Святлана АлексіевічЗачараваныя смерцю
О, дзіўная гульня
з рухомаю мішэнню!..
Ш.Бадлер
АД АЎТАРА,
альбо Пра бяссілле слова і пра тое ранейшае жыццё, якое называлася сацыялізмам
Я пішу гэтую прадмову, калі на стале ўжо ляжыць гатовы рукапіс. Крычыць, галосіць, плача... Я чую галасы... Не хор, як гэта было раней, а адзінокі чалавечы голас... Яны ўсе гучаць па-рознаму... У кожнага - свая тайна...
Я баюся яе. Але, я баюся сваёй кнігі. Я не хацела б ведаць пра ўсіх нас тое, што ў ёй сабралася разам і выявілася. Кажуць, што дакладны дыягназ - добрая палова лячэння, але не заўсёды ёсць мужнасць яго пачуць, надманвацца ўсё ж лягчэй. Мне цяпер часта здаецца, што куды часцей, чым раней, сярод нас больш тых, хто не хоча ведаць свой дакладны дыягназ. І сама смерць часам не такая няўмольная, як праўда. Але я не лекар і тым больш не суддзя.
Ці быў у мяне выбар? Я пыталася ў сябе, неаднойчы на працягу двух гадоў, калі пісала кнігу, я задавала сабе гэтае пытанне: навошта зноў пра смерць?
Калі чалавек усё жыццё сядзіць у турме і гаворыць толькі пра турму, ніхто не здзіўляецца: чаму ён не выбера іншую тэму для гаворкі? Пра што я? Ды ўсё пра тое ж. Пра свае сумненні: ці трэба было пісаць гэтую кнігу? Страшную і безабаронную...
Што ёсць наша гісторыя? Азірнёмся - і патрапім у знаёмае царства смерці. Урачысты і змрочны пантэон.
Хто ж мы? А мы - людзі вайны. Мы ці ваявалі, ці рыхтаваліся да вайны. Мы ніколі не жылі інакш.
У мяне не было выбару.
Але ў Варлама Шаламава раптам страчаю такую думку, што лагерны вопыт нікому не патрэбны. Лагерны вопыт патрэбны толькі ў лагеры.
І ўсё ж...
Калі жыццё разумееш толькі пасля яго завяршэння - пасля смерці, - дык, напэўна, гэтак і з ідэямі. Жывы міф не паддаецца анатаміраванню, ён пастаянна дзесьці прарастае. Мёртвы міф - застылая фатаграфія спарадзіўшых яго пакаленняў. Першыя, найбольш простыя, даступныя стадыі - адрачэння і зняслаўлення міфа сацыялізму - мы прайшлі. Надышла пара яго пакуль яшчэ небесстаронняга (надта ж побач!), але ўжо - даследавання. Кожны задае сабе гэтае пытанне, пытаемся адно ў аднаго: што ж з намі было? І хіба пра гэта марылі ўсе ўтапісты свету?
У камунізму быў вар'яцкі план - перарабіць нас. Перарабіць чалавечую прыроду, змяніць «старога» чалавека, лядашчага Адама. «Гома саветыкус» - чалавек, якога вывелі ў лабараторыі марксізму-ленінізму, на адной шостай частцы сушы. Прызнаемся - гэта мы. Слова «расейскі» звычна спалучалі са словам «савецкі». Хоць гэта не заўсёды было слушна. Але савецкімі былі ўкраінцы і грузіны, армяне і таджыкі, беларусы і туркмены... Штосьці нас лучыла, нягледзячы на розніцу культур і рэлігіі. Увогуле, усе мы былі доследным полем для камуністычнай ідэі. Цяпер нам вядома, што мы належалі да асаблівага тыпу чалавечай генерацыі, аднойчы магчымага, непаўторнага. Але гэты тып неўзабаве знікне, растворыцца ў сусветнай цывілізацыі, у якую мы вяртаемся. Адны сцвярджаюць, што гэта трагічны і прыгожы чалавек, іншыя з халоднай адчужанасцю ахрысцілі яго «саўком». Нібыта да невядомых незнаёмцаў, а не да сябе прыглядваемся. Хто ж мы папраўдзе ў святле гісторыі і ў святле не такога ўжо доўгага чалавечага жыцця, аднойчы дадзенага? Хто?! Дзеці вялікай ілюзіі ці ахвяры масавага псіхічнага захворвання?
Там, дзе яшчэ зусім нядаўна ў метале, у бронзе і бетоне ўзвышаліся напаўвайсковыя, напаўрэлігійныя помнікі бальшавіцкім багам, - скрышаны камень, мацюканне на ўзнятых на дыбкі пастаментах. Інакш не ўмеем. У штодзённых газет вайсковы пах нават тады, калі яны пішуць пра мір: ашалелы натоўп ля гарэлачнага аддзела растаптаў міліцыянера; бязногі франтавік, кавалер ордэнаў Славы, расстраляў з абрэза некалькі чалавек, што спакойна абедалі ў прыватнай кавярні; старая бальшавічка ўспарола вены: абрушыўся свет яе непарушных уяўленняў; былы воін-афганец спрабаваў спаліць сябе на плошчы - пратэст супраць надыходу іншага жыцця, з іншай сацыяльнай іерархіяй і іншай сістэмай каштоўнасцей... Адны выходзяць на вуліцы з чырвонымі сцягамі, другія крычаць ім у спіны пракляцці... Чырвоны колер асуджаны быць крывавым... Сімптомы сацыяльнай істэрыі, альбо, на мове медыкаў, «пранікальны неўроз». Музыка распаду...
І я пачула іх, менавіта іх, расчараваных і бяссільных прыстасавацца. Што ў іх было? Толькі вера ў светлую будучыню, а цяпер і яе няма. Яны ўсё згодныя аддаць, яны прывыклі ўжо да таго, што ў іх увесь час штосьці забіраюць. Ды толькі ж вось шчымлівая здагадка: апошні кавалак хлеба аддадуць, жыццё аддадуць - а веру ім вярні! Яны зноў гатовыя вярнуцца ў ілюзію, а ў рэальнасць вяртацца не хочуць. Спакуса ўтопіі... Чорная, недаступная розуму магія вялікіх падманаў...
Як бы нам абараніцца ад яе? Хто ведае, якіх яшчэ пачвар здольны спарадзіць чалавечы розум, гнаны марай пра зямны рай?
Мы мала думалі пра сацыялізм, мы ў ім проста жылі. І ён прыцягвае маю ўвагу, звычайны сацыялізм, унутраны, свойскі. Які ён быў на вуліцы і дома, у тэатры і на плошчы, у школе і на фронце, у радзільным доме і на могілках. У крыку і шэпце. У шчырым даносе і вершах. Я спяшалася занатаваць, здавалася б, знаёмыя абліччы: якія яны былі - пакаленні рэвалюцый, рэпрэсій, адліг, застояў. «Не ўбачыць твару, калі вочы ў вочы», - пісаў паэт. Але ў гістарычнай аддаленасці ёсць свая небяспека: знікнуць падрабязнасці, дэталі, партрэты, у якія ўжо сёння, калі ўсё яшчэ побач, немагчыма паверыць, гэтакія яны неверагодныя. І хто паручыцца, што праз дзесяць-дваццаць гадоў мы не пачнем прыдумваць, рэтушаваць, забываць мінулае, засаромеўшыся сябе сённяшніх. Аўтапартрэты заўсёды версіі, а не фатаграфіі...
Чаму ў гэтай кнізе сабраны аповеды самагубцаў, а не аповеды звычайных савецкіх людзей са звычайнай савецкай біяграфіяй? У рэшце рэшт канчаюць з сабой і проста ад кахання, самоты. Але ўсё адно ва ўсім прысутнічае час... Тым больш, што мы - саборныя людзі, дагэтуль мы ніколі не жылі кожны са сваёю самотаю. Мы жылі з ідэяй, з дзяржавай, з часам. Дзяржава была нашым сусветам, космасам, рэлігіяй. Яна рабіла нас саўдзельнікамі ўсяго, што з ёю было - і страшнага, і вялікага.
Цяпер нам трэба самім здабываць сэнс свайго жыцця. І мы вучымся адзіноце, часам вось такою неверагоднаю цаною...
«Самагубства, як з'ява індывідуальная, - пісаў у эсэ «Пра самагубства», выдадзеным у 1931 годзе ў Парыжы, М.Бярдзяеў, - існавала ва ўсе часы, але калі-нікалі яно рабілася з'явай сацыяльнай». Дададзім - палітычнай. Гэта і быў прадмет майго даследавання - людзі ідэі, што выраслі ў гэтым паветры, у гэтай культуры і не вынеслі яе крушэння, яе катастрофы.
На вачах тых, хто яго даводзіў да ладу і засяляў, знікае гіганцкі сацыялістычны мацярык. Застаюцца мёртвыя, застылыя кратэры, бесцялесны попел ахаладзелых страсцей і прымхаў. Усё гэта ўклалася ў адно чалавечае жыццё. І той, прыхаваны смугой шлях не проста пяцьдзесят-семдзесят гадоў, а чыясьці маладосць і «ўсцелены таварышамі бераг». Яны засталіся там: хто на грамадзянскай у 22-ім, хто ў ГУЛАГу - у 37-ым, хто пад Смаленскам - у 41-ым...
Ідэям не бывае балюча. Шкада людзей.
Але мы занадта спляліся, злучыліся са сваімі міфамі. Так злітна, што не ададраць.
Калі міфы чаго-небудзь баяцца, дык толькі не часу. Час уздзейнічае на іх, як вада на цэмент, ён надае ім нават нейкі гістарычны водар, самыя жахлівыя з іх робіць прывабнымі. Міфы баяцца аднаго - жывых чалавечых галасоў. Сведчанняў. Нават самых нясмелых...
Калі цяпер не хопіць мужнасці іх выслухаць, дык хоць бы збяром у запаснікі. Каб не знікла, не выпала з гісторыі наша звяно...
Бо мы, людзі з сацыялізму, падобныя і непадобныя на ўсіх астатніх. У нас свая мова, свае ўяўленні пра дабро і зло, пра грахі і пра пакутнікаў. Мы падобныя і непадобныя на людзей наогул, якраз гэтак жа, як чалавек, выпушчаны з турмы, што праседзеў там шмат гадоў, падобны і непадобны на астатніх у натоўпе. У турме ў яго быў ложак, заўсёды быў абед, няхай ячная каша з кількай, але абед быў, і станок, і дэталі, якія ён выточваў, ці дошкі і сталярны рыштунак. Ён ведаў, што ў належны час яму выдадуць новую куфайку, новую шапку, новую сарочку і новыя трусы. Прынясуць зубную шчотку, лыжку, відэлец... Усё да самых інтымных дробязей, да абсурду ўсё было прадумана, адладжана без ягонага ўдзелу. А на волі трэба думаць і адказваць за ўсё самому. Няўтульна. Збянтэжана. Гэты стан Э. Фром вызначыў як «уцёкі ад волі».
