Ой, у кусце, у хрусце
Ой, еў бы цяпер авёс,
Еў бы цяпер чысты хлеб,
А бадай ты новая
Дзетачкі і жоначка
Жыта, авёс і сена
Як то добра, калі мужык «Ой, чые то людзі піён і гуляён? Пана Хрэптавіча мужыкі харошы, Хто тут піяк, то такоўскі Шчорсы слывуць мужыкамі Трэба ж славу удзяржаці Напіліся братцы трохі, Ой, гаспадыня чорна, як камін, Да у нас рэчка пад акном цячэ, Нашы дзіцята, як варанята, А яна сабе на печы ляжыць, Ой, не сцярпеў жа, узяў дубіну, Каб у карчме не сядзеў, Каб у карчме не сядзеў, Каб у карчме не сядзеў, Ой, не буду ж у ёй сядзець, Быў я колісь кавалём, Нясе накляпаць касу, Нім ўсе коні падкаваў Маладыя маладзіцы, Паглядзіце, які вочы, Калі чорта знаць хачэце, Бога у душы не мае, Шчабячэце, як сарокі, Язык сілу аднімае, Ой, пакіньма шчабятаці Кепска робім, жаначкі, Добра памоч суседу За то ўзяўшы дзесятку, Лепша ўзялі б дваццатку, Плакала бяроза ды гаварыла: Калі ў зямлю зерне кінеш, Нашто нам дым выядае вочкі? Нім гаспадыня хату нагрэе, Ой, нашто сядзім мы, як у норы, Чы ёсць у нас і шкло і гліна? Чы не можам і для скацінкі Ой, можам, можам, толькі не знаем, Выведзьце, жаночкі, Дзеткі без хлеба Конік пад карчмою Ты адзін міленькі Паночкі, нашы кветачкі, Цёмны мы, цёмны мужычкі, Вучыце ж вы нас шчырэнька, Ой, ты суседзе багаты! Да павёз бы ты сыночка, Ой, аддаў бы ты другога Яны б рамясло умелі, Доўга спала дзеванька, Многа, многа я нажну, Ніхто цябе, татка, пахаваць не йдзе, Хоць я бедны, хоць я гол, Цяпер галоўка баліць, Цяпер твой сынок пазнаў, Ой, папраўлюся ж я вам, Не на тое Бог стварыў, Поле хлеба нам нясе, Будзь здарова, жонанька, Ай ей1, які ён добры гаспадар! Ай ей, які ён добры гаспадар! Ай ей, які ён добры гаспадар! Працуймы, дзеткі, шчыра Нашто той прыганяты А Грышку і Агаце Ды яны ж не працуюць, За іх няма нам долі, Пашоў бы прыганяты Працуймы ж, дзеткі, шчыра А мая ж ты кветачка, Калі будзеш гараваць, Каб цябе спаліла маланка, Дык што ж, што ён мяне кахае, Каб цябе спаліла маланка, Ой, чаму ж ты, зязюлечка, Пакуль малая птушачка Чаму ты свайго, паночку, І толькі два ці тры годы Каб ты лет дваццаць ці трыццаць Мы бы да цябе прывыклі,
* * *
Для такога ў цэлым року
Снягі таюць, ён гародзіць
І навазіў, і начасаў
Ёсць у яго і лучыва,
Будзе чым варыці кашу
Вясна блісне, ён гной возіць,
Косіць лугі, сенажаці,
Хлеба мае і не ходзіць
Бо зімою ён не лыкаў
Леткам жонка і дзяўчаты
А ён звозіць, а ён зносіць
Папар арэ і малоціць,
І працуе, рад і весел
Ніколі ён не шукае
І не ляжыць так, як хворы,
Ён у святой у царкоўцы,
Бога, пана, сваю хату
А захоча пагуляці,
Тады сабе чарку водкі
* * *
Пана Хрэптавіча, бо пенёндзы маён.
Пана Хрэптавіча ліповы вуліцэ,
А цэлы палетак пшаніцаю цвіце»1.
Вясёлы, адзеты да і не без грошы.
У нас Аляшкевіч, Монічы, Гуляры2,
Маюць і чырвонцы, рублі і таляры.
Мы панам шчаслівы! Да Бога заклічам:
Дай век доўгі жыці з нашым Хрэптавічам!
