Jan Cacot

Раскажу толькі пра сам Менск. Але ж якую я зраблю перад літаратарамі справаздачу, калі мушу пісаць коратка? Раскажу пра тутэйшы тэатр. Быў у ім пазаўчора. Ох, якое тут кепскае свяцілішча мае польская Мельпамена! Тэатр такі малы, што партэр з месцам прадстаўніцтва можна б было амаль што змясціць у віленскай маскараднай зале. Сама сцэна шырынёй не болей пяці-шасці локцяў, даўжынёй, сумняваюся, ці была б пры адкрыцці самых далёкіх заслонаў паўтара раза гэтага. Кулісы такія малыя і месца за кулісамі такое шчуплае, што ўсіх актораў нават здалёку ўбачыць можна за гэтымі кулісамі. Ложаў - уверсе і ўнізе - 23. Ніжнія - у самім партэры, толькі адгароджаны; верхнія такой самай вышыні, як у нас ніжнія. Тыя, што сядзяць на галерэі, паблізу столі, мусяць перагінацца праз бар'ер і падсаджваць пад столь галаву, каб можна было што бачыць. Аднак лаўкі ў партэры зусім не кепскія: непараўнальна лепшыя, чым віленскія, якія наўрад ці могуць нават звацца лаўкамі. Але што асаблівае,

Яўрэй у ім свечак запальшчык,
Заслоны заўжды падцягальшчык,
Яўрэй тут разносіць талеркі -
На іх апельсіны, цукеркі.
Ля выйсця - бабуля старая
Тут дзверы сукном затуляе.
У партэр праз іх трэба ракам
Улазіць панам-небаракам.

Апускаю тут апісанне пастаўленай трагедыі пад загалоўкам «Лех, сын Кракуса», - ці то з французскай перакладзенай, ці то ў Менску народжанай.

Ой, бо Лех -
Аж грэх,
Пустата,
Лухта,
Карчмарства,
Штукарства,
Смешкі,
Пацешкі,
Лехі, Кракі,
Світкі, фракі.
Мнагаслоўе,
Безгалоўе.
Трагедыя,
Камедыя.
Усё недарэчы
Ў беднай той рэчы.
Мешаніна,
Блытаніна.
Ой, Лех,
Аж смех.

Пра ігру актораў не хачу нават гаварыць; разглядваннем памяшкання і прыглядваннем за ложамі заняты,

Не прыкладваў намагання,
Каб сачыць за іхнім граннем.
Не хачу іх ні хваліць,
Ні іх гранне тут чарніць.

Але скажу больш-менш падрабязна пра адну актрысу, пра якую з пахвальбой расказваў мне Ануфры⁵ і за ігрою якой пагэтаму я сачыў больш уважліва.

То Жукоўская - не знаю,
Хто яе высока ўзнёс:
Хоць яна і не ліхая,
Твар - не наш, гарбаты нос.
Паглядзець - як вугаль, вочы
І каса - чарней ад ночы.
Як дзве дужкі - бровы,
Губкі - пурпуровы:
Ганіць тут не стану!
Ну, а што да стану -
Надта ж ён нязграбны
І, скажу, не вабны.
А ледзь скажа слова -
Робленая мова.
Ах, што за гаворка -
Так сабе акторка.

Але самае важнае - ложы. Я, як нахабнік, прыглядаўся да жанчын. І што ж? Мусіў навіну аглядаць як навіну; паколькі я першы раз у Менску,

Ішлі ў галаву параўнанні
Да гэтых жа нашых лажастых,
Тут сціплыя болей ва ўбранні,
Не ўбачыш зусім «ларнецястых».
Калі ж паглядзець на іх твары -
У кожным ёсць нейкія чары.
Прывабныя ў цэлым дзяўчынкі,
Румяныя, нібы малінкі.
Якаясь высокая сіла
Іх шчодра, дзяўчат, адарыла
Абліччам узнёслым, чароўным,
Паглядам глыбокім, тактоўным.
Ды штось не такія ў іх вусны
(Хаця не пра іх сёння мова).
І целам з іх кожная тлуста -
Прыкмета, што ўсё-ткі здарова.

Але час, як бачу, канчаць ліст: якраз далі для перапісвання капы дзве папер.

Adie, adie!⁶

Ян

Заўтра выязджаем у Наваградак

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

25 ліпеня (6 жніўня) 1819, Вільня

Ах, які ж ты добры, Адаме: мне не напісаў пра тое, як заехаў¹, а напісаў Гераніму², Гераніму, які не заўсёды жыве цяпер у горадзе і які якраз спаў, калі мы тут круціліся, выпраўляючы цябе ў дарогу, калі, вядома ж, болей мяне, чым яго трывожыла, ці даедзеш ты шчасліва з тым, каго я даў табе ў праваднікі; калі ад Яна патрабуеш слоўнікі, а Геранім толькі паведамляе гэта Яну. Я быў бы неразумны, калі б за гэта крыўдаваў на цябе альбо па-рамантычнаму зрабіў вывад, што ты забыў таго, да каго не пішаш. Можа, я перабольшваю, як кожны (калі магу мець гонар насіць наданае вамі ж празванне) лютніст і дастаткова, як ведаеш, чулы, а да цябе такі прыязны, але я не магу, калі хочаш ад мяне чуць адкрытую праўду, якая мяне часта губіць, не магу сказаць, каб я не сумаваў ад таго, што ты да мяне не пішаш.