Мне здаецца, што я ведаю гэтага чалавека, ён мне добра знаёмы, я разам з ім жыву, бок у бок. У тых жа дамах, чэргах, на канцэртах. Ён - гэта я. Мы разам. Мы ўсе - сведкі. Сведкі і ўдзельнікі, каты і ахвяры ў адным абліччы - на руінах таго, што яшчэ нядаўна лічылася гіганцкай сацыялістычнай імперыяй, называлася сацыялізмам, сацыялістычным выбарам. І гэта яшчэ было проста жыццём, якім мы жылі. Гэта яшчэ было і нашым часам. І будзем шчырымі. Паспрабуем. Хоць і даецца нам цяжэй за ўсё. Мы хочам цяпер выдаваць ці лепшымі, чым мы ёсць, ці горшымі, чым мы ёсць сапраўды. Мы баімся быць самімі сабой. Ці не ўмеем, нам чамусьці то боязна, то сорамна, то няёмка. Кожны крычыць пра сваё, і ніхто не чуе адзін аднаго. Нават мінулае мы не прызнаём недатыкальнай, нязменнай рэальнасцю. Замахваемся і на яго. То нам здаецца, што нас падманула будучыня, то нам здаецца, што нас падманула мінулае. Страцілі і ніяк сябе не знойдзем, наіўна шукаем у поцемках гісторыі.
І трэба прызнаць, хоць боязна, што закрэсліваюцца вераванні некалькіх пакаленняў, што доўга, занадта доўга намі валодала ідэя, якую інакш, чым танаталогіяй, навукай пра смерць, не назавеш. Нас вучылі паміраць. Мы добра навучыліся паміраць. Куды лепш, чым жыць. І развучыліся адрозніваць вайну ад міру, быт ад быцця, жыццё ад смерці. Боль ад крыку. Волю ад рабства.
Гэта словы, а словы сёння бяссільныя. Хай гавораць лёсы...
Я безнадзейна ўлюбёная ў рэальнасць. Але гэта самае жахлівае - сабрацца з духам і кінуцца ў бездань бясконцых пакут іншага чалавека. Я не паспяваю накідваць партрэты. Занадта хутка яны мяняюцца, занадта рухомыя і няўстойлівыя рысы нашай новай гісторыі. Я раблю звычайныя здымкі. Імгненныя здымкі. І заўсёды памятаю, што ў адной фатаграфіі адлюстроўваецца ўсяго толькі адна сотая секунды. Спяшаюся. Але ўсё-такі спадзяюся, што гэта не толькі фатаграфіі і дакумент, але і вобраз майго часу, якім я яго бачу.
Вы не задумваліся, чаму гэтак хвалююць звычайныя сямейныя альбомы? Яны цнатліва простыя і бессмяротныя. Напэўна, саграшу, але ўсё-такі асмелюся: мастацтва мне нагадвае, сведчыць пра Бога, а сямейныя альбомы распавядаюць пра маленькае бясконцае чалавечае жыццё... Зірнуць бы цяпер на звычайную фатаграфію звычайнай дзяўчынкі, напрыклад, старажытнай Грэцыі ці Рыма... Вось яна - з бабуляй... Альбо - вось яна - нявеста... Аб чым і якімі словамі прызнаваліся ёй у каханні? Аб чым шчабятала з сяброўкамі? Уваскрэс бы час. Жывы час, калі простае робіцца вялікім.
І чым больш слухаю і занатоўваю, тым больш пераконваюся, што мастацтва пра многае ў чалавеку і не здагадваецца. Не ўсё выказваюць словы, не ўсё могуць фарбы, не ўсё дадзена гукам, не ўсё прыхавана ў малітвах...
Дзеля чагосьці ж кожнаму з нас дадзена сваё жыццё. І свой шлях.
Адыходзіць час... Час вялікіх падманаў... Паслухаем яго сведкаў. Сумленных сведкаў. Прадузятых. Яны забівалі сябе, каб жылі здані...
Д'яблу трэба паказваць люстэрка. Каб ён не думаў, што невідочны.
Вось і адказ на пытанне: навошта гэтая кніга. Прычына - у зданях. Калі мы не адкінем іх, яны даканаюць нас...
ГІСТОРЫЯ З АБМОТКАМІ, ЧЫРВОНЫМІ ЗОРАЧКАМІ І ЧАЦВЁРТЫМ СНОМ ВЕРЫ ПАЎЛАЎНЫ
Васіль Пятровіч Н. - сябра Камуністычнай партыі з 1920 года, 87 гадоў
- Я падумаў: добры дзянёк, каб памерці. Чыста. Сняжок. Нехта пачне ўсё з самага пачатку. Жыццё - тэатр, у кожнага - свая роля. Мой тэатр закрыўся. Людзі, якія былі калісьці маімі сябрамі, з якімі ў мяне была адна памяць, адзін час, ужо апынуліся ва ўспамінах, у тумане; я не магу адрозніць, дзе яны, а дзе сон. Дзе начное трызненне. Адна пара канчаецца, пачынаецца іншая. Мне амаль дзевяноста. Я страшэнна стары. Агарнуў бы старэчы маразм, гэта - паратунак. Робішся вольным, як дзіця, няма памяці ні аб чым... Не, усё бачу выразна, як на світанні...
Нясцерпна баляць суставы... Але боль памагае, ён прымірае са смерцю, бо робіць цябе абыякавым. Застаецца адно жаданне: хутчэй бы ўсё скончылася, найперш пасля бяссоння, пасля пакутлівага і неадступнага катавання бяссоннем...
Я спрабаваў скончыць... Сам... Рамень на шыю... Завязваеш, як гальштук... Праўда, я ўжо даўно не насіў гальштука. Навошта ён мне дома, на кухні. Сярод людзей я бываю зрэдку, а зараз дык і ахвоты зусім няма, я нікога не ведаю ні ў сваім доме, ні на сваёй вуліцы. Апошні мой знаёмец з суседняга пад'езда памёр гадоў пяць назад. Я страціў столькіх блізкіх, што ў мяне там іх больш, чым тут. Гляджу на вуліцу, на жыццё праз акно, назіраю. У мяне - трэці паверх, нават твары магу разгледзець, прычоскі. Што я заўважыў: жанчыны зноў пачалі насіць доўгія валасы і скуранкі. Жанчын з доўгімі валасамі я спатыкаў толькі ў маленстве і ў кіно. Мая першая і мая другая жонкі насілі кароткія стрыжкі, тады ўсе насілі кароткія стрыжкі. Іх ужо даўно няма. Дзе яны? Але, пад старасць я зрабіўся ненадзейным атэістам. Я хацеў... Тады мне не далі памерці... Расплюшчыў вочы і ўцяміў, што зноўку жыву, мая грудная клетка падымалася, як сапсаваная помпа, але я дыхаў. Ля мяне стаялі дактары. Што яны могуць сказаць чалавеку, калі вяртаюць яго адтуль? Нібыта яны ведаюць, адкуль яны яго вяртаюць. Яны могуць паставіць кропельніцу, намацаць пульс. І ты чуеш, як у цябе ўліваецца жыццё, тады, калі ты хочаш памерці. Але я жывы толькі сярод мёртвых... Сярод жывых у мяне дзіўнае адчуванне, нібыта я ўжо не з імі, а пазіраю на іх і на сябе адкульсьці з іншага сумеру... Дзіўна, што вы штосьці пытаецеся ў мяне, нібыта я жывы, а не мумія. Быццам аднымі і тымі ж словамі карыстаемся, а сэнс у іх чуем розны. Як праз сцяну, з адной камеры ў другую перамаўляемся... Вось як мне вам давесці, што я ўсё жыццё любіў партыю?! Але, партыю, маё самае найдарожшае. Гэта была мая страсць, маё каханне. З такой палкасцю я змог упадабаць толькі думку аб смерці. Самотна паміраць ад хваробы, ад страшэннага болю ў суставах, ад бяссоння, калі моўчкі гамоніш і гамоніш сам з сабою. Ці з мёртвымі. Яны слаўныя сумоўцы, бо заўсёды маўчаць, толькі слухаюць. Сярод жывых у мяне амаль не засталося знаёмцаў. Думка пра смерць зноў далучыла мяне да чагосьці вышэйшага, як раней да партыі. Я - семдзесят гадоў у партыі. Навошта? Каму і што сёння да гэтага?
Я хачу прадоўжыць думку. Вельмі важна, каб вы зразумелі. Дзеля гэтага мне трэба ісці напрасткі, не збочваць і не вяртацца. Ісці адно да тае хвіліны... Калі я накінуў на сябе рамень...
Сын у мяне нарадзіўся ў дваццаць сёмым годзе. Назвалі Акцябром. У гонар дзесятых угодкаў Вялікай рэвалюцыі. Гэта ж якія ідэалы былі! Чысцейшыя ідэалы! Светлыя. І людзі былі светлыя. Такіх людзей больш ніколі не будзе. Я нядаўна прачытаў у адной газеце, што мы, маё пакаленне, выпалі з гісторыі, нас як быццам не было. Дзірка ў часе. А мы былі! Былі! Былі! Знячэўку чамусьці прыгадаў, як на вяселле жонка пашыла белую сукенку з марлі... Я быў паранены і таксама ўвесь паперавязаны марляй, бінтамі. Усюды - голад, эпідэміі, тыф. Зваротны тыф, галаўны тыф... Ідзеш вуліцаю - ляжыць мёртвая жанчына, ля яе сядзіць малое дзіцянё і просіць: «Мамка, дай есці...» Горад Орск Арэнбургскай вобласці... Дваццаць першы год... А мы ўсё роўна шчаслівыя: жывём у вялікі час, служым рэвалюцыі! Гэтага не вынішчыць у маім сэрцы, у маёй галаве.
Ішла грамадзянская вайна... Я памятаю нават, якія абмоткі нам выдалі, чырвоныя зорачкі на шапкі. Шапак не было, але чырвоныя зорачкі нам уручылі. Што за Чырвоная Армія без чырвоных зорачак! Далі вінтоўкі. І мы адчувалі сябе абаронцамі рэвалюцыі. Памятаю нашых забітых таварышаў... На лбе і на грудзях у кожнага выразаны зоркі... Дзве чырвоныя зоркі... Гэта ж наша вера, гэта ж наша Біблія! Трыццаць гадоў назад, дваццаць гадоў назад, дзесяць гадоў назад. Пяць гадоў назад, яшчэ год таму назад... Я вам гэтага не расказаў бы. Мне здаецца, што я гэтага не памятаў... Дайце веры: я гэтага і праўда не памятаў... Як ляжаў белы афіцэр... Хлапчанё... Голы... Жывот распораты, а з яго пагоны тырчаць... Жывот набіты пагонамі... Раней бы я вам гэтага не расказаў... Штосьці і з маёй памяццю сталася... Пстрыкае там, пстрыкае... Як у фотаапараце... Я ўжо напярэдадні адыходу... Калі глядзіш развітальным паглядам, падмануцца ўжо нельга... Няма часу падманвацца...
