Уладзімір Дубоўка

Хто шукае - той знаходзіць

 

1

 

Град пабіў усё на полі,

сонца рэшткі дапаліла.

Супраць гэткай горкай долі

не паможа нават сіла.

Вёскі ўсе асірацелі,

зарабляць пайшлі мужчыны.

Хто застаўся, тыя елі

хлеб бульбяны ды з мякінай.

 

Гэта казка больш на праўду,

хоць і горкую, падобна.

Век яе не памінаў бы

пры жыцці сучасным, добрым.

 

Але каб мы лепш цанілі

тое ўсё, што зараз маем,

мы аб той страшэннай хвілі

і цяпер успамінаем.

 

Тры сыны раслі ў мамы,

тры сыны раслі ў таты.

Разумелі ўжо і самі,

што пара шукаць занятак.

 

Бо адкуль бацькі старыя

будуць браць для іх спажытак?

І суседзі гаварылі

ім пра гэта ўсё адкрыта.

 

Вось аднойчы, нейкім святам,

пры сняданні тата кажа:

- Бедна, хлопцы, наша хата

і нясмачна наша каша.

 

Ад адной худой кароўкі

малака ўсім не хапае.

Не памогуць нам гаворкі,

трэба рада тут другая.

 

Трэба вам ісці у людзі,

пабываць вам у народзе.

Хто пытае - той не блудзіць,

хто шукае - той знаходзіць.

 

Справа ясная, як сонца.

Спрэчак жадных быць не можа.

Падняліся зразу хлопцы

рыхтавацца ў падарожжа.

 

Сын старэйшы просіць тату:

- Дай пінжак ты мне ў дарогу.

Бачыш сам - халаднавата,

будзе ўсё ж мне дапамога... -

 

Усміхнуўся тата сыну:

- На, сынок, хоць ён апошні.

Больш работай грэй ты спіну

ля варштата ці на пожні. -

 

Сын сярэдні у матулі

на разжыву просіць так жа:

- Дай мядзяную каструлю,

есці ў ёй смачней насмажаць.

 

- Хоць адну каструлю маю, -

забяры яе з сабою.

Толькі ўсё ж табе параю:

спадзявайся не на тое.

 

Калі будзеш працавітым,

знойдуць людзі частаваць чым.

Будзе стол заўжды накрыты,

не спытаюць посуд матчын... -

 

Сын малодшы не пытае

у сваіх бацькоў нічога.

- А табе, сынок, якая

трэба з хаты дапамога?

 

- Калі вы дасьцё дазвол мне,

цвік адзін хацеў бы ўзяць я,

каб пра хату нашу помніць

і на вас не забывацца... -

 

Задзівіўся крыху тата:

вельмі просьба ўжо малая!

А браты смяюцца з брата:

«Галава яго дурная!»

 

- Што ж, сынок, - бацькі гавораць, -

мы табе ў тым не адмовім.

Выбірай які-каторы,

нас не ўспомні дрэнным словам...

 

- Я вось той вазьму, што вешаў,

кладучыся спаць, адзежу.

Для мяне ён самы лепшы,

будзе памяткай мілейшай!

 

Абцугамі цвік ён вырваў

на ўспамін і дапамогу.

А браты з усмешкай хітрай

паглядзелі на малога...

 

Развітаўшыся з бацькамі,

ў свет пайшлі ад іх сыны ўсе.

А малодшы, меншы самы,

на пагорачку спыніўся.

 

Шапку зняў і глянуў моўчкі

на сваю старую хатку,

дзе хусцінкай церла вочы

па сынах-вандроўцах матка...

 

Падышлі да раздарожжа.

Там спыніліся ўсе трое.

Кажуць большыя варожа:

- Сцежкай ты ідзі другою!

Мы усё ж ткі маем нешта:

я - пінжак, а ён - каструлю.

Хоць прадаць іх можна, зрэшты,

калі будуць плечы муляць.

 

А з цвіком - які ты дольнік?

Ён нічым не дапаможа.

- Што ж, браточкі, у наваколлі

многа сцежак і дарожак...

 

2

 

Меншы брат ідзе ад ранку.

Сонца стала на абедзе.

Бачыць - перад ім фурманка

па дарозе торнай едзе.