Не ведаю, ці даваў табе калі довады прыязні, якая перарасла ў найчысцейшую, найчулейшую любоў. Можа, ты яе бачыў, калі хацеў бачыць. Сапраўды, я так да цябе прывязаўся, што калі б і ты да мяне нешта падобнае адчуваў, была б з нас надзвычайная пара сяброў.

Былі, аднак, такія часы, калі, гледзячы на Кардыналію³, ты ўздыхаў, што не было з табою мяне ў Вільні, калі ты ва ўсім горадзе не бачыў больш іншых, акрамя мяне, прыяцеляў, калі адкрываў мне самыя глыбокія, для ўсіх і сёння недаступныя і мною верна ў сакрэце захаваныя тайнікі твайго сэрца, калі ты прагнуў пісаць мне, выліць у пісьмах усю сваю душу. Усё гэта мінулася, не ведаю чаму. І сорам мне, што не здолеў утрымаць гэтак са мною звязанага сябра, якога і цяпер найчулей люблю. Насталі потым часы, калі, заснаваўшы арганізацыю з незнаёмых мне асоб, мяне паклікаў у кола табою выбраных новых прыяцеляў амаль праз год; не дазволіў мне быць бліжэйшым удзельнікам тваёй славы, іншых да яе ахвотна прылучаючы, а мяне аддаючы іх волі. Не гневае мяне і тое, што ты лічыш іх больш годнымі (хоць кожны больш годны, калі ўжо стаў больш годным), але гэты ўчынак не паказвае ані адкрытасці, ані вялікай прыхільнасці. Не хвалю цябе за тое, што ты баяўся паказаць мне свае творы, хоць я цябе і прасіў. Але і тут не ведаю, як думаць: ці ты недаацэньваў сябе, ці мяне залічаў у надта вялікія геніі, ці, наадварот, лічыў мяне няздольным іх ацаніць? Даруй мне, што так адкрыта выказваюся - можа, цябе ўсё гэта болей раздражняе і абражае, чым схіляе на мой бок.

Можа,

Лішне нагаварыў я, мо сказаў бесталкова,
У запале пусціў на паперыну слова.

Ёсць нейкая неадпаведнасць у нашых характарах, ці хутчэй талентах, якая робіцца ўсё больш відавочнай, ці, можа, у натхненні, якога мне з прычыны той розніцы дасталося меней; усё гэта аддаляе нашы сэрцы ад найцуднейшага ў свеце сяброўства, дазваляе толькі мець верную, пастаянную і шчырую прыязнасць, якую таксама можна лічыць на свеце цудам.

Здаецца мне, што я варты прыязнасці. Якую ж я атрымліваю? Вядома, аснова ўсякіх нязгод паміж людзьмі - гэта ўласная карысць. Нягледзячы на тое, што нешчаслівае, як ты ведаеш, у мяне самога і ў маіх бацькоў становішча, гэтага я ніколі не маю на мэце. Усё, што магу, я ахвотна ахвярую сябрам; я ўсё ж не без разважлівасці, сталы, не пазбаўлены таварыскасці і аж праз меру чулы. Пахваліўся і напісаў пра гэта - што ж, хай так і застаецца. Шчыры не тоіць, што пра сябе думае. Той, хто кепска думае і не ў разрэз з перакананнямі іншых, магу сказаць, і сябе не ведае.

Але досыць пра гэта. Хацеў бы табе паведаць што з навін. Але ніякіх няма, а пра выезд нашых Геранім табе пісаў. Выезд твой у Коўна⁴ пэўны; калі б, аднак, Чэрскі⁵ і не пакінуў ад сябе намесніка альбо рэкамендаванага ўніверсітэт не прыняў, можаш, як казаў Геранім, быць пэўны, што месца ў Вільні будзе.

Што да мяне, то я вельмі многа меў прагулак. Амаль кожны вечар цягаемся з Пясецкім⁶ за горад. Зрэшты, вольны час займаюць звычайныя нашы заняткі.

Я ўжо напісаў баладу «Арыён»⁷ і амаль што не закончыў «Бекеша».

У цябе, напэўна, ёсць што мне паведаміць. Цікавіць нас могуць усе нашы наваградскія знаёмыя. У Вільні кола нашых знаёмых, тым болей такіх, якія б былі ў нашай супольнасці, вельмі невялікае.

Не магу пісаць да цябе весела, бо мой гумар цяпер трохі надкіслены; тут я не магу не засмяяцца, бо прыпомніў, што чуў,

Як той наш калега школьны,
Што праз долі сваёй звівы
Сёння ходзіць з вугламерам,
Перакройваючы рэчкі, землі,
А знаў косінусы, сінусы
Ён тады, як альфы, гамы -
Гэты Цыдзік, гнус, няжвавы,
Той, каго мы змалку знаем,
Ажаніўся і, каб хутка
Напладзіць Цыдзікаў племя,
Адным махам аж чацвёра
Выдаў Цыдзічат на свет.

