Анатоль Дзяленьдзік

Гаспадар

Драма ў дзвюх дзеях, дзесяці карцінах

Галоўныя дзеючыя асобы
Першая дзея
  Карціна першая
  Карціна другая
  Карціна трэцяя
  Карціна чацвёртая
  Карціна пятая
  Карціна шостая
  Карціна сёмая
Другая дзея
  Карціна восьмая
  Карціна дзевятая
  Карціна дзесятая


 

Галоўныя дзеючыя асобы

 

Зязюля Пётр Іванавіч - старшыня калгаса.

Валянціна - яго пляменніца, эканаміст.

Бондар Фёдар Лукіч - парторг.

Новікава Алена Мікалаеўна - сакратар райкома партыі.

Ляшчук Сяргей Міхайлавіч - начальнік абласнога сельгасупраўлення.

Вераб'ёў Павел Паўлавіч - загадчык сельгасаддзела райкома.

Таіса Цімафееўна - урач.

Харытончык Харытон Васільевіч - яе муж.

Кацярына - даярка.

Таня - яе дачка.

Антонавіч - бацька Кацярыны.

Міхась - галоўны інжынер.

Рыгор - рахункавод.

Карпук.

У эпізодах члены бюро райкома, сельскія жыхары.

 

 

Першая дзея

 

Карціна першая

 

Кабінет першага сакратара райкома партыі. Бюро праходзіць бурна. Раздражнёныя галасы. Стук алоўка па графіне.

 

Новікава (мілавідная строгая жанчына гадоў пад сорак). Таварышы! Ідзе пасяджэнне бюро райкома. Пётр Іванавіч, калі будзеце ўсіх перапыняць, да ночы не разыдземся.

Вераб'ёў (бледны хударлявы мужчына). Парушэнні, злоўжыванні... Партызаншчына ў горшым сэнсе гэтага слова!.. Так кіраваць гаспадаркай, таварыш Зязюля, нельга. (Кіўнуў на пухлую папку з паперамі.) Камісія пераканаўча гэта даказала.

Зязюля (гадоў пяцідзесяці, з абветраным тварам, насупіўся, засоп, маленькія вочкі пабялелі). Так - нельга! А як можна?! Як вы? Чаму ў нас у раёне кожная ўборка - чарговы штурм! А не штодзённая работа?.. Самі не ўмееце кіраваць, таварыш Вераб'ёў! Больш таго - перашкаджаеце кіраўнікам гаспадарак!

 

Члены бюро сядзяць, нізка апусціўшы галовы ад няёмкасці.

 

Сівы. Раней, пасля такіх слоў, выкладвалі партбілет.

Зязюля (агрызнуўся). А ты мне яго даваў?!

Мужчына ў акулярах. Алена Мікалаеўна! Калі тут... Як ён людзьмі кіруе?

Вераб'ёў. Як кіруе - сказана ў гэтых пісьмах. (Кіўнуў на папку.)

Новікава (раптам). Ці не адкласці бюро?

Ляшчук (дзелавіты, спартыўны, гадоў пад сорак). Няма калі адкладваць! Вобласць зацікаўлена як мага хутчэй... Калі ў пятніцу не аддадзім дакументы на будаўніцтва, год страцім!

Новікава (цярпліва). Пётр Іванавіч, давайце спакойна. Вы самі заказалі праект комплексу.

Зязюля (уздыхнуў). Мы прасілі меншы. Нам рэкамендавалі гэты. Згадзіліся. А калі пералічылі...

Мужчына ў акулярах (абурана). Дзіцячы сад!

Вераб'ёў. Санаторый у калгасе! Ён вельмі вам патрэбны?

Зязюля. Здароўе народа - вышэй за ўсё.

Вераб'ёў. Не дасць ён здароўя - саматужніцтва! Раёну давялі такі план па малаку!.. А ён задумаў - басейн на 50 метраў! Палац з зімнім садам!.. Ці не занадта рана?

Зязюля. Нашы хочуць жыць, як у горадзе.

Вераб'ёў. Паказуха! Колькі сродкаў - на вецер!

Мужчына ў скураным пінжаку. Толькі за тое, што адмовіўся выручыць суседзяў і здаць дадаткова пяцьдзесят тон збожжа...

Зязюля (абурыўся). У мяне што - бразільскі клімат, іншае сонца?! Няхай працуюць!

Сусед. Як ты мог прадаць цялушак у чужую вобласць, калі так маюць патрэбу суседзі? Ты патрыёт ці не?

Зязюля. А хто мне дасць навейшае абсталяванне для кормацэха - ты, суседзі?!

Мужчына ў акулярах. Дзіўна! З такой псіхалогіяй - і столькі гадоў на чале калектыву...

Ляшчук. Як старшыня камісіі павінен сказаць наступнае. Нездаровае становішча ў Галынцы - не выпадковасць. Гэта вынік недальнабачнай палітыкі старшыні. Усе мы добра памятаем партыйныя дакументы аб развіцці асабістых гаспадарак. Але ўзмацняючы вось гэтак, без меры, уласніка, Зязюля падрывае грамадскую вытворчасць. Іншая псіхалогія! Слаба прымацаваны провад на ферме - ну і няхай, калгаснае. Каровы аб'ядаюцца канюшынай - не мае... Калі Зязюля і надалей будзе кіраваць калгасам, ён яго разваліць!

Сівы. Здаецца, у вас няма вышэйшай адукацыі?

Зязюля (выцягнуў губы). Дваццаць тры гады гэта нікога не бянтэжыла!

Сівы. Але раней не ставіліся і такія задачы.

Новікава. Пётр Іванавіч, будзеце будаваць? Не? Значыць, семдзесят восем тысяч за праект...

Зязюля (пачухаў дрэнна паголены падбародак). Спішам.

Сівы. Вядома, кішэня ж не свая...

Зязюля. Лепш спісваць гэтыя тысячы, чым... Мала навокал помнікаў безгаспадарчасці?

Мужчына ў міліцэйскім кіцелі (усміхнуўся). А можа, ён мае рацыю?

Вераб'ёў. А хто будзе выконваць Харчовую праграму? Ваша міліцыя?

Новікава. Пётр Іванавіч, вырашаецца ваш лёс. Хочаце што-небудзь дадаць?

Зязюля (пакруціў кудлатай галавой). Не.

Новікава (абвяла ўсіх вачыма, памаўчала). Прапануецца наступнае рашэнне. За зніжэнне надояў малака, за адмову ад будаўніцтва заказанага комплексу, за супрацьпастаўленне ўласных гаспадарак вытворчасці, за сістэматычнае невыкананне ўказанняў райкома партыі старшыні калгаса «Сцяг» Зязюлю Пятру Іванавічу аб'явіць строгую вымову з занясеннем ва ўліковую картку. Рэкамендаваць сходу калгаснікаў вызваліць яго... ад пасады старшыні калгаса.

Мужчына ў міліцэйскім кіцелі. Ці не занадта? Пленум запатрабаваў уважлівых адносін...

Вераб'ёў. На гэтым жа Пленуме гаварылася: трэба рашуча мяняць кіраўнікоў, якія не адпавядаюць пастаўленым задачам!

Зязюля (нечакана, дзелавіта). З абкомам узгоднена?

Ляшчук. Зразумела.

Зязюля (задаволена кіўнуў, раптам). Футбол - у колькі?!

 

Сусед незадаволена цмокнуў языком.

 

Новікава. Няма іншых прапаноў? Тады галасуем...

 

 

Карціна другая

 

Утульная гарадская кватэра. Абстаўлена з густам. Прыглушанае няяркае святло, музыка. Тэлефон. З суседняга пакоя ў халаце выходзіць маладая прыгожая жанчына - Таіса.

 

Таіса. Слухаю! А! Зразумела. Засумаваў? (Жартаўліва.) Але, таварышы, пры чым жа тут я? (Смяецца.) Не ведаю, не ведаю. (Ажывілася.) Пераехаць назусім? О-ля-ля! Таварышы, гэта немагчыма, зусім выключана... (Рассмяялася.)

 

За акном шум аўтамашыны.

 

(Паглядзела ў акно, са злосцю). Я пазваню пазней. Не, не, я сама.

 

Паклала трубку. Званок у дзверы. Наспех паправіўшы валасы, пайшла адчыняць. Уваходзіць Зязюля.

 

Зязюля (працягвае кветкі). Ну, добры дзень, доктар!

Таіса (памарудзіўшы, прытулілася да яго). З днём нараджэння, мілы!

Зязюля. Ты адна?

Таіса. Праходзь. Рэгіна ў школе. Семінар, нарада?

Зязюля. Да чаго ж ты прыгожая!

Таіса. Дай руку і заплюшчы вочы... Так... (Надзявае бранзалет.)

Зязюля. Магнітны? Ух ты! (Пацалаваў яе ў шчаку.) Маланку не прыцягне?

Таіса (з націскам). Табе дапаможа.

Зязюля. Дзякую. Як я засумаваў!

Таіса (накрывае стол). Сёння яшчэ адзін юбілей - год і шэсць месяцаў! (Налівае віно, чокаецца, п'юць.)

Зязюля (незадаволена). Лічыш? У чалавека падскочыў ціск, прыходзіць да ўрача і... вось, юбілей... З ціскам лепш не стала...

Таіса. Хіба?

Зязюля. Але з'явіліся прыемныя станоўчыя эмоцыі. Так запісала ў гісторыю хваробы?

Таіса. Даслоўна!

Зязюля. Не кватэрка - аазіс! Тут я проста ажываю!

Таіса. Хоць бы раз зрабіў падарунак - нікуды не спяшаўся!

Зязюля. Ты небяспечная жанчына - чытаеш чужыя думкі! Сёння не спяшаюся.

Таіса. Што-небудзь здарылася?

Зязюля. Вырашыў жыць, як усе.

Таіса. Чаму раптам? Еш!

Зязюля. Хадзі да мяне...

Таіса (уздыхнула). Бягом, бягом... Паміж нарадамі ў сельгастэхніцы і семінарамі па аграхіміі... (Паслухмяна падышла, села побач.) Мой старшыня... Ад адной сустрэчы да другой - тыдні, а то і месяц... Толькі я магла так. Іншая даўно б...

Зязюля (лёгенька пацалаваў). Доктар, а чаму б нам не махнуць на поўдзень? Мора, сонца... Бархатны сезон... Хачу зрабіць для цябе такі круіз!..

Таіса. Нешта ты ўзвінчаны. Дай руку, памераю ціск...

Зязюля. Потым.

Таіса (усміхнулася). Я ведаю, што потым будзе ніжэйшы...

Зязюля (абдымаючы). Што б я рабіў без цябе... (Памаўчаў.) Анекдот!.. Якую ж хохму я хацеў? Ах, так! Мяне вызвалілі. Сёння, на бюро.

Таіса. Ну і жартачкі ў вас, боцман!

Зязюля. Гэта праўда, Тася.

Таіса (расплюшчыла вочы, працверазела). Сам папрасіў?

Зязюля. Ды не - з трэскам!

Таіса. За падзеж кароў?

Зязюля. Каровы - апошняя кропля. Успомнілі ўсе грахі. У чым быў вінаваты, у чым не быў... Як ваўка аблажылі!..

Таіса (пяшчотна правяла пальцамі па яго скронях, пацалавала). Чаму яны не зрабілі гэта раней? Столькі часу страціла... Каго замест цябе?

Зязюля (усміхнуўся, не адразу). Не здагадаешся... Твайго мужа.

Таіса. Харытона?! Сапраўды - свет цесны. Та-бе - іншую гаспадарку?

Зязюля. Наўрад ці.

Таіса. Чым думаеш заняцца?

Зязюля. Кахаць цябе, нікуды не спяшацца. (Пацягнуўся да яе.)

Таіса (адхілілася). Для мужчын гэта галоўнае?

Зязюля. Вось табе і на! Таіса, я чакаў, пакуль падрасце сын, дачку хацеў выдаць... Давай здзівім свет - пажэнімся. Я застаюся ў цябе.

Таіса. Ха! Калі стаў беспрацоўным... Мілы, ты мне патрэбен на кані!

Зязюля. Шкада, коней перавялі.

Таіса. Распачынаць важданіну з разводам... Ці не з'ездзіць табе ў ЦК?

Зязюля. За іншага - мог бы.

Таіса. Калі памёр адзін з каралёў, на яго грудзях выявілі наколку: «Далоў караля!..» Ты даўно хацеў вызваліцца.

Зязюля. Я?!

Таіса. Падсвядома. Хіба ж не? Ну што ж, няма ліха без дабра. Як гаварыў Чапай - напляваць і забыць. Паслухай, як завуць твайго прыяцеля? (Накінула халат, ходзіць.)

Зязюля. Якога?

Таіса. З Ленінграда. Памятаеш, ты вазіў нас у паляўнічы домік...

Зязюля. А, Фёдар, сябар дзяцінства.

Таіса. Што ён табе прапанаваў? Падсобную гаспадарку?

Зязюля. Ды ну, гэта жарт.

Таіса. Настойліва ён гэта рабіў! Звані.

Зязюля. Навошта?

Таіса. Што табе тут свеціць? А колькі нерваў, знявагі?.. Ну?

Зязюля. Хочаш жыць пад Ленінградам?

Таіса. Гэта табе трэба паехаць!

Зязюля (дастае запісную кніжку, шукае нумар, набірае па аўтамату). Алё. Сельскае прывітанне генеральнаму дырэктару! Нарада? Фёдар, два словы. Ты мне жартам прапанаваў падсобную гаспадарку. А калі б я... жартуючы згадзіўся? Нічога асаблівага - абрыдла! Неспакой падабаецца толькі паэтам. Колькі? (Паморшчыўся.) Сыдзе. І трохпакаёвую кватэру. Добра, няхай не адразу. Так! Месца для ўрача-тэрапеўта... Дамовіліся. (Паклаў трубку.)

Таіса. Наперадзе ў цябе - новае жыццё. Васьмігадзінны рабочы дзень, тэатр, кнігі...

Зязюля. Столькі гадоў аддаў калгасу!

Таіса. Праз год, другі, калі гаспадарка пакоціцца ўніз, яны зразумеюць, каго страцілі! Што з табой?

Зязюля. Нічога.

Таіса. Забудзь, выкінь з галавы! Пачні жыць, як людзі!

Зязюля. Так, так.

Таіса (налівае віно ў бакалы). Чын-чын, ды-рэктар!

Зязюля. Так.

 

П'юць.

 

Таіса. А ведаеш, сёння я хацела з табой развітацца. Назаўсёды.

Зязюля. Лепшага моманту не будзе.

Таіса. Не злуй! Калі звольнішся са старшыняў - што нам перашкодзіць быць разам? Такіх мужыкоў - пашукаць!

Зязюля. Калі пачыналі, кожную карову ведаў пайменна.

Таіса. Час пажыць і для сябе.

Зязюля. На першую зарплату купіў веласіпед. І па фермах. Раніцай даваў заданне - увечары правяраў...

Таіса. Забудзь!

Зязюля. А калі не было чым карміць цялушак...

Таіса. Спыніся!

Зязюля. Добра, паспрабую. (Заціснуў галаву рукамі, застагнаў.)

Таіса (пільна глядзіць. Пасля працяглага маўчання). Нікуды табе ад гэтага не ўцячы. Ленінград - гэта не выйсце.

Зязюля. Што?

Таіса (узяла яго за руку, паслухала пульс). Ніжні ціск мог быць меншы.

Зязюля. Так? Тады ідзі да мяне...

Таіса (хмурна адхілілася). Калі сход?

Зязюля. Гэтымі днямі.

Таіса. Калгаснікі цябе адпусцяць?

Зязюля. Куды яны дзенуцца?

Таіса. Ведаеш, чаму я пайшла ад Харытона?

Зязюля (расчаравана). Не з-за мяне?

Таіса. Не ўмееце за сябе пастаяць!

Зязюля. Не шумі. Я зараз пайду.

Таіса. Я буду з табой. Але ты не павінен здавацца!

Зязюля. Няхай маладыя.

Таіса. Стары? Французскія вучоныя лічаць, што малады ўзрост - да 45, сталы - да 59, пажылы - да 75, а стары - за 75...

Зязюля. Пакуль малады - махнём на поўдзень! Ляжыш на цёплай хвалі...

Таіса. Поўдзень табе нічога не дасць. Трэба змяніць сітуацыю.

Зязюля. Хочаш на другое месца?

Таіса. На тое ж самае.

Зязюля (усміхнуўся). Пасля бюро? Вазьміся за гэтую справу, доктар, - мыш'як, стрыхнін... Што там яшчэ?

Таіса. Вазьмуся.

Зязюля. Ну-ну! Дай Божа нашаму цяляці ды воўка спаймаці. (Пайшоў.)

Таіса. Ты куды?

Зязюля. Здаваць справы твайму мужу.

 

Таіса тужліва глядзіць услед. Кінула бакал на падлогу.

 

 

Карціна трэцяя

 

Вёска. Раніца. Да Зязюлі, накульгваючы, падышоў хударлявы мужчына гадоў пад шэсцьдзесят, Бондар. Паздароўкаліся.

 

Зязюля. Як быццам дажджу не будзе. Што сумны, камісар? Вясёлыя людзі менш хварэюць і даўжэй жывуць.

Бондар. Як яны маглі?

Зязюля. Ведаеш?

Бондар. Вераб'ёў званіў - рыхтуй сход...

Зязюля. Ты тут ні пры чым. За ўсё адкажу сам.

Бондар. Хіба я пра гэта? Не маглі без парторга! Парушэнне!

Зязюля. Паеду - і ўсё забудзецца.

Бондар (дастаў люльку, але не закурыў). Што ж ты - людзей пакінеш?

Зязюля. А што прапануеш - брыгадзірам?

Бондар. Трэба штосьці рабіць.

Зязюля. Яшчэ адзін! Статут партыі ведаеш?

Бондар. Ляшчук - яшчэ не партыя.

Зязюля. Крыўдна - столькі гадоў, а ні храна не паспеў!

Бондар. Гэта ты не паспеў? Давай рыхтавацца да сходу. Лічбы, факты... Людзі выступяць...

Зязюля. Безнадзейная рэч. Лукіч, на сваё месца я прапаную... цябе.

Бондар. Блёкату наеўся?

Зязюля. На два-тры гады патрэбен свой чалавек! Інакш - усё замарозяць!

Бондар. А пратэз мой чым заменіш?

 

Да іх падыходзяць на лятучку галоўныя спецыялісты. Вітаюцца. У дыспетчарскай па тэлефоне гаворыць пажылая жанчына ў вялікай хустцы.

 

Жанчына. Алё! Алё! Галя, гэта ты? Прыязджайце з Віктарам! У нас тут такое... Дом прададзім, парсючка заколем, а карову адзін пытаўся. Дачушка, потым растлумачу... Парфяновічы таксама збіраюцца...

Зязюля (падышоў, выхапіў трубку). Нічога не здарылася! Можаце не прыязджаць! (Паклаў трубку.)

Жанчына (загаласіла). Авой, людцы, што ж гэта будзе!..

Зязюля. Бабы, вы што - звар'яцелі?! Хочаце зрабіць з мяне пасмешышча? Спыніць паніку!

Жанчына. Іванавіч, памятаем мы ранейшых старшыняў!

Зязюля. Калі тое было! Горш не будзе. Тое, што расказваюць пра новага...

Жанчына (уздыхнула). Абяцанка - цацанка, а дурню радасць...