 

Раптам адляцела кола,

пакацілася з дарогі.

Вось схілілася дадолу,

чырканула, як нарогам.

 

Тут адразу коні сталі.

Злез фурман. А хто не злез бы?!

Толькі крэкча: «Крыху б сталі

ці кавалачак жалеза!»

 

Ані лесу, ані вёскі -

толькі поле ды каменне.

«Вось загвоздка дык загвоздка!» -

Стаў фурман у задуменні.

 

Падыходзіць хлопец: - Дзядзя!

Не гаруйце. Цвік я маю.

Зараз з вамі ўсё наладзім! -

І з кішэні цвік вымае.

 

- Толькі вас папераджаю:

цвік мне дораг, з роднай хаты.

Вам яго я пазычаю,

будзе ён назад узяты.

 

Засмяяўся падарожны:

- Хлопец, бачу, ты - гарэза!

Цвік аддаць, бясспрэчна, можна,

ў кузні знойдзем мы жалеза...

 

Падкацілі хутка кола.

Тым цвіком замацавалі.

Стаў ізноў фурман вясёлы:

- Ну, сядай, паедзем, малец!

 

Мы у кузні ўсё падправім.

А табе, сынок, падзяка!

Вельмі добра выйшла справа!

І дадумаўся б не ўсякі! -

 

Толькі ён крануў за лейцы,

коні зразу поўным ходам.

Так даехалі да месца

без ніякае прыгоды.

 

3

 

Кавалю маленькі клопат:

мерку зняў, адсек жалеза,

напаліў. У рукі молат -

і загвоздка ў вось палезла...

 

А малы ўсё разглядае.

Тут яму усё цікава.

Кажа: - Музыка якая!

Эх, і добрая ў вас справа! -

 

Засмяяўся майстар гучна:

- Гэта так табе здаецца!

Калі хочаш, стань падручным,

ёсць якраз пры мне і месца.

 

Сын ляжыць мой у бальніцы,

покуль выйдзе - ты пабудзеш.

А пачнеш пры мне вучыцца -

рамяство сабе набудзеш.

 

Будзе харч табе, кватэра,

дам і грошы за работу. -

Хлопец нават не паверыў.

Згоду даў з усёй ахвотай.

 

Ля мяхоў кавальскіх стаў ён,

ля кавадла памагае.

Працавіты хлопец, спраўны,

што пабачыць, што спытае.

 

Стаў каваць памалу дробязь.

А драбніц патрэбна многа.

Ён і вучыцца, і робіць,

на сваю ўзышоў дарогу.

 

Хоць не майстар, але можа

зарабіць кавалак хлеба.

А яму у падарожжы

большага пакуль не трэба.

 

Але скончылася рата,

трэба некуды падацца:

майстраў сын прыйшоў дахаты,

з бацькам стаў ізноў на працу.

 

Атрымаў хлапчына грошы,

даў падзяку за навуку.

Зноў пайшоў у падарожжа,

клунак свой узяўшы ў рукі.

 

4

 

Многа ён прайшоў ці мала -

хто тут лічыць або мерыць? -

Сонца ўжо на захад стала,

адчыніла ночы дзверы.

 

Бачыць хлопец: ля дарогі

невялікі дом якісьці.

А пры доме, ля парога,

дзед стаіць і куртку чысціць.

 

Нечакана куртка тая

з рук звалілася ў травіцу.

- Трэба вешалка б якая, -

кажа хлопец. Дзед сварыцца:

 

- Ад зямлі ўсяго тры пядзі,

а мяне вучыць прыйшоў ты!

- Мы, дзядуля, ўсё наладзім,

будзе месца для работы!

 

Хлопец цвік дастаў з кішэні,

камень зручны ўзяў на доле.

Цвік убіў ён у прысценне,

дзеда зразу задаволіў.

 

Той аж засмяяўся нават,

як на цвік павесіў куртку,

бо сваю закончыў справу

за адну ўсяго мінутку.

 

- Вось дык хлопец! Скуль ты гэткі?

Ну, зайдзі ж да нас у хату,

будзеш нашым госцем, дзетка.

Ты - не дрэнны памагаты! -

 

А у хаце гаспадыня

і вячэру згатавала.