Во якое дзіва!

Гэтымі днямі напішу да Тамаша. Ты бывай здаровы і скажы сваім прэсіерам⁸, каб ліст да мяне абяцаны выдрукавалі. Я спадзяюся дзесьці ў палове жніўня рушыць да вас. Кланяйся ад мяне сваёй сям'і. Слоўнікі павінны ўжо быць адасланы Геранімам.

Бывай жа здаровы і папраўляйся! Твой

Ян Напалеон⁹

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

21 верасня (3 кастрычніка) 1819 г., Вільня

У мінулы чацвер раніцай, развітаўшыся з маёй і тваёй сям'ёю, выехаў я поштаю з Наваградка і вечарам быў у Вільні. Знайшоў тут амаль усіх нашых сабраных прыяцеляў, апрача Юзафа старшага і Тэадора², які сёння да нас завітаў. Пра твой выезд у Коўна ўжо чуў у Наваградку ад тваёй мамы. Ліст ад Францішка³ даставіў Аляксандру⁴ - у ім, напэўна, піша (бо мне вусна казаў) пра мундзір, які ты меўся прыслаць Юрасю⁵. Не ведаю, як ты гэта зробіш. Мундзір жа табе самому патрэбен - не думаю, што ў цябе ёсць у запасе грошы, каб справіць новы. Каб выканаць сваё абяцанне, можаш у Коўна набраць сукна, напрыклад, за рублі два локаць, альбо колькі рублёў гатоўкай паслаць у Наваградак для куплі сукна там - яго тамашнія крамнікі наўмысна напрывозілі многа, бо трэба студэнтам на адзенне. Сукно някепскае і нават больш таннае - злотых 10. Гэта сукно мясцовай фабрыкі. З яго можна зрабіць сурдут, бо на сам мундзір патрэбна лепшае сукно, прытым яго ж яшчэ трэба аздобіць як след. У Наваградскай школе сурдуты большыя, чым што носяць.

Адвозячы майго брата ў школу без мундзіра, спраўляць які не было дзеля чаго і за што, бо ў яго ёсць яшчэ ранейшае адзенне, а на новае ў нас няма грошай, меў я пра мундзіры вялікую размову з Лютастанскім⁶, не дыспут, а якраз размову, бо не спрачаліся. Якая гэта дурнота кіраўніцтва ўніверсітэта - забараняць прыём у школы вучня без мундзіра! Вось яна, хвалёная і патрэбная для асветы рэформа! Што за глупства! Мы з Лютастанскім і смяяліся, і абураліся, чытаючы такія пастановы; але што ж рабіць, мусілі прызнаць, што любы кіраўнік, а духоўнай школы тым болей, павінен тут падначальвацца - так што давялося згадзіцца, што майму брату без мундзіра ісці ў школу нельга. Каб усё ж мог ён вучыцца блізка каля дома, у межах Літвы, вымушаны былі яго абмундзіраваць! Як жа хутка можа наша Літва з такімі правіламі перагнаць іншыя краіны ў свеце! Да старых глупстваў дадаюцца новыя, пабольшваючы даўнейшае бязладдзе ў школах.

Учора прачытаў твой ліст, які ты напісаў нам. Вельмі скардзішся ў ім на сум, які неадступна спадарожнічае кожнаму, хто пераносіцца з месца свайго пастаяннага прабывання ў зусім чужыя для яго краі. Вялікая павінна быць твая туга, вельмі вялікая! Сам ведаю, што гэта такое - ад'ехаць ад сям'і, верных сяброў, пакінуць мясціны, з якімі звязаны тысячы салодкіх успамінаў пра былое жыццё. Час і заняткі дапамогуць табе пазбавіцца ад суму... Старайся быць вясёлым, Адаме. Твая вясёласць - гэта і наша вясёласць, тваё шчасце - гэта і наша шчасце. Цяпер хацеў бы даць табе ў гэтым лісце некаторыя парады, як весці гаспадарку ў тваім доме, але не магу пра гэта многа пісаць, бо хутчэй трэба канчаць ліст і занесці яго Гераніму, каб адаслаў да цябе. У наступным лісце выкладу табе, што мне важным здаецца ў вядзенні гаспадаркі. Паведамі толькі мне, ці твой служка з табой разам сталуецца, ці ты яму наймаеш асобны стол.

Грэчаскі слоўнік, які мы ўзялі пад распіску ў дамініканцаў, адашлю табе цяпер жа, калі толькі Геранім здолее адправіць поштай такую вялікую штуку.

Хацеў бы напісаць табе болей, але не ведаю, што пісаць, тым больш што спяшаюся адаслаць гэты аіст. Пра тое, - што ўспомніцца, напішу пасля. Бывай здаровы!