Зязюля. У Мексіцы хаваюць чалавека весела. У Японіі паведамляюць аб няшчасці з усмешкай. І толькі ў маёй Галынцы... Так, здымаюць. Ну і што? Каровы перастануць даваць малако? Куры - несці яйкі? Натуральны працэс - мяняюць кіраўніка.

Мужчына. Калі б - натуральны...

Зязюля. Галоўныя спецыялісты сабраліся? Паслязаўтра пачынаем уборку бульбы. Усе службы гатовы? Галоўны інжынер, гавары, што ў нас і як.

Міхась (малады энергічны мужчына, час ад часу пяшчотна пазіраючы на дзяўчыну, раскрыў блакнот). Тры капалкі не зможам выцягнуць у поле. Стаяць трактары. Далі б запчасткі, самі зрабілі б. І машын не хапае, на вываз. Хоць бы дзесятак, па два рэйсы...

Зязюля. Што нам Лунёў падкіне? Як на Бога!

Таня. Дык адмовіў!

Зязюля. Як? Чаму?

Таня. Я думала, вы бачылі... (Падае паперу.)

Зязюля (прачытаў). Няма Бога... Злучы!

Таня (набірае нумар, нягучна перагаворваецца). Пётр Іванавіч!

Зязюля (узяў трубку, пачаў ласкава). Аляксей Міхайлавіч? Зязюля. Рады чуць ваш магутны голас! Аляксей Міхайлавіч, нейкае непаразуменне? Мы прасілі... Стаяць трактары! З-за ерунды. Калі па бульбе ўдараць маразы. Аляксей Міхайлавіч, ну хоць бы пяць... На каленях - тры... Родны мой, добры - інакш - катастрофа! Страцім ураджай. На першым годзе праграмы. Так, але... Як - самім выкручвацца? (Вочы поўныя гневу, голас пераходзіць на высокія ноты.) Дык вось, запомніце! У бліжэйшыя пяцьдзесят гадоў я не звярнуся да вас ні з адной просьбай! Але ўсім, кожнаму стрэчнаму буду трубіць - каб да вас не звярталіся! Таму што вы не можаце вырашыць ніводнага пытання! Што? Ах, вось... Ну і што, калі знялі? Калгас застаецца без запчастак! (Кінуў трубку.) Разумны дае сам, сярэдняга розуму - калі папросяць, і толькі дурань не дае ніколі... Што ж змянілася? Клопат партнёраў, а галава па-ранейшаму баліць толькі ў нас... Танюша, якія пытанні на праўленні?

Таня (падсунула заявы). Аксюціч просіць пазыку, дом купляе.

Зязюля. Далей.

Таня. У Мішчанкі сын жэніцца. Просіць дастаць сто бутэлек шампанскага, трыста авансу, цяля выбракаванае з фермы і машыну на дзень.

Зязюля. Гэта каторы - Юра жэніцца?

Таня. Ага. Мазура Ганна просіць тысячу, пазыку для завяршэння будаўніцтва. Трынаццаць тысяч ужо ўкладзена.

Зязюля. Вялікі дом?

Таня. Не вельмі. Шэсць пакояў, кухня, склеп, гараж, пуня...

Міхась. Іванавіч, ёсць яшчэ адна гаспадарка, якая можа нас выручыць - Камінскі!

Зязюля. Я толькі што падумаў! Злучы.

 

Таня набрала нумар, перадала трубку.

 

Вітаю! Зязюля. Даўненька не бачыліся! Дай, думаю, пазваню, можа, на возера, на юшку, альбо ў лазню... Пра што гаворка? Дробязь... Глеба ў нас цяжкая, камяністая... Для «Беларусаў»... Правільна! А ты не тэлепат? Можаце?! Дык вы ж нас... Што? (Прыкрыўшы трубку.) Пытаецца - «царскае паляванне» будзе? (Уздыхнуўшы, у трубку.) Будзе. А раней? Ніяк? (Паклаў трубку.) Зусім зрабіўся нахабным! У пушчы забіць па кабанчыку!

Міхась. Запчасткі - калі?

Зязюля. Дваццаць сёмага.

Міхась (прысвіснуў, пакруціў галавой). Позна. Ездзілі мы ўчора на выстаўку. Вось гэта тэхніка! Нам бы такую ў калгас! Мы б тут...

Зязюля (падхапіўся, ходзіць). Што там учора ў сталоўцы?

Міхась. Ды ўсё гэта, камерцыя, хімічыць... Мяса абрэзалі, далі механізатарам адно сала. Каўбаса мясцовая, з душком... Ну, хлопцы і выкінулі...

Зязюля (звоніць). Тамара, золатка! Ты хочаш, каб я прывёў сто дваццаць чалавек механізатараў і яны разнеслі сталовую? Разам з такой прыгажуняй загадчыцай?.. Вось і цудоўна. Разумныя людзі заўсёды зразумеюць адзін аднаго. (Паклаў трубку.) Усё?

 

За акном праехала легкавая машына, спынілася. Ляпнулі дзверцы.

 

Жанчына. Карпук! Фермер!

 

У памяшканне ўвайшоў дужы мужчына гадоў пад шэсцьдзесят, у капелюшы, у куртцы, халявы ботаў адгорнуты - Карпук.

 

Карпук (хмурна). Старшыня, усім далі сена. А мне?

Зязюля (здзіўлена). Хіба ты яшчэ ў калгасе? Жонка не ходзіць на ферму...

Карпук. Хварэе.

Зязюля. А на выгляд - кроў з малаком! Дзе твае сыны - сабакам сена косяць?

Карпук. Твой Лёшка таксама не тут.

Зязюля. Не блытай божы дар з яешняй! Лёшка ў акадэміі, потым будзе ў калгасе. Паклаўшы руку на сэрца - колькі разоў выйшаў на работу?

Карпук. Не мае значэння. Я - калгаснік.

Зязюля. Карыстаешся правамі і прывілеямі калгаснікаў. А вось з работай... Цяпліцы, нутрыі... Часцей на рынку, чым... За што ж сена?

Карпук. Ведаю, што цябе злуе. Хочаш праўду? Ніколі ў вас не будзе такога парадку, як у мяне. Чаму? Я ўкалваю! Ад світання да змяркання. Без перакураў, п'янак... А калі сеяць альбо ўбіраць - мне не патрэбны сходы, званкі, семінары... (Пастукаў сябе па лбе.) Вось мой райком! (Павярнуў рукі далонямі ўверх.) А вось мае кадры! (Паглядзеў навокал.) І няма ў мяне цэлага штату нахлебнікаў! Таму ты мне зайздросціш, таварыш старшыня... Былы! Цяпер ты ніхто - пшык!

Зязюля (прыжмурыў вочы, засоп). Калі праўда на тваім баку і гэтак добра ўсё ідзе - навошта табе калгасныя соткі? З бульбай столькі клопату...

Карпук (да носу Зязюлі працягнуў фігу). А гэта бачыў?

Бондар. Ах ты, сукін сын...

 

Мужчыны кінуліся да Карпука, але Зязюля спыніў іх жэстам.

 

Зязюля. Ты іх сеяў? Тваё насенне?

Карпук. Сеяў калгас! А выдзелілі мне.

Зязюля. Шкада, у цябе больш няма сотак у агульным масіве!

Карпук. Ні храна ты іх не адымеш! Пасля Пленума? «Пітацельнай» праграмы?! Адразу выкладвай партбілет!.. Хопіць, пацарстваваў! Прыемна было вяльможыць? Пойдзеш у брыгадзіры! А то і ніжэй... Адвернуцца сябрукі, перастануць здымаць шапкі, клікаць на самагон...

Зязюля (выцягнуў губы). Калі так, я падумаю, ці варта здаваць партфель.

Карпук. Што? А! (Усміхнуўся.) Ведаеш, чаму ты паляцеў? У цябе ёсць вораг. Моцны вораг! І ведаеш, хто гэта?

Зязюля. Ну, хто?

Карпук. А, не! Здагадайся сам. (Шчоўкнуў пальцамі, выйшаў.)

Мужчына. Нягоднік! Даўно б яго прыціснуць!

Зязюля. Лёгка сказаць! Вывучаў «пітацельную» праграму... Усе могуць ісці, акрамя Міхася. (Неяк дзіўна паглядзеў на Бондара.) Лукіч, дзе ў нас апошні цыркуляр з райкома?

Бондар. Зараз прынясу. (Устаў, кульгаючы, выйшаў.)

Зязюля (пачакаў, пакуль за ім зачыняцца дзверы). Дык вось, галоўны інжынер, штосьці ты заседзеўся... Бяры паўкабана - аформім як прэмію - дуй на завод, на прахадную, пагавары з хлопцамі... Можа, свінінкі хочуць...

Міхась (прысвіснуў). Пракурорам пахне!

Зязюля. У мяне няма іншага выйсця. Можна, вядома, нічога не рабіць...

Міхась. А калі пападуся?

Зязюля. Не пападайся! Ну, а калі... Будзем выручаць.

Міхась. Вам добра - здымаюць... Пасадзяць мяне - хто выручыць? Га?

Зязюля (паглядзеў на Таню). Калі будзеш насіць перадачы, улічы: Міхась любіць боршч, дранікі са смятанай і піва. Так?

 

Таня ўсміхнулася. Міхась паглядзеў на яе, уздыхнуў, устаў.

 

У выпадку чаго - валі на мяне. Мне цяпер усё можна!

 

Міхась пакруціў незадаволена галавой.

Вярнуўся Бондар.

 

Бондар. Іванавіч, там... госці прыехалі! На «бобіку».

Зязюля. Зноў камісія? Ты сказаў, што дзве працуюць?

Бондар. Ды не - Лешч... З ім новы старшыня.

 

Усе глядзяць на Зязюлю. Ён пазяхнуў, усміхнуўся Бондару.

 

Зязюля. Як там у дыпламатаў? Калі па пратаколу - сустракаць табе.

 

 

Карціна чацвёртая

 

Поле, луг, удалечыні фермы. Адчыніліся і зачыніліся дзверцы аўтамабіля, шум машыны. З'яўляюцца Ляшчук у скураным паліто, элегантны, упэўнены ў сабе, і Харытончык у плашчы, невысокі, мяккі, з уважлівымі вачыма, сумны.

 

Ляшчук (глыбока ўздыхнуў, пацягнуўся). Галынка! Пах траваў пазнаю!

Харытончык. Часта бываеце?

Ляшчук. Я тут працаваў. Лепшыя гады! Часам з такім сумам... Самая вялікая любоў... Па сутнасці, адзіная.

Харытончык. А потым?

Ляшчук. А потым?.. Вось тут, Харытон, будзе стаяць наш прыгажун! Падабаецца месца?

Харытончык. Вам, спецыялісту па комплексах, лепей відаць.

Ляшчук. Не прыбядняйся - сам кандыдат!

Харытончык. Кандыдатаў шмат. А вось беспамылковых, аптымальных рашэнняў... З кім гэта ідзе Вераб'ёў?

Ляшчук. З парторгам. Павінен будзеш адразу змяніць...

 

Да іх падыходзяць Вераб'ёў і Бондар.

 

Вераб'ёў. Знаёмцеся, Харытон Васільевіч, - партыйны бог калгаса.

 

Мужчыны прывіталіся. Дзесьці працуюць трактары.

 

Харытончык. Выконваецца праграма?

Бондар. Шмат шумім.

Харытончык (усміхнуўся). Хто шуміць?

Бондар (уздыхнуў). Многія. Часцей пачалі адрываць ад работы. За апошні месяц - трыццаць шэсць разоў галоўных спецыялістаў выклікалі на нарады! А папераў...

Харытончык. Лічыце, гэта непатрэбна?

Бондар. Калі ў эскімоса няма рыбы - ён што робіць? Сядае ў лодку і едзе лавіць.

Вераб'ёў. Чаму не быў на бюро?

Бондар. Прыступ адолеў.

Вераб'ёў. Партком правялі? Далі ацэнку рабоце Зязюлі?

Бондар. Калі? Уборка.

Вераб'ёў. Ох, Бондар! Грахі старшыні на тваім сумленні - дзе кантроль за дзейнасцю адміністрацыі?.. Людзей падрыхтаваў?

Бондар. Аб'ява аб сходзе вісіць.

Вераб'ёў. Сакратар парткома! Народ павінен разумець - гэта не чыёсьці свавольства. Надзённая неабходнасць!

Бондар (дастаў люльку, але не закурыў). Мяне камуністы пытаюць - чаму не параіліся з партыйнай арганізацыяй?

Вераб'ёў. А дзе была партыйная арганізацыя, калі старшыня парушаў статут, злоўжываў уладаю?

Ляшчук. Харытон Васільевіч, твае планы да сходу?

Харытончык. Хацеў бы агледзець гаспадарку.

Бондар (мякка ўсміхнуўся). Ці не занадта рана?

Вераб'ёў. Рана? Ды за гэты час вы такое наробіце - новы за год не расхлёбае!

Бондар. Есці будзеце?

Вераб'ёў. Ці не збіраешся нас пачаставаць?

Бондар. Клопат пра людзей - асноўны прынцып калгаса.

Вераб'ёў (усміхнуўся Харытончыку). Калі чалавек загаварыў лозунгамі, трэба здымаць... А я па прастаце думаў, што асноўны прынцып - развіццё грамадскай вытворчасці... Таму ў вас каровы, як мухі...

Бондар. Няшчасны выпадак.

Вераб'ёў. У кожнага няшчаснага выпадку, гавораць пракуроры, ёсць аўтар. Дрэнна з людзьмі працуеце! Пойдзем, паглядзім, дзе будзе сход.

Ляшчук. І прышлі да нас старшыню!

 

Бондар сунуў люльку ў кішэню, пайшоў з Вераб'ёвым.

 

Харытончык. Надвор'е нялётнае.

Ляшчук. Надвор'ем таксама настаў час кіраваць.

Харытончык. Як Зязюля стаў старшынёй?

Ляшчук. Працаваў другім сакратаром райкома камсамола. А потым - дайце самы адсталы калгас... Пачынаў нядрэнна. А сёння - рэтраград, кансерватар... Дзе, калі спыніўся? А можа, спалохаўся?

Харытончык. Як вы думаеце - чаму я згадзіўся яго замяніць?

Ляшчук. Вядома, там было спакайней. Але ты даўно здольны на большае. Што такое старшыня калгаса? Фенаменальная фігура! Неяк, яшчэ пры мне, Зязюля паехаў да сваякоў жонкі, далёка... І ўбачыў - развал, п'янства... Прыходзіць да першага... Чакае сорак мінут. Праз гадзіну сакратарка паведамляе - прыняць не зможа. Зязюля: «Зайдзіце і перадайце - праз дзве гадзіны я буду ў абкоме, а праз чатыры ў кабінеце сакратара абкома ён будзе прасіць у мяне прабачэння...» Тая зайшла, далажыла...

Харытончык. І Зязюля быў прыняты.

Ляшчук. Але хто такі Зязюля? Старшыня калгаса. 450 чалавек. Столькі ж у любым цэху фабрыкі. Але ці можа начальнік цэха пайсці да першага сакратара райкома і патрабаваць спаткання? А Зязюля можа. Незвычайная пасада! Чалавек можа мець доступ да генеральнага сакратара, застаючыся на адной і той жа пасадзе дзесяткі гадоў.

Харытончык. У калгасе ў старшыні няма росту.

Ляшчук. Правільна! Калі пойдзе вышэй - раён, вобласць - то штосьці страціць... Нават калі выскачыць у намеснікі міністра! Адзіная пасада, унікальная. Усё - ад размаху асобы. Можа высокага замежнага госця прымусіць выпіць з піўнога куфля віно - маўляў, аб мужчынскай годнасці ў нас мяркуюць па велічыні бакала... Можа разыграць міністра... Сыходзіць з рук. Гэта значыць, Зязюлю гэта даравалі. Таму дзейнічай! Іншага выпадку...

Харытончык. Вы задаволены сваёй работай?

Ляшчук. Ведаеш, чаго мне часам хочацца? Сабраць усе паперы - што нам пішуць, і што мы пішам - і зрабіць на плошчы вялікае вогнішча! А потым махнуць куды-небудзь у вёску...

Харытончык. Кажуць, у Мінску амалоджваюць кадры і вам прапанавалі...

Ляшчук. Ага. Я адмовіўся.

Харытончык. Як?!

Ляшчук (усміхнуўся, адчуваючы асалоду ад зробленага эфекту). Такі ж твар быў у цесця!.. Ёсць у мяне думкі, Харытон... Здолееш укараніць - «зорачку» павесіш!.. Моцна на цябе спадзяюся! Сябрам буду і ў радасці, і ў горы... А вось і былы старшыня. Не верыцца, што калісьці быў арол... Прывітанне, гаспадар!

 

Падышоў Зязюля, з абодвума прывітаўся за руку.

 

У гэтым гаі выступаў хор Пятніцкага! Дырэктар фабрыкі - можа гэта дазволіць?

Харытончык (ажывіўся). Сур'ёзна?

Зязюля (усміхнуўся). Было. І цяпер спевакі з гордасцю гавораць: «Парыж і Лондан, Нью-Йорк і Дэлі, Рым і Галынка - усюды выступаў хор Пятніцкага!»

Харытончык. Як вы іх угаварылі?

Ляшчук. Ён каго хочаш угаворыць. А вось дарогу не зрабіў.

Зязюля. Рук не хапае.

Ляшчук. Навошта адмовіўся ад шэфаў?

Зязюля. Печань пачала пабольваць, пасля банкетаў.

Харытончык. Хіба не ад вас залежыць, як прымаць шэфаў?

Зязюля (усміхнуўся наіўнасці пытання). А гэта наш адкормачнік.

Ляшчук. Зязюля, ты ж недурны мужык! Ці можна параўноўваць умовы працы тут і на комплексе?

Зязюля (не адразу). Што і казаць - на комплексе лягчэй, утульней. Але мы яшчэ раз прыкінулі - кармавая база...

Ляшчук. Дзяржава падкіне!

Зязюля. Не хачу дзяржаўнага! І ці заўсёды яна зможа мне падкінуць? Ездзіў я нядаўна. Пабудавалі, а...

Ляшчук. Ну як ты не разумееш! Збожжа не хапае, бульбы... То засуха, то скрозь дажджы, холад... А дай нам тры... Ну хаця б два ўдалыя гады... Эх, Зязюля... Калі б не ўпарціўся...

Зязюля. Пакінулі б старшынёй? (Усміхнуўся.)

Ляшчук. Хіба цябе толькі за гэта?

Зязюля (гучна прашаптаў Харытончыку). Я бачыў жудасны сон - комплекс праглынуў калгас разам са старшынёй! Гэта можна будаваць дзе хочаш, але толькі не тут. А калі тут, то не сёння.

Ляшчук (Харытончыку). Зразумеў? Няхай іншыя...

 

Падышла Таня ў белым халаце.

 

Таня. Пётр Іванавіч, звоняць з Мінска. З міжнароднай выстаўкі. Сказалі, вельмі важна! (Пайшла.)

Ляшчук. Чакай! Свайму пераемніку пашукай кватэру. Самую лепшую!

 

Зязюля глянуў, пайшоў услед за дзяўчынай.

 

Няўжо і я, гадоў праз дзесяць - пятнаццаць... Шкада!

Харытончык. Пахаджу я адзін.

Ляшчук. Калі ласка!

