Кастусь АкулаГараваткаРаман
КНІГА І
ДЗЯРЛІВАЯ ПТУШКА
Ад Аўтара
Сёлета мінае трыццаць гадоў ад часу масавага нішчэньня беларускіх кніжкаў у БССР. Зьнішчана каля 2000 назоваў накладам звыш за 10 мільёнаў. Сказаў-бы хто, што чужак-калянізатар, высяляючы беларускі творчы й кіруючы элемэнт у Сібір, разбураючы культурныя асновы паняволенага народу, пераняў прыклад ад свайго блізьняка-пачвары 20-га стагодзьдзя - гітлераўскае Нямеччыны. Гэта не зусім так. Беларускі навуковец С.Брага ў сваёй працы «Доктар Скарына ў Маскве» грунтоўна даводзіць, што Маскалі спалілі Скарынавы кнігі ў Маскве, калі слаўны сын зямлі беларускае, выдатны навуковец і першадрукар завёз іх туды для пашырэньня.
Улада маскоўскіх цароў, баяраў і царкоўнікаў абапіралася тады на гвалце й народнай цемнаце. Яны пільна сьцераглі, каб ніякі сьветач звонку не разагнаў цемры - асновы іхнага панаваньня. Усё, што бязь іхнага дабраславенства пранікала ў Маскоўшчыну, падганялі пад агульны назоўнік «хулы» і «ерасі». Баяліся, каб сьвятло навукі й праўды не дайшло да простых людзей. А Скарына-ж якраз і перакладаў на беларускую мову й друкаваў кнігі Сьвятога Пісаньня «для пажытку й дабра люду паспалітага».
Ёсьць выразная паралель між лёсам Скарынавых кнігаў у Маскве й тых, што амаль чатыры стагодзьдзі пазьней маскоўскія калянізатары спалілі ў Менску. Тут і там Маскалі нішчылі беларускія навуковыя й культурныя каштоўнасьці, бо баяліся, каб народ не пазнаў праўды й ня стаўся вольным.
Што-ж супольнага маюць гэтта прыгаданыя барбарскія ўчынкі Маскалёў із творам «Гараватка»?
Канкрэтную творчую працу над «Гараваткай» папярэдзілі доўгія роздумы. Творчая йдэя мусіла дасьпець, трэба было яе вынасіць у сэрцы. Падчас гэтага выношваньня ці раз даводзілася шкадаваць, што няма пад рукою сырца - значыцца, розных гістарычных і мэмуарных матар'ялаў, што памаглі-б зазірнуць у народную мінуўшчыну. Чужакі-акупанты стагодзьдзямі забаранялі народу тварыць свае культурна-навуковыя скарбы, нішчылі ў цяжкіх умовах створанае, заціралі-замяталі сьляды нашых продкаў, каб нашчадкі былі сьляпыя.
І на зьмену прыходзілі іншыя думкі. Як-жа гэта сталася, што народ нашы, доўга прыгнятаны-ганьбаваны, пазбаўлены сваёй царквы, навуковых і культурных інстытуцыяў, арганізацыяў, даведзены да жахлівае рабскае галіты, зусім бязпраўны, так заняволены, што ўжо пазьней, каб выплысьці з гэтага жахлівага бяздоньня, мусіў насамперш дамагацца «людзьмі звацца»; як-жа народ гэты ня толькі ператрываў, але й захаваў сваю чыстую, багатую самабытнай культурай, народную душу? Дзе й у чым сакрэт народнае ўстойлівасьці?
Адказу давялося шукаць між жывых, намі знаных людзей. Гэтыя людзі жылі з намі й побач нас. Трэба было адно ўмець іх бачыць, да іх прыслухоўвацца. У безпрасьветнай цемры яны выглядалі простымі, звычайнымі. Адылі яны розьніліся ад іншых тым, што тварылі, вялі як умелі, ды безаглядна змагаліся з чужнікамі за свой быт і правы. Прыгадайце непісьменных, можна сказаць, вусных паэтаў і казачнікаў, вясковых мудрацоў, таленавітых мастакоў-самародкаў, сьпевакоў, якім чужнікамі былі пазачыняныя ўсе дарогі ў людзі. Народны фальклёр гэта-ж ня што іншае, як вялікі багаж народнага мастацтва й мудрасьці, якраз во створаны гэтымі людзьмі. У вольнай сваёй дзяржаве, здабыўшы навуку, гэтыя людзі вялі-б за сабой народ, былі-б ягонай славай. Колькі-ж нашых талентаў змарнела, або, выхапленых з народнае гушчы чужнікамі-калянізатарамі, пасьля сталася красой і славай чужых дзяжаваў і культураў!
Гэтыя народныя мудрацы й самабытныя творцы якраз і былі тымі жыцьцядайнымі клеткамі, празь якія ў чужой няволі пульсавала беларуская нацыянальная кроў. Гэта ў найбольшай меры былі тыя ўстойлівыя карані, якіх ня мог падсячы чужы барбар-прыблуда. Падчас народных паўстаньняў яны выходзілі на перадавыя пазыцыі, вялі за сабою народныя масы.
Народныя асілкі-волаты, трывалкія й устойлівыя ў штодзённай злыбядзе, сьціплыя й гэройскія ў змаганьні, мудрыя й непрыміральныя да народных ворагаў, ёсьць славай і натхненьнем наступных пакаленьняў. Ці-ж ня варты яны таго, каб знайсьці ў нашай літаратуры другое нараджэньне?
Працэс падсяканьня чужнікамі нашых народных карэньняў, устойлівасьць і рост гэтых карэньняў, цяжкое змаганьне з чужой навалой - тэма вялікая, удзячная й цікавая. Яна даўно кліча да працоўнага варштату тварцоў беларускае культуры.
«Гараватка» - гэта сьціплая спроба адлюстраваньня кароткага, але як-жа бурліва-жахлівага адрэзку нашае гісторыі. Твор разплянаваны на тры кнігі. У «Дзярлівай птушцы» мо дарма нехта спадзяваўся-б знайсьці поўнае мастацкае й жыцьцёвае завяршэньне асобаў і дзеяў.
Дарэчы, колькі словаў аб адмоўных пэрсанажах.
Вырадкі, што ёсьць у кожным грамадзтве й народзе, быццам тая буза на чыстай крынічнай вадзе, засьмечваюць народны арганізм. Калі-ж чужая ўлада намагаецца падпарадкаваць гэты арганізм шляхам разкладаньня, нікчэмнікі гэтыя стаюцца шкоднымі й ненажэрнымі бацыламі - упіваюцца ў жывы мякіш народнага цела, ідуць на здраду сваім і на службу ворагам. Калі прыгадаеш, што за панаваньне над нашым народам вось ужо даўно змагаліся дзьве ці тры варожыя сілы, усьведаміш латва, чаму гэтыя вырадкі-нікчэмнікі былі ў вялікім попыце.
У «Дзярлівай птушцы» яны адно пачынаюць расьці. Выплывуць яны наверх і ўзбуйнеюць ці, як кажа народ - вырастуць ім рогі - калі працавітыя й богалюбівыя нашыя людзі апынуцца пад «роднапартыйнай» уладай ці пазьней яшчэ пад ботам «гэрэнфольку».
Наапошку, ад імя выдавецкае супалкі «Пагоня» я многа забавязаны тым нашым суродзічам на выгнаньні, каторыя фінанасава памаглі выдаць гэтую кнігу. Усіх гэтта не магу прыгадаць, дый некаторыя з розных меркаваньняў не жадаюць публічнае падзякі.
У першую чаргу выданьне кнігі грашова падтрымалі наступныя асобы, каторым належыцца вялікая ўдзячнасьць: А.Протас, інж. В.Станкевіч, С.Карніловіч, К.Каранеўскі, ген. Ф.Кушал:, д-р Б.Рагуля, А.Субота, Б.Даніловіч, В.Стома, Н.Сільвановіч, д-р Я.Сажыч, інж. Ч.Ханяўка, мгр. П.Манькоўскі, А.Монід, А.Маркевіч, д-р Л.Трусэвіч, В.Касьцюкевіч, М.Нікан, д-р В.Васілеўскі, д-р Ул.Бакуновіч, Ч.Будзька, мгр. В.Навіцкі, С.Гутырчык, Л.Стагановіч, П.Кажура і Ўл.Курыла. Вельмі дзякую Брату ў Хрысьце а.Яну Пятроўскаму, каторы сходнай цаной за друк, зычлівымі парадамі дый борздым і добрым выкананьнем друкарскае працы ці не найбольш спрычыніўся да хуткага выхаду першае кнігі «Гараваткі» ў сьвет.
К.Акула
Сьвятой памяці бацькоў
О, БЕЛАРУСЬ!
Тваё мінулае ў мармурах не застыла
І медзьдзю-бронзай не зьвініць.
Яно ня знае готыкі, антычных стыляў,
Ня знае колераў сузорчатых зарніц.
Яно пахавана ў глыбокія курганы, -
Крывёй-бальзамам гоіць сны.
Твой гэній, у мінулым паруганы,
Да славы ўзьнімуць вольныя сыны.
Ты сілы траціла свае дазваньня;
Цябе абплакаў на кургане клён.
Штогод тваё спраўлялі ўкрыжаваньне,
Штогод гісторыі праклён.
Таму й мінулае ў мармурах не застыла
І медзьдзю-бронзай не зьвініць.
Яно ня знае готыкі, антычных стыляў,
Ня знае колераў сузорчатых зарніц.
Язэп Пушча
ЧАСТКА ПЕРШАЯ
I
Янук раз-пораз спыняўся й ляскаў пугай. Сярэдняга росту калматы руды сабака Тапсік, сьцяміўшы, што павесялеў пастух, з уцехай падскокваў уверх на ляскат пугі й зьвягліва, быццам сьмяючыся, брахаў. А хлопчык, - як і належыцца такому ўсяўладнаму сабачаму гаспадару, - то пагражаў сабаку пальцам, то, прыкідываючыся, касавурыўся на яго, быццам за тое, што той замнога дазваляў сабе панібрацтва. Яшчэ ямчэй размахваўся прадаўгаватым і гнуткім вішнёвым пугаўём, маніпуляваў ім так, каб вуж пугі, асабліва той цяненькі, зьвіты з адборнае пянькі кончык яе, з тонкім посьвістам гвалтоўна рэзаў паветра. Ляскат войстрым рэхам трывожыў суседні бор, а пастушок пільна надслухоўваў ягонае водгульле.
Калі-б хлопчык ведаў модныя словы, то мог-бы сказаць, што той цянюсенькі кончык пугі, па-майстэрску зьвіты бацькам з пазычанай ці купленай у кагось пянькі, меў дэмаралізуючыя для статку ўласьцівасьці. Вядома-ж, выяўляліся яны адно пры ўмелым карыстаньні пугай Януком. Бо што, - мяркаваў Янук, - варта была пуга безь ягонае спрытнае рукі? Нейкі, званы пугаўём, вішнёвы прут з даўгой вяроўкай ды й годзе. Трэба было ўзяць яго спрактыкаванай руцэ, ёмка закінуць і пасьля гвалтоўна тузануць - адно тады нараджаўся любы ягонаму вуху рэзкі сьвіст-ляскат. Пуга трымала кароваў у послуху. Праўда, быў і верны сябра-памочнік Тапсік, цану якому добра ведаў Янук. Ды ўсяроўна, пуга сама сабой. Лясьні ёй раз-другі, і глядзі, як стрыжэ вушамі статак, ведаючы, што малы гаспадар на воку яго трымае. Таму сьвіст-ляскат і быў для Янука прыемнай і карыснай мэлёдыяй.
