epub
 
Падключыць
слоўнікі

Іван Грамовіч

Сонца

Сонейка, сонца! Хто ласкавей за цябе?

Помню, крыўдзілі дарослыя. Крыўдзілі нізавошта. Хіба ім доўга пакрыўдзіць меншага?

Вось тады і бяжыш з хаты, каб сысці з вачэй. Бяжыш у сваё патаемнае, любімае сховішча.

Праўда, яно не такое ўжо і патаемнае. Туды могуць заглянуць і певень, і кот, і сабака. А дарослыя нашы — і пагатоў. Прыйдуць і паклічуць, калі я ім спатрэблюся.

Месца гэта за паветкай, што прыбудавана да хлява з паўднёвага боку. Ад поўначы сцяна паточана шашалем і восамі. Справа — трухлявы каранік-вулей. Злева — старая каламажка. Без колаў. Я, бывала, сядаю на збуцвелае бервяно, а на мяне свеціць сонца.

Нават калі ветрана, тут цёпла. Шумяць бярозы, груша над паветкай. У вышыні плывуць імклівыя хмары. Там вецер, а тут заўсёды ўтульна. Зацішак. Сонца.

Таму і люблю я свой патаемны куток, што нада мною заўсёды ласкавае сонца.

Станеш тварам да яго, пастаіш — яно высушыць слёзы на шчоках. Пастаіш у зацішку, і крыўда на дарослых адляжа. Грэешся, і ў такую хвіліну нікога ласкавейшага за сонца няма ў цэлым свеце.

Сонца супакоіць цябе. Праменні яго так цябе гладзяць, абдымаюць, і робіцца тады цёпла-цёпла.

А вочы самі ў гэтым асветленым, сагрэтым кутку адшукваюць лісцік трыпутніку, на якім сядзіць матылёк. Таксама грэецца. Дыхае крыльцамі, залацістымі, рознакаляровымі. Позірк скіруе на лебяду, па якой паўзе «Андрэйка-братка», ці то на жвавую мурашку, якая ўзваліла на сябе кавалачак кары і цягне яе кудысьці. Сюды-туды, ніяк не абміне зялёную цявінку...

Уздыхнеш і міжволі задумаешся: куды яна, кволая, на такіх танюсенькіх ножках нясе гэткую вялікую, большую за сябе, ношу?..

І думкі твае, сагрэтыя цяплом, узнімуцца і паплывуць, паплывуць... Уявіцца вялікі нязведаны край. Свет дробненькага і жывога... Ты стаіш, марыш... І чуваць, як свішчуць шпакі на грушы. Раптам певень акажацца на двары. Дзівак! Ён, мабыць, зайздросціць шпакам.

Мурашка ўжо, бачу, запаўзла пад вулей-каранік. Матылёк страпянуўся і паляцеў... А я стаю пад сонцам. І мне так радасна. Прыемна вось гэтак наглядаць і чуць музыку ўсяго, што жыве, грэецца, расце...

Сонейка залатое!.. Я імкнуўся разгледзець цябе як найлепш, але не здолеў. Калі ты ўсходзіш ці заходзіш — праўда, можна хоць раз зірнуць. І то пасля балюча. Перад вачыма мільгацяць зялёныя, чырвоныя, сінія шары... Мільгацяць. А я выціраю слёзы.

Без слёз на сонца можна глядзець вясною або ўвосень. Яно тады, як кажуць, нядужае. Пра гэта мы з дзедам гаварылі.

— Дзед,— запытаўся я,— чаго ты на прызбу выйшаў?

— Каб пагрэцца,— адказвае ён.

— Ты ж на печы грэешся.

— То зімою, унучак, калі сонца няма. А цяпер вясна.

І ён пачынаў расказваць, што зімою, калі надыходзяць халады, лютыя маразы, тады ўсе, і старыя і малыя, грэюцца на печы. Так вядзецца здаўна. Людзі выдумалі печ на той час, калі не бывае сонца. Усе ж любяць цяпло: і ў сяле, і ў горадзе. Без цяпла, без сонца не было б жыцця на зямлі.