Ян

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

30 верасня-2 кастрычніка
(12-14 кастрычніка) 1819, Вільня

...Жыву я цяпер у нашага ксяндза Дзяніса¹, і Тамаш² таксама тут жыве. А што, каб ты ведаў, робім? Болей за ўсё бадзяемся, спім, дыспутуем, спяваем, смяёмся і на катар хварэем. Да працы не вельмі рвёмся - яшчэ з вакацый прывезлі да яе нейкую агіду; толькі забаўляцца ды гаманіць ахвота, а не чытаць ды пісаць. О, калі б ты быў цяпер сярод нас траіх! Якія тут разважанні пра матэрыю, душу, пра аналагічныя ланцугі, пра час і прастору, пра магнетызм!..

Чытаю цяпер Эмілія³. Апрача гэтага, у мае заняткі, не кажучы ўжо аб працы па здабыванні хлеба, уваходзяць - вывучэнне айчыннага права і паўтарэнне лекцый Гродэка па лацінскай літаратуры. Ты пытаешся ў мяне ў сваім лісце пра мае далейшыя планы, ці я на ранейшым месцы і ці тыя ж засталіся ў мяне задумы. Не трэба было нават пісаць пра гэта. Што ж я сёння іншага зраблю, як не тое, што раблю? Куды пайду, за што яшчэ магу хапацца? Кажу сабе часта:

Сеў ты ў балоце,
Сядзі ж там, Чачоце!

Сяджу і сам не надта ведаю, што са мной можа стацца. Перспектывы на будучае мне не відаць і на тры крокі - ат, не вельмі светлыя ў мяне гарызонты, не бачу ўперадзе аніякай прасветліны. Можа быць, я так і застануся «пісцом», але магу - толькі не ведаю, як хутка, бо гэта залежыць ад многіх акалічнасцяў - стаць панам юрыстам. Бяда, мой браце, бяда, асабліва пры нашых сумных нястачах, пра якія ведаеш. Але сваёй вясёласці не трацім. Былі б толькі здаровыя - адолеем усе беды. Болей за ўсё ўздыхаем па свабодзе. Ведаеш, як цяжка мусім працаваць, каб зарабіць на хлеб; не ведаю, ці можна іначай, як вывучыўшыся на адваката, вырвацца з цяперашняй ганебнай няволі. Таму мушу развітацца ў гэтым годзе з лютняй, не займацца пісаннем, нават буду паменей чытаць твораў, не звязаных з правам, прысвячу ўсяго сябе толькі праву.

О, што за змена ліхая!
Прэч, лютня, прэч, дарагая!
Цябе выганяю з каморы:
Сухія цяпер права-зборы
Запоўняць месцы твае,
Займуць, займуць сталы мае.
О, што за змена ліхая!

Што ж рабіць, калі трэба! Прысвячу сябе праву, а каб лягчэй адолець гэту навуку, надумалі мы з Пясецкім і з другім, табе незнаёмым прэтэндэнтам на правазнаўца, штудзіраваць запісы лекцый Даніловіча⁴, спадзяёмся нават дастаць пісаныя яго рукой сшыткі. Так што колькі дзён ужо вучым nota bene грамадзянскае айчыннае права; Даніловіч чытае ў гэтым годзе рускае права, а разам з ім і мясцовае крымінальнае, але на гэтыя лекцыі, меней для мяне цяпер патрэбныя, хадзіць не магу, бо мушу ў гэтыя гадзіны пісаць у Пракураторыі. Думаю толькі, не ведаю, ці гэты сухі шкілет nocturna diurna manu rertere⁵ статут і іншыя юрыдычныя каштоўнасці. Чытаць буду, прымушу сябе абавязкова. Ці не выйду на якую-небудзь вышэйшую ступень у Пракураторыі, ці не пазбаўлюся тых начальнікаў, што заўсёды сядзяць над каркам, ці не буду нарэшце мець болей вольнага часу ад сваёй аслінай работы і ці змагу яго скарыстаць як хачу! Такія ў мяне перспектывы і планы; іншых не бачу, ды і больш брацца за што-небудзь не магу. А што з нас будзе, пакажа час; цяпер гэта мне не ў галаве. І гэтак мне лепей...

Не пасылаю табе балад, якія ты прасіў, бо не магу (і сам не ведаю, ці не магу) абцяжарваць занадта пакет. Не пытаўся ў Гераніма, ці можна паслаць многа твораў, а зрэшты таму не пасылаю, што не перапісаў яшчэ раз, бо не было калі. Як будзе яшчэ магчымасць, прышлю тыя балады і «Свіцязь»; можа, тым часам закончу. Таксама падам табе звесткі аб сённяшніх вячэрніх сцэнах. Пасля праўных заняткаў пайшоў на гарбату да Тарэзы, гэтай даўняй гарбатніцы Тарэзы... Прыйшоўшы адтуль у пакой, знайшоў тут апроч Тамаша і Дзяніса - Ануфрыя⁶, Шырокага⁷ і Дамейку⁸. Гэтыя госці думалі наняць пакой для Дамейкі, а мы, гаспадары,

Вольныя ад тых клопатаў,
Узнялі голас боскі
І высокімі тонамі
Гэтыя антыфоны⁹

«Лісічка, жоўты грыбок»¹⁰ пачалі спяваць. Ануфрый узлаваўся, што гэтым спевам мы перарвалі размову пра важныя планы наконт кватэры,

Кінуўся да зброі,
Ідзе на Тамаша...