Было ўсяго ў статку, старых і маладых, хвастоў зь пятнаццаць. Панаядаўшыся, быццам нехаця, ацярэбліваліся яны ў ценях вялікіх вольхаў над канавай. Сонца падкрадалася ўжо за чуб суседняга бору. І не агледзісься, як вечар на носе.
Янук сачыў, ці пакажацца ў падворку ля хаты шыракаплечая постаць гаспадара ягонага - асадніка Лазоўскага, ці ня рыпне каля калодзезя журавель. Чуткае вуха ягонае сквапліва лавіла гукі перадвячорнага руху ў падворку, каб угадаць, калі можна рухацца із статкам пад дом.
Лёганькі ветрык прынёс з-пад балота абрыўкі вясёлае полькі й галасы прыпеўкаў. Янук ведаў, што так рыпела трохрадка ў руках вясковага музыкі Тадэўкі, што сам безьперапынна сыпаў прыпеўкамі й падахвочваў іншых, адно ходырам хадзіла поле. Там дзесь грамадою польнымі межамі з Тадэўкавага хутару йшлі ў вёску ладзіць ігрышча. Як магніт, ствараючы навокал весялосьць і падганяючы адсталых, прыцягвала трохрадка да сябе моладзь. Вялікай грамадой уваліцца яна ў раней дамоўленую хату ды кінецца ў скокі. Тымчасам ішлі, гарлапанілі, склікалі іншых, задыхаўся-рыпеў гармонік. Перакінуўшы цераз плячо цымбалы, клыпаў ля Тадэўкі невялікага росту цымбалісты Язэпаў Пецька.
Жвавей захадзілі босыя закарэлыя Януковы ногі, і карціла яму ўжо бегчы туды, дзе, як ведаў добра, у хвасьце старэйшых цягнуліся ўвішныя падшыванцы-жэўжыкі, што пасьля цэлы вечар будуць шнырыць каля йгрышча, займаючыся сваімі зусім непразаічнымі справамі.
Запавядалася шумнае й люднае купальскае йгрышча. Сяньня было Яна. Людзей зь кірмашу налезе процьма, папрыходзяць із суседніх вёскаў і засьценкаў. Ці пусьціць яго гаспадар? - мяркаваў Янук.
Калі прыгадаў, што сталася, вялікі жаль ахапіў ізноў Янука ды п'яўкай смактаў у грудзі. Дзень сьвятога Яна - той самы дзень, калі быў вялікі рэлігійны фэст пры царкве ў Гацях, - гэта-ж па праву было ягонае сьвята, ягоныя ймяніны. Цярпліва чакаў яго хлопчык ад пачатку вясны - значыцца, ад часу, калі пачаў ганяць на поле статак. Абяцаў яму сёлета Лазоўскі вольны дзень ды шчэ й пяцьдзясят грошаў, каб забавіўся на фэсьце - з тэй умовай, што добра пільнавацьме статак і сёе-тое ля гаспадаркі паможа. Гэнае «сёе-тое» складалі дробныя працы й паслугі, што не належалі да ягоных штодзённых абавязкаў.
Падахвочаны абяцанкаю, хлопчык пасабляў асадніку, як роднаму бацьку. Летась-жа на фэст пусьціў, хоць адно пяць грошаў даў. Кагадзе прыабяцаная пяцьдзясятка здалася Януку прост-напраст невядома якім вялізным капіталам. Ніколі ў жыцьці ня меў так многа ў сваёй часта дзіравай кішэні, хоць і даводзілася бачыць у чужых руках. Колькі-ж гэта марозіва, шакаляду, ляманяды й цукеркаў спажываў ужо ў сваім уяўленьні Янук. Мроілася часамі, што палову тавараў у Жыдоў-крамнікаў за тыя грошы адкупіць. Вось дзе паласуецца! - цешыўся пастушок. Ды й ласавацца-ж будзе не абы як, але абавязкова на воку ў сваіх сяброў - канечне, каб бачылі, зайздросьцілі й аблізваліся, асабліва-ж доктаравы Ўладзік і Стась. Ці раз ім ужо ім пра тое хваліўся.
Ажно чорту нямытаму нешта ў галаве перакулілася. Насупіўшыся, швэндаўся ўчора, не дазволіў нават на купальскую ноч у сяло да бацькоў зьбегаць, ды потым із моладзьдзю ля вогнішчаў і вады пазабаўляцца, папараці кветкі пашукаць. Варажыла на нядобрае. Сяньня на досьвітку, быццам і гаворкі пра тое сьвята й абяцанкаў ніякіх не было, устрэў яго асаднік і загадаў статак выганяць. Аб падмене й грашох - ні слуху, ні духу. Ледзь асьмеліўся хлопец адчыніць рот, як пан накінуўся на яго з лаянкай і пагрозамі. Нават тое марнае сьнеданьне камяком у горле засела. Колькі-ж паплакаў хлопчык на полі. Жалем разьпіралі ягоныя грудзі царкоўныя званы, што клікалі да сябе. Заплыўшымі слязьмі вачыма сачыў ён моладзь і старэйшых, што праз Гараватку й празь лес ішлі ў Гаці. Спачатку нават наважыўся быў кінуць статак, плюнуць на асадніка й увесь яго нялюбы род ды пабегчы дадому. Адно як прыгадаў хатнюю галечу ды й тую магчымасьць, што бацька можа вылупцаваць і назад за руку прывесьці (было ўжо раз і гэтак), тады й думкі з галавы вытурыў.
Трэці ўжо год пасьвіў Янук Бахмач Лазоўскага статак. Мог-бы ўжо й кінуць, калі-б ня тая прага да навукі. Кончыўшы пачатковую вясковую школу, мог-бы, як некаторыя іншыя вясковыя падлёткі, бацьку пры гаспадарцы памагаць. Працы хапала. Дык дзе-ж там. Вучыцца яму далей карціла.
Летась пад вясну тое было. Спытаў бацьку, ці пусьціць яго наступнай восеньню ў пятую клясу гацкай сямігодкі. Бацька ня супраць-бы далей сына вучыць, калі-б ня тая вечная нішчымніца ў хаце. Хадзіць штодзень за чатыры кілямэтры ў школу - гэта ня жартачкі, вунь колькі абутку трэба. Дый зь ежай праблема. Дома з аднэй міскі капусты пасёрбае, а ў школу дык скварку якую трэба. А дзе яе браць?
- Іздзі, сынок, калі цябе да навукі цягніць, - казаў Пракоп Бахмач Януку. - Толькі помні, што з абуткам у мяне коратка. От, калі ў лапцёх будзіш хадзіць, дык лыка хваціць. Сам памяркуй...
Бацька казаў праўду. Той малаўраджайны клінок зямлі з трох гактараў - ня выкарміць, не апране й не абуе, нават калі летам і ў ліпавіцкага пана крыху пазаробіш. Асабліва цяжка было з вопраткай і абуткам - хоць ты гвалт крычы. Меў Янук аднаго, на тры гады старэйшага, брата Міколу. Кульгавы на левую нагу быў. Не памятаў Янук, калі брат калекам стаў. Разказвалі, што, будучы яшчэ малым, гадоў ці не каля сямі маючы, пасьлізнуўся й упаў хлапец на мокрадзі ля памыйнага цэбра. Скардзіўся на боль у левым суставе. Бязь лекарскае помачы костка пачала загнівацца, і мусілі паслаць Міколу ў шпіталь. Таму, што на большае не ставала грошы, дык адно спынілі загной. Ад таго часу запаволіўся рост Міколавай нагі. Была яна цяпер карацейшая за правую на цэлай поўпядзі. Бацька мяркаваў калеку на шаўца вывучыць. Сам Мікола нянадта на кнігі налягаў, а калі-б і стараўся вучыцца, дык навошта? Не было нікуды дарогі вясковаму, асабліва яшчэ праваслаўнаму, чалавеку. Як мухі-ліпучкі, абсаджвалі паны ўсё й усюды сваймі ўраднікамі. Заставалася Міколу брацца за малаток і капыл, ці йголку з ножвіцамі, каб свой кавалак хлеба мець. Так пастанавіў Пракоп Бахмач, перш із жонкай Аленай гэтую справу добра ператросшы.
Янука цягнула да навукі, як п'яніцу да гарэлкі, хоць, каб хто спытаў, навошта яму школа, дык мо й не адказаў-бы. Проста няўрымсьлівая прагнасьць ведаў не давала супакою. А як ты ў лапцёх у местачковую школу пакажасься? Засьмяюць, праходу не дадуць. Як сьвет сьветам, ня чуў ніхто, каб хто ў гацкую школу ў лапцёх хадзіў.
Лазоўскі суліў на гэты год восем пудоў жыта й новыя боты. Тут-то й была найлепшая разьвязка. Была яшчэ адна нявыгада: як быць з тымі пачаткамі й канчаткамі? Гэта-ж вясною ды ўвосень, каб пасьвіць статак, трэба школьны год абразаць. Можа, як-небудзь дасца надрабіць, - мяркаваў Янук. Зь ягонымі добрымі ацэнкамі гэта-ж быць ня можа, каб яму не паспагадалі.
Выбраўся аднойчы хлапец у гацкую школу, каб самаму разпытаць-разьведаць. Напрыканцы школьнага году тое было. Ад вясковае настаўніцы нёс ліст да дырэктара. Добра прыгадвае цяпер Янук, зь якім вялікім хваляваньнем пастукаў у дзьверы дырэктаравага бюра мураванае двухпавярховае школы, якімі млявымі й непаслухмянымі былі ягоныя ногі, як разгубіўся, убачыўшы за сталом буйную чупрыну й рудыя вусікі, што належалі дырэктару Марыноўскаму. Вядома-ж, Янук не ў сьляпую прыйшоў. Пра тога «дзірэктара», - які ён і што ён, - яшчэ раней каго мог распытаў. Адзін спытаны Лёнька, што некалі цэлы год у местачковую школу хадзіў, трымаючы задзірліва-важнецкую міну, скупымі словамі даў малому Бахмачу зразумець, што ў гацкую школу ня так латва трапіць (самога за нявуцтва прагналі), што «дзірэктар» - чалавек ніякаваты, нават і зусім благі; наагул даклаў шмат выдуманага, што ў Янука ледзь першы палымяны энтузіязм да навукі не замарыла. Адылі перадумаўшы, папытаўшыся яшчэ зычлівую вясковую настаўніцу, атрымаўшы ейны ліст да «дзірэктара», які, паводля ейных словаў, напэўна-ж паможа, Янук канчаткова адважыўся й наважыўся.