Павячэраў хлопец з імі

не занадта і не мала...

 

Распытаў дзед падрабязна:

- Як, адкуль, куды, чаго ты? -

Быў адказ кароткі, ясны:

- Я іду шукаць работы...

 

- А рабіць што-небудзь можаш?

- Я каваль. Кую, што хочаш.

Засмяяўся дзед: - Ой, божа!

Насмяшыў мяне ты, хлопча!

 

Малады яшчэ ты дужа

падымаць у кузні молат.

Рамяство маё адужаць -

гэта іншая размова.

 

Я кравец. Вучыся шыць ты.

Заставайся жыць са мною.

Тут і цёпла, тут і чыста,

развітаешся з бядою...

 

Прапанове хлопец рады.

Працаваць пачаў на золку.

Не цяжкія ўсе прылады

у краўца: напарстак, голка.

 

Пры пачатку новай справы

не мінеш ніколі грэху:

то прышыў не так рукавы,

то няроўным швом праехаў.

 

Але ўсё ж даходзіць толку,

пазнае ўсё лепш работу.

Неслухмянай той іголкай

ён штаны ўжо шые з корту.

 

Сам кравец спачатку кроіў,

заглядаў на ўсе драбніцы.

А цяпер сваёй рукою

хлопец кроіць не баіцца...

 

Час мінуў так немаленькі,

ды бяда прыйшла аднекуль:

захварэў кравец старэнькі,

а пасля спачыў навекі...

 

Не паможаш тут слязою

і ніякім іншым чынам...

Развітаўся з удавою

і пайшоў у свет хлапчына.

 

Выдраў цвік ён свой з прысцення,

што прынёс сюды калісьці,

палажыў яго ў кішэню

перад тым, як з хаты выйсці...

 

5

 

Хлопец зноў прайшоў нямала,

трэба недзе і спыніцца.

Як на тое, набягала

з небакраю навальніца.

 

Бачыць ён такую справу:

з хаты выбегла бабуля

да сваёй бялізны жвава,

бо і ў хаце гром пачулі.

 

Ветрам цвік якраз зламала,

на якім канец вяроўкі.

Ухапіла, затрымала,

але мала ў гэтым толку!

 

Падбягае хлопец: - Будзе

вам, бабуля, дапамога!

Каб бялізну не забрудзіць,

цвік прыб'ю замест старога. -

 

Борзда цвік дастаў з кішэні,

падхапіў на доле камень

і забіў у вокамгненне

цвік той спрытнымі рукамі.

 

А пасля канец вяроўкі

заматаў, на вузел сціснуў.

- Вось уся вам і гаворка.

Пачынайце браць бялізну. -

 

Просіць юнака старая:

- Памажы насіць мне, хлопча.

Хлопец добра справу знае:

замарудзіш - дождж намочыць...

 

Гаспадыня пачастунак

для памочніка рыхтуе.

Кажа: - Вешай, хлопча, клунак,

бо у нас і заначуеш.

 

Гаспадар - шавец вясковы.

Пачалася ў іх бяседа.

А пасля і прапанова

за бяседай вышла следам:

 

- Бачу, што ты хлопец здольны.

Заставайся жыць у нас ты.

Ёсць якраз варштацік вольны,

насукаем заўтра дратвы...

 

Ты спачатку будзеш латаць,

потым - шыць пачнеш памалу.

З рамяством не будзеш плакаць -

хлеба будзеш мець кавалак.

 

Павячэралі, паспалі,

раніцой за працу селі.

Ўсё было - і шыла ў палец,

і цвічкі у столь ляцелі...

 

Трэба толькі мець ахвоту

і упартую натуру.

Навучыўся шыць ён боты,

хоць псаваў спачатку скуру.

 

Пояць, кормяць, а ў дадатак

і рубель які падкінуць.

Пачынаючы ад латак,

з часам стаў шаўцом хлапчына.

 

Кажа майстру ён аднойчы:

- Мне пара дамоў вяртацца. -

Майстар хлопцу: - Што ж, сыночак,

добра ў свеце, лепш пры матцы. -

 

Накупіў юнак тавару

і пашыў сам чаравікі.

Чаравічак гэтых пару

панясе праз свет вялікі.