Па «вайне» пайшла ізноў опера... Мы спявалі яшчэ з большым запалам «Слімачкоў не баіцца» etc. Урэшце разышліся. Я пайшоў да Юзафа Малодшага, цяпер кандыдата; ён ляжаў у ложку і чытаў. Пачаў і я чытаць у «Pamiкtniku naukowym» сербскія песні¹¹: якія цудоўныя, якія мілыя!.. Хацеў табе адну тут выпісаць, але ты, мусіць, яе чытаў. Параўноўвалі потым з арыгіналам перакладзеную, здаецца, Нарушэвічам¹² оду Піндара¹³ да Герона. Цудоўная! Асабліва пачатак, а верш адзін (чамусьці толькі канец яго помню) пра «вусны спеўныя» знайшлі лепшым за арыгінал. Ізноў я пашкадаваў, што грэцкую мову ведаць не буду... Нічога тут ужо не зробіш; аднак, каб заспакоіць сябе, намерыўся ўсё ж навучыцца перакладаць хаця б Анакрэона¹⁴. Хто ведае, ці даб'юся гэтага...

Маё паліто, якое ты забраў, як можаш хутчэй вышлі мне, бо ў майго брата на зіму няма ні паліта, ні сурдута. Я сказаў дома, што прышлю яго, і трэба прыслаць, бо грошай, каб справіць што новае, цяпер няма. Таму вышлі, калі ласка, - усё ж у цябе ёсць паліто, а я сваё pubice¹⁵ насіць не магу, бо старое і дзіравае...

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

16(28) лістапада 1819, Вільня

Адаме! Табе высланы ўжо некаторыя вершы, што выконваліся на ўрачыстасці з нагоды ўшанавання Яроша¹ (высылаю цяпер рэшту), але не пасылаем апісання таго, што рабілася на гэтай урачыстасці...

У нас узніклі прадчуванні, што ты прыедзеш.

Кінуліся да пёраў, песню на прыезд твой пісаць! Такім чынам з'явіліся дзве песні². Але калі мы перад самай урачыстасцю ўпэўніліся, што ты не прыедзеш, не шукалі ўжо да іх напеваў; які ў час банкета пад уздзеяннем келіха нарадзіўся ў мяне матыў, на такі твой Ян і пачаў спяваць гэтыя песні. А любы Тамаш, памагаючы мне, як мог, няроўным голасам уторыў. Здавалася нам, што ты таксама сядзіш з намі на бяседзе...

Успомніўшы цябе, мы ўсе разам засумавалі. Але ўсякія турботы тонуць у добрым пітве. Выпілі за тваё здароўе. Каб ты быў здаровы і заўсёды шчаслівы!

Віно падбадзёрыла нас, і мы заспявалі тваю одку³. Далей спявалі

Верш, напісаны той мовай,
На якой наш люд вясковы,
Песні простыя свае
Найчуллівыя пяе,
Жывучы ў цяжкім прыгнёце,
Век працуючы ў поце
На няўдзячных нас у полі
З мараю аб лепшай долі.

Ой, мілыя нашы браты! І на вашай мове для нас склаўся вершык. Спявалі мы «Да пакіньце горла драць». Матыў маем для яе найцудоўны! Тамаш з гэтай песняй не толькі ў нас, але і перад спевакамі ў пансіёне выстаўляўся. І здабыў сабе вялікую славу! Старыя былі яшчэ ў большым захапленні. «Ах, як цудоўна! От гэта, - казалі, - сапраўды народны спеў! А які цудоўны матыў! Што там вашы італьянскія ля, ля, ля... як неба ад зямлі!» (Пачуеш яе, Адам, як да нас на каляды завітаеш - ты ж павінен без усякіх цырымоній нас адведаць. Помні, прыедзь.) Паведаю табе яшчэ гісторыю гэтага матыву.

Да імянін Дзяніса я напісаў некалькі мужыцкіх песень, сярод якіх астатняя - «Да пакіньце ж горла драць», найбольш прыйшлася даспадобы Тамашу; прыдумаў, як ведаеш, да яе матыў і гэтай песняй усюды, як цыган на кірмашы, хваліцца. А раз спадабалася песня, я мусіў напісаць вершы і для Яроша і той самы верш «Да пакіньце ж...» перарабіць і для яго. І не толькі гэта, але і «Што ж мы вашэці скажам», разахвочаныя, спявалі. Словам, на імянінах і чыталі, і спявалі...