Даўшы «дзень добры», хлапец лыпаў вачыма, нясьмела паглядаючы на гладкага, як кормны парсюк, рудаватага пана, што выгадна сядзеў за сталом і з даўгое піпкі цадзіў радзенькі водарны дымок з-пад роўна падстрыжаных вусікаў.
- Ці не язык мне тады авечкі адкусілі?! - сьмяяўся пасьля пастух, прыгадваючы той момант, - ні знаў што сказаць, як заняло...
Пан Марыноўскі ўважна агледзеў апранутага ў саматканае, з палатанымі старымі ботамі, падлетка й сказаў - ні то строга, ні то лагодна:
- Ну, што скажаш?
Янук із натугай паклікаў на помач непаслухмяны язык:
- Пане дырэктар, я хачу ў пятую клясу...
І тут зацяўся.
- Што, што? Ня чую.
Янук загаманіў галасьней і аддаў Марыноўскаму настаўнічын ліст. Калі дырэктар чытаў, хлапец пасьмялеў. Павярнуў галаву направа, пасьля налева й абглядаў канцылярыю. Па куткох стаялі шафы, школьныя дапаможнікі, на сьценах віселі нейкія табэлі, а на франтавой сьцяне над вакном - крыж ізь фігурай Збавіцеля; пад нізом - белы арол, а пад ім - сам маршалак Рыдз. Паколькі ўсё гэта для Янука было няновае, ён ізноў утаропіўся ў твар із рудымі вусікамі.
- Гм, - сказаў гладкі дырэктар, устаўшы з-за столу й пазіраючы ў вакно з такой мінай і помпай, быццам разважаў над плянамі бою зь небясьпечным супраціўнікам, што вось-вось мае адбыцца. - Добра, вельмі добра.
Янук намагаўся разгадаць, што было «вельмі добра», - ці тое, што ён сюды зьявіўся, ці гэнае, што напісала ў лісьце настаўніца. Пасьля ўсё пайшло гладка. Дырэктар накіраваў яго ў вагульную настаўніцкую, дзе запісалі ў пятую клясу.
Сяньня з усьмешкаю на твары прыгадваў хлапец той момант, хочучы, мусіць, у думках падкрэсьліць, што цяпер ён не абы-што, што ўжо гэную пятую клясу за сабою меў.
Латва з навукай даў рады ды пасьля й у перадавікі выскачыў, хоць боты за зіму цалкам дабіў. Гэта-ж ня жарты - па чатыры кілямэтры туды й назад дзень-у-дзень у пагоду й непагадзь. За зіму падрос, пасьмялеў, спаважнеў. Як-ні-як, яму ўжо ня ўсе вясковыя аднагодкі раўнёй былі, насамперш тыя, што па чатыры клясы пачатковае скончылі ды ля дому бібікі зьбівалі.
Скончыў Янук пятую клясу з добрымі ацэнкамі, дый ізноў у праблему ботаў упёрся. Яшчэ каб адно ботаў! Восем пудоў жыта гэта таксама «ні хаханькі» ў сям'і, дзе вечна даводзілая куртатыя канцы з канцамі зьвязваць. Ці раз так кароткімі яны былі, што нават той самы Аляксандра, які так умела патрапіў Гардыёнаў вузёл разьвязаць, усю мудрасьць сваю на помач паклікаўшы, рады ім ня даў-бы.
Дык не пра самыя боты ўжо йшло. Бацьку вунь якіх пераконлівых словаў шукаць давялося, каб ізноў хлопца на лета да Лазоўскага паслаць. Януку-ж гэная местачковая навука ці не якія йнакшыя норавы ў галаве нарадзіла. Сарамнавата-ж перад вясковымі хлапцамі, у такую навуку дарогу знайшоўшы, ізноў на лета да Лазоўскага «каровам загаркі закручваць» вяртацца. Раз Янук так зрэзаўся з бацькам, што той ажно ў каршэнь таўхялёў мусіў надаваць, каб адумаўся сын.
Усё гэта прыгадваючы, рыхтаваўся цяпер Янук кароваў дадому гнаць. Жаль з прычыны таго сьвінства, што зрабіў пан Лазоўскі, душыў грудзі. Як на тое ліха, спасьцярог хлапец дзьве фігуры хлапчукоў, што выйшлі зь лесу й, перасёкшы гасьцінец, кіраваліся проста на яго. Быў гэта ня хто іншы, як доктаравы Ўладзік са Стасем. Нацянькі празь лес з Гацяў беглі - наўмысьля, мусіць, каб перад ім пахваліцца, як гулялі на фэсьце.
Хлопцы былі тупымі ў навуцы. Стась у вясковай чацьвёртай клясе ўжо другі год сядзеў. Як ні намагаўся бацька, ня мог няздольнага сына разам ізь Януком у гацкую школу паслаць.
І навошта-ж іх сюды якое ліха гоніць? Што цяпер скажа ім Янук, як гэта ў вочы зірне, калі кпіць, падтруньваць зь яго пачнуць? Набягалі сьлёзы. Стрымаўшы іх у пару, завэдзганым сінім кужэльным рукавом выцер нос і сачыў хлапцоў, што ўжо былі зусім блізка.
- Ну, што ты дома робіш, Янук? - яшчэ здалёк нахаду адазваўся Стась. Затрымаліся. У Стася, як заўсёды, пад носам вісела маленькая бурбалка. Невядома, ці мыў ён сяньня абсыпаны рабаціньнем твар. Шэрыя й няхітрыя вочы глядзелі Януку проста ў твар. Апрануты быў у новыя крамныя чорныя нагавіцы й новую кашулю-матроску. Пасьпеў абнавіць ужо й брызэнтавыя чаравікі. Янук прысягнуў-бы, што пад сінімі шкарпэткамі на нагах «піялі пітухі». Цэлае-ж лета, як і ўся вясковая дзятва, бегаў басанож, а каравыя ногі рэдка сябравалі з мылам ці вадою. Уладзік быў апрануты ў зялёныя галіфэ-порткі, боты зь бліскучымі хромавымі халяўкамі, шэры пінжак і белую кашулю із гальштукам.
Стась быў Януковым аднагодкам, а Ўладзік на два гады старэйшым. Жылі пасуседзку. Кароваў у чужых ня мелі патрэбы пасьвіць. Бацька - мясцовы фэльчар-самавук (казалі, што ў войску таго рамёства наламаўся) меў ладны кавалак сваёй зямлі, ды й ад людзей, што ніколі ў хаце ня зводзіліся, добра падзарабляў. На полі хапала наймітаў, у хаце быў дастатак. Дзеці лекаравы ня ведалі, як шмуляе-коліць цела кастраватая зрэбная бялізна. Крамнага ўволю было. Каму-ж, калі ня ім, па фэстах валачыцца, ды зь бяднейшых пакепліваць? Любілі бацькавы грошы ў ход пускаць.
- Ні глядзі ты на доктаравых, - ці раз раіў Януку бацька, - яны ні твайго носа-палоса. У іх вуньдзіка высахніць ці вымакніць, дык і бяды вялікай: людзі дабра панавозяць.
- Што табе! Можа, я хачу дома быць! - задзёрыста адказаў Стасю Янук, сілком змагаючы крыўду, што напірала ў грудзёх.
- Каб ты гэдак жыў, як праўду кажаш! - не ўступаў Стась.
Асабліва ня мог цярпець Янук Стасевай брыдкай грымасы, што паказвала кпіны.
Уладзік трымаўся збоку. Ён, як казалі, ужо пад дзяцюкі падбіраўся. Доказам такога падбіраньня былі хаця-б тыя самыя зіхатлівыя хромавыя боцікі, што нядаўна справіў бацька. Уладзік прабаваў танцаваць, піць гарэлку, а часам нават ласаваўся, хаця ўпотайку ад някурачага бацькі, крамнымі папяросамі. Ці раз бачылі іншыя, як каторую старэйшую дзеўку ўжо за грудзі сьмела ўшчыпнуў - мусіць, гэтым даводзячы сваю сьпеласьць. Ростам вялікі быў не па сваіх гадох. Тое, што некалі ў школе ў кожнай клясе па два гады сядзеў і што бацька часта, як казалі, салам «падмазваў», каб сын як-небудзь элемэнтарнай пісьменнасьці навучыўся, - зусім не перашкаджала Ўладзікаваму росту ў дзяцюкі. Ганарыстым стаў і задзёрыстым. На гэтых двох сынох і сухой, як нядошлы бабовы струк, жонцы Марылі, канчалася лекарава сям'я.
- Як фэст быў? - буркнуў Янук.
- Каб ты толькі відзіў! Ядры т-тваю палку, народу дык народу! - забубніў у нос Стась, рад пахваліцца. - Такога кірмашу я ў сваім жыцьці ня відзіў!
- Дзіва вялікае, такоя-ж жыцьцё во, сто гадоў пражыў! - кпіў пастух.
- Ну няхай сабе, алі пагулялі на ўсю йванаўскую! - гугнявіў цалкам незьбянтэжаны Стась. - Елі й пілі што хацелі, аж пуп трашчэў. Хочаш во? Выбірай.
Стась выцягнуў зь кішэняў дзьве жмені цукеркаў. Былі там малыя круглыя ў паперках і падўжныя, і даўгія махрыстыя. Прынадна ўпрыгожылі яны рознымі колерамі Стасевы нязграбныя далоні. Зазьзялі ад прагнасьці Януковы вочы. Цукеркай мог ласавацца раз ці два на год, ня болей. Нясьмела, быццам баючыся, каб Стась не паклаў іх назад у кішэні, выцягнуў руку і ўзяў найменшую з чырвоным ракам на празрыстай абгортцы.
- Бяры яшчэ адзін, - спанукаў Стась.
Янук разгубіўся. Лекараў сын паглыбляў ягоную крыўду. Сам меўся быць сяньня панам, за свае грошы раскашэліцца й перад іншымі хваліцца, а сталася, што гэты смаркач дэманстраваў цяпер, які ён ласкавы й добры. Выбраў ён найдаўжэйшую махрыстую цукерку й сунуў у Янукову руку.
- Дык што, ні пусьціў цябе? - пытаўся яшчэ раз пастуха.
- Ні пусьціў - пшэк пракляты! - із крыўдай прызнаўся Янук.
- І грошы ні даў?
- І грошы ні даў.
- Каб яму скула ў бок за гэта! - прыабяцаў Стась.
- Каб яму дзьве, дый у такое мейсца, што сесьці ня мог! - паправіў Янук.
Памаўчалі. Уладзік выцягнуў зь кішэні папяросу й запаліў.
- А сягоньніка на вечарыну прыйдзіш? - пытаў Стась.
- А будзіць?
- Пэўна-ж што будзіць.
- У каго?
- Мусіць, ці ня ў Тодара Кмітавага. Дык што?
- Можа й прыйду.
Надта-ж хацелася Януку на вечарыну. Ведаў, якія гучныя й забаўныя бываюць купальскія йгрышчы, ды й дома тыдні із тры, мусіць, ня быў, хоць дахаты, нават абыходзячы вакол Гараватку, было недалёка. Але што на гэта скажа Лазоўскі?
- Ты яго ня бойся, халеры гэдакай, - як-бы вычытаўшы на йлбе пастуховы думкі, ды абціраючы тую бурбалку пад носам, сказаў Стась. - Ноч твая, пагуляць можаш.