Не! Наша жыццё - гэта быў палёт. Першыя гады рэвалюцыі... Мае лепшыя гады, мае слаўныя прыгожыя гады. Яшчэ жывы Ленін. Леніна я нікому не аддам, з Леніным у сэрцы памру. Усе верылі ў хуткую сусветную рэвалюцыю. Любімая песня: «І на гора ўсім буржуям усезямны пажар раздзьмуем». Ведама, было шмат наіўнага, смешнага. Танцы, прыкладам, мы хрысцілі мяшчанствам, ладзілі суды над танцамі, каралі тых камсамольцаў, што хадзілі на вечарынкі, танчылі. Я адноечы нават старшынёй суда быў над танцамі. Праз гэтае сваё марксісцкае перакананне не навучыўся танцаваць, пасля вельмі шкадаваў. Ніколі не мог патанчыць з прыгожай жанчынай. Пра што мы спрачаліся? Пра камуністычную будучыню, якой яна будзе і ці хутка. Праз сто гадоў абавязкова, ды нам такі тэрмін быў доўгі, вельмі доўгі. Хацелася, каб хутчэй. І пра каханне спрачаліся, асабліва пра кнігу Аляксандры Калантай «Каханне пчол рабочых», Аўтарка абараняла вольнае каханне, гэта значыць каханне без кахання, без пушкінскага «Я помню той дзівосны міг». Мы таксама адмаўлялі каханне як буржуазную выдумку, біялагічны інстынкт, які сапраўдны рэвалюцыянер павінен адолець у сабе. Любіць можна было толькі рэвалюцыю. Я памятаю (праз столькі гадоў!), што погляды падзяляліся: адны - за вольнае каханне, але з «чаромхай», гэта значыць з пачуццямі, іншыя - без усялякай «чаромхі». Я быў за тое, каб з «чаромхай», каб цалавацца. Як жа смешна - ліха на яго! - сёння пра тое ўспамінаць...
Вось вы кажаце, што мы служылі ўтопіі. Але мы шчыра верылі ў гэтую ўтопію, мы былі ёю загіпнатызаваныя, як маланкай, як паўночным ззяннем... Не магу знайсці адпаведнага параўнання... Шкада, што такі стары... Бачу адсюль, з канца, усё не так, як тады...
- Я яшчэ ўчора хацеў спытаць: няўжо вам і праўда цікава слухаць гэтага звар'яцелага старога, якому нават і хлеб ужо не пахне? Заўсёды хваляваў пах свежага хлеба, а зараз і ён без паху. Як вада. Я ўсіх перажыў... Я перажыў свайго сына... Мяне мучае бяссонне... І пстрыкае, пстрыкае ў мазгах... Але я павінен ісці напрасткі да той хвіліны... Не збочваць, не вяртацца...
Крыху раней, калі я яшчэ выходзіў на вуліцу, год назад... выбраўся, ведама, з кійком. Калісьці гэта было так блізка, усяго два кварталы, а тут цэлую гадзіну валокся. У трамвай лезці пабаяўся: там людзі, шмат людзей, а тут я адзін, ледзь што - можна прыхіліцца да сцяны, быццам ты задумаўся, пастаяць, перадыхнуць. Не люблю, калі мне нагадваюць пра старасць. А я страшэнна стары. Я хацеў пераканацца, што Ленін стаіць там, на плошчы, дзе ён стаяў заўсягды. Убачыў яго яшчэ здалёк, спачатку - паднятую руку, потым - усю постаць. Трыбуны побач ужо не было, а раней яна стаяла адразу ж за помнікам. Святочнымі днямі сюды прыносілі кветкі, развешвалі чырвоныя банты. Каля Леніна кветкі ляжалі заўсёды. Кветак я не знайшоў, нават ссохлых. Калі б быў дужэйшы, я прынёс бы Леніну кветкі. Але я не ведаю, дзе цяпер кветкавыя крамы, мне абавязкова патрэбны былі б чырвоныя гваздзікі. Сёння гэтак не любяць чырвоны колер, усё чырвонае, што я сумняваюся: ці вырошчваюць чырвоныя гваздзікі?
У мяне нічога, акрамя Леніна, няма. Калі вы адбераце ў мяне веру ў Леніна, што ў мяне застанецца? Што застанецца ад майго жыцця, ад майго юнацтва? Усё маё багацце - жалезны гэты ложак, які я купіў сорак гадоў назад, па-мойму, адразу пасля вайны, пісьмовы стол і кнігі. Зірніце: яны такія ж зношаныя, як і я. Я не запасіў рэчаў, мне нічога такога ў галаву не прыходзіла. Спачатку ваяваў за светлую будучыню, пасля яе будаваў. Хто абзаводзіцца лішнімі рэчамі ў ваеннай зямлянцы ці на будаўнічай пляцоўцы? Гэта было зусім іншае жыццё. Наша жыццё. Я разумею, што ў мяне няма аніякіх доказаў, акрамя ўспамінаў. Але яны не матэрыяльныя... Яны з галіны заклінанняў...
...Мы ўсе напаўгалодныя, напаўголыя. Але суботнікі ў нас - круглы год, і зімой таксама, у трыццаціградусны мароз. На маёй жонцы асенні палітончык. Мы грузім вугаль, цягаем тачкамі, мяхамі на сабе. Яна - цяжарная. Незнаёмая дзяўчына, што працавала побач з намі, пытаецца ў жонкі:
- У цябе такая лёгкая апратка. Цяплейшага чаго няма?
- Няма.
- Ведаеш што, а ў мяне два паліто. Было яшчэ добрае сваё, і ад Чырвонага Крыжа атрымала новае. Ты скажы мне свой адрас, я вечарам адно табе прынясу.
І ўвечары яна прынесла нам паліто, не старое, а новае. Яна нас не ведала, яна ўпершыню нас бачыла. І досыць было: мы - сябры партыі, і яна - сябра партыі. Мы былі як браты і сёстры. У нашым доме жыла сляпая дзяўчына, ад нараджэння сляпая, і яна плакала, калі мы не бралі яе на суботнік. Усе памерлі... Бальшавіцкае пакаленне ляжыць пад мармуровымі плітамі... І на плітах выбіта: сябра партыі бальшавікоў з такога вось года... Схадзіце на старыя могілкі ў нас у Ленінградзе (для мяне мой горад застанецца горадам Леніна, а не цара Пятра), у Маскве... З якога ты года ў партыі? Гэта было вельмі важна нават пасля смерці: якой ты веры.
Анекдот раптам прыгадаў. Тых гадоў анекдот... Чыгуначны вакзал. Людскі натоўп. Чалавек у скуранцы роспачна шукае кагосьці. Нарэшце знайшоў! Падыходзіць да другога чалавека ў скуранцы:
- Таварыш, ты партыйны ці беспартыйны?
- Партыйны.
Шэптам:
- Тады скажы: дзе тут сарцір?
Здаецца, я звар'яцеў... Што я расказваю? Я стаміўся... (Доўга маўчыць.)
...Першага бальшавіка я пачуў у сваёй вёсцы. Малады студэнт у салдацкім шынялі. Ён выступаў ля царквы, на плошчы:
- Цяпер адны ходзяць у ботах, другія - у лапцях, а як будзе Савецкая ўлада, усе будуць аднолькавыя.
- А што такое Савецкая ўлада? - крычаць вяскоўцы.
- А гэта будзе такі цудоўны час, калі вашы жонкі будуць насіць шаўковыя сукенкі і туфлікі на абцасах. Не будзе багатых і бедных. Усе будуць аднолькавыя. Усім будзе добра.
Мая мама апране шаўковую сукенку... Мая сястра будзе хадзіць у туфліках на абцасах... Хіба можна не палюбіць гэтую мару? За бальшавікамі пайшлі бедныя людзі, незаможныя. Іх было больш.
Вам гэта цікава? Тады слухайце далей.
Першага чырвонаармейца ўбачыў праз год. У васемнаццатым. У нашу вёску прыехаў харчаатрад, збіраць збожжа ў кулакоў. Кулакі збожжа не аддавалі, хавалі і палілі. Я ўжо быў камсамольцам. Мне сказалі: Чырвоная Армія галадае, Савецкая ўлада галадае, Ленін галадае, ты павінен памагчы. Мне пятнаццаць гадоў. Я паверыў! Уначы мы сачылі за тымі, хто багацейшы, пільнавалі. Ну, і я высачыў, што наш сусед, дзядзька Сымон, спаліў збожжа ў лесе. Раніцай знайшлі тое месца, яшчэ зямля цёплая... Зернем пражаным пахне... Прывялі дзядзьку Сымона... Камандзір кажа:
- Пад трыбунал!
Ніхто не ведаў гэтага слова. Растлумачылі: неадкладны суд. Харчовы трыбунал - суд за зламыснае ўкрывальніцтва збожжа ў цяжкі для Савецкай улады час. Прыгавор адзін - расстрэл. Увечары дзядзьку Сымона прывезлі на калёсах у лес і расстралялі. На тым самым месцы, дзе яшчэ пахла пражаным зернем...
Мне было страшна. Датуль я не бачыў, як расстрэльваюць людзей...
Але Чырвоная Армія галадае, Ленін галадае... Я быў хлапчуком...
Атрад паехаў, і бацька выгнаў мяне з хаты:
- Сыдзі! Каб я цябе ніколі не бачыў. Знікні з нашай вёскі. А то заб'юць! І нас усіх праз цябе заб'юць.
Я пакідаў вёску міма могілак, дзе ляжаў дзядзька Сымон... Сваю першую ахвяру, якую я прынёс у імя рэвалюцыі, я аплакваў дзіцячымі слязамі. Але мая мама апране шаўковую сукенку... Мая сястра будзе хадзіць у туфліках на абцасах... Не толькі яны, усе будуць шчаслівыя...
Пстрыкае...Пстрыкае... Часам мне здаецца, што мае мазгі лопаюцца. Ці там стужка парвалася. Раптам нічога не памятаю. Або пачынаю ўспамінаць тое, чаго ніколі не ўспамінаў. Не памятаў. Тады кадры круцяцца-круцяцца, як на старой стужцы. Нямы кінематограф. Безгалосы. Адны чалавечыя вочы і твары. Часцей за ўсё коні імчацца... Калі памерла мая другая жонка, я зразумеў, што ў мяне нікога не засталося, акрамя мяне самога. Я сам сабе сябра, я сам сабе суддзя, я сам сабе вораг.