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

7(19) снежня 1819 г., Вільня

Сёння па дзевяцідзённым ляжанні я, нарэшце, злез з ложка. Моцна хварэў на рэўматызм - у лапатцы і ў баках, а таксама на гарачку з насмаркам і кашлем. Прайшла хвароба. Каб выгнаць рэўматызм, былі прыпісаны мне п'яўкі, а з правай рукі нават пускалі ланцэтам кроў. Амаль адусюль ужо вылез гэты нядобры ягамосць, у баках толькі, каля паясніцы, пакінуў, не ведаю, ці надоўга, свае засады. Спадзяюся, аднак, праз колькі дзён канчаткова выздаравець. Ты, Адаме, не хварэй, беражыся як можаш, і, галоўнае, сваімі думкамі не падвойвай сабе пакут. Мы радуемся, што абдымем цябе на каляды. Там ужо пра нашы здароўі, сумоты і забавы нагаворымся колькі трэба...

«Бекеша» і «Арыёна» таму не пасылаю табе, што па адным толькі маю экземпляры, што «Арыён» яшчэ in crudo¹, патрабуе хоць збольшага дапрацоўкі, што абедзве гэтыя балады мне самому нават не вельмі падабаюцца, а «Бекеш», выстаўлены на крытычныя штыкі маладога Юзафа², нямала атрымаў чосу, і я хачу сядзець ціха, пакуль не папраўлю. Хацеў бы паслаць табе смачнейшыя прысмакі: што ж пасылаць не апрацаваныя яшчэ чарнавікі! Выбачай жа, можа, прышлю, а можа, і не; але як будзеш у нас, прачытаю табе з ахвотай.

Будзь здароў, дарагі! Чакаем цябе з нецярпеннем. Барані Божа, ашукаць нас - будзем крыўдаваць. Прыязджай, прыязджай здаровы на калядныя кілбасы!

Твой Ян

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

20 траўня (1 чэрвеня) 1820 г., Вільня

Ты нават не ўяўляеш, што ў нас цяпер з промнямі¹ робіцца! Тут так і просяцца на язык твае словы:

Ktoby siк mуgІ spodziewaж, ktoby mуgІ przenikaж,
Їe caІe kiedyњ Wilno nos bкdzie zatykaж².

Ужо ў нас ёсць каля паўтары сотні прамяністых, а на мінулай жа сходцы было недзе каля ста дваццаці прысутных. Штораз лічба павялічваецца, многія былі з тых нават, якія спярша супраць нас выступалі... Хаця некаторыя бабы, і нават «бабы» вусатыя, не кажу праследуюць, а ўсё ж насміхаюцца з нас, дзіўная разам з тым хуткасць пашырэння прамяністасці, яшчэ болей радуе нейкае ўсеагульнае жаданне не да часовага, а да сталага згуртавання - такое з'яднанне можа даць надзвычайныя вынікі. Нездарма ж цяпер на лекцыі фізікі ціха, як у вуху! Найгоршыя свавольнікі - а сёння гэта нашы стольнікі ды падваяводы - сядзяць прыстойна; нават на лекцыях прафесара, з якога можна пасмяяцца, сядзяць, як быццам іх і няма! У касцёле, калі там не набожная балбатня, - усе паводзяць сябе сціпла, сапраўдны ў ім спакой; няма аглядвання, таго свавольства, бясконцых размоў, словам, іншы студэнцкі свет! Такі вось вялікі ўплыў некалькіх на непараўнальна большую масу людзей, так бярэцца ўсімі добры прыклад. Рэктар бязмежна рады з прамяністасці, найбольш яго радуе нечуваная перамена ў касцёле. Тамаш быў у яго, расказваў яму пра мэты прамяністых; ласкава прыняты, атрымаў запэўніванні ў спрыянні нам.

