epub
 
Падключыць
слоўнікі

Тарас Шаўчэнка

Сава

Спарадзіла маці сына

У цяні дубровы,

Дала яму вочы-зоры

I чорныя бровы.

Кітайкаю спавівала,

Святых упрашала,

Каб святыя ўсе сыночку

Шчасце-долю слалі.

«Маці Божая, пашлі ты

Тае благадаці —

I ўсяго, чаго матуля

Не здолее даці».

Да ўсход сонца воду брала,

Ў барвінку купала,

Да паўначы калыхала,

Досвіткам спявала:

 

«А-а... лю-лі...

Пытала зязюлі,—

Зязюля вяшчала,

Праўданьку казала.

Буду сто год жыці,

Цябе гадаваці,

Ў жупане хадзіці,

Буду панаваці.

Ой, вырасцеш, сынку,

За паўчварта году,

Як ясень высокі,

Як княжога роду,

Гнуткі і дзябёлы,

Шчаслівы, вясёлы

I не адзінокі.

Найду табе роўню,

Хоць за морам сінім,

Або крамароўну,

Або сатнікоўну —

Такі панну, сыну!

У чырвоных чаравіках,

Ў зялёным жупане,

Па святліцы пахаджае,

Як пава, як пані,

Ды з табою размаўляе;

У хаце, бы ў раю!

А я сяджу на пакуці,

Толькі паглядаю.

 

Ой, маё дзіцятка!

Ой, сыне мой, сыне!

Ці ёсць лепшы на ўсім свеце,

На ўсёй Украіне?

Няма лепшага й не будзе —

Дзівуйцеся, людзі!

Няма лепшага!.. А долю...

Долю раздабудзем».

Ой, зязюля, зязюленька,

Нашто кукавала?

Нашто ты ёй доўгіх годаў,

Сто лет абяцала?

Хіба ж ёсць на гэтым свеце

Слухмяная доля?

Ох, каб была!.. Змагла б маці

З нямецкага поля

Сваім дзетачкам заклікаць

I долю, і волю,

Дык жа не... А зло нядолі

Сустрэнецца ўсюды —

I на шляху і без шляху —

Ўсюды, дзе ёсць людзі.

 

Цешылася маці сынам,

Як кветкаю ў гаю,

Цешылася... А тым часам

Бацька памірае.

Засталася удавою,

Хоць і маладою,

I не адна... ды ўсё ж цяжка...

З горам ды з нудою

Пайшла яна да суседзяў

Парады прасіці...

Прысудзілі суседанькі

У наймах служыці.

Агалела і змарнела,

Кінула гасподу —

Пайшла ў наймы... Не мінула

Ліхое прыгоды.

I дзень і ноч працавала,

Падаткі плаціла,

За тры копы свайму сыну

Жупанок купіла,—

Каб і яно, удовіна,

Да школы хадзіла.

 

Ой, талане, талане

Удовіны паганы!

Ці ты ў полі, ці ты ў гаю,

Абадраны цыгане,

З бурлакамі гуляеш?

Багатаму сама льецца

Вада ў яго хаце,

А беднаму ў яры трэба

Крыніцу капаці.

У багатых растуць дзеці —

Вербы пры даліне,

А ўдовіна адным-адно,

Ды і тое гіне.

 

Прычакала ўдава долі,

Даросласці сына,

I пісьменны, і ўрадлівы —

Кветачка хлапчына!

Як у Бога за дзвярыма

Ўдава панавала;

Зазіраліся дзяўчаты

I ручнікі дбалі.

Палюбіла багатая —

Не пацалавала;

Вышывала шоўкам хустку —

Не падаравала.

Злыдні ж краліся з-за мора

Ка ўдовінай хаце.

Падкраліся... Сталі хлопцаў

Ў кайданы каваці,

Ды павезлі да прыёму

Бітымі шляхамі.

Пайшла з маткамі і ўдоўка

З дробнымі слязамі.

Дзе ноч начавалі,

Вартавым давалі,

Але ўдаву да абозу

I не дапускалі.