- Падумаю - можа й прыйду.
Стасевы словы падбадзёрылі яго.
- Глядзі-ж, пастарайся.
- А хто йграць будзіць?
- Сьцяпанаў Тадэўка, хто-ж...
- Добра, пагляджу там.
Хлопцы пайшлі. Янук глядзеў, як накіраваліся праз шырокае пасма лугу, перабраліся праз канаву, мецячы проста на Гараватку.
- Тапсік! - клікнуў пастух сабаку. Той паставіў вушы, пільна гледзячы малому гаспадару ў вочы, стараючыся наперад згадаць, што ён хоча. - Гані іх дамоў! Там! - паказаў пальцам на статак Янук.
Тапсік паволі забег каровам з другога боку й памалу пачаў ціснуць іх на папар у кірунку двара Лазоўскага, што стаяў у самым цэнтры хутару.
Пан Лазоўскі, русавалосы мужчына гадоў пад пяцьдзесят, прытуліўся да паркану на вялікім дзядзінцы, пагладжваючы свой бэбах ды паглядаючы на сваю багатую калёнію. Вока ягонае любавалася абшарам і ўраджаем. Збажына вунь парасла сёлета, як на лес гледзячы, канюшына тоўстым дываном заслала вялізную ніву, гародніна, садовіна - усё, дзякуй Матцы Боскай Чэнстахоўскай, у гэтым годзе спорыла. Лазоўскаму ніколі й у галаву не прыйшло, што ён найбольш сакавітыя сокі, як ненажэрны паразіт, з добрых працавітых людзей тутэйшых смактаў. То-ж яны, як найміты, за безцан апрацоўвалі ягоную вялізную гаспадарку.
Тое, што яго зь «Велькапольскі» прыслалі сюды, ды, абрэзаўшы малазямельным, далі яму гэты вялікі кавалак першакляснае зямлі, гэта ўсё належалася за тое, што памагаў адваёўваць і будаваць «Жэчпаспалітую». Гэта-ж ня дзе ў іншым якім мейсцы, а якраз тутака, на гэтых «крэсах» кроў праліваў, бальшавікоў босых, голых і галодных гонячы. Цяперака ён тут праўны пан і гаспадар. Урад прызнаў ягоныя заслугі, ацаніў «пралітую кроў» і пасадзіў ваяку між бедных малазямельных людзей, каб спажываў плёны іхнае працы.
Сяньня-ж і настрой Лазоўскага выдатна паправіўся, бо ў воласьці з панам войтам удалося зусім хлёскі гяшэфцік наконт падаткаў абцяпаць. Адно вось цяпер, вярнуўшыся дахаты, прыгадаў ён, што раніцою, будучы ня ў гумары, пакрыўдзіў пастуха.
Каровы ўваходзілі ў вялікі, абгароджаны высокім частаколам, двор. У самым хвасьце цягнуўся Янук із сабакам. Асаднік гукнуў хлопчыка.
- Хочаш схадзіць дамоў? - спытаў ён пабеларуску.
- Хачу, - зірнуў Янук гаспадару сьмела ў вочы.
Лазоўскі быў пад гальштукам, у прыгожых выглянцаваных боціках, сініх галіфэ-портках, шэрым пінжаку. Правай рукой палез ён у кішэню порткаў і выцягнуў адтуль вялікую жменю манэтаў. Перасыпаў іх з аднэй далані на другую, любуючыся грашмі, быццам наўмысьля, каб пазводзіць пастушка. Аж пабольшалі Януковы вочы. Так многа грошы ніколі ня бачыў. Былі там і малыя ніклёвыя, і медзякі, былі й срэбныя залатоўкі.
Асаднік выбраў із жмені тры найменшыя манэты й выцягнуў калматую руку да пастушка: - Маеш тут дваццаць пяць грошаў і можаш ісьці.
Янук узяў грошы й забыўся нават падзякаваць.
- Кароў мы самі спарадкуем, - працягваў шурпаты голас Лазоўскага. - Ідзі ў кухню, памыся, паеш і бяжы.
Януку ня трэба было паўтараць. Нахаду памыўся, хапіў нешта ўкусіць і выскачыў з хаты.
- А ўсё-ж абяцаных пяцьдзесят грошы ня даў, пшэк паршывы! - прабурчэў пад носам, клічучы Тапсіка й кіруючыся на выган.
II
Калі-б із птушынага лёту кінуць вокам на ваколіцу, паказаўся-б вам такі краявід: зь левага боку, гледзячы на захад, як зрокам абняць, зялянелі вялізныя скарбовыя лясы. Дзесь зь нетраў іх, з паўдзённага ўсходу, выбягаў шырокі гасьцінец - побач хутару Лазоўскага апярэзваў лес, лагчынай прабягаў уздоўж земляў маёнтку Ліпавічы, пераскокваў чыгунку і ўжо з паўночнага боку яе сьпяшаўся ў Гаці. Раўнінны хутар Лазоўскага адасобнены быў ад суседняе вёскі Літоўцы, дзе жылі Януковы бацькі, даўгім сугром, званым Гараваткай. Сама-ж вёска ляжэла быццам у падоўжаных начоўках. Паўночным брыжам начоўкаў была двукаляінная чыгунка, што з аднаго боку бегла ў Полацак, а з другога - у Маладэчна й на захад. За чыгункай прытуліўся ля дубровы шляхоцкі засьценак Галавачы. Па суседзтву - у зелені бярозаў, ліпаў, клёнаў, хвояў і садовых дрэваў - прытаіліся гаспадарскія й жытловыя будынкі маёнтку Ліпавічы.
Абкружаная з трох бакоў асадніцкімі й шляхоцкімі землямі, з усходу ўпіралася вёска Літоўцы ў балоты. Калі-б які жартаўлівец сіліўся схарактарызаваць мейсцазнаходжаньне Літоўцаў, мог-бы трапна сказаць гэтак: загналі літоўскіх паны, шляхта й асаднікі ў казіны ражок. Наўкол найлепшую зямлю й лясы пазабіралі, а ззаду, як на зьдзек, кавалак нікчэмнага балота прырэзалі.
З балота гэнага запраўды невялікая пацеха была. Апроч дробных сасонак ці карлаватых бярозак, здатных на хвораст, ані дрэва там людзкага, ані нават ягадаў уволю. На мокрых купінах улетку ў лапцёх касілі сяляне рэдкую траву, а сена вывозілі ўзімку, як замярзала.
Найбольш характэрным і дамінуючым мейсцам у цэлай ваколіцы была Гараватка. Як падоўжаны, мейсцамі з упадзінамі, добра падыйшоўшы бохан хлеба, лягла яна між хутарам Лазоўскага й вёскай Літоўцы. Калі-б той бохан удаўжкі памерыць, то, пэўна, кілямэтар з гакам перацягнуў-бы, дый ушыркі мо чвэрць яго. Сугор належаў маёнтку Ліпавічы, але гэта, казалі, адно пазьнейшым часам. Даўно-даўненька, казалі, Гараватка была літоўскай.
Ды й не аб фармальную ўласнасьць ішло. Гараватка жыла ў мяйсцовых казках і лягэндах, глыбака ўрасла ў народную гісторыю. Зірніце, хаця-б, на гэты дуб-гігант, што так глыбака ўкараніўся ў Гараватчыны грудзі з усходняга боку. Такіх, як ён, ізь сьвечкаю ўдзень у ваколіцы ня знойдзеш. Старэйшыя цьвердзяць, што яму больш за паўтысячы гадоў. Дай ці ня дай таму веры, а вядома, што ён стары й каштоўны сьведка няпамятных мяйсцовым людзям эпохаў.
Як горда й валадарна ўзвышаецца ягоная крона! Аб магутныя грудзі гэтага волата разьбіваліся вятры й непагадзі цэлых стагодзьдзяў. Казалі, што памятае Баторага й Івана Жахлівага, што сачыў ён за Швэдамі й Напалеонам. Народ празваў яго Архіпам. Тут на Гараватцы ля Архіпа сустракаліся ганцы з паўстанцкіх аддзелаў сялянаў, узьнятых супраць дэспата-цара Каліноўскім. Імя Архіпа служыла як пароль беларускім жаўнерам у часе апошняй і найбольш жахлівай вайны. Некаторыя цьвердзілі, што Архіп быў пасаджаны даўным-даўно тым князем, што на гэтым сугры быў замак пабудаваў і самую Гараватку ахрысьціў.
Як моцна мясцовы народ шанаваў і цаніў Архіпа, сьведчыць адзін факт, за праўдзівасьць якога кожны вакольны чалавек, божачыся, мог-бы разьбіць свае грудзі. Гадоў дзясяткі таму із тры назад задумалі ліпавіцкія ўладныя вяльможы Архіпа на будаўляны матар'ял сьпілаваць. Вестка гэтая, мусіць, праз парабкоў і іншых наймітаў, з маёнтку Ліпавічы маланкай па ваколіцы разьбеглася. Пачуўся ціхі й зьдзіўлены гоман, пасьля перамешаны з абурэньнем: «Як-то? Няхай толькі асьмеляцца, ну!»
І найбольшая пагроза была ў тым «ну». Гэта-ж як без Архіпа ўявіць Гараватку?! Поўнай хваляй вылілася з народных грудзей любасьць да старога заслужанага волата. І калі прыйшлі панскія людзі зь піламі й сякерамі, абглядаючы, з каторага боку пачаць грызьці месіва гістарычнага гіганта, заварушыліся навакольныя палі, загулі сялібы, як з-пад зямлі пачаў расьці на Гараватцы натоўп народу. На гэткую незвычайную катавасію зьявіўся ля Архіпа й сам ліпавіцкі пан. Найстарэйшыя зь Літоўцаў, ветліва пакланіўшыся, прасілі, каб паслаў сваіх людзей дамоў і не чапаў Архіпа. У галасох гэтых чуў ліпавіцкі пан ня толькі прозьбу, а й пагрозу, а дападлівае вока ягонае хутка ацаніла патэнцыяльную сілу народу, што навокал гусьцеў, рос і гудзеў. Адклікаў ліпавіцкі пан сваіх людзей ізь сякерамі й піламі, а сяляне навакольныя з удзячнасьцю й пашанай паглядалі на Архіпа, што хаця-нехаця стаўся мабілізатарам народнае салідарнасьці й сілы. Гэтак пра Архіпа разпавядалі мяйсцовыя старажылы.
Ня ведалі літоўскія людзі, ці дзякаваць Творцу за тое, што пасуседзтву зь імі разьмясьціў Гараватку. Цяжка гадаць, ці каму зь іх прыходзіла думка ставіць пытаньне Гараваткі ў такой прызьме - зьвязваючы зь ейным існаваньнем Творцу. Вось яна, гэтая Гараватка была побач - так, як заўсёды за днём прыходзіў вечар ці ноч, або як тое, што на сьвет сьвяціла сонца. Гараватка была рэчаісная, пасуседзтву, і нерэчаісная, мітычная - тая, што, зьвязаная з рознымі казкамі й лягендамі, існавала ўжо ў гісторыі ваколіцы. Здавалася некаторым практычным і галодным зямлі людзям, што, каб гэных дваццаць ці больш гактараў (а хто-ж яе калі, папраўдзе кажучы, мерыў?) сугра ды было пакрытае, скажам, ураджайнай глебай, вунь колькі можна было-б дабра выгадаваць. З другога боку - ці належыла-б тады Гараватка літоўскім? Хіба не.