Ну, верыў я! Верыў! Паверыў! Мы былі фанатыкамі рэвалюцыі - маё пакаленне. Маё слаўнае пакаленне! Толькі вось бяссонне начамі... Не, я захапляюся сваім пакаленнем, захапляюся яго фанатызмам. Хто можа памерці? Толькі той, хто гатовы памерці. І калі б не было нашага фанатызму, ці вытрымалі б мы? Стоп! Зрэдзь часу я лаўлю сябе на думцы, што не размаўляю з самім сабой, а пастаянна перад кімсьці выступаю, тады ціха сабе шапчу: «А ну, злезь з трыбуны!» Пэўна, мне цяпер таксама трэба злезці з трыбуны? Трэба?!
Не вымагайце ад мяне логікі. Я любіў рэвалюцыю. Якая захапляльная ідэя: усе будуць браты, усе будуць роўныя. Будзем разам працаваць, усё пароўну падзелім. Вечная ідэя! Несмяротная! Лепшага нічога ў свеце не прыдумана, як чалавек вылез са шкуры. Тое, што цяпер бэсцяць як сацыялізм, ніякіх адносін да сацыялістычнай ідэі не мае. Але людзі да яе не гатовы, яны яшчэ не дасягнулі дасканаласці. А мы былі ідэалістамі. Маё бяссонне... Задрамаў пад раніцу... Сон... Дзіця ўжо вялікае, цяжкае... Я нясу яго на руках... І мне добра... Гляджу яму ў твар блізка-блізка, як багародзіцы глядзяць на абразах у вочы сваім дзецям: я дзядзьку Сымона нясу... Здаецца, закрычаў... У сне заўсёды крычыш нема, як у баі... Перад боем... Сам сябе не чуеш... Я яшчэ шабляй ваяваў, у казака мёртвага забраў. А сёння - касмічны век, пра «зоркавыя войны» пішуць. І вы хочаце мяне зразумець? Калісьці Леў Мікалаевіч Талстой задумаў напісаць раман пра эпоху Пятра I. Але кінуў. І вытлумачыў гэта тым, што не можа зразумець душы людзей таго часу.
Можа, маё жыццё набудзе сэнс пасля смерці? Калі партрэт будзе закончаны?!
Вы думаеце, што я вось так адразу - рамень на шыю... У пятлю... Не, я спрабаваў жыць. Я падаваўся ў Дом ветэранаў партыі, як кажуць, уцякаў у свой час. Там і праўда час спыніўся, там усе жывуць мінулым, нічога іншага ні ў кога няма. У мяне выраслі ўнукі, а ў многіх там іх няма. Асабліва шмат там жанчын. Мяне ажаніць хацелі... (Смяецца.) Калі б у кватэры зноў запахла пірагамі, хтосьці сядзеў бы ля тэлевізара і вязаў, я мог бы ажаніцца. Але там (гэта тужліва) няма ніводнай жанчыны, якая б любіла пячы пірагі. Яны служылі рэвалюцыі, краіне, ім не было калі раджаць дзяцей, варыць капусту, пячы пірагі. Чаму мне смешна? Я і сам такі. Мне цяжка быць старым, я нічога не люблю, нічым не захапляюся. Схадзіў разы са два на рыбалку - кінуў. Шахматы з юнацтва люблю, бо Ленін любіў гуляць у шахматы. Мне няма з кім гуляць у шахматы. Можа, трэба было б застацца там - там усе гулялі ў шахматы. Я ўцёк... Хацеў памерці дома... Магу я сабе дазволіць за ўсё жыцце адну-адзіную раскошу - памерці дома?!
- Спачатку я быў ленінцам, пасля сталінцам. Да трыццаць сёмага года я быў сталінцам. Я Сталіну верыў, верыў усяму, што гаварыў і рабіў Сталін. Так, найвялікшы, геніяльны... Правадыр усіх часоў і народаў... Цяпер і сам не разумею - чаму я ў гэта верыў? Сталін - невытлумачальная з'ява, яшчэ ніхто яго не зразумеў. Ні вы, ні мы. Сталін загадаў бы: ідзі, страляй! І я пайшоў бы. Сказаў: ідзі, арыштоўвай! І я пайшоў бы. Тады, у той час, я зрабіў бы ўсё, што б ён ні сказаў. Катаваў, забіваў, даносіў... Гэта невытлумачальная з'ява - Сталін. Шаман! Вядзьмак! Я і сам цяпер у недаўменні: няўжо б арыштоўваў, даносіў?! Выходзіць, што каты і ахвяры атрымліваліся з адных і тых жа людзей. Хтосьці нас выбіраў, тасаваў... Недзе там, наверсе...
Я перастаў верыць Сталіну, калі ворагамі народа аб'явілі Тухачэўскага і Бухарына. Я гэтых людзей бачыў. І запомніў іх твары. У ворагаў такіх твараў не магло быць. Так я думаў тады. Гэта былі твары людзей, якіх не трэба было сартаваць, паляпшаць, ад якіх не трэба было пазбаўляцца, каб застаўся чысты чалавечы матэрыял, як адборнае зерне для дзівосна чароўнай будучыні. Уначы, калі мы заставаліся адны, жонка мая, яна была інжынерам, гаварыла: «Штосьці незразумелае творыцца. У нас на заводзе не засталося нікога са старых спецаў. Усіх пасадзілі. Гэта нейкая здрада». «Вось мы з табой не вінаватыя, і нас не бяруць», - адказваў я.
Потым арыштавалі маю жонку. Пайшла ў тэатр і дадому не вярнулася. Прыходжу: сын разам з катом спіць на дыванку ў вітальні. Чакаў-чакаў маму і заснуў...
Праз некалькі дзён арыштавалі і мяне. Тры месяцы праседзеў у адзіночцы - такі каменны мех: два крокі ўдоўжкі і паўтара ўшыркі. Крумкача да свайго ваконца прывучыў, ячневымі крупамі з поліўкі карміў. З таго часу крумкач - мой любімы птах. На вайне, памятаю, кончыцца бой... Іншых птушак няма, а крумкач лятае... Не верце, калі вам кажуць, што можна вытрываць катаванні. Ножку венскага крэсла ў задні праход?! Любую паперку прынясуць, і вы яе падпішаце. Ножку венскага крэсла ў задні праход альбо шылам у машонку... Нікога не судзіце... Мікалай Вярхоўцаў, я яго там напаткаў, мой сябрук з грамадзянскай, сябра партыі з тысяча дзевяцьсот дваццаць чацвёртага года. Разумнік! Адукаванейшы чалавек, да рэвалюцыі ўніверсітэт скончыў. І вось - усе знаёмыя. Цеснае кола. Нехта чытаў уголас газету, і там паведамленне, што на бюро цэка вырашалася пытанне пра апладненне кабыл. Ён вазьмі ды пажартуй: маўляў, у цэка іншага клопату няма, як займацца апладненнем кабыл... Удзень ён гэта сказаў, а ўвечары яго ўжо забралі. Ён вяртаўся з допытаў са скалечанымі рукамі. Пальцы заганялі ў праём дзвярэй і дзверы зачынялі. Усе пальцы яму, як алоўкі, паламалі. Мяне білі галавой аб сцяну...
Праз паўгода - новы следчы. Маю справу аддалі на перагляд. І мяне выпускаюць. Як ў латарэі: сто прайгралі, адзін выйграў, і ўсе гуляюць далей. Але тады я думаў інакш: я ж вось не вінаваты, і мяне вызвалілі...
- А я адсюль не выйду, - развітваўся са мной Мікалай Вярхоўцаў, - нават і калі мяне апраўдаюць. Хто мяне выпусціць такога? Без пальцаў... Куды я свае рукі схаваю?
Яго апраўдалі і расстралялі. Быццам памылкова.
Сына я знайшоў у чужых людзей, ён заікаўся, баяўся цемнаты. Мы сталі жыць удвух. Я спрабаваў выведаць што-небудзь пра жонку і дамагаўся аднаўлення ў партыі. Тое, што здарылася са мной, я лічыў памылкай, і з маёй жонкай... Партыя ў гэтым не вінаватая. Гэта ж наша вера, гэта ж наша Біблія! Бог не можа быць вінаваты, Бог мудры. Я шукаў сэнсу ў тым, што рабілася наўкол, у гэтым моры крыві. У верніка памірае дзіця... Ён шукае сэнс сваіх пакут... І знаходзіць... Ён жа не кляне Бога?..
Пачалася вайна... У дзеючую армію мяне спачатку не бралі, бо жонка - вораг народа, недзе ў лагеры. Я не меў права абараняць Радзіму, мне не давяралі. Гэтае прыніжэнне таксама трэба было перажыць. Але я дабіўся - паехаў на фронт. Годнасць мне вярнулі ў сорак пятым, калі я вярнуўся з вайны, ад самага Берліна. З ордэнамі, паранены. Мяне выклікалі ў райкам партыі і ўручылі мой партбілет са словамі:
- На жаль, жонку вам вярнуць мы не можам. Жонка загінула. Але годнасць мы вам вяртаем...
І ўяўляеце: я быў шчаслівы. Пэўна, сёння нельга ў гэтым прызнавацца, але гэта былі самыя шчаслівыя хвіліны майго жыцця. Партыя для нас была вышэй за ўсё - вышэй нашага кахання, нашых жыццяў. Лічылася шчасцем - прынесці сябе ў ахвяру, кожны быў да яе гатовы. Будучыня, якая павінна быць цудоўнай, заўсёды жыла пад знакам смерці, ахвяры, якая ад любога з нас магла быць запатрабавана ў любую хвіліну. Вакол увесь час гінулі людзі, шмат людзей. Мы да гэтага прывыклі. Загінула мая жонка. Я мог загінуць...
Так, мая жонка... Яна таксама была сябрам партыі... Мог бы я ажаніцца не з бальшавічкай? Здагадваюся, чаму вы пра гэта пытаецеся. Павінен вас расчараваць: я кахаў сваю жонку, мая першая жонка была прыгажуня. Але калі б яна верыла ў Бога, не ўступіла ў камсамол? Само сабою, я не мог бы яе пакахаць. Як я мог быць шчаслівым, калі яна загінула? Не трэба прасіць прабачэння, мяне не крыўдзяць вашы пытанні. Яны толькі яшчэ адзін доказ таго, што я з іншага жыцця, з іншай планеты, калі хочаце, яе ўжо няма. Там кіравалі свае законы. Тое, што вы лічыце ненармальным, там было нармальным. А тое, што для вас нармальна, тады мог сказаць і нават падумаць толькі вар'ят.