Ой, прывезлі да прыёму

Чупрыны галіці;

Усе дробны, недаросткі —

То багатых дзеці.

Той калека-недарэка,

Той не ўмее стаці,

Той гарбаты, той багаты,

Тых чатыры ў хаце.

Усе не ў лад, усіх назад —

Ва ўсіх доля маці.

А ва ўдовы адзін сын,

Дый той якраз пад аршын.

 

Пакінула ізноў хату,

Сынову гасподу;

Пайшла ў наймы, за хлеб чорствы

Чужым насіць воду,

Бо свае і не прымаюць:

«Нядошлая стала,

Не здужае...» I агрызак

Праз акно давалі,

Як убогай... Не дай, Божа,

Такога дажыці!

Не дай, Божа, ў багатага

I піць папрасіці!

Па капейцы зарабляла,

Копку назбірала,

Ды да сына ліст пісала,

У войска паслала —

Палягчэла. Год праходзіць,

I другі мінае,

I чацвёрты, і дзесяты,

А чуткі не мае.

Няма чуткі; што тут рабіць?

Торбу браць у латах

Ды йсці... Ісці сабак дражніць

Ад хаты да хаты.

Ўзяла торбу, пайшла сялом,

На выгане села,

I ў сяло ўжо назад не йшла —

Дзень і ноч сядзела

Каля веснічак. А лета

За летам мінае.

Змізарнела, у крук звяло —

Ніхто й не пазнае.

Дый каму там цікавіцца

Калекай убогай!

Сядзіць сабе, пазірае

Ў поле на дарогу.

Рассвітае, і цямнее,

Ды ізноў світае...

А маскалік, сынок яе,

Не йдзе, не дыбае.

 

Па-над ставам увечары

Шуміць чарот шэры.

Маці сына ўсё чакае

Досвіта вячэраць.

Па-над ставам увечары

Шэпча штось вярбіна.

Выглядае ў цёмным гаю

Казака дзяўчына.

Па-над ставам вецер вее,

Лозы нагінае;

Плача маці адна ў хаце,

А дзяўчына ў гаю.

Паплакала чарнабрыўка

Ды стала спяваці;

Паплакала стара маці

Ды стала рыдаці.

Малілася і рыдала,

Кляла ўсё на свеце...

Ох, як цяжкі вы, без долі

У мацеры дзеці!

 

Кастлявыя свае рукі

Да Бога ўзнімала,

Сваю долю праклінала

Ды сыночка звала.

То ад жалю адходзіла

I ў журбе нямела,

То на шлях той на далёкі

Скрозь слёзы глядзела.

I дзень і ноч пазірала

Дый стала пытаці:

«Ці не чуў хто, ці не бачыў

Маскаля-дзіцяці,

Майго сына?..» Ніхто не чуў

I ніхто не бачыў.

Сядзіць яна, не йдзе ў сяло,

Маўчыць і не плача.

Звар’яцела!.. I цагліну

Муштруе, то лае,

То калыша, як дзіцятка,

Сынам называе...

Ды украдкам ціхусенька

Скрозь слёзы спявае:

«Змяя хату запаліла,

Дзецям кашы наварыла,

Паморшчыла пасталы,

Паляцелі маскалі.

Гусі шэрыя у вырай

Па чатыры, па чатыры

Паляцелі — гол-гол! —

На магіле арол.

На магіле сярод ночы

У казака выйме вочы,

А дзяўчына ў цёмным гаю

Яго з войска выглядае...»

 

Днём лазіла па сметніках,

Чарпакі збірала,

Гаварыла, што сыночку

Гасцінца хавала.

Позна ноччу, расхрыстана

I проставалоса,

Сялом ходзіць — то спявае,

То страшна галосіць.

Людзі лаялі... Бо, бачце,

Спаць ім не давала

Ды крапіву пад іх тынам

I бур’ян таптала.

Дзеці бегалі з драколлем

Удзень за ўдавою

Па вуліцы ды са смехам

Клікалі Савою.

 

6 мая 1844

С. П. Б.



Пераклад: Якуб Колас

Беларуская Палічка: http://knihi.com