 

Прынясе, аддасць матулі:

- Шыў табе сваёй рукою! -

А яна яго прытуліць

і падзякуе за тое...

 

Развітаўся ён сардэчна

і з шаўцом, і з гаспадыняй.

Клунак свой узяў на плечы

і пайшоў з сям'і гасціннай...

 

Не забыўся цвік узяць ён.

Захаваў яго ў кішэні -

успамін аб роднай хаце,

успамін пра ўсе здарэнні...

 

6

 

Ён ішоў дамоў паволі,

дзе далінай, дзе праз гору.

Начаваў і пад ялінай,

над якой зіхцелі зоры...

 

Вось і горад блізкі самы,

і да вёскі недалёка.

Уваходзіць ён у краму,

на тавары кінуў вокам.

 

Бачыць: там пінжак знаёмы,

той, што брат узяў у таты.

Брат прадаў яго, вядома, -

ён на тое быў узяты.

 

Адкупіў пінжак хлапчына,

перайшоў да новай крамы.

Перавёў разок вачыма:

рэч знаёмая таксама!

 

Там мядзяная каструля -

матчын дар другому брату.

Меншы сын сваёй матулі

прынясе яе у хату.

 

Закупіўшы падарункі,

ён пайшоў, урэшце, двору.

Хоць ісці нялёгка з клункам,

але ў добрым ён гуморы...

 

Падышоў да роднай вёскі,

вось і хата выглядае.

Праз акно - святла палоска:

«на камінку корч палае».

 

Бо на газу не ўзабрацца...

Ля стала бацькі сядзяць там.

Каля іх два абадранцы:

брат сярэдні з большым братам.

 

Не знайшлі нідзе работы, -

так яны бацькам гавораць, -

пазбівалі толькі боты,

каштавалі многа гора...

 

- Ах, мае вы галубочкі, -

каля іх бядуе маці, -

дасталося вам, сыночкі,

не лягчэй і ў нашай хаце.

 

Гаравалі ў белым свеце

і разуты, і раздзеты...

Смалякамі ў хаце свецім,

дачакаць нам цяжка лета...

 

Суцяшаюць маму хлопцы:

- Мы вясной усё здабудзем!

Як прыгрэе добра сонца,

пойдзем зноў тады мы ў людзі.

 

Нам каб зімку перабіцца! -

Ды бацькі сынам не вераць...

Меншы сын, не чуўшы быццам,

адчыніў раптоўна дзверы.

 

З клункам ладным цераз плечы

ён ідзе адразу ў хату.

- Добры вечар, добры вечар,

дарагія мама, тата!

 

Я да вас прыйшоў, урэшце,

прынімайце падарункі!

Цяжка іх было данесці,

натрудзіў я плечы клункам.

 

Вось вазьмі пінжак свой, тата!

І мядзяная каструля

зноў вярнулася у хату, -

прынімай яе, матуля.

 

Чаравічкі - дар мой, мама.

Іх пашыў сваёй рукою.

Грошы вам прынёс таксама,

каб не знацца вам з бядою.

 

Я - каваль, кравец, шавец я.

Звык да ўсякае работы.

Зараблю, як мне здаецца,

каб не знаць старым вам клопат...

 

Вось і цвік, што ўзяў ад вас я.

Ён памог мне і нядрэнна!

З ім пра вас не забываўся,

з ім я згадваў нашы сцены...

 

Малаток узяўшы ў рукі,

цвік ізноў забіў на месца.

А якая тут навука,

кожны сам хай разбярэцца.

 

7

 

Гэта казка больш на праўду,

хоць і горкую, падобна.

Век яе не памінаў бы

пры жыцці сучасным, добрым.

 

Але каб мы лепш цанілі

тое ўсё, што зараз маем,

мы аб той нялёгкай хвілі

і цяпер успамінаем.

 

Вам адкрыты шлях вялікі

да навукі і да працы.

Вам не трэба з нейкім цвікам,

як хлапцу таму, цягацца.

 

Рамяство даюць у школе,

каб лягчэй дайсці да мэты.

Але, дзеці, ўсё ж ніколі

не забудзьце казкі гэтай!

 




Беларуская Палічка: http://knihi.com