* * *
Чужапанец, не шчарсоўскі!
Сорам для нас і для пана,
Калі б была воласць п'яна.
І ласкавымі панамі,
Што і чытаць нас вучылі,
І любілі, не глумілі.
І у карчме не гуляці;
На фурманках, на віціне
Твая чэсць, шчорсавяніне!
Пайдзём да хаты, да сохі;
Мужык пры сасе, то краса!
Карчма зробіць свінапаса.
* * *
Да на ёй сажы да са дзве асьмін!
Ніколі хустаў яна мыць не йдзе;
Ой, няшчасная да мая хата!
Умурзаўшыся, ні чым не тужыць.
Да строс жа я сажу ў асьміну;
* * *
У карчме такуець наш Баўтрук;
Цецярука стралец забіў,
Баўтрука аляндар1 згубіў,
Ой, Баўтрук, да цецярук!
У волікаў бакі, як мехі;
І конікі-саколікі
Так худыя, як волікі;
Ой, Баўтрук, да цецярук!
Толька Баўтрукоў, што мужыкоў;
Ой, да гэта боска кара;
Гінем усе у алендара,
Баўтрукі, цецерукі!
* * *
То бы чысценькі хлеб еў;
А то зрабіла карчма,
Што куска хлеба няма.
То б сярмяжку цэлу меў;
А то зрабіла карчма,
Што ў латах сярмяжка ўся.
То б валы, кароўкі меў;
А то зрабіла карчма,
Што і воліка няма.
Буду хлеб, сярмяжку мець;
Валоў, кароў са дзве пар,
Да й зноў буду гаспадар!
* * *
Цяпер завуць піяком;
Як жа гэта то яно
На мяне з ліхам прыйшло?
Прынёс хто вастрыць нарог,
Я тры грошы ўзяць бы мог.
Не тры грошы мне даюць,
А гарэлку мне нясуць.
Я да карчмы з ім іду;
Ён гарэлкі чарку даў,
Я касу дарма кляпаў.
Прывёў каня падкаваць,
Як без водкі грошы браць?
За жалеза ўзяў грашок,
За работу - барышок.
І ўсе косы пакляпаў,
От я сабе цэлы рок1
У гарэлцы мок ды мок.
Ой, не рабі, сынку, так,
Лепш за ўсё бяры траяк;
Лепш за дзякуй молат збі,
А барышоў ты не пі.
* * *
Ой, не піце гараліцы;
Нішто гідчэй колам света,
Як піяная кабета.
Які у ней язык смочы;
Нішто гідчэй колам света,
Як піяная кабета.
То на ея паглядзеце;
Нішто гідчэй колам света,
Як піяная кабета.
І сораму забывае;
Нішто гідчэй колам света,
Як піяная кабета.
* * *
Падпершыся сабе ў бокі;
Што б не толька лепяталі,
То бы, пэўна, больш нажалі.
Поціцца, хто доўга бае;
Што б у рукі сілы болей,
Каб языком не малолі.
І суседкі абмаўляці;
Баржджэй будзем жыта жалі
І песеньку лепш спявалі.
* * *
Кепска робім, дзевачкі,
Жаць і сесці к абеду;
Не патрапім у хатку,
Шлі цвярозы у хатку
* * *
«Ці ж у вас на гэта я заслужыла,
Я вам пры дарозе, як дзеўча, стаю,
Беленька прыбрана, на вёску гляджу,
Я вам пры дарозе, як дзяўча, стаю,
Вясною вам косы мае распляту;
За што ж вы сячэце мяне без віны,
Штоб трошкі напіцца салодзенькай крыві?
Яна па дарозе ручаём цячэ,
Ніхто з гаршэчкам браць яе не йдзе;
Хлопцы, эй пакіньце гэту сваволю,
Ды не задавайце бярозе болю.
* * *
Як зарыеш ў зямлю грошы,
Чаму ж багач гаршчок грошы
Штоб паела ржа чырвонцы,
Хто ведае, што смерць нясе:
Як не скажаш, то не найдзе
Лепш бы купіць солі, мыла,
І штоб сынок для прадажы
Меў бы і ты заработак,
Не ждалі б мы кварты солі,
Не ржавелі бы чырвонцы,
Не быў бы ты бедны з грошмі,
* * *
Нашто нам дым марае сарочкі?