Якая-ж была практычная карысьць з Гараватчынага суседзтва?
У ясны дзень, калі на ейны горб узыйдзеш, вунь як добра ўсё навакольле можна пабачыць: ня толькі маёнтак Ліпавічы ці засьценак Галавачы, але добра бачныя былі гацкіх сьвятыняў ды іншыя большыя будынкі; як на далоні гэт! Як далёка выпрастаўся шлях чыгункі, выкрыўляўся вуж гасьцінца ды вялізарны дыван сумежнага скарбовага лесу аж да грывы ягонай на небакраі. Сьмялейшыя яшчэ ўзьбіраліся аж на вяршаліну шырока-пышнае разложыстае кароны старога Архіпа, каб сягнуць вокам яшчэ шырэй. Ня дзіва, што падчас вайны Гараватка была стратэгічным пунктам.
Хто ведае, ці не прабавалі калі людзі з Гараваткі ўжыткоўную зямлю зрабіць. Мо сьлядамі гэных спробаў былі крушні каменьняў, што й цяпер мейсцамі на сугры ляжэлі. А мо камяністасьць Гараваткі была прычынай, што сквапныя на зямлю пачынальнікі, апусьціўшы рукі, разьвітацца мусілі з добрымі намерамі.
Кажуць, што некалі з Гараваткі, як з тэй перадойкі ўзімку, была людзям нейкая малая карысьць: гэта як чыгунку будавалі побач, адсюль каменьне, жвір і пясок цягалі, каб выраўнаць западзіны цімала якіх мяйсьцінаў на чыгуначным шляху. Апавядальнікі аб страхалецьцях настойвалі, што якраз гэным часам, заглыбака сугор рыючы, чарцей ды іншую нечысьць у Гараватцы зачапілі, дык ад таго часу здані й іншае ліха пачатак бярэ.
Ведама, што на працягу стагодзьдзяў Гараватка дала прытулак цімала якім напасьнікам на нашую бацькаўшчыну; казалі, што ляжалі тут косткі Швэдаў і Французаў, Палякаў ды Маскалёў, Немцаў ды іншых. Некаторыя цьвердзілі, што якраз таму такім буйным і ўстойлівым рос Архіп, бо попеламі чужнікоў жывіўся. Што-ж да чарцей, то, калі й былі яны, дык ладна патрывожылі іх Першай Сьветавай Вайною.
Кацілася гэная вайна, кацілася, дый у ваколіцы Літоўцаў прыкацілася. Грымела дзесь воддаль дый да Гараваткі дагрымелася.
Прыйшлі зноў чужнікі ды аблюбавалі Гараватку ці не за тое, што над ваколіцай панавала. Як краты, пачалі рыць-тачыць грудзі ейныя, пасьля-ж у гэныя вытачаныя норы й канавы зашывацца. Пачало вухкаць з Гараваткі па ўзьлесьсі й гасьцінцы, што ля лесу бег, а гэныя другія зь лесу, каб у даўгу не застацца, ды гэтым гаравацкім у вадказ. І пражыліся, курыліся, смылелі агнём, травіліся літоўскія гаспадаркі, бацькаўшчыны і дзедаўшчыны працавітых і нічым тут не вінаватых літоўскіх сялянаў. Літоўскія-ж мужчыны й жанкі, па сваіх меншых норах хаваючыся, на тое вуханьне ў вадказ: мала тут свае было нечысьці, дык яшчэ другіх іншых рагатых з-за паўсьвету папрыганяла.
Адзін Архіп, як і раней, горда й непарушна стаяў на горбе і як-бы ўсёй тэй галасьлівай вакольнай мітусьні абыякава сваім старэчым чубам прыглядаўся. Што яму! Адзін ці другі кавалак зялеза-асколка, або якая куля ў камель пападзе, кару адшчэпіць. Пападалі-ж і раней. Адно каб пачаў лічыць, колькі гэта на працягу свайго даўгога веку ранаў перанесьці давялося. Гэта-ж не навіна. Перажыў тых, сплывуць і гэтыя. Яны, бы той вецер, што аб ягоную карону й магутны камель разьбіваюцца: павухкаюць, за чубы патузаюцца дый пойдуць. Ён-жа быў, ёсьць і будзе: устойлівы, трывалкі й непарушны.
Цягнулася гэная перапалка доўга й не давала жыць людзям літоўскім. Калі-ж нарэшце адгрымела і адвухкала, калі адплыла чужая хваля, павылазілі літоўскія з нораў сваіх, ды пайшлі мужчыны на Гараватку парадак рабіць. Трэба-ж было тым, што за «гаймат» дужаліся й тым, што «за веру, цара і ацечаства» ходаліся, у Гараватчыных грудзёх прытулак даць. І апошняе слова зноў было за літоўскімі: «Лезьце, - казалі яны, - у вадну яму! Мы вас от цяпер памірым. Гэта-ж нявідана-няслыхана, пазганяў вас сюды чорт на галовы нашы з-за паўсьвету!»
На парытых-паточаных, ваенным хламам засьмечаных грудзёх Гараваткі, вырас падоўжны, быццам той сьціртаваты капец бульбы, сьвежы курган. Побач ранейшых прыблудаў, што тут вечны супачын сабе знайшлі, трухлець ляглі косьці новых ахвяраў, што не за свае звадкі Бог ведае адкуль ходацца сюды прыйшлі. Швэды ці Французы, Маскалі, Немцы ці Палякі - усім роўны прытулак дала беларуская зямля.
Літоўскія-ж людзі ў бальшыні богабоязныя, пабожныя былі. Мала калі было, каб каторы йдучы ці едучы, пры дарозе капліцу ці крыж вялікі драўляны зь фігурай Збавіцеля або й безь яе сустрэўшы, крыж на сваім перадзе не зрабіў і «міца і сына» не сказаў. Вось чаму цяпер ля гэтага сьвежага кургана вырас вялізны, з тоўстай роўнай бярозы змайстраваны крыж, а на ім - самародкам-мастаком выструганая фігура Збаўцы. Цяперака ці адзін шашаль ужо крыж той патачыў, дый сам ён пад цяжарам аднаго ці двох дзясяткаў гадоў спаважнеў і на бок пахіліўся. Іншымі мейсцамі на сугры ў западзінах вырасьлі сосны й хвоі, а ў ніжэйшых мяйсцох, дзе на гліне трымалася вада, нават і кустаўё.
Бадай ці ня ў кожнай вёсцы беларускай была аблюбаваная мясьціна, што на языкох апавядальнікаў аб розных жахах і злыбядзе пакутавала. Такой мясьцінай, што па сваёй маляўнічасьці не паддалася-б многім іншым, Бог ведае як даўно была Гараватка. Дзеткі літоўскія, што толкам бабчыны ці матчыны апавяданьні цяміць маглі, пабажыліся-б, пэўна, што ў Гараватцы водзяцца чэрці, паказваюцца здані, што бадай калі каму й у пекла трапіць давядзецца, дык дарога туды будзе ці не праз Гараватку весьці. Калі, бывае, усходзіцца ў вёсцы з плачам каторае малое, так і пачуеш з матчыных вуснаў: маўчы, а то чорт гаравацкі пачуе! Мала таго: калі хто з суседніх каторага літоўскага, завёўшы звадку, за жывое стараўся скубануць, дык чортам гаравацкім называў. Дзеяла, як на быка чырвоны рызман.
Папраўдзе кажучы, каб усяму веры даць, дык, мусіць, у Гараватцы ад чарцей, чарцянят і іншай нечысьці аж кішэла. Узімку пад Піліпаўку вадзілі тут свае карагоды ваўчыцы, страхотным выцьцём ваколіцу поўнячы. Гараватка была маляўнічая й таямнічая, страшная й прынадная. Дзіва няма, што малеча нагой ступіць у Гараватцы пабойвалася, а старэйшыя ўпоцемку ад яе стараніліся.
Хцівыя да выдумкаў апавядальнікі заўсёды непрыкметна на баку пакідалі адно не апошняй важнасьці: калі й як гэтая цікавая мясьціна дастала хрышчэньне. Адныя парознаму тлумачылі, іншыя згадкамі таямніцу гэтую раскрыць намагаліся. Калі-б хто й хацеў аб тым назове з усіх бакоў памяркаваць, дык ці не дайшоў-бы ў сваёй галаве, што Гараватка нейкім чынам параднілася з «горам», «гараваць» і іншымі з гэтага выводнымі абазначэньнямі. А калі так, то ці трэба яшчэ гаварыць, аб чыім горы была мова...
III
Тыдні тры ня быў удома Янук. Карціла яму бегчы. Пакуль да бацькі забяжыцца, словам-другім із старымі перакінецца, пакуль на вечарыну зайдзе, дык вунь як позна будзе. А ноч-жа цяпер кароткая, яе не надточыш. Босыя Януковы ногі, што за дзень за каровамі набегаліся, вунь якімі нецярплівымі цяпер сталі і ўжо якнайхутчэй маніліся з асаднікавага двара пад бацькаў дом панесьці. Адылі перш вырашыць трэба было пытаньне: куды йсьці? Ці гасьцінцам, ды зрабіць лішні кусок дарогі, ці кроіць нацянькі праз Гараватку? Калі-б асьмеліўся нацянькі, можа было-б скараціць ці не ўтрая дарогу. І трэба-ж было, каб гэтая Гараватка, як на злосьць Януку, упоперак дарогі да бацькоў лягла. Калі-б гэта быў дзень, дык ніякае загваздкі: смаргануў-бы нацянькі й квіта. Цяперака-ж пакуль перабяжыш поле Лазоўскага, там праз мокрадзь ля канавы перабярэсься, зарасьнікі мінеш, што з гэным вялікім борам лучыліся, ды на Гараватку ўзьлезеш, дык глядзі колькі часу міне.
Янук кінуў вокам на захад. Сонца закулілася ўжо за зубата-кашлатую карону бору, зьнізу ярка пазалочваючы пер'е рэдзенька расьцярушаных па небе хмарынак. Ужо шарэла. Марудзіць няма калі. Потная левая рука сьціскала тры малыя манэты ў кішэні даматканых зрэбных портак. Тапсік, зьеўшы страву й вылізаўшы старанна чарапок, аблізваўся й пазіраў на хлопца, трымаючыся напагатове, каб спадарожнічаць. Пастух зірнуў на сабаку й наважыўся. «Маючы такога добрага таварыша, - думаў ён, - дык хто там будзе чарцей баяцца, калі яны й ёсьцека».
Калі Янук, выбегшы за вароты двору, рушыў у кірунку Гараваткі, Тапсік, як ёмкі мяч, кульнуў раптоўна наперад, апісаў навокал хлопца вялікае кола ды, радасна брэшучы, скочыў яму на грудзі, намагаючыся лізнуць у твар. Сабака, відаць, здагадаўся, куды сьпяшаўся ягоны гаспадар. Яму таксама карціла зьбегаць у родную вёску, старыя куты абшнарыць, із знаёмымі й даўно нябачанымі сябрамі пацяўкаць ці панюхацца.