 

Харытончык пайшоў. Ляшчук накіраваўся да Тані. З'яўляецца Міхась, спыніўся, здалёк назірае.

 

Сырадоем пачастуеце?

Таня. Спазніліся - адвезлі!

Ляшчук. Штосьці я цябе не помню?

Таня. А я вас помню. Кацярыну Лукашэвіч ведаеце?

Ляшчук. Ну як жа! Такая прыгожая дзяўчына на ферме - высакародна!

Таня. Не прыгожая, але даволі мілая! (Прайшлася, павярнулася, быццам манекеншчыца.) Гэта, па-першае. А па-другое, я тут апошні дзень - ад'язджаю! Паколькі здымаюць Іванавіча...

Ляшчук (з прыкрасцю). Як ён усіх настроіў! Ты чаго ж едзеш?

Таня. Хлопцам цікава - тэхніка! А нам - ручная праца? Пах аміяку ніякім душам не адмыеш. Прыйдзеш на танцы, а хлопцы нос вернуць: «Ферма прыйшла!» (Кінула позірк на Міхася.)

Ляшчук. Так, трэба будаваць комплекс.

Таня. Там таксама: летам уставаць - у чатыры раніцы, апошняе даенне - у дзевяць вечара...

Ляшчук. Значыць, выйсця няма? Закрываем сельскую гаспадарку!.. Ну, а абавязак? Камсамолка?

Таня. Вы ж не засталіся ў вёсцы!

Ляшчук (усміхнуўся). Зубастая! А можа, мне даручылі іншае?.. Валянціну ведаеш?

Таня. Пляменніцу старшыні?

Ляшчук. Замужам? Не? Якія песні яна спявае? (Памаўчаў.) А раней спявала. І як спявала...

Таня. За што вы здымаеце Пятра Іванавіча? Наш калгас лепшы за суседні!

Ляшчук. Калі я працую дрэнна, а сусед яшчэ горш, значыць, я перадавік? Арыентавацца трэба на ўзровень, які мог бы быць, павінен быць! Мне самому яго шкада. Але... (Пайшоў.)

 

Да Тані падыходзіць Міхась, сарамліва глядзіць, бянтэжыцца. Таня з усмешкай пазірае.

 

Міхась. Іванавіч сказаў, каб я ўзяў паўкабана.

Таня. Паўкабана? Бяры пілу, злаві кабана і пілуй... Табе трэба на склад. Што ты тут топчашся?

 

Выцершы ўспацелы лоб, Міхась выходзіць. Таня задуменна глядзіць услед. Вяртаецца Зязюля.

 

Зязюля. Чыя гэта пыліць машына? О, гэтага яшчэ не хапала...

 

Набліжаецца шум легкавой машыны, адчыніліся і ляпнулі дзверцы. З'яўляецца Таіса. Таня пайшла.

 

Звар'яцела! На таксі? Толькі ўрачы могуць сабе гэта дазволіць!

Таіса (цмокнула яго ў шчаку). Дарэчы, заплаці за машыну.

 

Зязюля дастаў бумажнік, выйшаў за кулісу. Аддаляецца шум машыны. Вяртаецца Зязюля, разглядае апусцелы бумажнік, круціць галавой, хавае ў кішэню.

 

Зязюля. Аднак!

Таіса. Дык вось яна, Галынка! (Не ідзе - ляціць.)

Зязюля. Па грыбы, па арэхі?

Таіса. Водпуск! Магу я распараджацца, як мне хочацца?

Зязюля (кісла). Рады табе страшэнна!

 

З памяшкання выходзіць Харытончык, убачыў жонку, ад нечаканасці спыніўся. Таіса яго не бачыць.

 

Таіса. Займайся справамі. Я кошка, якая сама па сабе... Прывезла таблеткі - сёння спатрэбяцца... Па адной тры разы.

 

Зязюля неадрыўна глядзіць на Харытончыка. Таіса павярнулася.

 

Харытон? О-ля-ля!

Харытончык (нервова). Добры дзень, Таіса. Як дачка?

Таіса. У парадку. Не мог выбраць другі калгас?

Харытончык (уздыхнуў.) Былі такія сваты, што нельга было адмовіцца.

Таіса (паглядзела на яго з пагардай). Зразумела! Працягвайце, хлопчыкі, свае гульні. Хачу наведаць хворых. Бранзалет?

Зязюля. Нашу, нашу. (Паказаў.)

 

Таіса, напяваючы, пайшла. Мужчыны глядзяць адзін на аднаго.

 

Харытончык (горка пажартаваў). Раней былі дуэлі.

Зязюля. Я прывёз цудоўнае чэшскае піва! І таранку. Хто больш вып'е?

Харытончык. Кідаеце пальчатку?

 

Зязюля і Харытончык п'юць піва.

 

Зязюля. А ракаў у нас - кошыкамі! Табе тут спадабаецца. Харытон, я пакажу ўсе слабыя месцы гаспадаркі. Раскажу, на чым можна пагарэць, страціць рэнтабельнасць... Пі піва.

Харытончык (хвалюецца). Дзякуй, я шмат не п'ю!

Зязюля. А я алкаголік, так?.. Калі не раскрыць тайную механіку, маленькія хітрыкі - у трубу! Але - адна ўмова. Дакладней, просьба. Не згаджайся на комплекс, пакуль не адбудуеш КБА, кацельню, водаправод...

Харытончык (разглядае бранзалет на яго руцэ). Гэта так важна?

Зязюля. Інакш людзі пастаянна будуць успамінаць мяне. А табе з імі працаваць.

Харытончык. Не абяцаю. У мяне свае планы. (Раптам узяў бутэльку каньяку, адкаркаваў, пачаў шчодра разліваць у шклянкі.)

Зязюля. Ці варта? Наперадзе работа.

Харытончык (не звярнуўшы ўвагі, залпам выпіў). Пётр Іванавіч, вы прыйшлі потым... Але... Ці можаце... Чаму пайшла? Горача кахаў...

Зязюля (уважліва паглядзеў, пакруціў галавой). Я толькі ведаю, што паважае. А чаму пайшла - думаю, і сама... Жанчыны!

Харытончык (усміхнуўся). Паважае... (Разбіў шклянку.)

Зязюля. Ого! Ха... Харытон, табе патрэбен вопытны лоцман. Стаўлю яшчэ дзве бутэлькі піва. Вазьмі намеснікам.

Харытончык. За дзве бутэлькі?

Зязюля. Тры бутэлькі! Намеснік-кансультант.

Харытончык. І за пяць не згодзен. У адной гаспадарцы нам будзе цесна.

Зязюля. Каб не прыйшлося табе пашкадаваць... Такое піва рэдка дзе знойдзеш.

 

 

Карціна пятая

 

Вечар. Па ўсім сяле гучыць музыка. Раптоўна яна абрываецца і звонкі дзявочы голас аб'яўляе: «Увага! Праз трыццаць мінут у Доме культуры пачнецца справаздачна-выбарны сход праўлення калгаса». Зноў гучыць музыка. Насустрач адна адной ідуць пажылая сялянка Кацярына і Таня, яе дачка.

 

Таня. Мам, ты куды?

Кацярына. Хацела выступіць, а трэба на ферму.

Таня. Хочаш, зноў падмяню?

Кацярына. Не, дачка. Ідзі, паслухай, як з'елі чалавека, потым раскажаш.

Таня. Лешч пытаўся пра Валянціну, цікавіўся...

Кацярына. Сапсаваў дзяўчыне жыццё, а цяпер соль на рану...

Таня. Што ў іх было?

Кацярына. Усё было. Вяселле намячалася. Але аднойчы паехаў на семінар, а адтуль ужо не вярнуўся. Таму, што знайшоў сабе кралю. Ды не простую, а дачку начальніка. Як угору пайшоў!

Таня. Здольны!

Кацярына. Здольных шмат. Падтрымку займеў!

Таня. Не веру! У яго сумленныя вочы.

Кацярына. Дурная ты яшчэ.

Таня. Калі б галава ў яго не працавала...

Кацярына. Хто без галавы? Інстытутаў хапае. А вось сэрца - не ў кожнага... Яго інстытут не заменіць. Памятаю, Іванавіч атрымаў шыфер - тады так цяжка было дастаць! Пачаў раздаваць людзям. Падскоквае адзін, у галіфэ: «Ты што робіш? Пад суд захацеў?» А Іванавіч: «Калгас - гэта людзі...» Лешч хіба б так зрабіў? Як падумаю, што здымаюць - выць хочацца.

Таня. Мама, ты павінна пайсці на сход!

Кацярына (пакруціла галавой). Што гэта зменіць?

 

Маці і дачка разыходзяцца. Да Бондара накіроўваецца Зязюля, аглянуўся.

 

Зязюля. Лукіч, сёння сход не павінен адбыцца.

Бондар. Што?!

Зязюля. Ты стары партызан... Вырубі святло... Арганізуй што-небудзь на ферме! Любое ЧП!..

Бондар. Звар'яцеў?! Ты дзе жывеш?

Зязюля. Мне вось так патрэбен заўтрашні дзень! (Правёў рукою па горле.) Колькі ў маім жыцці было пустых, бескарысных дзён! Усё аддаў бы за адзін заўтрашні дзень...

Бондар. Цябе не турбуе твой лёс?!

Зязюля (пакруціў галавой). Вырашаецца лёс калгаса - якім яму быць заўтра!

Бондар. Прадумаў выступленне?

Зязюля. Я быў заняты з аграномам.

Бондар. Не падрыхтаваў даклад?!

Зязюля. Перажывуць. Ну?

Бондар (памаўчаў). Памятаю, перад боем, калі нас акружылі ў лесе, страху не было. Толькі жаданне змагацца!

Зязюля. З кім? Хто мае ворагі?

Бондар. З няпраўдай.

Зязюля. Дамовіліся? Усё аддам! За адзін дзень!

Бондар. Лепш пагавары з людзьмі. Пра сумленне. Пра сэнс жыцця. Што галоўнае?..

Зязюля. Шмат гаворым! Лукіч, ёсць шанс забіць мядзведзя... Зрабі! (Убачыў дзяўчыну.) Таня!

 

Дзяўчына падыходзіць.

 

Ты што - ад'язджаеш?

Таня. У горадзе ў нас цётка.

Зязюля. Я разумею. Але ўцякаць ад свайго шчасця...

Таня. Вы пра што?

Зязюля. Пра Мішу.

Таня. Што ж ён не гаворыць?

Зязюля. Калгасу пашанцавала на галоўнага інжынера. Далёка пойдзе! Усё ў цябе, Таццяна, будзе ў горадзе. А вось хлопца, такога, можаш і не сустрэць... Пойдзем, Лукіч. Гэта мая апошняя просьба.

 

Пакінуўшы азадачаную дзяўчыну, яны адыходзяць.

Вечарэе. Па вуліцах і завулках, па дарогах і сцяжынках збіраюцца калгаснікі на сход. То тут, то там узнікаюць групы, людзі абмяркоўваюць, спрачаюцца, пераходзяць ад адной групы да другой, кожнаму хочацца паслухаць, што гавораць і тут, і там.

 

Пажылая жанчына. Жыццё старшыні, Таіска, на віду. Як бы ні стараўся, людзі ўсё бачаць, усё пра цябе ведаюць. Як перад Богам - за ўсе гады Іванавіч не ўзяў лішняй капейкі!

Таіса. Раскажыце пра гэта на сходзе.

Пажылая жанчына. Авой, дачушка, столькі людзей!

 

Падыходзіць Карпук.

 

Карпук (з пагрозай). Я раскажу. Доўга чакаў!

Таіса. І што вы скажаце?

Карпук (уважліва паглядзеў). Вы, доктар, жывяце ў горадзе. Пасварыліся з начальствам - перайшлі ў другую бальніцу. А куды дзявацца селяніну і як жыць, калі не паладзіў са старшынёй? Хто дасць паліва, камбікорм, машыну або каня? Хто заступіцца?

Пажылая жанчына. Ну, тады я таксама скажу! Але другое!

 

Падышоў Ляшчук.

 

Ляшчук. Збіраешся прамову трымаць, Сямёнаўна?

Пажылая жанчына. А, Міхайлавіч!.. Дзе нам! Сёе-тое... Пра што кумекаем...

Ляшчук (паглядзеў на Таісу). Штосьці такіх сімпатычных раней я тут...

Таіса (зірнула на часопіс, які несла жанчына). З рэдакцыі часопіса «Крестьянка». Па пісьму даяркі.

 

Хтосьці хіхікнуў. Ляшчук не надаў гэтаму значэння.

 

Ляшчук. А, адразу на баль! Сёння мяняем старшыню.

Таіса. Піў?

Ляшчук. Хто сёння не п'е?

Таіса. Заваліў гаспадарку?

Ляшчук. Перастаў адпавядаць. Самі ведаеце, якія цяпер задачы...

Таіса. А вы - адпавядаеце?

Ляшчук. Гэта вырашаюць іншыя. (Усміхнуўся.) Такія прыгожыя вочы - і суровы характар! Ой, гэтыя масквічкі!

Таіса. Вам патрэбен канфарміст. А калі асоба - з'есці гатовы!

Ляшчук. Што ж, доля праўды... Аркестр тады добры, калі ўсе слухаюць дырыжора. Патрэбен вам гадзіннік, дзе кожнае колца ідзе сваім ходам?

Таіса. Да гэтага часу людзей лічыце вінцікамі?

Ляшчук (усміхнуўся). Адзін - нуль! Пасля сходу не знікайце - будзе вячэра. Прадоўжым дыялог. (Кагосьці ўбачыў.) Рыгор!

 

Падышоў пажылы здаравяка ў клятчастай кашулі, у пінжаку.

Рыгор. Вітаю, Сяргей Міхайлавіч!

 

Поціск рук.

 

Я гавару, дарэмна старшыням далі такую волю. Жартачкі, на тэрыторыі калгаса ён мае больш улады, чым Саўмін! Сапраўды! Любую авантурную ідэю прапануе, праўленне прагаласавала - і ніхто не адменіць... Некалькі гадоў - і чалавек робіцца горшым.

Жанчына ў квяцістай хустцы. Жонку тваю Іванавіч аслабаніў ад кладаўшчыцы, за доўгія рукі. Вось ты і зуб на яго...

Рыгор. Я за праўду! А вы - баіцеся!

Жанчына. На каго Бог, на таго і людзі.

 

Да Рыгора падышоў шыракаплечы мужчына, узяў загрудкі.

 

Мужчына. Я б табе за Іванавіча, за «сігналы»...

Рыгор. Ты загрудкі не хапай! Ужо нахлябтаўся, наліў бельмы, праслаўляеш калгас!

Мужчына. Так, я выпіў. Таму што добра ў нас ужо не будзе...

Рыгор. Незаменны!

Мужчына. Для нас - незаменны! Табе - любы, хоць з гліны!

Пажылая жанчына. Даўно вайны не было, вось і псуюцца людзі.

Маладая. Адсохні табе, Паліна, язык!

Пажылая. Верка пытаецца: «Баба, а што такое вошы?»

Маладая. Што?

Пажылая. Вошы. Ну, вош, гніда...

Маладая. А! Забіце - не разумею, за што здымаюць!

Пажылая. Памятаеш, як упаўнаважанага прымусіў сесці за руль камбайна? «Ты, дарагі таварыш, папрацуй да вечара, а потым я табе далажу зводку!» Мала было такіх момантаў?

Антонавіч (сутулы, востратвары стары, мудры, хітры). Бабы, а памятаеце, як Іванавіч, тады яшчэ худы, першы раз з'явіўся ў калгасе? Іншыя старшыні ішлі ў кантору, на ферму. А ён - па дварах, з кніжачкай...

Жанчына. Сіненькай...

Антонавіч. Так. І не гаварыў, а пытаўся - як жывяце, што трэба...

Жанчына. А ведаеце, калі я ў Іванавіча паверыла? Калі пабудаваў лазню! Як мы дагэтуль мыліся? Сорамна сказаць!

Маладая. У начоўках.

Мужчына (з наколкай на руцэ). А мне спадабаліся словы: «У мінулым не корпаюся. Пачынаем новы рахунак добрых спраў».

Гарэзлівы хлопец. Вы ўсе - як на пахаванні... Кузьміч, а памятаеш, як Іванавіч хацеў адправіць цябе ў санаторыю, а ты прыбег з палкай: «Не паеду! Знайшлі дурня! Ведаю, чым там займаюцца!»

 

Людзі смяюцца. Стары сарамліва пакашлівае.

 

Жанчына. Смяемся, а хто ведае - як будзе з новым...

Маладая. У суседзяў, у Каменцы, усе разбегліся.

 

Да Лешчука падышоў Харытончык.

 

Харытончык. Сяргей Міхайлавіч, калі б гаспадарка была вашай, каго б вы прызначылі - мяне ці Зязюлю?

Ляшчук. Ні цябе, ні яго - сам... (У жаху.) Паслухай, ты дзе...

Харытончык. А! Мы дарэмна саромеемся гаварыць - маё. Рана! А Зязюля ўмела выкарыстоўвае псіхалогію людзей у інтарэсах калгаса.

Ляшчук. Зможаш выступіць?

Харытончык (пацешна ўзбіў прычоску, какетліва прыняў позу). Жаніх гатовы. Можаце сватаць.

Ляшчук. Харытон, Харытон! (Нягучна.) Паглядзі на тую жанчыну. Бачыў калі-небудзь такія вочы?

Харытончык (панікнуў, не адразу). Гэта мая жонка. Былая.

Ляшчук. Як?! Ты яе пакінуў?!

Харытончык. Сама пайшла. (Памаўчаўшы.) Шалёная. Але калі б сказала: «Харытон...» Другой такой няма.

Ляшчук. Хіба ў наш дзелавы час каханне чаго-небудзь вартае?

Харытончык. Калі такая жанчына - многага вартае... Як вы думаеце, калі на гэтай пасадзе я здолею, змагу даказаць... Яна вернецца?

 

Ляшчук маўчыць. Да іх падыходзіць стары з палкай.

 

Стары. Новы старшыня? Дай пагляджу... Дзевяты на маім вяку. Э... Слабаваты! Не ў тыя аглоблі ўпрагаешся, сынок. Не пацягнеш, матузы тонкія.

Ляшчук (нервова засмяяўся). Памыляешся, дзед! Харытон Васільевіч такую гаспадарку ўзняў на ногі!

 

Паяўляюцца Бондар, Вераб'ёў, за імі ідзе Зязюля.

 

Бондар. Таварышы, заходзьце. Пачынаем сход.

 

Людзі накіраваліся за імі.

 

Таіса (нягучна). Жанчыны, як дамовіліся, сядзем разам. Таму-сяму сапсуем свята!

 

Сцэна пусцее. Гасне святло. Праходзіць вартаўнік, пастукваючы палкай. Вартаўнік вяртаецца, здзіўлена глядзіць.

 

Вартаўнік. А бо! Гадзіна ночы!.. (Выходзіць.)

 

З'яўляецца Кацярына, насустрач бяжыць Таня.

 

Таня (пранізліва). Мама! Іванавіча не адпусцілі!

Кацярына. Не адпусцілі? Хто?

Таня. Калгаснікі!

Кацярына (перахрысцілася). Ёсць Бог!

Таня. Што было!

Кацярына. Пачакай, дачушка... А Лешч? Ён так не пакіне! (Засмучана пакруціла галавой.) Пойдзем, раскажаш...