Нашто нас дым, дзеткі мілы,
Гоніць з дому да магілы?
Сама пры печы ўся скалее,
Дзеткі у кутку скалеюць,
Бедныя, чорны хварэюць, -
Ой, нашто у хаце, як у аборы?
Гусі, свінні і цяляты -
Нездароўя поўна хата, -
Чым мы не можам вывесіць каміна?
І ў светлае аконца
Упусціць мілае сонца?
У сенях цёплай мець прыадрынкі,
Чы хлеўчыка, чы каморы,
Ды не жыць з ёю ў аборы
Колька у хаце заразы маем
Ад усялякай нечыстосці,
Без коміна і святлосці, -
* * *
Вазьміце за рукаў,
Волікі гукаюць
Ніхто яму не даў
Жонку, і дзетачкі,
* * *
Вучыце нас, свае дзетачкі,
Як мы маем лепей жыці,
На вас, на сябе рабіці.
Невучоныя прастачкі;
Вы нам ад Бога даныя,
Штоб вучылі падданыя.
Будзе нам усім дабрэнька.
Бог там заўшэ шчасце дае,
Гдзе чалавека чалавек кахае.
* * *
Сыноў дзержыш за пячою,
Гдзе да места се вучыці,
Ды завёз бы ты трэцяга
Нашы дзеўкі, маладзічкі
* * *
Слоньца ўжо высокенька;
Позна ў поле ты ідзеш,
Ой, нямнога ты нажнеш!
Ўсю праўду табе скажу:
Хто з міленькім размаўляў,
За дзве жнейкі будзе жаў.
* * *
За то, што мы ўвесь век пражылі ў бядзе.
О Божа ж мой! Божа! Што цяпер за свет!
Там і людзей няма, гдзе гарэлкі нет;
Ой, пазаву ж, Божа, анёлы твае,
Пазаву ж я, Божа, слёзанькі мае,
А вы, людзі, людзі, няхай вам дасць Бог,
Паправіць ваш брыдкі, паганы налог1,
* * *
Рабіў я за татку стол1;
Ды больш жа се я упіў,
Як да Бога се маліў.
Ой, не буду ж водкі піць.
Ты, Божухна, мне даруй,
Ты, ойчанька, не бядуй.
Як ён цябе памінаў;
Перад Богам зрабіў грэх,
Перад людзьмі зрабіў смех.
На мшу толькі ксяндзу дам,
Сам ціха се памалю,
Слёзы з вочак абатру.
* * *
Каб ты толькі еў і піў,
Але штобы працаваў,
Баранаваў і араў.
Поле здароўе дае;
Каб ты ў полі не рабіў,
Не еў бы ты, ані піў.
Ўзышло міла соненька,
Годзе, дзеткі, годзе спаць,
Трэба араць, сеяць, жаць.
* * *
Восень ужо прыйшла, не ворат папар;
Дома, на дварэ крык, і плач, і свар;
Да карчмы занёс увесь божы дар;
* * *
Не спіць чалавек добры
Што Грышка пры рабоце,
Штоб тая не гультайка,
А возьме ім у колей2
Не верыць пан і пані,
Штоб толька пры рабоце
Не спіць чалавек добры
* * *
А мая ж ты птушачка,
А мая ты зоранька,
А мая ты дзеванька,
Што ж мне, беднаму, рабіць,
Штоб з табою век свой жыць?
Айца, матку шанаваць,
У свята да цэрквы хадзіць,
Па карчомках не блудзіць,
Мяне верненька любіць,
Век свой будзем разам жыць.
* * *
Чаму не хочаш Сцяпанка?
Ці ён цябе не кахае,
Ці ён розуму не мае?
Калі ён грошы не мае?
Калі ён не мае грошы
І сам не вельмі харошы?
Што грош любіш, не Сцяпанка!
Недарма дворскі хлеб ела,
Паняю быць захацела!
* * *
Ды ў чужое гняздзечка
І сваім дробным дзетачкам
Ды чужы дом і вёсачку
Вязеш малыя дзетачкі
Мы б цябе больш любілі
Ды як у сваім гняздзечку
Ян Чачот. Выбраныя творы.
Менск, МФ «Беларускі кнігазбор», 1996.
ISBN 985-6318-06-8