Любіў Янук свайго Тапсіка. Шчанюком узяў яго ад маткі, што надта заядлая й крутая была. Тапсіку цяпер пад тры гады было. Разумны й паслужлівы ўдаўся - мала дзе такога знойдзеш. Хлопчык муштраваў яго, часу не шкадаваў, уцеха з таго вялікая была. Цяперака за тое меў добрага памочніка вартаваць статак. Зімою сабака паквапіўся нават зь Януком у школу пайсьці. Калі аднойчы надакучыў у школе вартаўніку, а раз падчас заняткаў асьмеліўся нават клясныя дзьверы лапамі скрэбсьці, каб да свайго гаспадара дабрацца, давялося пакідаць ягу ўдома.
Крокаў ці не на дзесяць шырокая канава была напалову напоўненая вадой. Янук знайшоў тое мейсца, дзе з аднаго боку на другі перакінутыя былі дзьве жардзіны, ды асьцярожна, растапырыўшы рукі, каб атрымаць раўнавагу, пераходзіў на другі бок. Тапсік скочыў праз ваду, і, калі Янук ступіў на бераг, сабака абтрасаўся ўжо й ветліва віляў хвастом.
Сьцежка вяла праз густы зарасьнік. Калі Янук упёрся ў Гараватку, ужо цямнела й на небе паказаліся першыя зоркі. Ведаў хлапец Гараватку як сваю пяцярню. Ці раз ізь сябрамі лазіў тут па старых акопах, заглядаў у часткова засыпаныя ўжо бліндажы, цешыўся, калі знаходзіў пайржавелую амуніцыю, зь якой любіў забаўляцца на пасьце ля вогнішча. Вандроўкі тыя адбываліся ўдзень, калі Гараватка не была небясьпечная й зусім інакш выглядала, чымся цяпер. У цемры яна камплетна зьмянялася, набірала нейкай страхотнай таямнічасьці. Здавалася, што сваёй шырокай каронай падпіраў Архіп усеяны залатымі зоркамі купал неба. Інакш, чым удзень, дрыжэла, наводзячы нейкую жуду, лісьцё асінаў, а ззамоладу створаныя ўва ўяўленьні розныя чэрці, што тутака, быццам, свае гулянкі начамі ладзілі, цяпер маглі таіцца за кожным кустом ці крушняй каменьняў. Завялікі ўжо быў Янук, каб у чарцей верыць, але-ж тут, папраўдзе кажучы, цімала людзей у нетрах Гараваткі ляжала. Хто ведае, ці каторыя зь іх не ўстаюць начамі, каб полем бою палюбавацца.
Янук асьцярожна ступаў знаёмай сьцяжынай. Вушы ягоныя злавілі водгульле літоўскай вечарыны. Хлапец падбадзёрыўся й барзьдзей усьпінаўся ўверх. Набліжаючыся да самага небясьпечнага мейсца - побач з тым самым курганам і крыжам - ён спыніўся таму, бо раптам стануў, як укопаны, Тапсік. Сабака бурчэў. З правага боку былі тут ямы й акопы. У цемрадзі мала што можна было разгледзець.
- Ціха, Тапсік, ці-і-і-і..., - зашышыкаў ён на сабаку, абшчаперыў яго аберуч ды пачаў прыслухоўвацца. Здалося, што непадалёк направа пачуў галасы. Мо здалося? Ахапіў яго страх. Як не натужваў слых, усё навакол стала таямніча ціха, адно шпарчэй пачало біцца пастухова сэрца. Здалёк чуваць быў гул цягніка, дзесьці зь вёскі даляталі водгукі йгрышча, зьвяганьне сабак, а ў недалёкім бары адазвалася позная птушка.
Ізноў наёжыўся, пачаў бурчэць і вырывацца з рук Тапсік. Янук не на жартачкі спалохаўся, баяўся рушыць зь мейсца, быццам у зямлю ўліп. Калі яму здалося, што зноў злавіў вухам нейчую гаворку, сабака гвалтоўна йрвануў направа і заліўся гулкім брэхам. Амаль у наступную хвіліну з голасным енкам ён адскочыў назад. Янук кінуўся да Тапсіка, і ў гэны-ж момант убачыў сьвятло ручнога ліхтарыка. Робячы малыя зыгзакі ў паветры, сьвятло набліжалася да хлопца. Сабака ціха скавытаў і лізаў нагу.
- Гэта ты, Янук? - загудзеў лагодны бас Лявона Шпунта. Хлапец стаяў, як адубелы, ня могучы паварушыць языком. Намагаўся нешта сказаць, ды ня мог адолець пярэпалаху.
- Што ты тут робіш? - хацеў ведаць Лявон. Янук разгледзеў дзяцюка. Апрануты быў пасьвяточнаму, у гарнітуры й пад гальштукам.
- Дамоў іду, - адважыўся нарэшце малы Бахмач. - А ты што тут робіш? - спытаў ён з чаргі. - Але-ж ты мяне напужаў, каб ты згарэў!
- Дык ідзі, калі йдзеш! - сказаў Шпунт загадным тонам.
- А што ты тут робіш? - спытаў яшчэ раз Янук.
- Тваё якое дзела! - адрэзаў той непрыязным тонам. - Можа, я ізь дзяўчынай тутака. Кажу йдзі!
Януку здалося, што воддаль каля дрэва нехта зварухнуўся. Хто-ж мог тут быць зь Лявонам у такую пару, калі сам ён мусіў-бы быць на вечарыне? І што яны тут рабілі? Адылі Янук больш не марудзіў, бо чаго добрага, возьме гэты рослы дзяцюк, яму ў каршэнь надае. Рушыў сьцежкай, а за ім, пакульгіваючы, сабака.
- Мой ты добранькі Тапсічак, - пяшчотна прамовіў, гладзячы сабаку, - ударыў цабе гэты паскудны хлыст...
Як толькі хлапец выбраўся з Гараваткі на чыстае поле, нацянькі праз збажыну бегма кінуўся ў кірунку Літоўцаў. Мала дзе каторая хата сьвяцілася вокнамі. Летам ашчаджалі людзі газу, завідна намагаліся дагледзець гаспадаркі. Сяньня-ж тым больш не было патрэбы, бо шмат хто быў на йгрышчы.
Шпарка бягучы, Янук нічога ня думаў. Ды калі-б і думаў, то невядома ці прыйшло-б яму ў галаву, што ўночы жывы чалавек у Гараватцы ёсьць больш небясьпечным, чымся якая ўяўная нечысьць. Хлапец быў паглынуты ймкненьнем, каб якнайхутчэй забегчы дадому. Па пахілай лекаравай ніве борзда ймчаў ён уніз. Ледзь пасьпяваў за ім кульгавы Тапсік.
Калі дабег да лекаравага двара й адчыніў скрыпучыя вароты, голасным брэхам заліўся доктараў Мурза. Тапсік падскочыў да яго, сабакі пачалі нюхацца. Янук адчыніў другія вароты й ужо быў ля свае хаты. На вулічнай лаўцы ў цемені разпазнаў сваіх бацькоў. Яны гаманілі паўголасам.
- Гэта ты, Янучок? - спытала маці.
- Так, мама. А што?
- Ды мы ні спадзяваліся. Ждалі ўчорака, ажно як ні было...
- Ні пусьціў, - сказаў Янук з крыўдай у голасе.
- Іж ты яго, - буркнуў бацька. - Чаму-ж гэта?
- А чорт яго знаіць, - адказаў хлапец. - Ну, што тут у вас?
- Нічога такога. Ты вячэраў?
- Так, на хаду. Ну дык я пайду, - памкнуўся ўжо адыходзіць Янук.
У гэты час падбег Тапсік.
- А чаму-ж сабака кульгаіць? - заўважыў бацька.
- Ды гэты хлыст ударыў яго, ні знаю, камянём ці чым.
- Хлыст? Калі гэта?
- Ну от цяперака.
- А дзе-ж ты яго відзіў?
- У Гараватцы, дзе-ж...
- Ён цяперака ў Гараватцы? Ты ні маніш?
- Чаго буду маніць... кажу, што на свае вочы відзіў.
- Дык гэта ён, мусіць, тамака із Косьцікам Сабакевічам, - сказала маці.
- Ты яго самога толькі спаткаў ці яшчэ каго? - перапытаў бацька.
- Самога. Але мне выдалася, што чуў гаворку. Быў нехта другі, мусіць.
- Дык пэўна Косьцік там зь ім, - сказала тонам, што не пакідаў ніякага сумлеву, маці.
- Чаму гэта ікраз Косьцік? Адкуль там ён? - дамагаўся пастух.
- А ты ня чуў?
- Што чуў?
- Што сягоньніка на фэсьця ў Гацях нехта бальшавіцкія ахвішкі параскідаў...
- Так? - зьдзівіўся Янук. - А мне-ж гэтыя, каб іх халера, доктаравы нічога не сказалі.
- Так і ведай, што гэта Сабакевічавых рук ні мінула.
- Глядзі ты што. Дзіва, што Лявон так на мяне сыкнуў. Ну, ды я пабягу, бо ўжо позна.
- Янучок!
- Чаго?
- Ідзі, хоць штаны й кашулю пірадзень, а то як ты ў латаных на людзкое вока...
- Адзе-ж яны?
- Я табе зараз дам.
Пайшлі з маткай у хату. Было там душна й цёмна. Упоцемку ўміг зьмяніў Янук вопратку й вышмыкнуў на вуліцу.
- Янук! - гукнуў бацька.
- А што, тата?
- Ты-ж глядзі тамака ні кажы нікому, што ў Гараватцы хлыста відзіў. Чаго добрага, бяда прычэпіцца, - папярэдзіў Пракоп Бахмач на дарогу сына.
- Што я дурны?! - адгукнуўся хлапец і шыбнуў у глыб вёскі.
IV
Косьцік Бурак, пазьней празваны Сабакевічам, быў сынам гаспадарлівага серадняка. Бацька Паўлюк меў ладны кавалак урадлівае зямлі, прыдзелены ў часе выхаду вёскі на хутары пры самым літоўскім балоце.
- Гэта каб на добрае, - мяркаваў ці раз Паўлюк, - дык жыць-бы, пажываць ды песенкі піяць...
Адылі немач у ягоную хату панадзіла. Кволае жончына здароўе яшчэ больш шванкавала пасьля таго, як Кастусь на сьвет зьявіўся. Хацеў, казалі, Паўлюк абавязкова, каб і другое, ды слабая Паўлючыха вынасіць не магла. Спачатку прабаваў Бурак кпіць з кабеты, пасьля дакараць, а наапошку й зусім узлаваўся.
Калі-б пацягнулі вы за язык (хоць ці патрэбна гэта было) найбольшую вясковую пахатуху, дзябёлую Кмітаву Аўдолю, яна зусім-бы йнакш і пасвойму ўсе прычыны Паўлючышынай немачы, як на стол, для яснасьці перад вамі магла-б выкласьці.