— А што было б, каб сонца і ўдзень і ўначы свяціла? — запытаў я.— Каб яно грэла і ўлетку і ўзімку?

— Такога не можа быць,— адказаў дзед.— Ад холаду можна схавацца, сагрэцца. А ад спёкі нідзе, брат, не ўкрыешся. Не, не! Так людзям не трэба. Усё трэба ў меру. Лішняя цеплыня прынясе толькі шкоду.

— Якую шкоду?

Мне не верылася. Але потым я і сам пераканаўся, калі ўбачыў гэтую шкоду ў полі, пасвячы з дзедам жывёлу.

— Вось якое можа быць благое сонца,— паказаў дзед на палетак.

Было лета, гарачае, спякотнае. Кожны дзень неба зацягвалася смугою. Жоўтае сонца свяціла праз вялізны зіхатлівы круг. Над палеткамі свістаў вецер.

— Паспела,— сказаў я, гледзячы на ўзгорак збялелага жыта.

— Не,— адказаў дзед,— яно спалена сонцам. От сарві, прынясі каласок!

Я прывык бачыць, каб высокае жыта цяжкімі каласамі кланялася долу. Буйна шумела. А тут, які жах! Угару пазіралі здрацянелыя каласкі на белай нізкай саломцы. Налятаў вецер — трымцелі, хісталіся. Лёгкія. Сухія.

— Прасілі дажджу, ды так і не дачакаліся,— растлумачыў дзед.— Бач, як здараецца!

Я глядзеў, і мне было шкада палетка да слёз. Неяк пуста рабілася на душы. Пуста, як у гэтым самотным, спаленым сонцам каласку.

Я стаяў і думаў пра сонца. Якім жа неміласэрным бывае яно!

Я чуў, што яно гуляе...

Я чуў, што ў яго бываюць зацьменні...

А цяпер я бачыў, якое бывае яно да людзей іншы раз жорсткае і злоснае...

Я рад быў, што сонца ўстае і кладзецца спаць, як людзі. Пад вечар нават кветкі, мак, сланечнікі ў агародзе як бы засынаюць. Заплюшчваюць пялёсткі-вочы. Настае сон.

Мне толькі дзіўна было: як гэта дазнацца, дзе тая пасцель, куды кладзецца сонца адпачываць. Калі заходзіла сонца, я доўга глядзеў на яго. Потым узлазіў на бярозу, самую высокую каля вёскі, каб пабачыць, куды схаваецца чырвоны шар.

Увосень, калі ў лесе жаўцела лісце, мне рабілася сумна ад таго, што сонца як быццам слабела, рабілася нядужым. Вельмі надакучае быць у полі са статкам у пахмурны дзень. Воблакі плывуць, плывуць...

І раптам у поўдзень вецер разгоніць, парве іх. Зробіцца ясна, як на палянцы між лесу. На сэрцы стане радасна і весела.

У прасвеце між хмар сонца аглядае асенняе поле пукам праменняў, нібыта праз залацістую падзорную трубу. Вядзе, вядзе ёю... Вось скіравала яе на скібы ўзаранай зямлі. Па барознах ходзяць, пералятаюць з месца на месца шпакі, вароны...

Потым блісне ў вочы, сагрэе цябе, як улетку. Прыемна і радасна ў такія хвіліны!..

Сонейка! Я гатоў бясконца спяваць табе песню-гімн.

Бо дзе б я ні быў, кім бы я ні быў, ты заўсёды прыносіла і прыносіш мне радасць, уцеху, даеш мне сілы. І не толькі мне — усім людзям на ўсёй зямлі. Без цябе, сонца, няма жыцця, няма песні, няма шчасця.

 




Беларуская Палічка: http://knihi.com