 

Абедзве пайшлі. Прастору сцэны можна ўмоўна падзяліць на тры часткі, дзе амаль паралельна будуць ісці тры заключныя сцэны першага вечара.

Кабінет парторга. Уваходзяць Бондар, Вераб'ёў, Ляшчук і Харытончык, размяшчаюцца. Вераб'ёў кінуў шапку на стол.

 

Вераб'ёў (абурана). Чорт ведае, што адбываецца! Райком дае ўказанне зняць, а вы... Хто ні выступіць - фіміям старшыні! Ды яшчэ размовы, колькі мяса і малака даюць асабістыя гаспадаркі!

Бондар. У нас сапраўды так.

Вераб'ёў. Так лічыць - гэта значыць, не разумець сутнасці! Нельга гэтыя працэнты класці ў аснову! Людзі бясплатна карыстаюцца грубымі кармамі, іх жывёла паўгода пасвіцца на грамадскіх землях! А маладняк па ільготнай цане, збожжа?! У рэшце рэшт, селянін купляе ў дзяржаўным магазіне прадукты, у тым ліку самы танны ў свеце наш хлеб!.. Прыйдзецца, парторг, зрабіць вывады...

Бондар. Што я? Калгаснікі...

Ляшчук. Не прыкідвайся авечкай! Ты за каго галасаваў?

Бондар. За Зязюлю. Яго я ведаю лепш. Да таго ж прэтэндэнт, Харытончык, быў... падпіты, спаў.

Вераб'ёў. Ды не п'е ён! Ты - супраць пастановы райкома?

Бондар. Райком рэкамендуе, а вырашае сход.

Вераб'ёў. Думаеш, гэта пройдзе табе дарма?

Бондар (памаўчаў, дастаў люльку, але не закурыў). Павел Паўлавіч, спачатку я не выступаў. Хацеў паслухаць іншых. І пераканаўся - райком паспяшаўся.

Вераб'ёў. Ты ўяўляеш, чым гэта для цябе абернецца? Вось што, ідзі да Зязюлі. Няхай адмовіцца. Пісьмова! Інакш...

Бондар. Ноччу? У яго такі сабака!..

Вераб'ёў. Шкада, што табе так весела. Прыйдзецца вярнуцца ў школу. (Зірнуў на гадзіннік, падышоў да тэлефона, набраў нумар.) Алена Мікалаеўна? Прабачце, што так позна. Адбылося нечаканае... Мы яго недаацанілі. На сходзе актыўна дзейнічала група яго прыхільнікаў... Нават з горада выклікаў. Да чаго дайшоў - умудрыўся спаіць Харытончыка... Прапаную - стварыць камісію... Самі прыедзеце? Добра, раніцай я вас сустракаю. (Паклаў трубку, паглядзеў на Бондара.) Заўтра прыходзь з партбілетам.

 

На другім канцы провада Новікава, у халаце, паклала трубку, паглядзела на гадзіннік, прысела, задумаўшыся.

 

Муж (падышоў, закурыў). Не вызвалілі Зя-зюлю?

Новікава (стрымана). Не. Работнічкі!

Муж (пасля кароткага маўчання). Жанчына, што ты мітусішся? Няхай гаспадарыць, няхай багацеюць. Калі калгасы ўдосталь дадуць малака і мяса...

Новікава. Зайздрошчу вам, хірургам!

Муж. Гаварыў - не згаджайся на райком!

Новікава. Не згадзілася б я - першым стаў бы чалавек накшталт цябе, для якога ўсё проста і ясна. Намеціў - і рэж...

Муж. Не разумею - ты баішся яго магутных асабістых гаспадарак? Быў нэп. Патрэба адпала - адмовіліся.

Новікава. І цяпер селяніна не прымусіш працаваць на агародзе.

Муж. Дык што ў Зязюлі?

Новікава. У яго перабор - толькі гэтым і заняты. Не мясам і малаком, а тым, што лягчэй і больш даходна - гароднінай! І на базар! А на фермах надоі ўпалі.

Муж. А па раёне?

Новікава. А па раёне - дзевяць звышбагацеяў... І побач - голыя асабістыя гаспадаркі: ні парасяці, ні курыцы... Што ж далей? Або лепш не бачыць гэтай дысгармоніі? Не думаць?

Муж. Так, дзяўчынка, табе не пазайздросціш! Ты добра ведаеш Зязюлю?

Новікава. Калі мне было гэтым заняцца? Камісія разабралася грунтоўна.

Муж. Калі б я аперыраваў толькі на падставе вывадаў камісіі... О-хо-хо!

 

Да веснічкаў падыходзяць Зязюля і Таіса. Шырока ўсміхаючыся, насустрач ідзе Міхась.

 

Зязюля (здзіўлена). Не пасадзілі?

Міхась. І нават кабанчыка не ўзялі! Зайшоў у камітэт камсамола - хлопцы, выручайце!..

Зязюля. А як жа з перадачамі? Міхась, Таня ад'язджае.

Міхась. А што я магу?

Зязюля. Ты мужчына ці не? Я ў твае гады... Спалі мост, перакапай дарогу!.. Калі ўпусціш такую дзяўчыну... Ідзі, яна чакае!

Міхась. Як - зараз?!

Зязюля. Раніцай яна паедзе.

 

Міхась паспешліва адыходзіць. Зязюля адчыніў веснічкі, прапанаваў Таісе ўвайсці.

 

Таіса (пакруціўшы галавой). Дай мне машыну.

Зязюля. Зараз?!

Таіса. Раніцай я буду ў абкоме.

Зязюля (развёў магутнымі рукамі). Але Вася гультай, не любіць уставаць ноччу - маладая жонка...

Таіса. Няўжо не разумееш - заўтра прымчыцца Новікава і правядзе новы сход!

Зязюля. Значыць, да раніцы можна піць-гуляць?

Таіса. Дай машыну!

Зязюля. Прывесці ў дом жанчыну і адпусціць... Ты хочаш падарваць мой аўтарытэт? Ці не зразумела, чаму жанчыны так горача мяне абаранялі?

Таіса. Заўтра мы прайграем.

Зязюля. Праходзь у дом, чырвоны агітатар... Заўтра мы правернем такую аперацыю!.. Лешчуку і не снілася!

 

 

Карціна шостая

 

Раніца ў дыспетчарскай. Да Тані шпарка накіроўваецца Зязюля.

 

Зязюля. Зводку па малаку!

 

Таня падае́ . Зязюля праглядае, задаволены.

 

Таня. Падпішыце. (Падае паперы.)

Зязюля. Коля прыехаў?

Таня. Пакуль не. Вам званілі са знешторга і з таможні.

Зязюля. А машына Мірончыка?

Таня. Абяцаў зрабіць да абеда. (Падае пісьмы.) Просяцца прыняць у калгас. Калісьці паехалі ў горад.

Зязюля (хутка прагледзеў). Вось гэтаму адкажы - калі жонка згодзіцца выхавацелькай, хай едуць. Кватэру праз паўгода. (Звоніць па тэлефоне, ціха.) Вася, залі поўны бак і чакай мяне за паркам. Нікому ні слова! (Націснуў на рычаг, звоніць.) Вікенцьеўна, выпішы мне каністру мёду (дастаў грошы з кішэні, пералічыў), не, каністру мнагавата... Дзесяць кіло. І сто кілаграмаў яблык, адборных! За кошт авансу... (Паклаў трубку, адчыніў сейф, дастаў дзве каробкі парфумы, панюхаў адну, другую.)

Таня. Ого! Французскія?!

Зязюля. Якія з іх лепшыя?

Таня. Мусіць, гэтыя.

 

Зязюля схаваў каробку ў партфель, другую паклаў у сейф.

 

Зязюля. Таня, пазыч мне... рублёў трыццаць, да зарплаты.

Таня. Не падабаецца мне, Пётр Іванавіч, як вы жывяце. Чалавек павінен траціць столькі, колькі зарабляе. (Перадае грошы.)

Зязюля (цяжка ўздыхае). Згодзен, Таццяна, згодзен...

 

Уваходзіць Міхась.

 

Загрузілі машыны бульбай?

Міхась. Усё зроблена, як казалі! А вы ведаеце, чым рызыкуеце?

Зязюля. Лепшай сітуацыі, Міхась, не будзе - і абласнога, і раённага начальства няма!

Міхась. Дзіўны вы чалавек, Пётр Іванавіч! Вам бы - ніжэй травы...

Зязюля. Э! (Тані.) Не выходзь за яго замуж!

Таня. А хто гаварыў пра замуж?

Зязюля. Я! (Дастаў праект.) Вось праект дома, у якім вы будзеце жыць! Два паверхі, гараж, сауна!.. У самым прыгожым месцы! Над ракой... Калі вы атрымаеце такое ў горадзе?! Таццяна, у каго ў нас у вёсцы самыя прыгожыя кветкі?

Таня. Мусіць, у Юлі.

Зязюля. Папрасі для мяне тры букеты. Таццяна, хто б мяне ні спытаў - не ведаю, недзе ў брыгадах!

Таня. Пётр Іванавіч, а госці?

Зязюля. Што госці? Прыедуць, паедуць. А працаваць - гаспадарам.

 

Зязюля накіраваўся да выхаду, але ўвайшоў Ляшчук.

 

Ляшчук. Прывітанне! Ёсць дзелавая размова.

Зязюля (глянуў на гадзіннік). Пяць мінут!

 

Ляшчук паглядзеў на Мішу і Таццяну, яны выйшлі.

 

Ляшчук. Не можаш дараваць мінулага?

Зязюля. Што ты! За тое, што не вярнуўся ў калгас, я гатоў аформіць табе калгасную пенсію.

Ляшчук. Была прычына не вяртацца... Ты лічыш, гэта я пакінуў Валянціну? Спытай яе пра лётчыка.

Зязюля. Гэта мяне не цікавіць.

Ляшчук. Значыць, будаваць не маеш намеру?

Зязюля. Праблеме малака і мяса, дарагі Сяргей Міхайлавіч, я аддаў немалы кавалак жыцця. І мой шматгадовы вопыт падказвае: галоўнае і пярвічнае не суперферма, а бялковы баланс, навукова абгрунтаваныя рацыёны...

Ляшчук. Ты ўпэўнены, што адкрыў Амерыку? Праграма адказвае на ўсе пытанні.

Зязюля. Дык што - цяпер і думаць не трэба? (Памаўчаў.) У народа, найбагацейшай скарбонцы мудрасці - дзесяткі прыказак тыпу: «Малако ў каровы на языку»... А ты рашыў - пабудуеш для каровы крыштальны палац - будзеш з малаком.

Ляшчук. Зязюля, не трэба дэмагогіі. Для людзей патрэбны нармальныя ўмовы працы! Пакідае моладзь! Шукаюць не клуб, не танцы, а іншыя, сучасныя ўмовы працы!

Зязюля. Палітэканомія, Сяргей, такая штука, што дазваляе з сябе здзекавацца, але нікому гэтага не даруе! Сельская гаспадарка павінна рабіць справаздачу не колькасцю бетону, а колькасцю прадукцыі - мяса, малака, збожжа. Гэта можна атрымаць без гіганцкага будаўніцтва.

Ляшчук (цяжка ўздыхнуў). Чорта з два! Калі-небудзь твае біёграфы напішуць: гэта была глыбокая памылка Зязюлі!

Зязюля. Як у футболе! Усе вучаць. Толькі адказваць за гэтую навуку...

Ляшчук. Зязюля, ваша гаспадарка можа гэта выцягнуць! А ты хочаш адкруціцца мізарам - рэканструкцыяй... (Паўза.) Ці ўжо не думаеш ты, што вырашэнне праблемы - у асабістых гаспадарках?

Зязюля. Не, не думаю. У нашых умовах яны былі і будуць на другім месцы. Але за дваццаць тры гады работы я пазнаў адно з вузлавых і галоўных пытанняў - умелае спалучэнне асабістага і грамадскага. Ты задумваўся, як на душы людзей робяць уплыў кветкі перад сваёй хатай? Яблыкі са свайго саду? Бачыў твары дзяцей, якія гладзяць цяля на двары? Памятаю, на Каляды выносілі хлеб і давалі карове. Дзеці і таму былі дабрэйшыя, што побач заўсёды была жывёла...

Ляшчук. Вось галоўная твая памылка - тэндэнцыя да індывідуалізму! Зязюля, калі ты выгадаваў, выкарміў Карпука, аб якім разумным спалучэнні асабістага і грамадскага можаш гаварыць? Шлях да адасаблення заўсёды быў варожы нашай натуры. Яна тады лічыла сябе шчаслівай, калі жыла для іншых! Давайце абагачацца - не наш лозунг. У свой час ён быў рашуча асуджаны.

Зязюля. Калі ёсць алкаголікі, ці разумна астатнім забараняць піць шампанскае? Тваё параджэнне - Рыгор. Тут яго ўжо нішто не ўтрымлівае - ні дом, ні гаспадарка... Пазайздросціў - вялікія дамы! Якая ў цябе кватэра?

Ляшчук. Нічога асаблівага. Але здаецца, яшчэ ніхто не ўводзіў ураўнілаўку? Вось візітка. (Перадае.) Будзеш у вобласці, заходзь.

Зязюля. Прыбіральшчыца ў горадзе жыве лепш за мяне і маіх намеснікаў. Не? Ходзіць па асфальце, мае цёплы клазет, гарачую ваду... У яе ніколі не баліць галава - дзе дастаць паліва...

Ляшчук. Зручнае ў цябе пазіцыя - за людзей, для іх дабрабыту... А тэхнакрат Ляшчук - за бяздушныя агрэгаты... Ты маеш рацыю. Заўсёды маеш рацыю. Акрамя аднаго выпадку - калі я заходжу ў магазін. Вось там я бачу - Зязюля памыляецца. Моцна!

Зязюля. А на сябе ўзяць віну не хочацца?.. Калі так, сядай на маё месца.

Ляшчук. Лічыш, не мог бы цябе замяніць?

 

Зязюля крыва ўсміхнуўся.

 

Чаму?

Зязюля. Калгас - гэта людзі.

Ляшчук. Так, я людаед... Калгас - гэта сучасная тэхналогія, пародзістая жывёла, энергаўзброенасць!.. Шмат памяняў бы!

Зязюля. Акрамя адносін да чалавека... Хутка б згарэў!

Ляшчук. Думаеш?

Зязюля. Сёння на сяле псіхалогія важней за тэхналогію. «Без асабістай зацікаўленасці нічога не атрымаецца. Трэба здолець зацікавіць».

Ляшчук. Спрэчна!

Зязюля. Ленінскія словы. (Глянуў на гадзіннік.)

Ляшчук (узняў рукі). Здаюся. Перад адыходам зрабі добрую справу. Падпішы паперы. На комплекс. Тэрмінова - год страцім!

Зязюля. Спяшаешся?

Ляшчук. Заўтра гэта зробіць Харытончык. Ты ж ведаеш Новікаву!

Зязюля. Хрэн з вамі... Скрынку каньяку!

Ляшчук (пільна паглядзеў). Гэта вы, старшыні, людзі багатыя. Бутэльку, так і быць... Месца лепшае падшукаем.

Зязюля. Мне і тут някепска.

Ляшчук. Ты яшчэ на штосьці спадзяешся?! Ну-ну! (Азірнуўся.) Зязюля, я мог бы... усё перайграць. Цяжка, але паспрабую. Угаварыць Новікаву, уладзіць у абкоме...

Зязюля. Што за гэта?

Ляшчук. Подпіс і пячатку.

Зязюля. Здзелка веку?

Ляшчук (не адразу). Гэты эксперыментальны комплекс дарабляўся маім прафесарам. У яго два інфаркты. Калі ён даведаецца...

Зязюля. Ганебная тактыка раёншчыкаў - любой цаной любое мерапрыемства!

Ляшчук (з гневам). Ну, глядзі! Галаву пакладу, але ты тут не застанешся!.. Бачыш? Райкомаўская «Волга»!

Зязюля. Што ж, ідзі сустракай.

Ляшчук. А ты?!

Зязюля. Мне трэба... банкет рыхтаваць.

 

 

Карціна сёмая

 

Ляшчук, Вераб'ёў, Харытончык і Бондар чакаюць прыезду Новікавай. Шум машыны.

 

Вераб'ёў. Ну, парторг, трымайся!

 

Стук дзвярэй. З'яўляецца Новікава.

 

Ляшчук (падносіць кветкі). Галынка вітае высокую госцю! Дачка паправілася, Алена Мікалаеўна?

Новікава (узяла кветкі, кіўнула, паглядзела на Вераб'ёва). Для мяне сюрпрыз - не здолелі правесці сход!

Вераб'ёў (з прыкрасцю). Парторг! Стаў на бок Зязюлі. Падрыхтаваў людзей, настроіў супраць райкома... Такое панеслі!

Новікава (Бондару). Калі гэта так, будзем ставіць пытанне больш сур'ёзна.

Вераб'ёў. Выступіла некалькі істэрычных гаспадароў, каму Зязюля патураў... Напалілі атмасферу...

Новікава (жэстам спыніла яго). Павел Паўлавіч, у суседзяў, у Каменцы, вельмі дрэнна з уборкай!

Вераб'ёў. Алена Мікалаеўна, калі сёння Зязюлю не змясціць, заўтра ён сядзе нам на галаву!

Новікава (перапыняе). Калі ласка, не трацьце часу.

 

Памарудзіўшы, Вераб'ёў ідзе за кулісы. Аддаляецца шум машыны.

Фёдар Лукіч, пратакол учарашняга сходу. І паклічце Зязюлю.

 

Кіўнуўшы, Бондар выходзіць.

 

Ляшчук (здзіўлена). Алена Мікалаеўна, дакумент мы падрыхтавалі!

Новікава. Сяргей Міхайлавіч, калі ў Зязюлі дзень нараджэння?

Ляшчук (паціснуўшы плячыма). Хто яго ведае.

Новікава. Камісія столькі працавала і не высветліла, калі ў старшыні дзень нараджэння?..

Ляшчук. А калі ён нарадзіўся?

Новікава. Калі адбылося бюро.

Ляшчук. Так, зрабілі падарунак... Тым не менш прапаную - сабраць камуністаў, з кожным папрацаваць...

Новікава. Па схеме: вышэй пасада - больш розуму? (Нявесела ўсміхнулася.) Збяром актыў, усіх жадаючых, параімся. Не ў клубе - дзе-небудзь на лужку... Знойдзецца вялікі самавар?

Ляшчук. Навошта гэтая каніцель?

Новікава. Я больш за вас абурана! Злая, як ведзьма! Што, у райкома няма іншай работы?! (Прыкрыла рукамі вочы.) Але прымушаць чалавека рабіць супраць яго сумлення - амаральна.

Ляшчук. А пакідаць малых без малака - маральна?

Новікава. Новае, нават самае прагрэсіўнае, нельга навязваць сілаю. (Глядзіць на Харытончыка.) Засмучаны, Харытон Васільевіч, што не сустрэлі хлебам-соллю?

Харытончык. Я хацеў бы, Алена Мікалаеўна, атрымаць аўдыенцыю.

Новікава. Слухаю.

Харытончык. Пазней. Мне трэба сёе-тое ўсвядоміць. (Адыходзіць.)

Ляшчук. Ствараецца ўражанне, што вы пазбавіліся ад Вераб'ёва.