- А ягодка-ж мая, а любая - барабаніла ці раз Аўдоля на вуха каторай кабеце, што слухаць хацела, - гэта-ж загнаў-зацягаў Бурак саўсім сваю Матрону. Глядзіш і ні аглядзісься, як у магілу загоніць. Ні жартачкі-ж гэта: дзе ні глянеш, дык усюды яна ў тры пагібелі скорчыўшыся - яна й на полі, і пры печы, і за прасьніцай, і зь сярпом, яна й за кроснамі, і пры малатарні, і з траплом, і пры мяліцы. Яно-ж сабе й другія бабы лынды ня б'юць і цяжка працуюць, алі-ж ёй, дык ужо піразь сілы прыходзіцца. Можа й ня грэх быў-бы Паўлюку, каб аж чатурох кароў, сьвіней поўны хлеў ні гадаваў, кабаноў вялікіх, як горы, ні выкармліваў. А ты-ж ім навары, намішай, ды націгай у карыты - дух зь цябе вон! А хто-ж гэта, ягодка родненькая, за ўсім даглідаіць? Га? Сам нябось ні пірапрацуецца, рыла вунь якое адпасьвіў! А Божа-ж мой, які гэта прагавіты й нінасытны чалавек. Ці раз казала я ўжо, што для яго скаціна жонкі даражэй. Гэта-ж нявідана-няслыхана. Такі жадны-прагавіты й такі скупіньдзя, што, каб ён на каліва наняў, а ўсю працу на жончын карак толька. Сам, дык, нябось, улегцы. Дзіва, што Матрона занімагаіць часта. Зялезнае здароўе, ягодка, трэба мець, каб із усім, як іна, справіцца. Бедная ў горы вочы выплакала, як шчэпка высахла, у тры пагібелі скорчылася, сухоты нажыла. А ці-ж гэта ёйныя гады так зараньня ў магілу лезьці, га?
Па засвоенай практыцы, перасольваць і размалёўваць Аўдоля любіла, але ў гаворцы пра Буракоў вялікая доля праўды была. Хітры й прагавіты быў Паўлюк. Хоць ростам здаравенны гаргарына быў, але ня з тых, што ў працы панатужацца. Сам зь сям'і беднай і шматдзетнай, ад бацькі пару лысых неўрадлівых гактараў зямлі пры дзяльбе атрымаў. Адно й меціў, як на людзкую гаспадарку ўзьбіцца. Прыцюцькаўся быў да Матроны, што ў суседняй вёсцы ў бацькі адзіночкай расла. Паўлюк на пасагу вока трымаў. Казалі, што прыляпіўся да дзяўчыны, як тая смала, дый шмат іншых заляцанцаў, што на Матроніна дабро, як мухі на ліпкае ляцелі, ад яе адбіў. Калі-ж Матрона за яго выйшла, купу багацьця ў сямейную супалку прынёсшы, не на жартачкі ўзяўся гаспадарыць Паўлюк. Нельга сказаць, каб лішняй увагай ці любасьцяй да жонкі грашыў. У ягоных вачох жонка на тое была, каб дзяцей на сьвет вадзіла, гаспадаркі глядзела ды наагул у працы пасабляла.
Калі Паўлюк Бурак ужо цьвёрда на ногі стаў ды не апошняй маркі багатыром зрабіўся, калі можна было ўжо вальней і лякчэй у працы хадзіць, ён барзьдзей яшчэ разганяўся. Зайздрасьць да багацейшых, а поруч і прагавітасьць расьлі без супынку. Горшаў і Буракоў характар. Раней мала каму ў дарозе спуску даваў, а цяпер і пагатоў. Жончын пасаг да рук прыбраўшы, і самую кабету пачаў, часта із папругай у руках, да сваіх нораваў прывучаць.
Ад цямна да цямна летам пры працы Паўлючыха кешкалася, а зімой і зусім сьвету божага ня бачыла. Нават на жніво шкадаваў скупіньдзя Бурак паднаняць. Калі Матрона зусім занемагаць пачала, тады лекаваць прабаваў, ды сказалі лекары, што заавансаваным сухотам рады ўжо не дадуць. На дзявятым Косьцікавым годзе скончылася матка.
Мінуў няцэлы год, і Бурак, лішне не марудзячы, ажно ў трэцяй дзесь вёсцы прыгожую й здаровую, ды - як хваліўся - выносьлівую нагледзеў. Хоць і ня першай маладосьці, адылі зусім ні ў гадох яшчэ была. Спадзяваўся Паўлюк, што трывалкая й дужая да працы будзе кабета. Ужо цешыўся, што ня горшы гяшэфт, чымся першы раз, із Матронай пры жаніцьбе зрабіў.
Ды апёкся гэтым разам стары Бурак. Ня з тых, што іх лёкка ашукаеш, Косьцікава мачыха выводзілася. Зусім ня менш кемлівай за Паўлюка яна ўдалася, дык і няшмат часу заняло, пакуль у мужавых хітрасьцях і штучках троп знайшла. Вочы працёршы, разгледзелася, ды зусім інакш да Паўлюка, чымся пакойная Матрона, паставілася. Працавала адно ўмеру, а калі й на язык дзела пайшло, дык за словам у кішэнь ня лазіла. Новая жонка кругом Паўлюку ў даўгу не заставалася. І пачалося ў прылюднай і добра дагледжанай багатырскай Паўлюковай хаце зусім адменнае й цікавае жыцьцё: калатня й звада найчысьцейшае вады.
З малых гадоў Косьцік уволю матчынай ласкі й добрага догляду ня меў. Калі-ж прыйшла мачыха ды хлапец спанатрыў, што робіцца, амаль зусім самапасам пайшоў. І з росту ён не да малышоў належаў, і ў навуцы спрытны быў, але ўжо ў пачатковых клясах сябе вялікім гультаём і абібокай выявіў. Ззамоладу іншых панадзіў зводзіць, ці ня бацькавы элемантарныя хітрасьці пераняўшы.
Вясковая настаўніца рана Косьцікаву нягнуткую натуру ацаніла й пасвойму яе напраўляць узялася. Спасьцерагла, што хлапец ня зломак. Ці ня больш за іншых вучняў давялося Косьціку ў клясным кутку на каленях адпакутваць ды й карных гэтак званых лапаў зарабляць. Колькі ні карала яго настаўніца, Косьцік аніяк у лепшы бок ня хіліўся. Наадварот: яшчэ цьвярдзеў у благіх норавах. Глядзіш - здаецца, паправіўся, сядзіць вунь за адкладной лаўкай з анёльскай мінай, няйнакш як сьвяты. Не пасьпееш вока ў іншы бок адвесьці, як ён ужо некаму ці то таўхяля пад бок заедзе, ці якую іншую штуку прыдумае.
Як рэдзька агорклі былі Косьціку настаўнічыны муштры. Аднойчы наважыўся ён плюнуць на чатырохклясную. Колькі дзён запар, зранку бацькаў дом пакінуўшы, па аднаму яму вядомых сьцежках лундаў і ў школу носа не паказваў. Дайшло тое да бацькавых вушэй. Добра ўляцела тады Косьціку з двох бакоў: ад бацькі за чмуту, а ад настаўніцы ў сваю чаргу, калі бацька ледзь не за руку ў школу сына прыцягнуў.
Пастанавіў Косьцік настаўніцы за такую вялікую крыўду адпомсьціць. Думаў, думаў і выдумаў. Даўно даспадобы яму настаўнічын ручны гадзіньнік прыйшоўся. Падчас лекцыі заўсёды на стале перад сабой трымала, каб за стрэлкай у меры патрэбы сачыць. Пускаючы на перапынак дзяцей, надзявала гадзіньнік на руку й сама на сьвежае паветра выходзіла, калі пагода дазваляла. Аднойчы неяк, маючы галаву навучальнымі турботамі да берагоў перапоўненую, забылася гадзіньнік на руку начапіць і ўжо, калі хлопцы на дварэ ў пікара мурцавалі, а дзяўчаткі ў лапту забаўляліся, спахвацілася, што гадзіньніка на стале няма. Яна й туды, яна й сюды, і пад стол, і ў «тарэбку», ды трывожныя пошукі дарэмнымі былі. Дарагі залаты гадзіньнік быццам у ваду кануў.
Цяпер ужо не на жартачкі настаўніца турбавалася й рэшту таго дня, навучаньне ў бок адклаўшы, усіх пачарзе ператрасала. Гадзіньніка не было. Адумаўшыся, пані настаўніца бальшыню вучняў дамоў паслала, а найгоршых і ў ейных вачох падазроных трымала й муштравала яшчэ больш гадзіны. Як ня дзіва, а здавалася ёй у той час пошукаў гадзіньніка, што амаль усе пагалоўна вучні ейныя, а ў іх ліку насампершы Паўлюкоў Косьцік, проста ці не сьвятыя былі. Ты іх хоць да раны прыкладзі. Ты перад імі найбольшыя скарбы тут на воку пакладзі, адыдзіся й у гэны бок не глядзі, дык і то не зачэпяць.
Добра ведаючы сваіх вучняў, шляхам элімінацыі да двух найбольш западозраных - Кучынскага й Бурака - свае допыты-пошукі настаўніца звузіла. Наступнага дня ў школу іхных бацькоў і местачковага паліцыянта паклікала. Косьцікавага сябру Кучынскага ў прысутнасьці бацькоўскай і «жандовай» улады апрацавала першага. Зь ягоных вуснаў выйшла, што залаты гадзіньнік Косьцікавых рук ня мінуў. Ужо Паўлюкова выпрактыкаваная раней на сынавай скуры папружка ды й «жандовы» паліцыянтаў твар канчаткова памаглі Косьціку прыгадаць, дзе схаваў настаўнічын гадзіньнік.
Мала з таго было пацехі. У міжчасе Косьцік няўмелую экскурсію ў залатое гадзіньнікава нутро зрабіў. Вядома-ж, што гэтак падарожнічаючы, гадзіньнік на часткі мусіў разабраць і кожнай зь іх палюбавацца. Калі ўзяўся складаць, дык часьцей гэных аднекуль набралася больш, чым было патрэбна. Наапошку, як і трэба было прадугледзець, у залатым чарапку застаўся зусім непрыдатны механізм, бо Косьцік тыя лішнія часткі павыкідаў.
Круці не круці, Паўлюку загадалі поўную вартасьць настаўнічынага залатога ручнога гадзіньніка самымі запраўднымі «жандовымі» грашмі пакрыць. Гэтым, хіба, тлумачылася, што тымі часамі старога Бурака гнуткая ёмкая папружка ніяк не жадала разьвітвацца з Косьцікавымі наймякчэйшымі й найбольш кволымі часткамі цела. Найгорш за ўсё, што вясковыя кабеты, а найперш Аўдоля й іншыя пахатухі-сакатухі, гадзіньнікаву гісторыю на языкі паднялі ды на розныя лады яе із смакам пераказвалі й размалёўвалі. Дзякуючы тым увішным і нязмораным кабечым языком, Косьцік цяпер найбольш папулярным у Літоўцах стаўся.
