

У дзяржаве той не мелі;

Я там быў, мёд, піва піў,

Толькі вусы абмачыў.

* Сенная дзяўчына — служанка, якая жыла ў сенцах.

** Сарачын (сарацін) — арабскі коннік.

*** Чарніца — манашка



Пераклад: Алесь Якімовіч

Беларуская Палічка: http://knihi.com