Кузьма Чорны

Па ўкраінскіх прасторах

За Харкавам, пры жалезнай дарозе, таксама як і ў нас, трапечуць срэбнымі лісцямі слаўныя асіны і тая самая трава расце на адкосах. Толькі неба тут іншае, ды яшчэ вялікі прастор стэпу адчуваецца недзе за блізкімі ўзгоркамі і кустамі. А пасля, як застаўся ззаду прыгарад украінскай сталіцы — дачы, пабегла з усіх бакоў роўная стэп.

Размах яе — як бяскрайнасць чыстага неба, колер яе нейкі цемнавата-сумны...

Стэп пустая, рэдка дзе відны на ёй пацямнеўшыя ад дажджоў мэндлікі позняга збожжа, многа нізкага, збітага быдлам іржышча і таксама многа цёмнай чарназёмнай раллі, месцамі роўна і гладка выбаранаванай.

Учора перад вечарам у Чарнігаўшчыне бачыў я з акна вагона, як украінцы ўзнімалі плугамі зямлю; па вузкіх палявых дарогах вазілі цэлымі абозамі бульбу, а цяпер, за Харкавам, поле амаль што пустое. І тут многа забаранаванай раллі, і на ёй ужо роўная зеляніна маладых усходаў, ды толькі выгляд тут стэпу зусім іншы. У Чарнігаўшчыне сям-там былі яшчэ лясы, а тут, станцыі праз тры ад Харкава, бяскрайні палявы размах.

Пры станцыях бахчы з гарбузамі, з кукурузаю, а пасля зноў роўная, пустая стэп.

Можа гэта мне з непрывычкі, але выгляд яе нейкі хмурны. Уяўляецца, што канца-краю няма нідзе гэтым прасторам.

Час ад часу прабягаюць міма ўкраінскія вёскі. Белыя мазанкі з нейкай як бы бяздумнай ухмылкай глядзяць з-пад саламяных стрэх; патанулі яны ў садах; між платоў уюцца дарогі-вуліцы, і здаецца, што на іх гразь, а гэта чарназём.

Калі дзе прабяжыць перад вачыма саўхоз — там вялікія кавалкі поля ўкрыты «падсолнухамі» і аруць там параконнымі плугамі на калёсах. І непрывычна тое, што амаль не відно нідзе на полі дрэва.

Учора на захадзе сонца пры самай чыгунцы ляжала поле, засаджанае бульбаю, укрытае чорным бульбянікам. Два хахлы запрагалі ў воз коні, а даль злівалася ў адну цёмную, трохі як бы туманную пялёнку.

І ўспомнілася Беларусь... Там у гэты час трохі пачаўшыя жаўцець дрэвы абліты праменнямі вячэрняга сонца, мацней пахне ў туманнай сырасці ядловец, крычаць па вёсках гусі і слаўна пахне свежаю, нядаўна выбранаю з зямлі бульбаю. Стаяў цягнік — наш і паравік браў ваду ці дровы на раз’ездзе. Я аж выйшаў з вагона — так захацелася пагутарыць мне з хахламі, якія ведаюць усё хараство палявых раніц і вечароў.

— Як гэты год картопля ў вас урадзіла,— запытаў я хахлоў.

Хахол не спяшаючы палажыў на зямлю плуг, які цягнуў на воз, абцёр каравыя рукі аб калені палатняных портак і радасна запытаў:

— А відкіля прыіхалы?

— З Мінску,— адказаў я.

— А скількі вам картоплі трэба? Але картоплі тут мала; гарбузів колі хочэце, то можна...

Я нічога не адказаў, пастаяў трохі, аглядаючы чорную зямлю, бачыў, як хахлы глыбакадумна на мяне глядзелі і маўчалі, і пасля пайшоў назад у вагон ад гэтых мілых, слаўных людзей, у «вобчаства» сваіх суседзяў па вагону — людзей «культурных», якія ўпэўнены ў тым, што калі нехаця дакранешся да чыйго-небудзь рукава ці нават чамадана, то гатова быць бяда, калі часам некалькі раз не скажаш «извините».

На станцыі Бахмач на паштовым аддзяленні шыльда па-ўкраінску: «пошта».

— Украінізацыя, значыт,— падмігнуў мне мой сусед-пасажыр.

— Хэ-хэ,— адказала важным смехам «дама», якая едзе ў Крым хіба можа для таго, каб пахудзець.

Цяпер ужо рэдка дзе відны праз акно вагона вёскі — амаль зусім іх няма. Ужо станцыяў сем ад’ехалі ад Харкава, а можа і больш. За стагамі саломы ў чыстым полі аруць параконным плугам, побач — барануюць дзеравяннымі баронамі, у якія запрэжаны старасвецкія валы, а праз некалькі вёрст зусім адна стаіць радавая сеялка і пры ёй сытыя коні з фурманам...

Стэп маўчыць. Толькі чыгуначныя станцыі з шыльдамі на ўкраінскай мове парушаюць мелодыю яе шырокай цішыні. Месячнымі начамі ў глухіх вёсках тут плаваюць украінскія песні, плачуць вятры над вадою, «у канцы грэблі шумяць вербы», хіляцца вербы долу і месяц аблівае срэбрам белыя мазанкі. А ў бурныя ночы:

 

«До долу вірбы гне вісокі,

горамы хвілю підыма...»

 

Гэта стэп вялікага паэта Тараса Шаўчэнкі, гэта стэп вялікага ўкраінца — Гогаля, пабудаваўшага псіхалогію свае багатай творчасці на псіхалогіі глыбокай украінскай душы.

Сонца высока стаіць над стэпам. І з’яўляюцца думкі аб родных скошаных паплавах, аб крыклівых варонах над імі, аб пажоўклых ужо ад восені беларускіх лясах, аб залатых загонах іржышча. Уяўляецца поле з нявыбранаю бульбаю, людзі каля кустоў на полі і ціхая радасць залатых хат у сонечныя адвячоркі ранняй беларускай восені.




Беларуская Палічка: http://knihi.com