Калі я наважыўся памерці... Не, я не баязлівец, я проста стаміўся... Я рваў старыя фотакарткі... Толькі фатаграфію сваёй першай жонкі парваць не мог... Мы там удваіх - маладыя, смяемся... Я ўспомніў сонца... Нейкая лясная палянка, мая галава ляжыць на жончыных каленях... Люляецца ў яе на руках... Я ўспомніў сонца...
Партыі здрадзілі, ідэі здрадзілі. Знікла ўсё, чаму я аддаў сябе, сваё жыццё. На плошчы пануе новая рэлігія - рынак: «Грошы! Грошы! Грошы!» Ну станеце заможна, сытна жыць, але ж каб не забыліся - дзеля чаго? Няўжо чалавеку жыццё дадзена дзеля самога жыцця, як дрэву, як рыбе? Не, яно даецца дзеля нечага большага, чым проста жыццё. Сасіскі і «Мерседэс» ніколі не стануць вышэйшай мэтаю, зіхоткай нябеснаю мараю. Напэўна, таму і любілі мы смерць. Але, мы яе любілі! Я гэта зразумеў нядаўна. Адной бяссоннай ноччу...
Чаго ж вы маўчыце? Прыміце мой выклік... (Маўчым доўга ўдваіх.)
...Дзе маё жыццё? Няўжо яно засталося адно ў маёй слабеючай галаве? Які жах! Мая галава - адзіны склад маіх успамінаў... Музей! Але ж я ніколі не жыў адзін... Я ўсё жыццё разам з усімі будаваў, ваяваў. Сядзеў у турме. У мяне не было аніякай спецыяльнасці, акрамя веры. Мая спецыяльнасць - верыць самому і вучыць веры іншых. Мне неставала часу вучыцца - тры класы прыходскай школы і партшкола... І я кіраваў вялікімі заводамі... У мяне заўсёды - адна-дзве сарочкі, пара шкарпэтак, штаны. А больш - навошта? Я жыў ад плана да плана, ад пяцігодкі да пяцігодкі. Вось першы корпус завода збудуем... Другі... Першую лінію пусцім... Другую... Гэтак дзесяткі гадоў... Яны імчаліся, згаралі... Лета, зіма, восень... Як сады цвітуць... Я гэта толькі ў старасці пабачыў... Мне здаецца, што я болей чым паўвека не пакідаў будаўнічай пляцоўкі... Памятаеце, у Маякоўскага: «Мне напляваць на бронзы мнагапуддзе. Мне напляваць на каменную слізь. Не скрыўдзім славаю, бо мы свае ўсё ж людзі. Агульным помнікам няхай нам будзе збудованы ў баях сацыялізм...»? Гэта ж наша вера, гэта ж наша Біблія!
У мяне засталіся толькі гэтыя каштоўнасці, каштоўнасці перажытага. Іх адабралі...
Калісьці ў мяне быў сын. Ён даўно памёр, мой сын Акцябр. У нас з ім быў любімы фільм «Чапаеў». «Эх, Пецька, - уздыхаў Чапаеў, - шчаслівы ты чалавек. Вось я неўзабаве памру, а вы з Анкай пры камунізме жыць будзеце. Паміраць не трэба». Сына няма. Унукі, праўнукі... Іншыя людзі... Родныя, але незнаёмыя. Яны мяне не заўважаюць, як старую рэч, зусім старую, непрыдатную для ўжытку. Мне няма куды пайсці. Я стары. Мне няма чым абараніцца. Мой час скончыўся. Час - лёс, як гаварылі старажытныя грэкі...
...Дамы са шкла і металу, лепшыя за палацы. Лімонныя і апельсінавыя сады сярод гарадоў. Старых амаль няма, людзі вельмі позна старэюць, бо жыццё цудоўнае. Усё робяць машыны, людзі толькі ездзяць і кіруюць машынамі. Нівы густыя і шчодрыя. Кветкі як дрэвы. Усе шчаслівыя. Радасныя. Ходзяць у прыгожых апратках - мужчыны і жанчыны. Вядуць вольнае жыццё працы і асалоды. Няўжо гэта мы? Няўжо гэта наша зямля? І ўсе гэтак будуць жыць?..
Чацвёрты сон Веры Паўлаўны са «Што рабіць?» Мікалая Чарнышэўскага. Падручнікі рэвалюцыі... Мы на памяць вучылі ў гуртках палітграматы. Як вершы. Нашай рэлігіяй была будучыня, якая ніколі не надыдзе. Я застаўся яе заложнікам...
Дзесяткі гадоў не бачыў. Не памятаў. Як іх гоняць прыкладамі, палкамі. Гоняць у халодныя эшалоны. Зіма. Мароз. Адчыняю на станцыі вагон: у куце вісіць на папружцы мужчына. Маці люляе на руках малога. Большанькі сядзіць і есць сваё дзярмо... Як кашу...
- Зачыняй! - крычыць камандзір. - Кулакоў на Калыму вязуць. Месца вызваляюць. Яны для будучыні не прыдатныя. Зачыняй.
Быццам сон... Быццам знаёмая станіца... Памятаў! Памятаў, як называецца... Забыўся...
Пад раніцу стала няўсцерп... Гэты страшэнны боль у суставах... Не мог успомніць, як усё-такі называлася гэтая станіца... Гэта доўжылася б бясконца. Як усё-такі яна называлася? Я не мог перастаць думаць пра гэта... Мне трэба было ўспомніць, каб палягчэла... Уяўляю, як гэта выглядала: дзед гайдаецца на папружцы ў шафе... Гэта пра мяне ўжо... Кепска, што дзіця гэта бачыла... Яно ўратавала мяне... Закрычала... Але яно гэта бачыла... Цяпер я падрыхтую пачак снатворнага, каб заснуць у сне. Вельмі падобна на інфаркт. Праўда, турбуе думка пра грэх самазабойства, але я, хай цяпер і сумняваюся, усё ж атэіст. Я марыў аб тым, каб рай быў на зямлі, забыўшы на тое, што ёсць пекла. Але калі ёсць Бог, ён мне даруе. Я быў шчыры... Я пакутаваў...
Не трэба згадваць маё імя... Я не магу вытрываць, што ён мяне там бачыў... У шафе... На папружцы... Новы маленькі хлопчык з майго роду... Майго семя... Але я хачу памерці... Ён мяне любіць пакуль маленькі. Як падрасце, будзе ненавідзець. Калі я вісеў у шафе, я быў страшны, а так буду смешным. Я не хачу целяпацца смешным і недарэчным у гэтым жыцці. Хай застанецца тое, што пра мяне ў энцыклапедыі напісана. Маю душу тут ужо ніхто не разумее...
Ад аўтара
З запіскі, пакінутай перад другой спробай самагубства, якая скончылася, як ён і хацеў, небыццём:
«...Я быў салдатам, я неаднойчы забіваў. Я забіваў, як і верыў, дзеля будучыні. Ніколі не думаў, што мне давядзецца абараняць мінулае. Я закрываю яго сваім старым сэрцам...»
ГІСТОРЫЯ З ХЛОПЧЫКАМ, ЯКІ ПІСАЎ ВЕРШЫ ПРАЗ СТО ГАДОЎ ПАСЛЯ ЧАЦВЁРТАГА СНА ВЕРЫ ПАЎЛАЎНЫ
Ігар Паглазаў - вучань восьмага класа, 14 гадоў
З аповеда мамы Веры Барысаўны Паглазавай:
- Мяне не пакідае страх, што я хачу пра гэта расказаць, буду спрабаваць перадаць словамі - неназоўнае. Чую словы, выбіраю іх, а тое, што намагаюся вымавіць, - па-за словамі, у іншым вымярэнні. Патрэбны нейкія няведамыя гукі. Якія? Я іх не ведаю. Памятаю: на рынку стаяла жанчына, не старая, купляла яблыкі і расказвала, як яна сына пахавала... Тады я сабе паклялася: «Са мною гэта ніколі не здарыцца...»
Я распавяду вам пра сваё першае жыццё - пра наша жыццё з Ігарам. Бо ў мяне было іх два - з Ігарам і пасля яго. У тым жыцці... З Ігарам... Я была шчаслівая, я была любімая... За тыдзень да той нядзелі я стаяла перад люстэркам, расчэсвала валасы. Ён падышоў да мяне, абняў за плечы: мы стаялі ўдваіх, глядзеліся ў люстэрка і ўсміхаліся.
- Ігарок, - прыхінулася я да яго, - які ты ў мяне прыгожы. А прыгожы ты таму, што я любімая. Калі-небудзь я раскажу табе пра сябе, але апавядаць буду так, каб ты думаў, што ўсё, пра што я кажу, было не са мной, а з іншай жанчынай.
Ён яшчэ мацней абняў мяне:
- Мама, ты, як заўсёды, прыгажэйшая за ўсіх!
Як весела мы смяяліся!
А праз тыдзень майго гэтага жыцця ўжо не было...
Як токам, б'е здагадка: калі мы стаялі перад люстэркам, ён насіў ужо ў сабе гэтую думку пра смерць! Дагэтуль непакой, унутраныя дрыжыкі, што можна пабегчы за ім, запыніць...
...Мы з мужам пазнаёміліся ў дзесятым класе. Хлопчыкі з суседняй школы прыйшлі да нас на танцы. Наш першы вечар я не памятаю, бо Валіка, гэтак зваць майго мужа, я не ўбачыла, а ён мяне прыкмеціў, але не падышоў. Ён нават твару майго не пабачыў, толькі сілуэт... І штосьці яму падказала, голас адкульсьці: «Гэта твая будучая жонка». Так ён мне пасля прызнаваўся. Вось гэты цуд, ён заўсёды быў з намі, ён насіў мяне па зямлі. Я была вясёлая, па-вар'яцку вясёлая, несутрымная. Я кахала мужа, і мне падабалася какетнічаць з іншымі мужчынамі. Гэта як гульня: ты ідзеш, а на цябе глядзяць, і табе даспадобы, што глядзяць, і хай ледзь-ледзь закахана. «І так шмат навошта мне адной?» - часта напявала я ўслед за сваёй любімай Маяй Крысталінскай.
Я імчалася па жыцці і не ўсё запомніла, цяпер выкопваю з памяці, збіраю асколкі...
...Ігарку тры-чатыры гадкі. Я яго пакупала, ён лёг, піжамка на ім:
- Мама, я люблю цябе, як царэўну чароўную.
Працы было шмат. Спачатку выкладала літаратуру ў школе, пасля - у інстытуце. Звычайняя хатняя карціна: я - над кніжкай, ён - у кухоннай шафцы... Пакуль выграбе з яе каструлі, скавародкі, лыжкі, відэльцы, я і падрыхтуюся да заўтрашніх заняткаў.