Новікава. Павел Паўлавіч - максімаліст, прад'яўляе сабе і іншым празмерныя патрабаванні. Я таксама не анёл... Як бы нам удваіх не наламаць...

Ляшчук. Нерацыянальнае выкарыстанне часу!

Новікава. Бадай. Дзе ж старшыня? Не магу зразумець яго да канца.

Ляшчук (усміхнуўся). А сябе вы да канца разумееце? Алена Мікалаеўна, пакуль не заменіце трох-чатырох кіраўнікоў гаспадарак, няма чаго і думаць аб выкананні праграмы.

Новікава. Ці не занадта многа?

Ляшчук. Калі шчыра - мала здымаем. Чалавек заваліў работу, яго б з партыі... А мы - вымову... Потым будзем доўга шукаць, куды б уладкаваць!.. Капіталіст - ці трымаў бы такога? Вось калі б пабегаў у пошуках работы, паабіваў парогі... Алена Мікалаеўна, нашы продкі марылі аб малочных рэках... Вось там, на горцы, будзе стаяць наш прыгажун! Не рэкі - мора малака! Іншыя бачаць у сне «Жыгулі», мілых жанчын, дачы... А я - вось гэты комплекс і адну жанчыну...

Новікава (з сумнай усмешкай). Што купалася б у малацэ?..

Ляшчук. Ага! І гора таму, хто перашкодзіць нашым планам!

 

Шырока ўсміхаючыся, да іх накіроўваецца Рыгор.

 

Знаёмцеся, Алена Мікалаеўна, - сельскі інтэлігент Рыгор Іванавіч Шумак, рахункавод. Куды разагнаўся, Рыгор?

Рыгор. Добры дзень! Заходзьце! На зайчыка, раніцай падстрэліў. Я ў магазін, сала купіць...

Новікава. Як? У магазін - па сала?

Рыгор (усміхнуўся). А мы - як гарадскія! Заходзьце, возьмем па чарцы...

Новікава (паморшчылася). Грады зараслі, плот пахіліўся... Толькі адна курыца? А ёй не сумна?

Рыгор. І тую гатоў пад сякеру - не нясецца!

Новікава. Што ж яблыні не пасадзіце?

Рыгор. Не родзяць. Зямля не садовая.

Новікава. Але ў суседзяў, я бачу, антонаўка, пепінка, ранет...

Рыгор. Дык колькі гною кладуць! У зямлі з раніцы да вечара! Як чэрві... Вунь, цяпліцы, парнікі... Нутрый разводзяць, трусоў... І на базар! Бачыце, якія дамы адгрукалі? Буржуі! Дальбог! Дзе гэта бачылі, каб калгаснік... У кожным двары - каровы, некалькі кабаноў... А курэй, качак - не злічыць! Калі ж ім на ферме працаваць!

Новікава (паморшчылася). Дык гэта вы пісалі...

Рыгор. Я сігналізаваў - і ў раён, і ў вобласць... А як жа! Мы з вамі - адну вялікую справу... Калісьці мой бацька і больш бедных раскулачваў! Часам глядзіш і думаеш - навошта рэвалюцыю рабілі? Каб вось гэтак багацелі?!

Новікава. А няўжо для таго, каб зямлю ператвараць у пустку? (Кіўнула на яго падворак.)

Ляшчук. Загнуў, Рыгор, загнуў!

Рыгор. Рыба гніе з галавы - няправільны курс у старшыні! Велічную грандыёзную Харчовую праграму ён зразумеў вельмі аднабакова. Патурае гаспадарам! Самым літаральным чынам!

Ляшчук (усміхнуўся). А ты - не гаспадар?

Рыгор. Не! Лепш на паляванне... Прырода, прастор... Кніжку пачытаю. Або каму заяву... Почырк прыгожы. Тры вёскі абслугоўваю! На грамадскіх, так сказаць, асновах.

Ляшчук (усміхнуўся). Пісьменнік?

Рыгор. На сходзе ўчора ледзь не з'елі... Шмат ведаю!

Ляшчук. Рыгор, правядзі нас да Кацярыны.

Рыгор. Я - да гэтых куркулёў? Ну не!

Ляшчук. Рыхтуйся і сёння выступіць.

 

Рыгор кіўнуў, адыходзіць.

 

Новікава. Калі я бачу дужага мужыка і запушчаны дом...

Ляшчук. Падленьваецца, але мысліць правільна.

Новікава. Калі падленьваецца, то мысліць няправільна. Сімпатычныя домікі!

Ляшчук. Ах, калі б так інтэнсіўна расла грамадская вытворчасць! Мне здаецца, наша прапаганда занадта захапілася асабістымі гаспадаркамі. Гляджу тэлевізар - настаўнік выгадаваў 900 гусей! Ах, як міла!.. Браткі, а дзе ён узяў час?! Не хацеў бы я, каб мой сын у яго вучыўся...

Новікава. Прыгожая карова, праўда?

Ляшчук. Кіньце, Алена Мікалаеўна! Кароўка - агрэгат па перапрацоўцы кармоў на малако і мяса, дае таксама скуру і гной... (Нечакана.) А ведаеце, гэта сукенка вам да твару!

Новікава. А ведаеце, было б нядрэнна, каб гэта вы гаварылі і жонцы.

Ляшчук (нявесела ўздыхнуў). Жонка, як сказана ў класіка, ёсць жонка. Алена Мікалаеўна, заўтра і ў мяне дзень нараджэння.

Новікава. Шкада, што ў нас не працуеце - хоць бы вымову ўляпілі!

Ляшчук. Алена Мікалаеўна, вам трэба адпачыць. Тут ёсць цудоўны куток, ля ракі... Швейцарыя! Вазьміце дачку, мужа, наладзім свята... Га?

Новікава. Пасля таго, як перайшлі ў вобласць, вы сталі... больш упэўненым.

Ляшчук (рассмяяўся). Больш нахабным? А вам да твару, калі вы злуяцеся!

Новікава. Хопіць, Сяргей Міхайлавіч, пакінем гэтыя гульні.

 

Падыходзяць Бондар і Таццяна.

 

Бондар. Як скрозь зямлю праваліўся! Дзе толькі не шукалі.

Ляшчук. Дарэмна старшыня ігнаруе сакратара райкома!

Таццяна (Новікавай). Калі ласка, мама просіць вас на абед.

Новікава. Дзякуй. (Паглядзела на Лешчука.)

Ляшчук. Ну што ж, да Кацярыны, лепшай даяркі - ахвотна! Дарэчы, заўзятая прыхільніца Зязюлі!

Новікава. Што ж, пойдзем. Заадно паназіраем тэндэнцыі.

 

 

Другая дзея

 

Карціна восьмая

 

Новікава і Ляшчук заходзяць у двор. Побач мычыць карова, павіскваюць кабанчыкі, кудахтаюць куры. Госці вітаюцца з Кацярынай, галавой сям'і, з яе бацькам Антонавічам.

 

Ляшчук. Прывітанне, Антонавіч! Моцна жывеш!

 

Поціск рук.

 

Антонавіч (паклаў фуганак). У чалавеку закладзена - гняздо віць з любоўю.

Ляшчук. Знаёмцеся, Алена Мікалаеўна, лепшы цясляр, у яго залатыя рукі!

Новікава. А як вам плацяць?

Антонавіч. Да Зязюлі кіраўнікі рабілі выгляд, што плацілі. Калгаснікі рабілі выгляд, што працавалі. Толькі пры ім усё стала на сваё месца: колькі заробіш, столькі атрымаеш.

Новікава. Вам сотак хапае?

Антонавіч. Калі быў маладзейшы, казаў: «Іванавіч, давай зямлі. Да гектара». Пабаяўся. А я б паказаў, што на ёй можна...

Новікава. Бярыце!

Антонавіч (усміхнуўся). Сёння я ўжо не хачу. Каб пайсці на гэтую катаргу, я павінен бачыць вялікую мэту. Зараблю дзесяць тысяч, дваццаць... А куды? Машына ёсць...

Ляшчук (аглядаецца). Так расце... Мусіць, словы чароўныя ведаеш?

Антонавіч. А як жа - працаваць, працаваць і працаваць... Мне б яшчэ трактар-малютку...

Ляшчук. Не скора атрымаеш.

Антонавіч. Чаму?

Ляшчук. Ты ніколі не думаў, чаму людзям забаронена мець рабочую жывёлу? Даць табе каня - значыць страціць над табой уладу.

Новікава. Кіньце!

Ляшчук. Размахнуўся, Антонавіч! Раю не захапляцца: паслабленне ўласніку - мера часовая.

 

Новікава здзіўлена паглядзела, незадаволена пакруціла галавой.

 

Антонавіч. Як жа - у газеце пісалі...

Ляшчук. Гэта мая асабістая думка.

Кацярына (прынесла ручнік). Сакратарка? Я спачатку не расшалопала, думала, артыстачка прыехала...

Ляшчук. Пасля прыходу Алены Мікалаеўны раён ажыў! А планы... Праз два-тры гады - суседзяў будзеце забяспечваць кармамі!

 

Новікава засмучана глядзела на Лешчука. Ён гарэзліва плюхнуў на яе ваду. Яна здрыганулася, нахмурылася.

 

Кацярына, Рыгор збіраецца цябе раскулачваць.

Кацярына (засмяялася). Не той час, Міхайлавіч! Калі б Рыгор, галадранец, не ленаваўся... Заходзьце ў сад, пад яблыньку!

 

Новікава пайшла першая. Яна падняла рукі, каб паправіць валасы, трыкатажная сукенка яшчэ больш абцягнула яе прыгожую статную фігуру. Ляшчук затрымаў на ёй позірк. Яна падышла да стала, глянула і ахнула - стол ламаўся ад яды.

 

Новікава. Колькі чалавек прыйдзе?

Кацярына. Вы, госцейкі, ну і я са старым. Усе ў полі.

Ляшчук (ажывіўся). Ці не паслаць нам ганца па бутэльку вінца?

Новікава. Сяргей Міхайлавіч!

Кацярына. Зараз, зараз! (Таропка паставіла на стол дамашнюю наліўку і бутэльку каньяку.)

Ляшчук. Алена Мікалаеўна, вы - жабрачка ў параўнанні з гэтым домам! Каб іх разарыць - сто гадоў усім райкомам на абеды...

Кацярына. Сядайце, госцейкі!

 

Ляшчук адкаркаваў бутэльку з каньяком. Гаспадыня прапанавала Новікавай наліўку.

 

Чыстае, ніякага спірту.

Ляшчук (цёпла, з цікавасцю пазіраючы на Новікаву, праспяваў). Рукі зябнуць, ногі зябнуць, ці не час настаў дзярабнуць?

Антонавіч. Калі я быў малады, гаварылі: «Стынут сиськи у подружки, не хватить ли нам по кружке?»

Кацярына. Бацька! Людзей пасаромейся!

Ляшчук. Алена Мікалаеўна, памятаеце, на нарадзе Худзянкоў: «Я поднимаю тост... Тьфу, поднимаю вопрос...»

Новікава (рукой прыкрыла чарку). Мне не трэба!

Кацярына. Калка ў плоце не мінаюць!

Ляшчук. Алена Мікалаеўна! Гаспадары пакрыўдзяцца! І я не бачыў ніводнага алкаголіка, які б спіўся на каньяку.

Новікава. Наліўку хачу пакаштаваць. Стоп! Дастаткова.

Кацярына. От наліў! Як лякарства!

Новікава. Наперадзе цяжкі дзень.

Ляшчук. Антонавіч, табе колькі?

Антонавіч. Краёў не бачыш, ці што?

Ляшчук. Гэта размова! Песні яшчэ пяеш?

Кацярына. А як жа? Бацька запяе - трэба тры чалавекі, каб яго перакрычаць! Ну, госцейкі, за ваша здароўе!

Новікава. І за ваша!

Кацярына. Маладая, прыгожая... І такі раён! Як ты спраўляешся?

Новікава (уздыхнула). Дрэнна.

Ляшчук (рассмяяўся). Алена Мікалаеўна працавала ў абкоме, дырэктарам саўгаса была! А за гэтыя паўгода раён так ускалыхнуўся!

Новікава (незадаволена). Хопіць вам.

Ляшчук. Гэта думка кіраўніцтва.

Новікава. Кацярына, як вам удаюцца такія надоі?

Кацярына. Я карову пагладжу, словы добрыя гавару, пачастую чым-небудзь смачным - вось яна ўсё малако і аддае. Карова - яна жывая, цяпло любіць... А то прыязджаў тут адзін ахламон, лектар. «Карова - гэта машына, якая перапрацоўвае...»

 

Новікава раптам, гучна рассмяялася, смяялася доўга, да слёз.

 

Далібог, так і сказаў - машына. Мае стракаценькія калі б гэта пачулі, вось бы аддалі яму малако! (Паказала фігу.) Бяры, дачка, кіндзюк, шынку вэнджаную, мачанку...

Новікава. Смаката! Ніколі гэтага не ела!

Кацярына. Я табе так скажу - на вёсцы толькі гультай без гаспадаркі. Калі ёсць жаданне - будзе ўсё!

Новікава. Дык ты паглядзі, як яны працуюць - бульбу ўсю згэмкалі, з зямлёй, з саломай... Га!

Антонавіч. Быў я тэй восенню на радзіме, па дакументы ездзіў... Гляджу, забілі кабана, сала і мяса ўзялі, а астатняе - у яму. Закапалі... «Што вы робіце?» - «Ды ну, будзем важдацца...»

Кацярына (уздыхнула). Адвучылі людзей гаспадарку весці.

Антонавіч. Раней, бывала, ідзе карова, кладзе ляпёшкі. Мужык - рукамі - бярэ гэтыя ляпёшкі і нясе на поле.

Кацярына. Бацька! За сталом...

Антонавіч. Пачакай. Выцер рукі пясочкам, травой і пайшоў. Вось як любілі зямлю!

Ляшчук. Кацярына, кажуць, у цябе тры свае каровы! Навошта?!

Кацярына. Адкуль тры, Міхайлавіч? Адна старая, дзесяці цялят, другая маладзейшая, трох цялят, ну і цёлка. Малако здаём. Іванавіч сказаў: трымайце што хочаце, колькі хочаце, але лішняе здавайце ў калгас.

Ляшчук. Курэй многа?

Кацярына. А хто іх лічыў?

Ляшчук. Жывуць людзі!

Антонавіч. Міхайлавіч, я чуў, учора ты лаяў асабістыя гаспадаркі?

Ляшчук (з поўным ротам). Я супраць перагібаў. Калі б ты так працаваў і на калгасным полі... А?! Тады б і ў магазіне было!

Антонавіч. У магазіне падвялае. Яшчэ калі будзе... Як бы я ні працаваў у полі, вы потым недзе ўсё роўна дасцё прамашку - з транспартам або на захоўванні, і ўся мая праца... Вунь, у «Прагрэс» студэнты прыехалі, моркву ўбіраць. Так стараліся! А машыны - не прыйшлі. І ноччу ўся морква памерзла... Ты бачыў бы, як горка плакалі студэнткі!

Ляшчук. Антонавіч, давай шчыра - ты адпрацаваў напружаны дзень у калгасе. Ці здужаеш яшчэ адну змену на сваёй гаспадарцы?

Кацярына. Ой, Міхайлавіч, калі ёсць інтарэс...

Ляшчук. Не веру! Прысядзібны ўчастак, дарагія мае, - гэта фактычна другі рабочы дзень. Або тут, або там прыйдзецца халтурыць. Але тут - сваё!

Кацярына. Ешце! Ешце! А то будзе, як на адным вяселлі: «Усё было, але не хапала аднаго - прымусу...»

Антонавіч. Вось скажы, Міхайлавіч. Адкуль у вас, кіраўнікоў, такая пашана да беднасці? Вы прывыклі - калі бедны, то святы, заўсёды мае рацыю. А бедны сёння - гэта гультай, балаболка або п'яніца... Рыгор табе бліжэй. Прызнайся!

Ляшчук. Складаныя пытанні задаеш, стары!

Антонавіч. Усё, што ты бачыш, сваімі рукамі, сумленна. А не адабраеш. І ты, дачка, так думаеш, па вачах бачу. Значыць, на словах вы быццам падтрымліваеце пастановы аб асабістых гаспадарках, а ў душы да іх ставіцеся насцярожана. Так?

Новікава (не адразу). Пасля вайны я была ў дзіцячым доме. Побач - вялізны сад. Аднойчы хлапчукі палезлі цераз плот, ірваць яблыкі. Гаспадар пагнаўся, кінуў палена - у галаву... Брата не стала.

Кацярына. Ай-яй-яй!

Новікава. На ўсё жыццё - паўгалодны дзіцячы дом і сытае багацце за высокім плотам...

Кацярына. Ешце! Бацька, налівай!

Новікава. Досыць! Скажыце, за што людзі любяць Зязюлю?

Кацярына. Ён нас паважае.

Новікава. Паважае?

Кацярына. Я так сама сабе думаю, ды я не пра тое, што ён для нас шмат робіць - другія старшыні таксама... А ў душэўным разуменні! Таму, калі Іванавіч папросіць, любы для яго ўсё зробіць!

Антонавіч. Іванавіч буйная фігура! Не проста вам будзе яго зваліць!

Кацярына. Дачушка, а чаго яго здымаць. Да Іванавіча - жабракамі хадзілі... Галынка!

Новікава (задуменна, уздыхнуўшы). Калгас можа даваць значна больш!

 

Увайшоў Міхась. Убачыўшы гасцей, разгубіўся.

 

Міхась. Добры дзень у хату.

Кацярына. Добры дзень, калі не жартуеш.

Міхась (гледзячы па баках). Да вас... мой... сабака не забягаў?

Антонавіч. Усю ноч нейкі пад акном скуголіў, спаць не даваў.

Міхась. А, ну я пайду. Можа, ён на ферме?

Новікава. Куды падзеўся старшыня?

Міхась (адвёў вочы, паціснуў плячыма). Алена Мікалаеўна, паўплывайце на «Сельгастэхніку». Трактар пасля рамонту на дарозе разваліўся! Што гэта такое?!

Новікава. Прымем меры.

Кацярына. Паабедай з намі.

Міхась. Не, я пайду! (Пайшоў.)

Кацярына. Бацька! Вечна ўлезеш!

Антонавіч. Усю ноч пад акном песні галёкаў! Але зяцёк быў бы талковы!

Ляшчук. Дык што?

Кацярына. Таня наша з гонарам!

Ляшчук. Прыгажуня!

Антонавіч. Вырасла дзеўка.

Новікава. Ну што ж, нам пара. Дзякуй за пачастунак.

 

 

Карціна дзевятая

 

Ляшчук даганяе Валянціну.

 

Ляшчук. Валянціна, пачакай! Мне спадабалася тваё ўчарашняе выступленне.

Валянціна (з усмешкай). Няўжо?

Ляшчук. Не тое, што гаварыла, а як - усхвалявана, з тэмпераментам...

 

Дзесьці чутно радыё.

 

Памятаеш? Наша мелодыя... Пяць гадоў назад я любіў, а ты пакахала другога...

Валянціна. Ты любіў, Сярожа, толькі сябе.

Ляшчук. Няпраўда! Валянціна, пры вобласці ствараецца эксперыментальная гаспадарка. Патрэбен моцны эканаміст. Хачу прапанаваць табе.

Валянціна. Не трэба.

Ляшчук. Што я магу для цябе зрабіць?

Валянціна. Не чапай Пятра Іванавіча, добра?