Праследвальнікі, пасаромленыя, бяруцца за галовы; самі не ведаюць, што гэта робіцца. Не могуць зразумець, як можна столькі сабраць і каб яшчэ болей жадала стаць прамяністымі. Славінскія, Карэвіцкія, Сероцкія, Смакоўскія і г.д. лопаюцца ад злосці, абмяркоўваюць, смяюцца на ўсю губу, але не могуць заспакоіцца. Ардынец³, які далучыўся каля Паплаўскага млына да прамяністых, што ішлі на мінулую сходку, і быў з вялікай канфузіяй вытураны адтуль, абяцае цяпер сабраць саюзы контрпрамяністых! О дурная галава! Адзін яго хаўруснік па лайдацтве, стаўшы прамяністым, адарваўся ад яго банды і цяпер пачынае шчыра выпраўляцца і некалі не пашкадуе, што развітаўся з распустай і са сваім кіраўніком. Такія вось неспадзяваныя вынікі прамяністасці! Дзякуй, тысячу раз дзякуй Тамашу, што, як брат яго Ігнацы, які знайшоў на замкавых гарах дарагі шпат і не ведаў сам, што гэта за камень, таму кінуў за печ, дзе ён праляжаў год, і толькі гэтай вясной, з цяжкасцю разбіўшы, даведаўся хпопец, што трымае ў руцэ скарб вартасцю ў некалькі тысяч чырвоных злотых, так і Тамаш, натрапіўшы на непараўнальна большы скарб - спосаб паляпшэння нашай моладзі, разбіў сёння гэты камень, што доўга праляжаў пад купінай часу без руху, камень, на якім будуць шліфавацца розум і норавы маладых людзей, а тысячы праменьчыкаў, выпушчаных з яго, абавязкова зберагуць добрую частку моладзі ад распусты, палепшаць яе. Сама назва прывабная - Прамяністы; тут і забава, і спрыяльнае поле для вершаскладання, для трактатаў пра якога-небудзь гістарычнага польскага дзеяча, урэшце, для гумару, месца для новых знаёмстваў, а то і да больш блізкіх саюзаў аднаго з адным, што робіць людзей лепшымі, больш спагадлівымі адзін да аднаго - усё гэта прыцягвае ў згуртаванне прамяністых тых, хто шчыра хоча ўдзельнічаць у агульных забавах і прытрымлівацца прынятых правіл паводзін і маралі, узаемнай дапамогі, а таксама такіх, якія, ведаючы, што там ёсць і некалькі дзесяткаў паноў, для пабратання іх з беднякамі гатовы разам папіць малака⁴. Словам, і фанабэрыстыя не будуць для нас бескарысныя, бо і іх, калі яны ўцягнуцца ў прамяністаць, мы знейтралізуем, прывядзём іх да еднасці і згоды з усім згуртаваннем і навучым, надзьмутых, як яны павінны жыць на свеце. Няхай жыве Віўлас⁵!

Пра падзел прамяністых на ваяводствы, пра ўстаноўленыя службы, пра пункты правіл абавязкова яшчэ табе напішу, бо мы і ў прынцыпе павінны цябе пра ўсё гэта інфармаваць. Пасылаю табе верш Зана і «Малітву»; мае прамяністыя прамовы, калі будзе час іх перапісаць, я прышлю табе недзе пазней.

Агінскі⁶, які вывучаў згуртаванні за мяжой, хоча прачытаць нам лекцыю; пра гэта абавязкова паведае табе Тамаш ці хто іншы. Я мушу ўжо ляцець у Пракураторыю - там, калі змагу адарвацца ад работы, яшчэ што-небудзь табе дапішу; калі ж не, закончу і на гэтым.

Не закончыў... бо мушу табе паведаміць яшчэ добрую вестку: твой Францішак⁷ гэтымі днямі прыедзе ў Вільню, каб засесці пісарам у нашай Пракураторыі. Выстараліся мы для яго на некалькі месяцаў - можа, тры ці чатыры - месца. Выехаў адзін з нашых таварышаў за мяжу на воды, і Францішак зойме яго пасаду і зможа цяпер для далейшага прабывання ў Вільні шукаць сабе кватэру. Я нядаўна напісаў яму пра гэта, наказаўшы, каб ехаў без затрымкі, і таму, пэўна, хутка да нас прыбудзе. Так што, едучы на канікулы, не ў Наваградку ўжо, а ў Вільні з ім абдымешся.

Аляксандр здаровы, учора аддаў яму Францішкавы лісты; просіць, каб ты яму як найхутчэй прыслаў сукно.

Бывай здаровы.

Ян

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

26 траўня (7 чэрвеня) 1820, Вільня

Пасылаю табе сваю пэрыоху¹, з якой выступіў на мінулай прамяністай сходцы. Калі Ануфры² яшчэ не пасылаў табе прачытанага на першай сходцы Тамашовага верша, то я вазьму яго ў Ануфрыя і вышлю з лістом. Для заўтрашняга сходу, які мы правядзём, калі палепшыцца надвор'е, у мяне ўжо ёсць вялікая haranga³ супраць патрыятычнай балбатні. Бо запальчывыя галовы, як і мая калісьці, часта не да месца і не на карысць руху дэкламуюць экзорты⁴; думаюць, што словамі яны ўсё змогуць заваяваць, але дачасныя размовы могуць нарабіць болей шкоднага, чым добрага. Дык вось я і выказаў ім, што шум гэты пусты, што трэба перш за ўсё паляпшаць норавы, брацца за навуку і працу, а тады ўжо, шукаючы палёгкі ў нашых пакутах, вырашаць, што рабіць, каб стаць добрым патрыётам, якім чынам змагацца, каб заваяваць лепшую долю не толькі сабе, але і нашчадкам. Вельмі цяжка мне было ўтаймоўваць свае парывы, я сам, кажучы пра гэтыя спосабы змагання, ледзь не стаў балбатлівы. Таму адкінуў усё, што магло б залішне запальваць, бунтаваць розум, і ўжо больш памяркоўна выказваў свае меркаванні. Ах, як гэта цяжка гаварыць калі сам як нявольнік! Як балюча вучыць братоў маўчанню, у той час, калі, наадварот, хацеў бы заклікаць да таго, што думаю папраўдзе! Трэба ведаць, што заяўляем так не толькі для чужых, але і для сваіх. Міхал⁵ - вялікі балбатун. Нічога не робіць, але балбатаць любіць без меры. Ён прыняты ўжо, хоць яшчэ не вельмі заслужаны, у правадзейныя члены, яго яшчэ з гэтай нагоды будзе вітаць Ярош прамовай, такой, як і мая пэрыоха прамяністая. Трэба абавязкова стрымліваць бурныя рэкламацыі. Вядома, што гаршчок, калі ўвесь час кіпіць, можа выкіпець дарэшты.