Тут я павінна запыніцца на адным моманце... На маім стаўленні да літаратуры, да паэзіі. Што б хто ні сказаў, з мяне тут жа выскокваў гатовы радок, куплет ці цэлы верш. Як у актрысы, якая і дома размаўляе чужымі рэплікамі, гатовым тэкстам сыграных п'ес. Я хацела, каб ён рос мужным, дужым, і падбірала яму вершы пра герояў, пра вайну, пра Радзіму. І аднойчы мая мама мне кажа:
- Вера, перастань чытаць яму ваенныя вершы. Ён гуляе толькі «ў вайну».
- Усе хлопчыкі любяць гуляць «у вайну».
- Але ж Ігар любіць, каб у яго стралялі, а ён падаў. Паміраў! Ён з такім жаданнем, захопленасцю падае, што мне бывае страшна. Заўсёды крычыць іншым хлопчыкам: «Вы страляйце, а я падаю». Ніколі - наадварот.
Ці паслухалася я мамы?
І зноў, як токам... Гэта бязмоўнае пытанне... Як жа пераступіў ён цераз нашу любоў да яго? Цераз сваю любоў да нас? Куды пайшоў? Да каго?
Хто яго паклікаў? Хто мог даць яму большую любоў, чым я!
Яго ўжо не было... Я доўга была ў стане слупняка. Сэрца замерла, душа замерла. «Вера», - кліча муж. Я не чую. «Вера», - падыходзіць ён бліжэй. А гук да мяне не прабіваецца... І знячэўку - істэрыка! Я як зараўла, як затупацела нагамі - на сваю маму, маю любую маму:
- Ты вырадак, вырадак-талстоўка! Такіх жа пачвар і нарадзіла! Твае дзеці ўсё жыццё былі пачварамі і вырадкамі, бо ты не вучыла нас жыць для сябе, для свайго жыцця. І Ігарка я выхавала гэткім жа. Чаму ты нас вучыла? Аддай! Усё, усю сябе Радзіме, вялікай ідэі! Вырадкі! Ты ж бачыш, што робіцца навакол! Ты ж не сляпая. Гэта ты вінавата ва ўсім! Ты!..
Мама скурчылася і стала раптам - маленькая-малюпасенькая. У мяне заныла, зашчэміла сэрца. Упершыню за многа дзён я адчула боль. Дагэтуль у тралейбусе паставілі неяк на ногі цяжкі чамадан, а я нічога не адчула. Уначы распухлі ўсе пальцы, і толькі тады я ўспомніла пра чамадан.
Тут трэба яшчэ раз прыпыніцца і распавесці пра маю маму.
Мая мама з таго пакалення нашых людзей, у якіх блішчэлі слёзы на вачах, калі ігралі «Інтэрнацыянал». Яны перажылі вайну і заўсёды памяталі, што яны перамаглі. Калі ўсчыналася гаворка пра тыя ці іншыя цяжкасці, мама ўсіх пераконвала: «Мы такую вайну перажылі!» Варта на нешта паскардзіцца, мы зноў чулі: «Наша краіна такую вайну выйграла!» Праз дзесяць-дваццаць гадоў яна працягвала жыць тымі ж меркамі і паняццямі, якімі жыла тады: локаць да локця, як у адным акопе, у адной зямлянцы. Льва Талстога яна любіла за «Вайну і мір», а яшчэ за тое, што граф хацеў раздаць усё бедным, каб уратаваць душу. Такой была не толькі мая мама, але і яе сябры, паслярэвалюцыйныя інтэлігенты, што ўзраслі на Чарнышэўскім, Дабралюбаве, Някрасаве...
А раптам?.. Раптам у яго не было ўпэўненасці, што смерць - гэта канец? Спыненне? Я, яшчэ працуючы ў школе, заўважыла, што ў юнацтве вельмі трывожыць, хвалюе думка пра смерць. Дзяўчаткі не любяць гаворак пра яе, а вось у хлопчыкаў смерць выклікае цікаўнасць, прываблівае. Гэта я ўсё пасля аналізавала, калі ачуняла...
У цэнтры горада ў нас - старыя «вайсковыя» могілкі. Туды ходзяць, як у сквер, часцей за ўсё маладыя, смяюцца, цалуюцца. Іграюць на гітарах, магнітафон уключаць.
Вяртаецца ён неяк позна.
- Дзе быў?
- Шпацыраваў... Зайшоў на могілкі...
- Чаго гэта ты заблукаў на могілкі?
- Там прыгожа...
...Любімы наш месяц - жнівень. Едзем у лес: я бягу між дрэў і трапляю ў павуцінне, яно ахутвае маю галаву бязважкай чалмой. Потым я знайду сябе ў яго вершы... Як дзяўчынка ляціць, гушкаецца на павуціне... Мамачка-дзяўчынка...
Як ён мог ўпадабаць смерць? За што ён яе палюбіў? Бягу па нашых слядах...
На стале ў яго, у кішэнях, пад канапай я знаходзіла лісткі з вершамі. Ён іх губляў, кідаў, забываў. Я нават не заўсёды верыла, што яны ягоныя:
- Няўжо гэта ты напісаў?
- А што там?
- Ну, гэта старое. Я ўжо забыўся.
- А гэтыя радкі?
- Якія?
Маўчыць.
- Сынок, ты такі радасны, такі прыгожы. Чаму ты пра смерць пішаш?
Паціскае плячыма. Ён сам не мог растлумачыць, адкуль у яго гэтыя словы, гэтая туга.
Пасля знайшла ў Пастарнака... Як ён папярэджваў паэта, што трэба пазбягаць пісаць пра сваю смерць. Кожны напісаны радок у будучым рэалізуецца...
Але я нічога не дапускала, я, што ўсё жыццё выкладала літаратуру, не прадчувала аніякай небяспекі. Вершы ў нашым доме гучалі заўсёды, як гаворка: Ясенін, Пастарнак, Лорка, Мандэльштам... Вы ніколі не заўважалі, што мастацтва любіць смерць? Я таксама гэтага раней не заўважала... Мастацтва любіць смерць, але існуе французская камедыя. Правільна? Чаму ж у нас амаль няма камедый? Бо нам нецікава, сумна проста жыць, радавацца жыццю. Мы любім боль, любім глядзець на смерць. З асалодаю, з якойсьці генетычнай гатоўнасцю мы ідзем на ахвяры, на нягоды. Смерць героя, пакутніка - вось наш ідэал. Хрысціянскі, расейскі, савецкі... Нам даводзілі, што гітара з бантам на сцяне - мяшчанства; калі агонь, дык не ля каміна, а ля вогнішча - піянерскага ці ў чыстым полі, дзе «я знаю, горад будзе, знаю, садам цвісці». Смерць у баі, у палёце... Смерць, якая заўсёды вышэй за жыццё...
І вось аднойчы... Пачынаецца містыка, але ўсё было так. Позні вечар, я ў пасцелі ўжо, перачытваю раман «Майстар і Маргарыта» Міхаіла Булгакава (мая любімая кніга). Даходжу да апошніх старонак... Памятаеце, Маргарыта просіць адпусціць Майстра, а Воланд, дух Сатаны, гаворыць: «Не трэба крычаць у гарах, ён усё роўна прывык да абвалаў, і гэта яго не ўстрывожыць. Вам не трэба прасіць за яго, Маргарыта, бо за яго ўжо прасіў той, з кім ён гэтак прагне размаўляць...»
Нейкая незразумелая сіла штурхнула мяне да канапы, на якой спаў сын. Я ўкленчыла перад ім і шаптала, як малітву:
- Ігарок, не трэба. Любенькі мой, не трэба. - Пачала рабіць тое, што мне ўжо было забаронена, як толькі ён падрос: цалаваць яго рукі, ногі. Ён расплюшчыў вочы:
- Мама, ты чаго?
Зусім спакойным голасам я адказала яму:
- З цябе спаўзла коўдра. Я паправіла.
Ён тут жа заснуў. Я пайшла ў другі пакой і таксама заснула: ранічкаю трэба было бегчы ў інстытут. Што адбылося са мною, я проста не зразумела.
Вясёлы, ён дражніўся са мною, абзываючы «агнявуха-вяртуха». Як лёгка бегла я па жыцці... З якім лёгкім сэрцам...
Адкуль ён гэта ведаў? У чатырнаццаць гадоў... Набліжаўся дзень яго нараджэння і Новы год. Я паабяцала купіць бутэльку шампанскага...
Не, я не хачу канчаць свой аповед гэтак хутка. У нас было ажно чатырнаццаць гадоў шчасця... Чатырнаццаць гадоў без дзесяці дзён...
У мяне два страшныя сны... Адзін, як мы з ім топімся... Ён жа добра плаваў, аднаго разу я рызыкнула паплыць разам з ім далёка ў мора. Павярнулі назад, адчуваю, сілы не хапае - учарэпілася ў яго, ды мёртвай хваткай. Ён крычыць: «Пусці!» Я крычу: «Не магу!» Учарэпілася, на дно яго цягну. Ён усё-такі адарваўся і пачаў мяне падштурхоўваць да берага... Падтрымлівае і падштурхоўвае... Гэтак мы з ім выплылі.
А ў сне я яго не пускаю... Мы і не тонем і не выплываем...Доўжыцца такая схватка на вадзе...
Другі сон... Пачынаецца дождж, але я адчуваю, што гэта не дождж, а зямля сыплецца. Пясок. Пачынае ісці снег, але я па шоргату ўжо чую, што гэта не снег, а зямля... Пясок. Рыдлёўка стукае, як сэрца: шых-шых, шых-шых...
Зноў мяне цягне да канца... Да краю... Не хачу! Не хачу!
Я шмат думаю пра смерць, але я не хачу сябе забіць. А як ён там? Што там?
Ён любіў мора, рэчку, калодзежы. Ён любіў усё, дзе жыла вада, яна яго прыварожвала: «Глядзіш у ваду, а там цемень». Альбо: «Зорка ціхая адна пабялела, як вада. Цемната». Яшчэ: «І вада цячэ адна... Цішыня».
І тут падыходжу да самага жахлівага моманту... Як толькі я на гэта натыкаюся - хуценька адыходжу, адбягаюся ўбок, ці іду-іду, а перад гэтым момантам спыняюся, як укапаная. Не, я памыляюся, а можа, і не. Не, вядома ж, я памыляюся. Гэта самая жахлівая думка, якая прыходзіла да мяне. Усё-такі насмелюся... Вымаўлю... Упершыню вымаўлю яе ўголас, раптам я ад яе такім чынам пазбаўлюся. У мяне няма іншага спосабу выкінуць яе з душы, акрамя як наважыцца сказаць... Выцягнуць з сябе...