Ляшчук. А ён мне не патрэбны! Мой клопат - малако!

Валянціна. Вось і цудоўна! (Пайшла.)

 

Таіса падышла да дзвярэй канторы, але, перш чым увайсці, памарудзіла - хацела пагутарыць з Новікавай сам-насам. Выйшаў Ляшчук.

 

Ляшчук. А, «карэспандэнт»!.. Як здарылася, доктар, што ў горадзе мы не сустрэліся?

Таіса (развяла рукамі). Гэта мой недахоп. Урачоў шмат, а начальнік упраўлення адзін!

Ляшчук. Такіх, як вы, шмат?!

 

Таіса кінула на яго знішчальны позірк.

 

На сходзе былі такія актыўныя!

Таіса. Праўда! Благі характар - люблю ўмешвацца.

Ляшчук. Мне здаецца, доктар, што вы ўмешваецеся не ў свае справы.

Таіса. Межы сучаснай медыцыны настолькі пашырыліся...

Ляшчук (усміхнуўся, любуючыся гэтай дасканалай жанчынай). Чым вы ўсіх заварожваеце?

Таіса. Вось гэтым пальцам. Паклічу - бягуць... (Накіроўваецца да дзвярэй.)

Ляшчук. Памятайце, вы можаце ўскладніць яго становішча. (Пайшоў.)

Таіса. Вы дайшлі і да гэтага? А здавалася - такі імпазантны... (Яна пастукала, увайшла.) Дазвольце?

Новікава (размаўляючы па тэлефоне, жэстам прапанавала сесці). Аляксей Міхайлавіч, гаспадарка атрымала салідныя прэміі, а дагаворных абавязацельстваў... Хіба гэта партнёрства? Даю чатыры дні. Не можаце? Падавайце заяву. (Паклала трубку, паглядзела на Таісу.)

Таіса. Мяне завуць Таіса. Таіса Цімафееўна. Я ўрач.

Новікава. Вы тут працуеце?

Таіса. У горадзе. Але хворых кансультую па ўсім раёне.

Новікава. Слухаю вас.

Таіса. У адносінах да Зязюлі - вялікая несправядлівасць!

Новікава. Жонка?

Таіса (пакруціла галавой). Няма прыгожага слова для мяне...

Новікава. Каханне?

Таіса. Калі б! Нешта большае.

Новікава (здзівілася). Што ж можа быць большае?

Таіса. Міласэрнасць.

Новікава. Міласэрнасць?!

Таіса. Можна аддаць сваю кроў. А можна - частку душы, гармонію...

Новікава. У вас - гармонія?

Таіса. Калі б! Але пакорпаўшыся ў чужой душы, магу навесці парадак... Я някепскі ўрач. Але справа не ўва мне. Калі знімеце Зязюлю, падарвяце ў людзях веру ў справядлівасць, законнасць, калі хочаце...

Новікава. Ці не надта многа?

Таіса. Вам узважваць. (Паўза.) Дарэчы, на бюро ён быў хворы.

Новікава. Думаеце, што-небудзь змянілася б?

Таіса. Вам вядома статыстыка - колькі жывуць старшыні?

Новікава. Думаеце, сакратары райкомаў жывуць больш? Такі век!

Таіса. Зручнае апраўданне! Калі не можаш стварыць нармальных, здаровых умоў для супрацоўнікаў...

Новікава. Хочаце стаць яго жонкай?

Таіса (памаўчаўшы). Не. Які са старшыні муж? Бяжыць у пяць раніцы, вяртаецца ў гадзіну ночы... Неяк жонка Зязюлі, нябожчыца, гаворыць яму - ты б на сына паўздзейнічаў, настаўнікі скардзяцца. А ён: «Няхай зойдзе ў кабінет». Задаволіла б вас такое сямейнае жыццё?

Новікава. Цяпер у яго будзе нармальны рабочы дзень - васьмігадзінны.

Таіса. Адлучыўшы Зязюлю ад калгаса, вы зробіце яго імпатэнтам. (Памаўчала.) Вы калі-небудзь кахалі?

Новікава. У мяне муж, дачка.

Таіса (сумна ўсміхнулася). Я пра іншае.

Новікава. Хіба разам гэта ўжо не бывае? Спачуваю!

Таіса. З Харытончыкам у мяне не атрымалася.

Новікава. Харытончык - ваш муж?!

Таіса. Раздражняла яго архіінтэлігентнасць - вельмі правільны, ніколі не пярэчыў... Як і вам, пэўна. Увесь асабісты час траціў на дысертацыю... Максімалісты - гэта цудоўна. Але як з імі жыць? Ці ёсць мера самааддачы чалавека грамадству?

Новікава. Ёсць такая мера - сумленне.

Таіса. Значыць, у мяне сумлення няма. Хоць на прыём да мяне вялікія чэргі. А да другога ўрача, актыўнага грамадскага работніка, чамусьці жадаючых мала...

Новікава. Забаўна! Дапамагаючы аднаму, вы дзейнічаеце супраць другога.

Таіса. У свеце шмат дзіўнага. Людзі спадзяюцца, што вы разберацеся, дапаможаце Зязюлю... Калі не вы, дык хто ж! Ведаеце, я напісала ў абком.

Новікава. Няўжо вы думаеце, што мы пайшлі на гэты крок, не параіўшыся з абкомам? Пра грахі яго - таксама расказалі?

Таіса. А як жа. Дай Бог, каб у вас з мужам усё было о'кей.

 

Таіса паднялася і выйшла. Новікава сядзіць, глыбока задумаўшыся. Уваходзіць Бондар.

 

Новікава. Фёдар Лукіч, даўно памерла жонка Зязюлі?

Бондар. Гадоў шэсць, сем. Аднойчы выклікалі яго на нараду. Ёй нездаровілася. Не хацеў Зязюля ехаць. А Надзея - так звалі яе - гаворыць: «Не бойся, мне добра». Нарада зацягнулася, з машынай непаладкі... Адным словам, вярнуўся - яна ўжо...

Новікава. Да чаго мы дайшлі - з нарадамі... Пераацэньваем іх ролю! Чалавек у вялікай зале пасіўны.

Бондар. Да гэтага часу Зязюля не можа сабе гэтага... Зненавідзеў усе пасяджэнні! «Пакуль мы балбочам, дзесьці...» Мяне або намеснікаў пасылае. (Паўза. Дастаў люльку, але не закурыў.) Там, дзе часта мяняюць кіраўнікоў, Алена Мікалаеўна, толку няма.

Новікава. Не ад добрага жыцця мяняем.

Бондар. Часовы работнік не стане старацца... Думаеце, ён будзе гарэць творчымі пошукамі? Яго пазіцыя - трымаць вуха востра і нос па ветры. Мяне часам азадачвае, каго сёння ў раёне вылучаюць - тых, хто ўмее падпарадкоўвацца, выконваць указанні... А тых, хто сапраўды можа нешта зрушыць, ініцыятыўных, але самастойных, адсоўваюць на другі план.

Новікава (прыкра). За Харытона Васільевіча вы яшчэ дзякуй скажаце!

Бондар. Большасць - за Зязюлю.

Новікава (памаўчала). Лёгка бегаеце! Цяжкі быў прыступ?

Бондар (спыніўся, перадыхнуў). Не было прыступу.

Новікава. Гэта як жа?

Бондар. Калі Вераб'ёў пазваніў... Я быў упэўнены - без парторга бюро не адбудзецца.

Новікава. Вы што - хлапчук?!

Бондар. Ведаю, што мяне чакае. Але дзеля ісціны... Інакш навошта партбілет?

Новікава. Здаецца, збіраецца на дождж?

Бондар. Павел Паўлавіч будзе на сходзе?

Новікава. Гэта важна?

Бондар. Неяк раёну ўручалі сцяг. Зязюлю папрасілі выступіць. Былі вельмі высокія госці, і Вераб'ёў сказаў: «Толькі ніякай крытыкі!» А Зязюля выступіў і адразу паставіў адзінаццаць пытанняў! Свята, вядома, было сапсавана. Вераб'ёву ўляцела.

Новікава (з іроніяй). Дык вось за што здымаюць Зязюлю!

Бондар. Не за гэта. Але калі шалі вагаюцца...

Новікава. У вас знойдзецца кава?

Бондар. Ага. А калі нізкі ціск, дык і траўка...

Новікава. Вы яшчэ і знахар?

Бондар. Што я рабіў бы з маімі ранамі, калі б не травы?

Новікава. Ой, як мне не хочацца праводзіць сёння сход! (Памаўчаўшы.) Колькі разоў была ў Галынцы, і ўсё наскокам, наскокам... Куды ездзіць сакратар: у слабыя гаспадаркі, дзе развал...

Бондар. Я пакажу вам усё.

Новікава. Прабачце, люблю сама...

 

 

Карціна дзесятая

 

Круглага стала, вялікага, у вёсцы не знайшлося. Таму звычайныя сталы, састаўленыя літарай «П». Дымяць самавары. Народу сабралася багата. Бондар у цэнтры, побач Новікава, Ляшчук, Харытончык.

Урываецца задыханы Зязюля.

 

Зязюля. Прабачце! (Сеў з краю.) Добры дзень, Алена Мікалаеўна! Як даехалі? (Схапіў графін, наліў вады, прагна п'е.)

Бондар. Давайце пагутарым. Шчыра. Як гэта мы робім на праўленнях - думкі ўголас і толькі праўду.

Новікава. Нам хацелася б ведаць, па-першае, ці ўмееце вы заварваць чай. Па-другое, як вы ацэньваеце работу Зязюлі. І трэцяе - чаму вы адмовіліся ад будаўніцтва комплексу. Што гэта - звычайная сялянская асцярожнасць пры сустрэчы з новым або... (Яна пакаштавала чай, усміхнулася.) Смачна!

Бондар. Тады адразу да другога і трэцяга пытанняў. Хто хоча выступіць? Галоўны заатэхнік?

 

Падняўся малады мужчына з пышнымі вусамі.

 

Заатэхнік. Учора я падрабязна гаварыў пра хамства Зязюлі, пра тое, чаму ён баіцца комплексу. Увечары, на сходзе, я прадоўжу. (Сеў.)

Антонавіч (хітра). Будзеш ведаць, Іванавіч, як даваць страгача заатэхніку!

 

Вакол засмяяліся.

Недзе побач павольна ідзе калона магутных грузавікоў. Зязюля рукою падазваў Таню, нешта прашаптаў на вуха. Дзяўчына кіўнула, шпарка выйшла.

 

Валянціна (нечакана паднялася). Дазвольце мне!

Бондар. Давай, Валянціна. (Новікавай.) Наш эканаміст.

 

Ляшчук з прыкрасцю апусціў галаву. Задума з чаем была яму не даспадобы.

 

Новікава. Можаце сядзець, калі вам зручней.

Валянціна (пачала няўпэўнена, збянтэжана, стараючыся не глядзець на Лешчука, голас дрыжыць). Паколькі Пятру Іванавічу ставяць у віну адмову ад праекта... Гэты комплекс нам прадставілі як эталон у тэхналогіі вытворчасці малака. Аднак эталон яшчэ далёкі...

Ляшчук (рэзка перапыніў). Вы можаце даць тэхналагічную ацэнку? Не? Значыць, не валодаеце пытаннем!

 

Валянціна разгубілася, успыхнула, здзіўлена замаўчала.

 

Новікава (з дакорам). Сяргей Міхайлавіч! Гутарка за круглым сталом!

Валянціна (супакоіўшыся). Праекціроўшчыкі малявалі нам райскія карцінкі! Але мы падлічылі самі, і ўсё аказалася не такім радасным... Вось! (Яна ўзяла папку, перадала Новікавай.)

 

Новікава падзякавала кіўком, пачала гартаць.

 

Ляшчук. Няўжо інстытут, вялікі калектыў!.. На чале з доктарам навук!..

Валянціна. Яны лічылі чужое. А мы - сваё! Тут жа нашы прэтэнзіі да комплексу.

Жанчына. Што ж твой акадэмік да нас ні разу не заявіўся? Не пагаварыў, не паслухаў? Ды і ці бачыў ён калі-небудзь карову?

Ляшчук. Стары, хворы чалавек! Думаеце, мы не ведаем мінусаў комплексу? Малако патрэбна! Калі сёння дзесьці дзеці без малака, дык гэта з-за вашага кансерватызму.

Валянціна. Мы падлічылі - для гэтага эксперыментальнага комплексу нам давядзецца купляць не толькі канцэнтраты, але нават салому. Па праекце вытворчасць кармоў прадугледжваецца весці на паліўных землях. Аднак яшчэ нават не падрыхтавана праектна-каштарысная дакументацыя на меліярацыю зямель. Што гэта, як не галавацяпства? Чым кароў карміць - вашымі абяцанкамі?

 

Валянціна затрымала гнеўны позірк на Лешчуку. Новікава ўважліва глядзела на абаіх.

 

Калі месца для каровы каштуе ў чатыры разы больш, чым сама карова, дазвольце спытаць - што для чаго? Вам патрэбен комплекс ці малако? Дарэчы, увесь свет будуе простыя памяшканні.

Новікава (Бондару, нягучна). Як прозвішча гэтай дзяўчыны?

Бондар. Зязюля, пляменніца Пятра Іванавіча.

Новікава. Вось як!

Валянціна. Будаваць тут такі гігант - тое ж самае, што сіламі невялікай арцелі - атамную электрастанцыю. Цяжка і нявыгадна.

Пажылы. Во дае!

Ляшчук (са злосцю). Нявыгадна? Нам армію ўтрымліваць нявыгадна! Але прыходзіцца!

Валянціна. Зразумейце, мы не супраць комплексаў. Мы за тое, каб у нашых умовах распарадзіцца грашыма больш разумна.

 

Валянціна села. Раздаліся апладысменты.

 

Жанчына. Здорава яна яго!

Суседка. За ўсё разлічылася, бедная!

 

Увайшла Таня, нешта прашаптала на вуха Зязюлю, ён кіўнуў.

 

Ляшчук (адсунуў шклянку, чай разліўся). Дазвольце?

Новікава. Не! Піце чай.

Антонавіч (падняў руку). А можна мне?

Бондар. Антонавіч? Давай!

 

Зязюля дастаў блакнот, нешта напісаў, вырваў ліст, аддаў Тані. Яна аднесла і перадала мужчыну ў кепцы - галоўнаму механіку. Той прачытаў, выйшаў.

 

Антонавіч (устаў). Мінулым летам я быў у Маскве. Спусціўся ў метро, значыцца, і ахнуў - такая прыгажосць! Вагончыкі ззяюць, лесвічкі бегаюць... Вось я і падумаў: пакуль ніхто не здагадаўся, давайце будаваць метро. Першымі.

 

Людзі ажыўлена загаманілі.

 

Жанчына. Ты што, дзед, з глузду з'ехаў?

Антонавіч. Толькі падумайце - да любой фермы, у любое надвор'е...

Маладая. І кароў вазілі б на луг!

Антонавіч. Метро ў Галынцы! Колькі газетчыкаў, кіношнікаў да нас прымчыцца!

Бондар. У цябе ўсё?

Антонавіч. Падумайце! Што комплекс? Пабудуеце, будзе пуставаць... А метро! Эх, цёмныя вы людзі. (Сеў.)

Новікава. Пётр Іванавіч, калі і астатнія выступленні будуць такія ж... Давайце.

Зязюля. Алена Мікалаеўна, вы чалавек новы. Дзесяць гадоў назад раён укладваў у гаспадарку адзін рубель і меў рубель і тры капейкі аддачы. Сёння раён укладвае рубель і мае толькі сорак сем капеек.

 

Новікава запісала.

 

Ляшчук. Што ты ўчапіўся за раён? Давай пра сваё!

Зязюля (з цяжкасцю стрымліваючы гнеў). Гэта таксама маё! Мне гавораць - будуй суперферму. Маўляў, потым, калі спатрэбіцца, будзем ламаць, перарабляць... Я хачу спытаць - да якога часу... Да якога часу мы будзем рабіць памылкі, а потым бічаваць сябе за гігантаманію, за авантурызм, за безгаспадарчасць, так і не знаходзячы вінаватых?

Бондар (з націскам). Пётр Іванавіч, чаю табе мацнейшага?

Зязюля (дастаў таблетку, паклаў пад язык). Мяне абвінавачваюць, што дазволіў Карпуку і яшчэ некаторым нажывацца за кошт калгаса. Не ведаю, такой мэты я не ставіў. Займаючыся грамадскай вытворчасцю, я заўсёды думаў, каб у кожнага гаспадара на гарышчы віселі каўбасы, шынкі, кіндзюкі, паляндвіцы... Каб вуллі ў садзе стаялі! Сорам і ганьба, калі селянін у магазін ідзе па сала! Сёння ўсе - за ўсямернае развіццё асабістых гаспадарак. А кіраўнікі раёна, відаць, псіхалагічна да гэтага не гатовы. Але што я магу тут зрабіць?

 

Новікава ўзняла вочы на Зязюлю.

 

Ляшчук (усміхнуўся). Ты асцярожней!

Зязюля. Не буду асцярожным у бліжэйшыя пяцьдзесят гадоў! Асцярожных і без мяне навалам!

 

Харытончык, апусціўшы галаву, нервова паглядвае, пагладжвае пальцы.

 

Жанчына (прыкра). Эх, Іванавіч! Колькі гаварыла - ласкавае цяля дзвюх матак ссе, а гордае - ніводнай!

Таіса (горка). Ён усё сапсаваў!

 

У суседнім пакоі за сцяной хтосьці стукае малатком.

 

Новікава. Чаму не выканалі ўказанне райкома пра сяўбу грэчкі?

Зязюля. Структура пасяўных плошчаў павінна быць эканамічна непахіснай. І аптымальнай. А каму лепш ведаць нашы палі і нашы магчымасці? Дзе, калі, што сеяць? Вам, за пяцьдзесят кіламетраў, альбо мне, які абышоў гэтыя палі сотні разоў? Столькі гавораць - даць калгасам самастойнасць, няхай самі... І нічога не мяняецца!.. Мужнасць у мірны час заключаецца ў тым, каб браць на сябе як мага больш персанальнай адказнасці... За ўсё, што адбывалася ў Галынцы гэтыя гады, я гатоў адказваць.

 

Падняўся Ляшчук.

 

Ляшчук. Не трэба гаварыць за кіраўнікоў раёна - Алена Мікалаеўна сама за сябе скажа. (За сталом з чаем ён адчуваў сябе няёмка.) Таварышы, комплексы - не мода. Гэта будучае нашай сельскай гаспадаркі! Толькі ў адных руках яны даюць выдатныя вынікі, а ў другіх - страты. Вы што - не спадзеяцеся на свае рукі?

Антонавіч (жаласліва). Давайце метро будаваць. Га?

 

За сцяной хтосьці манатонна стукае малатком. Ляшчук паглядзеў на Бондара. Той камусьці кіўнуў, мужчына выйшаў. Стук спыніўся.

 

Зязюля. Шкада. Адзіны чалавек, які займаўся справай...

 

За сталамі ўсміхнуліся.

 

Ляшчук (паглядзеўшы на Валянціну). Шкада, што Зязюля настроіў вас супраць комплексу! Перавагі настолькі ясныя, настолькі відавочныя...

Зязюля. Ох, мне гэтая яснасць!..

Ляшчук. Дзяржава мільярды кінула на сельскую гаспадарку! Каб нарэшце ўсяго было ўдосталь!