Калі, маючы чатырнаццаць гадоў, Косьцік нейкім фокусам чатырохгодку скончыў, ня ведаў Паўлюк, куды далей накіраваць сына. Па завугольлямі гадзіньнікавы злодзей пачаў сноўдацца й ніколі дома не стыкацца. Якіх сродкаў ні ўжываў бацька, усяроўна да працы ня мог сына наламаць. Зьбярэ, бывала, Косьцік гурт падлеткаў, па вуліцах ізь імі псотнічае-гэйсае, сады чужыя латоша, агародніну поліць - ці ў каго вялікая морква або бручка парасла глядзіць. І скардзіліся людзі, кажучы: «Але-ж і бамбіза, зладзюга паганы! Няўжоў-ж на яго паганякі ніхто ня знойдзе!» А іншыя проста: «Вырас Паўлюкоў Кастусь пад неба, а злодзей і дурань як трэба.»
Хто мог тады мяркаваць, што ў недурной Косьцікавай галаве ўжо ў той час былі парасткі, якія мелі некалі прынесьці плён, што аднавяскоўцам бакамі вылезе.
Надакучыла Паўлюкову гіцлю з «жабянятамі» яблыкі й грушы латашыць, агародніну чужую лічыць. Пастанавіў на сабачае перакінуцца дзела. Меў аднагадовага сабаку-ваўчара, ад якога ледзь ня лопаў на прывязі ланцуг. Пару месяцаў, калі ня болей, сабаку школіў, розным штукам муштраваў. Так яго выпрактыкаваў, што той наперад гаспадаровы думкі згадваў. Гэткую добрую Косьцікаву навучальную ўстанову пасьпяхова скончыўшы, ільга было цяпер у людзі ці ў іншыя сабакі паказацца. Адно стаяла на дарозе: ня меў вучань імя адпаведнага.
Чуў раз Косьцік як настаўніца, у каторай гадзіньнік быў украўшы, мужа свайго Ромка клікала. Ахватней даў-бы настаўнічына ймя, але яно адно для сучкі пасавала.
- Ро-о-мак! На цю-на! - гукнуў хлапец, а сабака пачаў стрыгчы вушамі. Гэткім чынам адбылося хрышчэньне.
Прыйдзе Косьцік цяперака пад самае вакно настаўнічынай кватэры, ды ўладзіць так, каб мужа ейнага паблізу не было. Сьвісьне ёмка на свайго кемлівага гадунца, ды гукне: Ро-о-мэк, офяра едэн, хоць ту! На цю-на!
Паўторыць так раз ці два. Адкуль ні вазьміся настаўніца, тыц! - праз вакно выгляне, а калі сьцяміць, у чым справа, то ажно ёй кроў у галаву хлыне.
- Ро-о-мэк! Ты, пся крэв, хаме едэн! - паправіць падрастаючы басяк ды аж яму на сэрцы палякчэе.
Ад таго часу для літоўскіх людзей, а перадусім сабакаў, новае ўтрапеньне пачалося. Чуеш - нехта сьві-і-ісь! Гэта Косьцік із Ромкам ідуць. Памаленьку, ледзь ногі валочаць, забаўляючыся, нікуды-ж ім ня рупіць. От ідуць, абы на мейсцы не стаяць, навокал разглядаюцца. Спыніліся ля гарбатай Захаруковай хаты, што напрыканцы вёскі ля дарогі ад балота. У Захарука вялікі сабака ў дварэ. Косьцік да справы падыходзіць мэтадычна, майстэрства ведаючы, сабакаў зводзіць умела. Калі ўжо добра зрэжуцца, ды да крыві кусацца пачнуць, хаваецца тады хлапец дзесь за паркан ці вугал, каб усё бачыць да на людзкім воку не тарчэць.
Старая Захаручыха з памялом ці качаргой надвор выскоквае, лямантуе: «А каб цябе пранцы, а каб ты занагліўся! Вон адсюль, паршывец!» Сабакі кусаюцца, Захаручыха лае й намагаецца разбараніць, Косьцік нейдзе праз шчыліну пазірае й заходзіцца з рогату. Ужо наапошку, калі відокам налюбуецца, вылазіць з укрыцьця й таропка падбягае, робячы выгляд, што быццам ён тут нейдзе збоку справай заняты быў, а цяпер вось бедных цюцькаў памірыць сьпяшыцца. Ну й актор-жа! спачатку не маглі людзі здагадацца. Ды нядоўга заняло ім, пакуль Косьцікавы хітрыкі раскусілі. Часамі-ж, бывала, Косьцік такі гурт сабакаў зьвядзе, такую грызьню пачнуць, так пакусаюцца, што тыднямі раны гояць.
Спачатна на такія Косьцікавы авантуры праз пальцы літоўскія жыхары глядзелі, ды неўзабаве спасьцераглі, што ад Косьціка й Ромкі ніякаму сабаку ні сучцы ў вёсцы мейсца ня будзе.
- Ну і ўшыўся-ж басячуга ў сабачую скуру! Каб ты галавой налажыў! - лаялі.
Насамперш хлапца Сабакевічам ахрысьцілі, а пасля, як найгоршага сабаку, кіямі ад хатаў гнаць пачалі. Кляў яго Пракоп Бахмач:
- А бадай ты ногі дзе паламаў, нячысьцік апантаны! Каб табе розум твой дарэшты высах, злыдзень паршывы! Каб цябе зімля ні насіла, дзе ты такі выгадаваўся!
Стары Бахмач Сабакевіча раз добра-ткі зімой прывучыў. Калі ён на Тапсіка Ромку натравіў, Пракоп яго так кіём аддубасіў, што той дзясятаму заказаў і даўжэйшы час на боль у крыжавіне й іншых мяйсцох скардзіўся. Доўга й зацята Бахмачу за гэта кулаком пагражаў, аддаць ды й надбавіць яшчэ абяцаў.
Скардзіліся людзі старому Бураку: навошта так сына распусьціў? Прыбяры яго да рук, а ня то мы самі прывучым!
Адказваў Паўлюк: «Што я зь ім, басячугам, зраблю, людцы добрыя? Рабіць ня хочыць, мяне ня слухаіць, сварыцца-агрызаіцца...»
Раілі людзі: аддай дзе за краўца ці шаўца, каб наламаўся, кавалак хлеба каб у руках меў.
Паслухаў Паўлюк людзей. Не да смаку тое Косьціку прыйшлося, калі ў другую вёску за краўца вучыцца мусіў ісьці. Гультаюга-абібока быў зь яго першаклясны, але-ж іголка - то не сякера ці плуг - у руках трымаць лякчэй.
Тры ці чатыры гады кравецкаму рамёству вучыўся Сабакевіч. Павесялелі за гэны час літоўскія людзі, лякчэй пачало вадзіцца сабакам, калі Ромка ў старога Бурака на прывязі скуголіў.
Аб тым, што за гэны час кравецкага шкаленьня Сабакевіч зусім новую й пабочную навуку здабываў, ні ведаць, ні сьніць літоўскія не маглі. Заразіўся Косьцік камунізмам. Нарэшце, - наважыў Косьцік, - тутака ўсе адказы былі. І на будучыню ўсё добра варажыла. Вунь зь Менску (тады ўжо на Мінск Маскалямі перайменаванага) цэлы час гарлапанілі, што яны аб заходня-беларускіх сялянах і рабочых турбуюцца ды ў гэнай турбацыі прост-напраст бяссоньніцай морацца, што калі насьпее такі час, дык тут не агледзісься, як яны гэтым бедным заходнім Беларусам руку дапамогі пададуць. Рука тая даўно, быццам, выцягнутая чакае, адно, відаць, час яшчэ не насьпеў.
І пачала інтэнсыўна й напорыста працаваць Сабакевічава галава, тая самая, якую нядаўна яшчэ «дурной як трэба» называлі. «Чакайце-ж, - думаў Косьцік, - прыдзе дзень, дык усіх вас як сабак выдрасірую».
Найбольш Сабакевічу ў камунізьме ўсе гатовыя адказы да смаку прыйшліся. Чым больш думаў аб іх трапнасьці й правідловасьці, тым больш імі захапляўся. Вазьмі хаця гэты, што ў тым «тэрцыянале» быў: «мы наш, мы новы мір пастроім, хто быў нічэм, той станіць фсем». - От дык хвостка. Проста цымус! - усклікнуў Косьцік, першы раз яго пачуўшы. Ад захапленьня чаго не прысеў. Гэта-ж трэба вунь якія галовы, каб так выдумаць! Чалавек ці адзін злысеў-бы й рады ня даў, а тутака так проста й ясна, як у сук уляпіў: «хто нічэм, той фсем». У тым ліку, пэўна-ж, і ён, Буракоў Косьцік, што да гэтага часу самым апошнім шэранькім «нічэм» па завугольлях лындаў, дык адразу ці не на самы шчыт узьлезе. Пры такой саладжавай думцы ажно шырэў і распрамяняўся задаволенай зьедлівай усьмешкай таўсташчокі Косьцікаў твар. «От каб так было, - думаў, - гэта-ж ні аднаму дзе ракі зімуюць паказаў-бы». Думаючы пра гэтае апошняе «паказаў-бы», зьзялі ў Сабакевічавых вачох больш зласьлівыя агенчыкі, чымся тады, як свайго Ромку на чужых сабакаў нацкоўваў.
Калі-ж стравіў ужо адну такую, як яму здалося, вялікую мудрасьць, калі пасьля гэтага наважыў шмат чаго й цімала каму будучыні паказаць, насьпела чарга й на іншае пытаньне: «А што-ж рабіць, каб тыя, што ёсьць нічэм, найскарэй сталіся фсем?» Тут чырвоны агэнт, гэны самы, што Сабакевіча вучыў, напагатове з адказам: «работаць, таварышч. Ідзею в масы, от как!» Той чырвоны нозьбіт цэлае бярэмя іншага наплёў, дый ня ўсё яно ў Косьцікаву маланаўчоную галаву адразу памясьцілася. Адно спанатрыў, што перш павінен сам «рускай грамаце» падвучыцца, каб пасьля тую «ідэю ў масы» нясьці й шырыць, каб якнайхутчэй «новы мір пастроіць і стаць фсем».
Косьцік так заядла за працу ўхапіўся, што «рускую грамату», быццам той галодны заяц мёрзлую капусту, церабіў. Свае літоўскія людзі нашто ўжо Косьцікаву натуру ведалі, а цяпер, каб гэта ўбачылі, дык ніколі не далі-б веры, што гэты пільны вучань быў той самы злодзей і злыдзень Сабакевіч, што некалі ў пачатковай школе дзіркі на каленях папрастойваў.
Калі Косьцік пасьля навукі з рамёствам у руках у родную вёску вярнуўся, мала хто яго пазнаў. Падрос, паразумнеў, нават папрыгажэў. Ужо хто як хто, але нават тая самая пахатуха Аўдоля галавой зьдзіўлена ківала: «А ягодка-ж мая, а міленькая, глянь, як зьмяніўся хлапец. Як свае навучыць ні сумелі, дык чужыя радачку далі. Як пагараваў, дык і агледзіўся, нябось. Можа й будуць з яго яшчэ людзі, ягодка ты мая любая».