Кожны год я пісала новы рэферат, які пасля павінна была абараняць на кафедры ў інстытуце. Як заўсёды, дома абмяркоўвалі яго разам. Я чытала за вячэрай свае выпіскі, вершы, упадабаныя цытаты. «Паэты, што аддалі жыццё народу, у народзе застаюцца назаўжды» - так была пазначана мая тэма. Хто ёсць паэт? Які ў яго непазбежны лёс у Расеі! Лёс памерці... У сувязі з гэтым мы шмат гаварылі дома пра смерць, пра бацькаўшчыну. З мяне, як з каляднага меха, сыпалася і сыпалася... Цытаты пра нашу дарагую Радзіму, пра тое, што маці-жабрачка даражэй за ўсё... Мой любімы эпіграф да ўсяго ў нашай гісторыі: «Люблю Айчыну я, ды дзіўнаю любоўю...» Паўтарала, як Блок у пісьме да маці пасля вяртання з-за мяжы пісаў, што Радзіма адразу паказала яму і свіны лыч, і боскае аблічча. Націск, вядома, рабіўся на боскае.
Што яшчэ адбывалася гэтым апошнім годам? Ігар ездзіў у Маскву на магілу Высоцкага. Закахаўся ў дзяўчынку Наташу, пасля штосьці ў іх разладзілася, ён пакінуў гаварыць пра яе вершамі. Узяў і пастрыгся нагала, стаў вельмі падобны да Маякоўскага.
Апошняе лета... Загарэлы. Вялікі, дужы. Яму давалі на выгляд васемнаццаць гадоў. Паехалі на канікулы з ім у Талін. Ён быў там другі раз, вадзіў мяне паўсюль, па розных закавулках. За тры дні мы «жахнулі» кучу грошай. Начавалі ў нейкім інтэрнаце.
Я хацела, каб ён стаў доктарам... Яшчэ нічога не здарылася. Аніякага намёку, а на мяне знячэўку набягалі прыступы нямога адчаю: «Не хачу, каб ён быў паэтам! Не хачу!» А ён пісаў і пісаў вершы...
Апошні месяц... У мяне памёр брат. Калі б можна было павярнуць час назад, я не брала б у тыя дні з сабой сына. Але ў нас у радзіне мала мужчын, і ён мне памагаў, міжволі выходзіла, што меў дачыненне да смерці. Глядзеў на яе, прывыкаў. У паэзіі, кіно - смерць прыгожая: на хаду, на ляту... Трупа няма, трупа мы не бачым... Як яго мыюць, апранаюць... Як ужо на другі дзень паяўляецца пах... Нічога гэтага ў мастацтве няма. Пасля таго, як ужо было позна баяцца, у мяне ўзнік страх, што ён падглядваў за смерцю, занадта доўга ля яе знаходзіўся: «Ігар, перастаў кветкі... Прынясі крэслы... Схадзі прынясі хлеба...» Вось гэтая звычайнасць рэчаў, якія адбываюцца побач са смерцю, магла падзейнічаць на яго нечаканым чынам. Тут усё магло паяднацца: і жаданне перажыць тое, пра што хацеў напісаць, і непасільна жахлівыя для яго ўзросту пытанні - чаму, куды?
Прыехаў аўтобус. Усе сваякі селі, майго сына няма.
- Ігар, дзе ты? Ідзі сюды.
Ён заходзіць - месца вольнага няма.
Ці то ад штуршка, ці то... Аўтобус крануўся, і брат на імгненне расплюшчыў вочы. Благая прыкмета - у сям'і будзе яшчэ адна смерць. Я думала... мая мама, баялася за яе сэрца... Сталі апускаць труну ў дол, штосьці ўпала туды, я скачу ў гліну, дастаю. Ніхто ў дол не скача... Благая прыкмета... На памінках усе селі, усім крэслаў хапіла, і зноў за гэтым сталом Ігару месца няма...
Калі б можна было павярнуць назад... Я не дала б яму глядзець на смерць... Узірацца...
...А зараз па гадзінах... Чатырнаццатага снежня... Раніцай... Я мыюся, адчуваю: стаіць у праёме дзвярэй, трымаючыся абедзвюма рукамі за вушакі, і пільным поглядам абводзіць ванную, пасля мые рукі, твар...
- Што з табой? Сядай за ўрокі. Я хутка вярнуся.
Моўчкі павярнуўся і пайшоў у свой пакой.
Я спаткала сяброўку. Яна звязала яму модны пуловер. Мне хацелася зрабіць яму прыгожы падарунак у дзень нараджэння. Прынесла дадому, муж насварыўся: «Няўжо ты не разумееш, што пакуль нельга, каб ён насіў такія дарагія рэчы».
На абед дала яго любімыя пельмені. Звычайна талерку з дабаўкай просіць, а тут паторкаў відэльцам і пакінуў.
- Што-небудзь у школе здарылася?
Маўчыць. Тут я заплакала, у мяне чамусьці слёзы руччом паліліся. Сама злякалася - я плакала гэтак наўзрыд упершыню за многія гады. На пахаванні брата са мною такога не было. І ён спалохаўся моцна, я нават пачала яго суцяшаць.
- Памерай пуловер.
Апрануў.
- Падабаецца?
- Вельмі.
Зазірнула праз нейкі час да яго ў пакой: ён чытаў Пушкіна. У другім пакоі бацька друкаваў на машынцы. У мяне балела галава, і я задрамала. Калі пажар, людзі спяць мацней, чым звычайна... На бяду... Я пакінула яго за сталом... Цімка, наш сабачка, ляжаў у вітальні. Не забрахаў, не заенчыў...
Не памятаю, колькі часу мінула, расплюшчваю вочы: ля мяне сядзіць муж.
-А дзе Ігар?
-У туалеце. Запёрся. Напэўна, вершы свае бубніць, з гадзіну ўжо.
Дзікі, немы жах падкінуў мяне ўгору. Падбягаю, стукаю, грукаю ў дзверы. Б'ю рукамі, нагамі. Цішыня. Клічу, крычу, упрошваю. Цішыня. Муж шукае малаток, сякерку. Узломвае дзверы... У старэнькіх штоніках, швэдары, хатніх тапках... На нейкім раменьчыку... Схапіла, панесла... Мяккі, цёплы... Пачалі рабіць штучнае дыханне... Выклікалі «хуткую дапамогу»...
Як жа я спала? Чаму Цімка не адчуў? Сабакі такія чуйныя... Я сядзела і глядзела ў адну кропку... Як вар'ятка... Мне далі ўкол і я кудысьці правалілася... Раніцай разбудзілі:
- Вера, падымайся. Пасля сабе не даруеш.
«Ну, зараз я табе дам, ты ў мяне атрымаеш», - падумала я, і тут да мяне даходзіць, што «даваць» няма каму.
Ён ляжаў... На ім той пуловер, які я падрыхтавала яму на дзень нараджэння... Усё знаёмае, роднае - твар, вусны, рукі... Я дакранаюся да яго... І ён дакранаўся да мяне... Яшчэ дзень мы былі разам...
Я дарую табе, поле,
Я дарую табе, возера,
Я дарую табе, Бацькаўшчына...
Не затрымаць... Не запыніць... Не падштурхнуць да берага... Можа, я занадта моцна яго любіла? Як нельга любіць?..
- Я не ведала, куда мне бегчы. У царкве малілася, але баялася прызнацца, што ён скончыў самагубствам. Ходзіш і на неба глядзіш... На неба... На неба... На неба... Крычаць пачала не адразу, праз некалькі месяцаў. Але слёз не было. Крычаць крычала, а не плакала. І толькі калі адноечы выпіла шклянку гарэлкі - заплакала. Пачала піць, каб плакаць... Пачала чапляцца за людзей. У адных нашых сяброў мы праседзелі, не выходзячы з кватэры, два дні. Зараз разумею, як ім было цяжка, як мы іх мучылі. Мы ўцякалі са свайго дому... Як заставаліся, я адчыняла дзверы ў туалет, стаяла і глядзела: на тую трубу ад выцяжкі, на тыя сцены... Пакуль муж не адцягне... Двойчы хацелі памяняць кватэру, ужо дакументы падрыхтуем, людзей абнадзеім, спакуем рэчы... І не магу з кватэры выйсці, нешта вынесці... Не для мяне гэтае выйсце - пачаць новае жыццё... Я сноўдалася па крамах, падбірала яму рэчы: вось гэты швэдар - ягоны колер, і гэтая сарочка...
Якаясьці па ліку вясна... Якая - не памятаю. Прыходжу дадому, кажу мужу:
- Ведаеш, сёння я спадабалася аднаму мужчыну. Ён хацеў прызначыць мне спатканне.
І мой муж адказвае:
- Як я рады за цябе, Верачка. Ты вяртаешся...
Бязмежна была я ўдзячна яму за гэтыя словы.
Тут я хачу распавесці пра свайго мужа. Ён - фізік, сышліся вада і полымя. (Памаўчаўшы.) Не, пра каханне, як і пра смерць, немагчыма расказаць. Я кахала... Чаму кахала, а не кахаю? Бо той мяне няма... А сябе новую, акрыялую, я не ведаю... Не разумею...
Уначы ляжу з расплюшчанымі вачамі. Званок. Выразна чую званок у дзверы.
Раніцаю расказваю мужу. Ён:
- А я нічога не чуў.
Апошні раз - званок. Я не сплю, паварочваю вочы на мужа: ён таксама прачнуўся.
- Ты чуў?
- Чуў.
І Цімка кругі робіць ля ложка, як па следу за кімсьці... Я некуды падаю, у нешта цёплае... І бачу такі сон...
Невядома дзе выходзіць да мяне Ігар у тым адзенні, у якім мы яго пахавалі.
- Мама, ты мяне клічаш і не разумееш, як мне цяжка да цябе прыйсці. Перастань плакаць.
Дакранаюся да яго, ён мяккі.
- Табе было добра дома?
- Вельмі.
- А там?
Ён не паспявае адказаць, знікае.
З той начы я перастала плакаць, пачала гаварыць яму толькі ласкавыя словы: «Ты - самы добры. Самы прыгожы. Самы лепшы».
І ён стаў сніцца мне маленькім, толькі маленькім. А я чакаю яго вялікага, каб пагаварыць з ім, зразумець яго...
Гэта быў не сон... Я толькі заплюшчыла вочы... Дзверы ў пакой расчыніліся... Дарослым, якім я яго ніколі не бачыла, ён зайшоў на імгненне... У яго быў такі твар, што я зразумела: яму ўжо ўсё адно, што тут адбываецца. Нашы гаворкі пра яго, успаміны. Ён ужо зусім далёка ад нас...
Тады я захацела нарадзіць... Цяжка хварэла, я не павінна была раджаць, але нарадзіла. Дзяўчынку... Мы да яе адносімся, быццам яна не наша дзяўчынка, а Ігарава дачушка. Я баюся яе гэтак любіць, як любіла яго, я не магу яе гэтак любіць... Хачу пакінуць інстытут... Ува мне няма святла і радасці... Я чытаю вершы, і мне здаецца, што ўсе яны пра смерць...