Зязюля. Мільярды сабраны з працоўных рублёў. У кагосьці рублі гэтыя ўзяты. І трэба дваццаць разоў падумаць, перш чым пайсці на такія затраты!

Ляшчук. Іншыя былі б рады такому будаўніцтву! Просяць! А мы вырашылі даверыць гэта вам.

Антонавіч. Гэта называецца - чужой задніцай сесці на вожыка!

 

Вакол засмяяліся.

 

Пакуль гэты комплекс пабудуюць, іх, як ініцыятараў, узнімуць вышэй.

Ляшчук (паглядзеў на Валянціну). Комплекс - рэч новая. Як і ў любой новай справе... Але, сябры мае, пярэчыць супраць комплексу?.. Сёння?! Тады растлумачце - як вы збіраецеся вырашаць Харчовую праграму?

Антонавіч. Дык што з метро?

 

Новікава звярнула ўвагу - высокі, з добра пастаўленым голасам, Ляшчук так няўпэўнена адчуваў сябе без трыбуны, за гэтымі сталамі. Агледзеўшы залу, Ляшчук сеў.

Вярнуўся мужчына ў кепцы - галоўны механік, гледзячы на Зязюлю, упэўнена кіўнуў, усміхнуўся, паказаў вялікі палец. Усміхнуўся і Зязюля, пацягнуўся, з палёгкаю ўздыхнуў.

 

Новікава. Метро - рэч добрая. А малака ж меней стала.

Кацярына. Мінусуе малако? Дачушка, ты ж дарослая? Заатэхнік месяц хварэў - пакрыць кароў забылі. Ацёлы зрушыліся. Вось і расплачваемся...

Новікава. Калі б толькі гэта... Не хочаце на комплекс?

Кацярына. Не-е.

 

Зязюля нешта ўспомніў, напісаў запіску, перадаў Тані. Яна ўзяла, выйшла.

 

Новікава. Самі заказалі праект! Вялікі калектыў праекціроўшчыкаў цэлы год...

Жанчына. Як сказаў Іванавіч, «гладко было на бумаге, да забыли про овраги».

Новікава. А самі што думаеце?

Пажылая. Мікалаеўна, што мы там атрымаем? Маладыя, пісьменныя - так. А нам што рабіць? І каровак шкада. Прывыклі да цяпла, цішыні... Там хутка пад нож пойдуць!

 

Зязюля падазваў двух мужчын, нешта прашаптаў, яны кіўнулі, шпарка выйшлі.

 

Новікава (памаўчаўшы.) Шмат часу ідзе на сваю гаспадарку?

Пажылая. Шмат, дачушка. Што ўтойваць? Але ў іншых мужыкі п'юць, свавольнічаюць, тэлевізар глядзяць, а нашы - працуюць.

Кацярына. Пра тэлевізар, Надзея, ты дарэмна.

Пажылая. А які ад яго толк? Пайду на ферму - малодшы гадзінамі глядзіць! Сагнуўся... Здымеце Іванавіча - даяркі разбягуцца.

 

Вярнулася Таня, нешта прашаптала Зязюлю. Ён рассмяяўся.

 

Зязюля. Прабачце!

Рыгор. Прашу слова!

 

Па зале прайшоў неадабральны шумок.

 

Жанчына. Гэты ўжо падрыхтаваў квач з дзёгцем!..

Рыгор. Чаму я і сёння буду галасаваць супраць Зязюлі? Таму, што да адных ён суровы, звыш усякай меры, а да другіх - занадта добранькі!

Антонавіч. «Я бедны, галодны, неданошаны... Дазвольце без чаргі бутэлечку...»

 

Вакол засмяяліся.

 

Бондар. Антонавіч, будзеш хуліганіць - выведу!

Ляшчук. Рыгор, канкрэтна.

Рыгор. Год назад Косця Матусевіч, п'яны, перавярнуўся разам з трактарам. Была заведзена справа. Але Зязюля паехаў, націснуў на рычагі, і ўсё замялі.

 

Шалёна ўзарвалася зала.

 

Маладая. Ну і сукін жа ты сын, Рыгор!

Пажылая. Хіба Косця - п'яніца?

Мужчына. Косця, колькі за рамонт аддаў?

Косця (сціплы хлопец, згараючы ад сораму, што ўсе глядзелі на яго, моцна заікаючыся). Шэсцьсот рублёў.

Жанчына. Рыгор, ты хацеў, каб яго пасадзілі?

Рыгор. Як народны кантроль я хачу, каб перамагала законнасць! Таму што цяпер кожны п'яніца ведае - што б ні здарылася, Зязюля выручыць!

 

Людзі шумяць, гавораць адначасова.

 

Жанчына. Адна паршывая авечка...

Антонавіч. Дай свінні рогі, дык яна ўвесь свет пераверне!

Рыгор (развёў рукамі, сеў). Я так не магу!

Бондар. Таварышы, па аднаму! Усе атрымаюць слова.

Таня (паднялася, з запалам). Пётр Іванавіч не прапусціў ніводнага камсамольскага сходу. За што мы яму ўдзячны? Ажывілі самадзейнасць, шукаем новыя формы работы, робім цікавым наша жыццё! Хто да нас толькі не едзе з канцэртамі?!

Бондар (усміхнуўся). Спакойней, Таццяна!

Таня. За Пятра Іванавіча мы гатовы ў агонь і ў ваду! (Села.)

 

Міхась заапладзіраваў першы, яго падтрымалі.

 

Бондар. Хто яшчэ? (Маўчанне.) Тады дазвольце мне даць слова сабе...

Жанчына. Давай, парторг!

Бондар. Работа земляроба - справа сезонная. Калі ў час уборкі стаяць пагодлівыя дні, і табе вядома, што заўтра пойдуць дажджы - тут усё залежыць ад працаўнікоў. Знойдзеш з імі агульную мову - паспеюць, убяруць ураджай. Не знойдзеш - будуць казённа выконваць работу. Дык вось - каб людзі за табой ішлі, трэба для іх штосьці рабіць. Да Зязюлі ў нас многа і прыгожа гаварылі пра клопат аб людзях і мала клапаціліся пра канкрэтных Марыяў, Сцяпанаў, Аўдоццяў...

Ляшчук. Да Калядаў і пасля...

Бондар. Розніца паміж некаторымі прамоўцамі і Зязюляй у тым, што яны гавораць, а Зязюля робіць.

 

Вакол засмяяліся.

 

Ляшчук. Ты б лепш пахваліўся, колькі грошай, калгасных грошай, Зязюля ўбухаў на банкет артыстам!

Бондар. Раней акцёры былі далёкія ад калгаснікаў, здавалася, яны людзі з іншага свету. А калі гэта пасля канцэрта калгаснікі маглі чокнуцца чаркамі са славутасцямі, якіх яны раней бачылі толькі на экранах тэлевізараў, чулі па радыё? А цяпер маглі, пакруціўшы за гузік, пагаварыць пра жыццё... Назаўтра нашы людзі ўжо інакш глядзелі тэлевізар, інакш слухалі радыё - гэта ўжо было сваё!

Ляшчук. Цудоўна! Толькі няхай грошы на банкет Зязюля выклаў бы са сваёй кішэні!

Бондар. Ты думаеш, старшыня надта зарабляе, пры яго рабоце на знос?..

Ляшчук. Мы сабраліся не для абмеркавання, каму колькі плацяць!

Бондар. Становішча старшыні такое, што важна не толькі тое, што людзі гавораць, але і што думаюць. Успомніце, Зязюля быў у бальніцы, з сэрцам. У гэты час за масавы падзеж парасят некалькі чалавек пакаралі. Калі Зязюля пра гэта даведаўся, ён добраахвотна ўнёс трыста рублёў як частковую кампенсацыю страт, хоць ніхто ад яго гэтага не патрабаваў.

 

Людзі заківалі, пацвердзілі.

 

Ці ўсё Зязюля робіць правільна? Не. Ён чалавек. Шукае, памыляецца, дзейнічае. Але ў галоўнай сваёй стратэгіі - усё для чалавека, усё для працаўніка - ён мае рацыю. Шкада толькі, што ў нашага старшыні, як у Змея Гарыныча, няма сямі галоў. Знялі б за «незаконнае» будаўніцтва, за «пераплаты», за непаслухмянасць - засталіся б яшчэ галовы... Сёння, як і ўчора, я буду галасаваць за Зязюлю. (Ён памаўчаў.) Хто наступны?

 

Паднялася і накіравалася да Зязюлі сівая згорбленая бабулька.

 

Бабулька. Сынок, за ўсё, што ты зрабіў для сыноў і ўнукаў... (З-пад крыса кофты дастала даўні вышыты ручнік і працягнула Зязюлю.)

 

Зала ахнула.

 

Хлопец. Ну, Фёдараўна! Прыязджалі з музея - не аддала!

Жанчына. Гэтаму ручніку - цаны няма.

Зязюля (абняў, пацалаваў бабулю). Дзякуй, Фёдараўна!

 

Новікава з цікавасцю разглядала вышыўку.

 

Стары (шыракаплечы, сівы, павольна падняўся). Лукіч, дай мне!

Бондар. Давай, Данілавіч! (Новікавай.) Наш конюх, пенсіянер!

Стары. Коней звялі. Цяпер за старшыню ўзяліся? Я так думаю. Мы тады ўсім сходам... Памятаеце? Прагаласавалі, каб будоўлю пахаваць. А адказвае Зязюля, адзін. Ці справядліва? Дык няхай здымаюць і нас. Усіх. Хто са мною згодны?

 

Падняўся лес рук.

 

Ляшчук (спрабуе перавесці на жарт). Данілавіч, ты радавы калгаснік. Адкуль цябе зняць? Са стога сена?

Стары. З калгаса выключайце!..

Ляшчук. Далей ехаць няма куды... Дагаварыліся! (Глядзіць на Бондара.) Вось да чаго давёў выхаваўчую работу! У стары добры час за гэта...

Бондар. Не заўсёды ён быў добры.

Ляшчук. Тады, прынамсі, была дысцыпліна... Гэта добра, што вы гарой за старшыню! Але мне пазванілі з Ленінграда - дырэктар буйнога завода... Ці не крыўдзім... І даведаўся, што Зязюля даў згоду ад вас паехаць. Дык пра што спрачаемся?

Пажылая. Хлусіш!

Маладая. Наш Іванавіч - ніколі!

Мужчына. Паклёп!

Ляшчук. Паклёп? Няхай раскажа, якую тэлеграму атрымаў раніцай.

 

Усе моўчкі глядзяць на Зязюлю. Ён дастаў з кішэні тэлеграму, зачытаў.

 

Зязюля. «Прыязджай прымаць справы. Громаў».

 

Людзі маўчаць.

 

Кацярына. Іванавіч, і ты... згадзіўся?

 

Усе глядзяць на Зязюлю.

 

Зязюля (нечакана выкрыкнуў). Так! Так!! Так!!! Таму, што абрыдла! Аб-рыд-ла!!! Вось! (Рабром далоні правёў па горле.)

Кацярына (ціха). Як жа гэта, Іванавіч?

Стары. Сынок, тады мы цябе падвялі... Памятаеш? (Новікавай.) Даўно гэта было. Ён узараў спачатку соткі, думаючы, што заўтра мы дружна выйдзем на калгаснае поле... А назаўтра - ні адзін не выйшаў на работу. Тады ён падагнаў да дому грузавік і пачаў грузіць свае рэчы... Моцна, Іванавіч, мы былі вінаватыя. А цяпер? За што?!

 

Сурова глядзяць людзі. У іх позірках і горыч, і боль, і яшчэ штосьці такое, ад чаго на душы ў Зязюлі моташна. Апусціўшы галаву, ён нервова пакручвае бранзалет на запясці.

 

Жанчына. Значыць, пакуль мы абаранялі, заступаліся, ты за нашай спінай...

Антонавіч. У гэтых лясах, Іванавіч, загінулі твой бацька, родныя... Цябе, хлопчыка, у балоце хавалі... Як жа ты адважыўся пакінуць зямлю гэтую?

Жанчына. Б'юць, а ты абараняйся, давай здачы! Што лапкі апусціў? За аднаго бітага двух нябітых даюць!

Пажылая. Хутка ты здаўся! Твой бацька трымаўся да апошняга патрона!

Стары (высокім голасам). Дэзерцір! Іціт тваю! Няхай Лешч, перакаці-поле, ад зямлі адарваўся... Але ты!.. Ты ж быў нам бацькам! Гаспадар на зямлі!

Кацярына (ціха, але цвёрда). Судзіць цябе будзем! Райком можа зняць, прызначыць, даць вымову або ордэн... Але ад сумлення людскога...

Пажылая. А вы, госцейкі, даруйце за турботы, выйдзіце. У нас тут сваё, сямейнае...

Ляшчук (Новікавай). Самы час выступіць вам!

Новікава. Вечарам. Не памятаю, хто сказаў - трэба надта многа ведаць, каб вельмі асцярожна раіць. Перапынак?

Бондар. У дваццаць гадзін у клубе справаздачна-выбарны сход. Паўторна.

Міхась. А навошта - паўторна? Учора сход быў. Хопіць!

Бондар. Нашы госці лічаць, што былі дапушчаны парушэнні.

Ляшчук (Бондару). Госці? Як ты сябе паводзіш!

Новікава. Спакойна! Фёдар Лукіч, дзе тэлефон?

Бондар. Хадземце.

Новікава (прайшла за ім, узяла трубку, пазваніла). Дачушка, як ты там? Пайшоў на аперацыю? Не, дзіцятка. Я прыеду позна. Кладзіся адна. Я цябе вельмі прашу. Цалую... (Паклала трубку, моўчкі сядзіць.)

 

Да Новікавай падыходзіць Міхась.

 

Міхась. Таварыш сакратар, не трэба сходу. Вы не ведаеце нашых хлопцаў. Сядуць на трактары, на камбайны і жалезнай калонай у вобласць!

Ляшчук (падыходзіць). Гэта што - пагроза?

Міхась. Папярэджанне. (Адыходзіць.)

Ляшчук. Алена Мікалаеўна, колькі можна? Давайце збяром камуністаў!.. Хочаце, я пазваню ў абком?

Новікава (узарвалася). Ды не спяшайцеся ж вы!

Ляшчук. Калі мы сёння не запусцім комплекс, на які гатова дакументацыя, потым нам не дазволяць... І вы з вядзерцам будзеце хадзіць па дварах, каб выконваць план па малаку!

Новікава. А вы ўпэўнены, што гэты комплекс дасць малако?!

Ляшчук (развёў рукамі, падазваў Рыгора). Адбываецца нешта таямнічае, дзівоснае...

Рыгор. Я нічога не ведаю!

Ляшчук. Паспрабуй даведацца. Ты ж народны кантроль!

 

Рыгор пайшоў. Па авансцэне праходзіць Валянціна з сумкай, з кветкамі. Шум машыны, завішчалі тармазы, адчыніліся дзверы. З'яўляецца Ляшчук.

 

Ляшчук. Сядай у машыну!

Валянціна (з гневам). Адыдзі!

Ляшчук. Сядай! Я хачу, каб ты мне паверыла! Для мяне гэта вельмі важна! (Хапае яе за руку.)

Валянціна. Куды ты мяне цягнеш! Уся вёска глядзіць!

Ляшчук. У машыне пагаворым!

 

Ляшчук і Валянціна адыходзяць. Шум аддаляецца.

Выходзіць Зязюля, глытае таблетку. Да яго падбягае Таня.

 

Таня. Пётр Іванавіч, толькі спакойна...

Зязюля. Што здарылася?

Таня. Згарэў трансфарматар.

Зязюля. Што?!

Таня. Папрасілі паглядзець Карпука, а ён уключыў і пайшоў карміць сваіх нутрый...

Зязюля. Заб'ю! (Хутка пайшоў.)

Таня (бяжыць за ім). Пётр Іванавіч, Пётр Іванавіч...

 

Харытончык рашуча накіроўваецца да Новікавай.

 

Харытончык. Мне здаецца, вы хочаце адкласці сход?

Новікава. А што?

Харытончык. Разумна.

Новікава. Вы ўпэўнены?

Харытончык. Алена Мікалаеўна, як адрозніць авантурную ідэю ад рэальнай? (Паўза.) Трэба палічыць!

Новікава (узарвалася). Вось заключэнне праектнага інстытута! Гэта - з міністэрства! Гэта - доктар навук са сталіцы!

Харытончык. Я палічыў перспектывы з меліярацыяй. Калі такі комплекс пабудаваць, калгас вылеціць у трубу. Праграма новая, памылкі старыя. Пражэкціруем Нью-Васюкі! (Ён паклаў на стол мікракалькулятар.)

Новікава. Не спяшайцеся з вывадамі.

Харытончык. На жаль, гэта разлікі. Яны беспрыстрасныя... Навязваць тут такі гігант калгасу - амаральна.

Новікава. А пакідаць людзей без малака - маральна?!

Харытончык. Зязюля мае рацыю, зэканоміць сродкі - на земляробства, кармавую базу... Кармы плюс новая тэхналогія - і праз два гады ён стане лідэрам па малаку!

Новікава. У старых руінах?

Харытончык. Вам не здаецца, Алена Мікалаеўна, што мы па-ранейшаму захапляемся паказухай? Вось яна, НТР! Беласнежныя халаты, кнопачкі, мазаіка... А гэта не трэба. Ад каровы - малако і мяса!

Новікава. Вы сёння прыйшлі да такой думкі?

Харытончык. Тут я шмат што зразумеў. Мне падабаецца, што Зязюля мае свае перакананні і стойка іх абараняе. А паважаны Сяргей Міхайлавіч на чужым гарбу ў рай... Толькі б запусціць, любой цаной, а там... Ні за што не адказвае! Заўтра яму даручаць ламаць комплексы - ён будзе гэтак жа энергічны!

Новікава. Бязглуздзіца! (Яна абурана ўстала, прайшлася.)

Харытончык. Яму гавораць, а ён - глухі. Не хоча чуць! А ён жа не дурань. Не хоча!!! Вы дарэмна так да Зязюлі.

Новікава. Адкуль вы ўзялі? Пра людзей я мяркую па справах і ўчынках.

Харытончык. У райкоме я не раз заўважаў хваравітую рэакцыю на яго рэплікі... Вам здавалася - падрывае аўтарытэт.

Новікава (павольна падышла да акна, павярнулася). Калі вы так падумалі... Значыць, у падсвядомасці ў мяне... Дзякуй, вам я веру. Да гэтай паездкі я была ўпэўнена, што з асабістымі гаспадаркамі ў яго перагіб.

Харытончык. Я ў сябе не рабіў стаўку на асабістыя гаспадаркі. Гэта неперспектыўна. Але ў той меры, як у Зязюлі... Рана біць трывогу.

Новікава. Наогул, Зязюля мае рацыю! Да чаго вы хіліце - трэба пакінуць?

Харытончык (з палёгкай уздыхнуў). Трэба!

Новікава. Але... ваша месца мы абяцалі...

Харытончык. Пайду да Зязюлі намеснікам. Калі возьме.

Новікава. Нават калі... ваша жонка будзе побач?

Харытончык (суха). Гэта мая асабістая справа!

Новікава. Даруйце.

Харытончык (памаўчаўшы). Калі Вераб'ёў прапанаваў замяніць Зязюлю, я са злараднасцю згадзіўся. Пра помсту думаў! Але тут спазнаў яго бліжэй, убачыў ніці, якімі ён звязаны з людзьмі... Нельга гэта сячы! Нават калі ў чымсьці ён памыляецца... Дырэктара завода лёгка замяніць. А калгас - гэта нешта іншае, калектыў людзей на зямлі... А Ермакову на маё месца - вы дарэмна.

Новікава. Яна добра сябе праявіла.

Харытончык. Жанчына на такой пасадзе...

Новікава (усміхнулася). Вы з кім размаўляеце?

Харытончык. Даруйце, не падумаў.

Новікава (уздыхнула, задуменна). На жаль, вы маеце рацыю. Ёсць у нас штосьці... Не адразу арыентуемся, паддаёмся чужому ўплыву, суб'ектыўныя... Ды і на паваротах заносіць... Правільна? Будзем спадзявацца, што Ермакова не такая... Што ж рабіць у Галынцы? Галава расколваецца!.. Прабачце.

 

Яна таропка выйшла на вуліцу. Насустрач ідзе Кацярына.

 

Сяргея Міхайлавіча не сустракалі?

Кацярына (усміхнулася). Райком, а нічога не ведаеце!

Новікава (з прыкрасцю). Райком павінен займацца сваімі справамі.

Кацярына. Міхайлавіч пасадзіў Валянціну на «бобіка» і пакацілі на той бераг. Там заўсёды сустракаюцца маладыя. (Памаўчала.) Было такое каханне! Людзі не маглі нарадавацца. А потым...

 

Паспешліва падыходзіць Бондар.

 

Бондар. Алена Мікалаеўна, непрыемнасць... Карпук спаліў трансфарматар - нутрый пайшоў карміць... А Зязюля кінуўся на яго двор, парасчыняў клеткі, звяркі разбегліся.

Новікава. Гэтага яшчэ не хапала!

Бондар. Я папрасіў людзей памагчы злавіць, але... Усіх не зловяць.

Новікава. Дзе жыве Зязюля?

Кацярына. А вось, дом з вінаградам.

Новікава. Як - у гэтым доме?

Кацярына. Не падобны да дому старшыні? У катэдрах, ну, катэджах, спецыялістаў селіць. А сам...

 

Новікава ўвайшла ў двор. Зязюля шалёна сек дровы.

 

Новікава. Такі вечар... Пагаворым?

 

Зязюля кінуў сякеру, надзеў куртку. Прагулка.

 

Гэта і ёсць злашчасныя будоўлі?

Зязюля (паказвае). Гэта - вымова, гэта - строгая, гэта - тры аклады... А за гэта мне дзве вымовы ў адзін дзень: ад райкома і міністэрства...

Новікава. Мала! Набудавалі аб'ектаў, а яны пустуюць! Колькі сродкаў - на паказуху! Каб пераплюнуць суседзяў?

Зязюля. Нашы хочуць жыць, як у горадзе.

Новікава. Пётр Іванавіч, як гаворыць Бондар - думкі ўголас і толькі праўду! Нельга - не парушаць?

Зязюля (пачухаў патыліцу). Каб мець запчасткі, цэмент і іншае, я павінен дадаткова ўтрымліваць ферму - на падарункі! А! Алена Мікалаеўна, мне цесна ў рамках інструкцый, прадпісанняў! Яны адстаюць ад рэальнасці!

Новікава. Значыць, змены своечасова?

Зязюля. Я пайшоў бы далей.

Новікава (указала на будоўлю). Шабашнікі будавалі?

Зязюля. Што я рабіў бы без шабашнікаў? Вунь, КБА. Шэсць гадоў арганізацыя будуе!

Новікава. Як вы ім плаціце?

Зязюля. Усё, што належыць па дзяржаўных нормах і расцэнках, плюс дваццаць працэнтаў за тэмпы, дваццаць - за якасць і дваццаць... за тое, што яны наогул малайцы!

Новікава. Здорава!

Зязюля. Калі трэба, не бойцеся аддаць чалавеку сумленна зароблены рубель! Сёння рубель пераплацім - заўтра ён нам мільёнам абернецца.

Новікава. Пётр Іванавіч, у вас так многа ворагаў! Чаму - вы думалі?

Зязюля. Калі чалавек столькі гадоў прарабіў старшынёй і не нажыў ворагаў... Прыціснуў гультаёў, хапуг, п'яніц - пасыпаліся ананімкі. І ў самы разгар жніва вы ўсё кінеце, прыедзеце правяраць! Некалькі камісій за тыдзень! І кожнай увагу, транспарт... Дарэчы, заўтра пачынаем уборку бульбы, а вы - перавыбары... Не маглі пачакаць! А калі я пастаўлю пытанне - спяшацца не будзеце, гады мінуць! На скаргі працоўных рэагуюць. А старшыня - які ж ён працаўнік? Верыце ананімшчыкам - у калгасе будзе разбэшчанасць. Бо чалавек, на якога пішуць, якога правяраюць, разгублены - не ведае, як быць, што рабіць.

Новікава. Гэта вы разгубленыя?

Зязюля. Мне, Алена Мікалаеўна, траціць няма чаго. Штосьці вось тут знікла, пуста... (Паказаў на грудзі.) Радасць знікла. Здымеце - паеду. Пакінеце - буду цягнуць... А як маладым, пачынаючым старшыням?

Новікава. Ведаеце, што пра вас гавораць? Нязручны чалавек.

Зязюля (памаўчаў). Не навязвайце гіганта - калгас разорыце.

Новікава. А ўсе сродкі - на КБА, водаправод...

Зязюля. Не ўсе. Напрамак галоўнага ўдару - кармацэх. Так мы збіраемся выконваць... Вунь - кормарэзкі, змяшальнікі, запарвальнікі, агрэгаты для апрацоўкі, механізмы для раздачы...

Новікава. Чакайце! Гэта што - з міжнароднай выстаўкі?

Зязюля. Пара выходзіць на еўрапейскі ўзровень.

Новікава. Але ж гэта меркавалася не вам!

Зязюля. Алена Мікалаеўна, ведаю я гэту гаспадарку, у іх і ржавела б гады два... У мяне - праз тыдзень хлопцы пусцяць!

Новікава (пасля маўчання, горка). Глядзіш на вас і не ведаеш - яшчэ адну вымову або...

Зязюля. Сёння - вымову, заўтра - малака ўдосталь... Будзем гатаваць такія дэлікатэсы для кароў - гарадскія рэстараны пазайздросцяць... Галоўнае цяпер - замацаваць моладзь і тых, хто застаўся. Моладзі зразумела, каб весела, цікава... Танцы, шманцы, абдыманцы... Але што прывязвае да зямлі? Калі чалавек пабудаваў дом, упрыгожыў яго, стварыў выгоды ды яшчэ пасадзіў вакол сад - ён не паедзе. Будзьце ўпэўнены!

Новікава. Колькі сродкаў ідзе на жыллё?

Зязюля Колькі не расходуем, мала! Горад у такім даўгу перад вёскай! Дзесяткі гадоў - браў, браў!.. Іншым галінам трэба пацясніцца. Інакш апусцеюць сёлы! Калі мы сёння прагледзім вёску, заўтра мільярды не дапамогуць!

 

Новікава сцепанулася. Зязюля зняў куртку, накінуў на яе плечы. Яна кіўком падзякавала.

 

Новікава. Які вы цёплы! Не прастудзіцеся?

Зязюля. Купаюся ў палонцы.

Новікава. Вось не падумала!

Зязюля. Першую зіму ўся вёска глядзець хадзіла на «голага» старшыню. «Сынок, гэта ты сам ці табе доктар прапісаў?»

Новікава (весела). Уяўляю, які ў вас быў аўтарытэт!

Зязюля. Вёска ёсць вёска. Памятаю, лазню пабудавалі. Прыйшлі з парторгам, мыемся. Больш ніхто не заходзіць - гадзіну, другую... Выходзім - народу вакол!..

Новікава (весела). Пётр Іванавіч, у вас ёсць мара?

Зязюля. Вядома! Быць старшынёй... на востраве.

Новікава. На востраве?!

Зязюля. Працуеш, нікога не бачыш... А па радыё толькі паведамляюць - чаго, колькі здаць...

Новікава (рассмяялася). А я, наіўная, пытаюся - чаму так многа ворагаў... Ну, скажыце, навошта вы парасчынялі клеткі? Старшыня калгаса!

Зязюля (апусціўшы галаву). Звяркі павінны жыць на волі. У звярынцы мне так сумна...

Новікава. Самому сорамна? Разбэсцілі ўласніка, а цяпер не ведаеце, як з ім справіцца?

Зязюля. З асабістымі гаспадаркамі, Алена Мікалаеўна, мне самому далёка не ўсё ясна. Праблемы гэтыя не вывучаюцца, не вырашаюцца - яны толькі накопліваюцца. З аднаго боку, Рыгор, «пісьменнік» - ні кала ні двара, гол як сакол... І побач - Карпукі... Цяпліцы, нутрыі... Спекулююць, вялікія грошы! А паміж гэтымі полюсамі - сумленныя працаўнікі. Мы ж шарахаемся з адной крайнасці ў другую, ад агульнай забароны да ўсеагульнага дазволу... Я заўсёды думаў пра сумленных працаўнікоў, памагаў ім. Важна толькі адрозніваць, дзе сапраўды асабістая падсобная гаспадарка, а дзе пад гэтай шыльдай нешта іншае... А! Вось, мой вораг нумар адзін - Карпук! (Ашчацініўся.)

 

Побач праходзіць Карпук з ахапкам сена, кінуў, спыніўся адпачыць, убачыў Зязюлю, насцярожыўся.

 

Новікава. Добры дзень! Ой, як смачна трава пахне!

Карпук (стрымана). Добрай раніцы!

Новікава. Я бачыла, у вас у двары - цэлая ферма! Шмат жывёл?

Карпук. Было многа, ды старшыня ў нас свавольнік...

Зязюля. Скажы дзякуй, што не забіў!

Карпук (да Новікавай). Мне як - у суд пісаць альбо яшчэ куды?

Новікава. Не трэба пісаць. Пётр Іванавіч кампенсуе страты. Колькі знікла звяркоў?

Карпук. Семдзесят!

Зязюля. Што?! Я адчыніў толькі дзве клеткі!

Карпук. А можа, і восемдзесят.

Зязюля. Шантажыст! Мне да пенсіі выплачваць!

Карпук. За трансфарматар я заплачу больш.

Новікава. Думаю, дамовіцеся без суда.

Карпук. Дык ён жа мне і вока падбіў! Бачыце? За гэтую партызаншчыну - партбілет пакладзе!

Новікава (Зязюлю, пакруціўшы галавой). І за вока дабаўце.

Зязюля (горка). Ты мне здрадзіў, Цімох. Калі прыходзіў, я табе і дошкі, і шыфер... За сына хадайнічаў. Жонку ў санаторый. І вось, удзячнасць - з калгаса фактычна эмігрыраваў. Дзе я цябе прагледзеў? А быў сярод першых, апорай... Памятаеш, як ратавалі цялят?

Карпук. Я ўкалваў. За капейкі. Да сёмага поту. А потым аднойчы, калі ты вярнуўся з горада з сардэчным прыступам, я зразумеў - ты скруціш сабе шыю. Чаму? Ты ніколі не ладзіў з раённым начальствам! І я сказаў сабе: «Цімох, у цябе пяцёра пацаноў! Калі Іванавіч загрыміць... Будуй крэпасць, магутную гаспадарку... Каб пры любым ветры...»

Зязюля. Ты б яшчэ касу калгасную абрабаваў, для апраўдання!..

Карпук. Вось ты ў Ленінград, кажуць, навастрыў лыжы... А як тым, хто ішоў за табой, верыў, спадзяваўся? Добра, калі новы акажацца чалавекам. А калі самадур? А калі загадае - забіць усіх свіней, зрэзаць яблыні, абкласці кожную курыцу падаткам... Га? Ты здрадзіў! Не я!

Зязюля. Бульбу прыйдзеш убіраць?

Карпук. Соткі?

Зязюля. Пакінем.

Карпук. Прыйду.

Новікава. А калі мы прапануем вам дагавор?

Карпук. Гэта што - як у венграў? А здолееце даць маладняк, кармы, іншую дапамогу?

Новікава. Пастараемся.

Карпук. Трэба абмазгаваць.

Новікава. Згаджайцеся!

Карпук (памаўчаў, Зязюлю). У цябе ёсць вораг. Моцны вораг! І ведаеш хто гэта? Ты сам! (Узваліў на плечы сена і пайшоў.)

Зязюля (не адразу). Такія, як ён, небяспечныя сваім прыкладам. Цяжка ўгадаць наперад сацыяльныя вынікі!

Новікава (задуменна). Ці не сабраць нам пленум райкома?

Зязюля. І ўсё стане ясна?

Новікава. У спрэчках шмат прасвятляецца. Як зацікавіць? Як зрабіць, каб на агульнае працавалі гэтак жа, як на сваю гаспадарку? (Пасля паўзы.) Рыхтуйце пытанне.

Зязюля. Вы сур'ёзна?

Новікава. Хіба вам няма чаго сказаць? Праграма - не на адзін год. Давайце працаваць. Глядзіце, світае!

Зязюля. Ага! Ужо раніца.

Новікава. Я павінна развітацца: у шэсць трыццаць селектарная сувязь з гаспадаркамі. (Працягнула руку.) З днём нараджэння! На бюро было не зусім ёмка... (Убачыла непадалёку Таісу, усміхнулася.) Раўнуеце?

 

Таіса паціснула плячыма.

 

А дарэмна! Увогуле, зайздрошчу...

 

Да Новікавай падышоў Ляшчук.

 

Ляшчук. Алена Мікалаеўна! Дзе вы былі! Я вас шукаў усю ноч!

Новікава (уважліва на яго паглядзела). У мяне было спатканне, за ракой... Я вам удзячна, Сяргей Міхайлавіч.

Ляшчук (не разумеючы). За што?

Новікава. Дзесьці я прачытала: ісціна, уся ісціна, ніколі не бывае поўнасцю на тым ці іншым баку. Будзем рыхтаваць новае бюро.

Ляшчук. Хіба няма падставаў яго зняць?!

Новікава. Фармальна - колькі хочаце! А здымаць не будзем. Калгас - гэта базіс. Вы ж наіўна перакананы, што сельскую гаспадарку зможа ўзняць...

Ляшчук (перапыніў). Якая ерунда! Значыць, назад? Да дзедаўскіх метадаў? Пасля майскага Пленума?!

Новікава (уважліва яго разглядае). Вы так часта пра гэта гаворыце, быццам адзін адказваеце за Харчовую праграму.

Ляшчук. А вы ведаеце, што ён натварыў? Пакуль мы распівалі чаі, ён міжнародную выстаўку абрабаваў! Навейшае абсталяванне для кармацэха вывез! Дамовіўся са Знешторгам, абышоў Мінсельгас, паладзіў з Гандлёвай палатай, на вачах мытнікаў вывез! Падчыстую! Уяўляеце маштаб?! Ціхі беларус!..

Новікава. Разбярэмся.

Ляшчук. Вы мяне расчаравалі! Штосьці я не прыгадаю, Алена Мікалаеўна, каб райком адмяніў сваё рашэнне!

Новікава. Значыць, будзе ўпершыню.

Ляшчук. Не стварайце прэцэдэнта - благія прыклады заразлівыя.

Новікава. Бюро - заўтра.

Ляшчук. Вы ўяўляеце вынікі? У якім святле паўстане райком?

Новікава. Райком - гэта не папа, у непагрэшнасць якога... Жывыя людзі!

Ляшчук. Райком - гэта калектыў кіраўнікоў. І ўжо калі яны памыляюцца... Ой, Алена Мікалаеўна! Не туды, не туды!.. Мы далажылі ва ўсе інстанцыі, газетчыкі раструбілі... Возьмеце на сябе адказнасць?!

Новікава. Так. Лёс чалавека, а цяпер ужо і лёс калгаса, вялікага калектыву, важней за ўсякія перасуды. Калі карова патрабуе столькі любові, то якімі ж уважлівымі мы павінны быць да людзей! Мы часам баімся прызнацца, што кіраўнікі зрабілі памылку. Але людзі - бачаць! Дык як жа не разабрацца, чаму памылка? Хто дапусціў?

Ляшчук. А як на гэта паглядзяць у абкоме? (Быццам тэлефонную трубку прыклаў руку да вуха, імітуе чужы бас.) Алена Мікалаеўна, што там у вас робіцца? Што за страсці ў Галынцы?.. Самі прасілі замяніць Зязюлю, а цяпер... Я думаю, не трэба было наладжваць чаяпіцце... Даруйце, у мяне нарада. Пі-пі-пі... (Адняў ад вуха трубку.)

Новікава (не адразу, яе здзівіла падабенства). Тым не менш, мы адменім рашэнне бюро. Нязручны Зязюля для грамадства карысней за памяркоўных старшыняў. Сатрыце са шчакі памаду.

Ляшчук (яго гэта не збянтэжыла). Не за гарамі канферэнцыя. Як доўга, Алена Мікалаеўна, вы збіраецеся заставацца на сваёй пасадзе?

Новікава. Гэта, Сяргей Міхайлавіч, вырашаць камуністы раёна.

Ляшчук. Што ж, час рассудзіць.

 

Абое адыходзяць. Зязюля і Таіса.

 

Зязюля. Крыўдна, зноў не атрымаецца на поўдзень... Але потым - клянуся табе!

Таіса. Сядай.

 

Зязюля сеў. Села насупраць і Таіса.

 

Я рада, што пабывала тут. (Паўза.) Цяпер я ад'язджаю.

Зязюля. За дачкой?

Таіса. Назаўсёды.

Зязюля. Мы будуем такую бальніцу.

Таіса. Я пакідаю цябе.

Зязюля (памаўчаў). Так, зрабіла сваё - можна ехаць...

Таіса. Спалі мост, перакапай дарогу... Альбо я, альбо калгас.

Зязюля. Ведаеш, што я перажыў, калі накінуліся людзі? Што там бюро! Не дай Божа яшчэ калі-небудзь...

Таіса. А ў Ленінградзе ў нас бы атрымалася...

Зязюля. Калі пачуеш выццё адзінокага ваўка, ведай, гэта я...

Таіса. Дзякуй табе.

Зязюля. За што?

Таіса. За ўсё. І тут я не змагу, і без цябе... Бывай!

Зязюля. Бывай, генерал арміі выратавання...

Таіса. Не гавары так - было нешта большае. І было цудоўна...

 

Паяўляецца Харытончык, бачыць, як пайшла Таіса. Да Зязюлі, узяўшыся за рукі, падыходзяць Міхась і Таня.

 

Таня (ззяе). Пётр Іванавіч, я застаюся!

Зязюля. Толькі паспрабуйце не запрасіць на вяселле!

 

З усіх бакоў да іх падыходзяць калгаснікі, іх шмат, глядзяць на Зязюлю.

 

Кацярына. Дык што? Іванавіч, будзем бульбу ўбіраць, альбо... разбяжымся, як зайцы?

Зязюля. Я вам разбягуся! Харытон, за работу?

Харытончык (дастаў блакнот). Я тут палічыў... Ёсць цікавая думка! Што з вамі?

Зязюля (узяўся за сэрца). Нічога, Харытон, нічога... Мы яшчэ папрацуем!

 

Заслона

 




Беларуская Палічка: http://knihi.com