У Бэлы Ахмадулінай ёсць такія радкі:
А можа, ён толькі хацеў зазірнуць за край? Не верыў, што не вернецца?
«Зачыняю дзверы, якіх не адчыніў...» - так пасля назвалі кнігу ягоных вершаў.
Ёсць у мяне адна жахлівая думка: а раптам бы сам ён распавёў зусім іншую гісторыю?..
ГІСТОРЫЯ ПРА ТОЕ, ЯК НЕМАГЧЫМА РАЗЛЮБІЦЬ МАРШЫ, СТАЛІНА І КУБІНСКУЮ РЭВАЛЮЦЫЮ
Маргарыта Паграбіцкая - лекарка, 52 гады
- Мне здаецца: я ведала, што вы прыйдзеце. Увесь час кагосьці чакала, хто б мяне выслухаў. З чаго пачаць? Я трошкі разгубілася... Але гэта добра, што вы маладзейшая за мяне, інакш - што б я магла вам распавесці...
...Нядаўна мы з мужам паехалі ў Маскву і першы раз не пайшлі на Красную плошчу. Такога раней ніколі не здаралася. Хай у нас быў усяго адзін дзень, і ногі ў нас падкошваліся ад стомы, усё адно, хоць бы ўначы ці на світанні перад самым ад'ездам, мы павінны пабываць на Краснай плошчы. А зараз не пайшлі. Не хацелася.
Я заўсёды чакала гэтых першых хвілін, калі цягнік падыходзіў да Беларускага вакзала, грымеў марш, і сэрца білася ад слоў: «Таварышы пасажыры, наш цягнік прыбыў у сталіцу нашай Радзімы, горад-герой - Маскву!»
Раскутая, магутная, нікім непераможная,
Масква мая, зямля мая, любоў ты найдарожшая...
Дзе гэта? Куды знікла жыццё, якім мы жылі раней? Нас напаткаў чужы, незнаёмы горад... На Арбаце, маім любімым Арбаце, прадавалі размаляваныя матрошкі, самавары, старыя абразы і тут жа - камсамольскія білеты. Вы ўяўляеце? Франтавыя ўзнагароды - ад ордэна Славы да медаля «За Перамогу»! Чырвоныя сцягі з Леніным, савецкую вайсковую форму - ад прапаршчыка да маршала... Кошт у доларах... Муж ледзь не біцца кінуўся: «Гэта ж бандыты!» Я паклікала міліцыянера, і ён нам, правінцыялам, хуценька, пэўна, налаўчыўся ўжо, растлумачыў: «Прадметы эпохі таталітарызму... Дазволена гандляваць... Прыцягваем да адказнасці толькі за наркотыкі і парнаграфію...» А партбілет за пяць долараў - не парнаграфія?! Немажліва было пазбыцца пачуцця, што гэта нейкія дэкарацыі, кіно здымаюць... Жудасны фантастычны фільм... Як і гэты другі фільм - што я тут, у бальніцы. Вось гэтая жанчына, што зараз міма нас прайшла ў сталоўку (хутка абед), вешалася. Інжынер. Трыццаць гадоў жыла ў інтэрнаце, бо адзіночка, і, нарэшце, атрымала аднапакаёвую кватэру. Падлогу вымыла. Вокны адскрэбла ад фарбы. А пасля на нейкім шпагаце... Добра, што дзверы не замкнула па звычцы, як у інтэрнаце... Тут у кожнага свая гісторыя...
Мне здаецца, што я прачнуся - і зразумею, што мяне проста разыгралі. Я лягу спаць, падымуся, і ўсё будзе, як раней.
...Упершыню я ўбачыла Маскву ў семдзесят трэцім годзе. Я ўжо была замужам, дачку нарадзіла. Памятаю, што ішоў дождж, халодны, восеньскі дождж. У мяне не аказалася з сабой парасона, але я выстаяла шасцігадзінную чаргу да маўзалея. Я ішла да Леніна, як ідуць у храм. Прыцемак, кветкі... Шэпт: «Праходзьце. Не затрымлівайцеся. Асцярожна - прыступкі...» Гэта быў Бог. Я плакала, праз слёзы нічога не разгледзела. Адзінае месца, куды цягне мяне цяпер, - царква. Але я хацела б пайсці ў царкву без людзей і ўкленчыць, і гаварыць, не ведаю з кім...
Пра што? Пра тое, як мы былі дзівосна шчаслівыя! Цяпер я ў гэтым абсалютна ўпэўненая. Мы раслі жабракамі, нічога не мелі - і нікому не зайздросцілі. Улетку абуеш парусінавыя тапачкі, начысціш іх зубным парашком. Прыгожа! Узімку - у гумавых боціках, мароз - падэшвы пячэ. Весела! Хораша ўспамінаць! Верылі, што заўтра будзе лепш, чым сёння, а паслязаўтра лепш, чым учора. Любілі, бязмежна любілі Радзіму - самую вялікую, самую лепшую! Першы савецкі аўтамабіль - ура! Непісьменны рабочы вынайшаў сакрэт сталі-нержавейкі - перамога! А тое, што гэты сакрэт ужо даўно вядомы ўсяму свету, мы пасля ўведалі. А тады: мы першымі паляцім цераз полюс у Амерыку! Навучымся кіраваць паўночным ззяннем, павернем у другі бок гіганцкія рэкі, пабудуем у непраходных нетрах самую доўгую чыгунку... Вера! Вера! Вера!
Бесперапынна працавала на вуліцы радыё. Раніцай ігралі гімн, пасля маршы, песні Дунаеўскага, вершы Лебедзева-Кумача. Я і Радзіма - гэта было адно і тое ж, непадзельнае. Мне пяцьдзесят два гады, а я і зараз магу заспяваць. Хочаце?
Мама расказвала, што на другі дзень, як мяне прынялі ў піянеры, раніцаю зайгралі гімн, я ўсхапілася і стаяла ў ложку, пакуль гімн не скончыўся. Дома было свята, пахла пірагамі ў мой гонар. Я не разлучалася з чырвоным гальштукам, ён у мяне дагэтуль зберагаецца. Марыла падараваць яго дачушцы... Камсамольскі білет зберагаю... Каму?
Раней расчыніш акно - музыка льецца, і такая музыка, што падымешся і крочыш па кватэры, як у страі. Няхай гэта была турма, як цяпер лічаць, але нам было цяплей у гэтай турме. Мы адчувалі яднанне і прывыклі быць у натоўпе, разам. Вы паглядзіце, як мы стаім у чэргах, цесна, адно на адным, - гэта ўсё, што засталося нам ад таго жыцця.
Прыгадалася яшчэ:
Сталін - наша слава баявая,
Сталін - маладосці нашай лёт,
З песняю жыве, перамагае
І за Сталіным ідзе народ.
Як ішла калона салдат, сэрца замірала. Пасля вайны - салдат быў незвычайны чалавек, герой. У першым класе я прачытала «Маладую гвардыю» Аляксандра Фадзеева, «Аповесць пра сапраўднага чалавека» Барыса Палявога. Самая высокая мара - памерці! Аддаць жыццё за Радзіму. Мая камсамольская клятва, я яе дагэтуль памятаю: «Гатова аддаць сваё жыццё, калі яно спатрэбіцца майму народу». І гэта былі не проста словы, нас так выхавалі сапраўды. Уступаючы ў партыю, я паўтарыла, сваёю рукою напісала: «З праграмай і статутам пазнаёмілася і прызнаю. Гатова аддаць усе сілы, а калі трэба будзе, і жыццё сваёй Радзіме». Захаваўся мой школьны дзённік, я яго ад усіх хаваю, бо ён сёння наіўны, дурнаваты. З маёй любоўю да Сталіна, з нясцерпным жаданнем памерці толькі за тое, каб яго ўбачыць. Баюся сама яго разгарнуць... І кнігі любімыя баюся перачытваць... Сёння мне боязна дакранацца да мінулага, быццам да нечага мёртвага дакранаешся...
Вы хочаце ведаць, як гэта спалучалася: наша шчасце і тое, што па кагосьці прыходзілі ўначы, кагосьці забіралі? Як лёгкі цень прабягаў... Нехта прапаў, нехта плакаў за дзвярыма... Не запомнілася... Засталося ў памяці іншае: драўляныя тратуары, што пахнуць цяплом; на стадыёнах, на плошчах асляпляльныя парады фізкультурнікаў і словы, сплеценыя з жывых чалавечых цел і кветак, - Ленін, Сталін. Быў жа Берыя, лёхі Лубянкі... А я памятаю, як цвіў бэз... Масавыя гулянні... І тое, як хацелася ўсім выказаць свае пачуцці, сваю любоў... Сталін - гэта было нешта радаснае, нешта шчаслівае. Пасля пачалі гаварыць, што ён - рыжы, маленькі. Развянчалі. Выкінулі з маўзалея. А я працягвала яго любіць. Я перастала любіць Сталіна тры-чатыры гады назад, як прачытала дакументы...
- Мама, - выпытвала ў мяне дачка, - няўжо ты сапраўды верыла, што Паўлік Марозаў, які данёс на свайго бацьку, - герой?
- Верыла! Тады была іншая мараль.
- Як ты можаш гэта вымавіць?! - У яе спалох у вачах.
Навошта мне хлусіць? Клянуся: калі б я пераканалася, што мой бацька вораг, я пайшла б у НКУС. Гэта праўда. Я была сталінская дзяўчынка. Пасля смерці Сталіна нарадзіліся зусім іншыя людзі, у нас межы пакаленняў зрушаны: мы дзелімся на людзей, якія жылі пры Сталіне, і на тых, што нарадзіліся пасля ягонай смерці. Калі вы сядзелі, прыціснуўшыся вухам да рэпрадуктара, і слухалі, як кожную гадзіну перадавалі бюлетэнь пра здароўе таварыша Сталіна, а ў дзень яго пахавання беглі, уліваючыся ў ашалелы натоўп, на плошчу імя Сталіна, каб заспець той момант, як пачуюцца жалобныя гудкі, вы - адзін чалавек. Калі ўсяго гэтага з вамі не было, вы гэтага не ведалі, не адчувалі, вы - іншы чалавек. Я вельмі ганарылася нашым суседам, дзядзькам Ванем, ён вярнуўся з вайны без абедзвюх ног, ездзіў на драўлянай самаробнай каламажцы. Зваў мяне «Маргарыткай», падшываў усім валёнкі, падбіваў боты:
- Ну што, Маргарытка, здох гэты...
Гэта ён пра майго Сталіна?! Я выхапіла ў яго свае папраціраныя валёнкі.