Прамяністых налічваецца ўжо каля 160. Але з ласкі нікчэмнага біскупа Кундзіча і баязлівага рэктара для нас пачынаюцца кепскія часы, бо ёсць пагроза забароны нашых адкрытых маёвак; яны павінны быць ужо нашым айцам вядомыя, таму яны змушаны табе ex officio⁶ пісаць, як прынята - усё гэта да майго апісання не належыць.

Хачу паведаміць табе, што Францішка яшчэ, не ведаю чаму, няма дагэтуль у Вільні, што Аляксандр - голы, чакае ад цябе сукна, а я каб табе не зрабіць прыкра, хацеў ужо нічога не казаць, але паколькі мы не павінны адмаўляцца ад святога права адкрытасці, хачу напомніць, што канчаецца травень, і несумленна будзе не адаслаць сукно. Знайдзі аказію і ўрэшце якім-небудзь паштальёнам адашлі.

Бывай здаровы!

Твой Ян

ДА ЮЗАФА ЯЖОЎСКАГА

22 жніўня (3 верасня) 1820 г., Наваградак

Браткі! Чалавек толькі ў марах шчаслівы. Колькі раілася ў мяне салодкіх мрояў перад выездам і ў дарозе! Нарэшце, я прыехаў, і ўсе ілюзіі зніклі. Я дома, дома - гэта толькі мне ведаць! Нішто цяпер і шчорсаўскія ўцехі. Застаўся ў Шчорсах толькі Ярош. Адам два тыдні таму паехаў у Туганавічы, шукаючы Тамаша, а Тамаш дзён дзесяць назад прыязджаў са Шчорсаў з Ярошам, шукаючы Адама. Не сустрэліся, паехалі ізноў у Шчорсы. Тамаш меў надзею пабываць у Туганавічах. Дзе яны цяпер, ці сустрэліся хоць, невядома. Так што, відаць, ад весялосці, усякіх прыемнасцяў нічога не засталося. Чалавек жа, калі ён прыгнечаны нечым, сам не ведае, чаго яму не стае, словам, як я ўжо казаў, я сам (няздольны пісаць элегіі) стаў элегіяй. Аднак для ўцехі прыводжу да сябе наваградскіх дзяўчат. Вось і цяпер адну, што ўчора сама да нас прыйшла (NB - са сваёй мамай) затрымаў на ноч, а сёння адвёз на мшу: і сёння ж другую забіраю, і зноў дзень (не кажучы пра начлег) весялейшы будзе. Грушкі для мацунку ем: самі яны ў рот ляцяць з дрэва, калі ляжу пад ім. Словам, раскашую, як магу, салодзячы вусны і сэрца, але да поўнага спакою сэрца ўгаварыць не магу. Жыву, як умею.

З грамадзянінам¹, які вымушаны да серады сядзець дома без ботаў, тады ж, у сераду, калі не дачакаемся Адама, збяромся і рушым праз Руту² ў Шчорсы. Затрымаемся там дні два, калі Ярош будзе рады так доўга пабыць з намі. Ну, што ж рабіць, заспяваем і ўдвух з Ярошам «Гэй, радосцю»³.

Быў сёння на мшы ў дамініканцаў і слухаў прапаведніка, які даводзіў, што мнагафарбныя кветкі, схіляючыся пад павевам зефіраў, сваім паклонам услаўляюць веліч Бога і вучаць чалавека рэлігіі. Я ўжо чытаў пра школьныя праблемы, бачыў акупацыю, чуў тлумачэнні выпісак і пераканаўся, што тутэйшыя дамінікане як былі, так і засталіся асламі. Я не адведаў іх у іхнім раскошным палацы, але рыхтуюся нанесці ім візіт, можа, нават зраблю гэта ў сераду, калі змагу тут спыніцца, едучы ў Шчорсы.

Хацеў бы да вас пісаць ды пісаць, але не пісаў, бо забаўляўся з паненкамі, а, па-другое, нічога цікавага ў галаву маю не прыходзіць - вобразы ж майго суму не хачу і для сябе ўзнаўляць, і вам маляваць... Д'ябал бы яго забраў, гэты сум, калі дзеўка ў першай хаце сядзіць. Бывайце ж здаровы - кланяйцеся Паплавам, Пагулянкам⁴ і ўсім месцам нашых праходак; праз колькі дзён убачымся.

Ян

22 жніўня 1820, у нядзелю - з Наваградка.

У панядзелак аддам на пошту, а недзе ў аўторак або сераду, калі я буду каціць на колах у Шчорсы, прачытаеце.

(Да Петрашкевіча)

Пане Ануфры, забяры ў Наддэяў музычную скрынку, даўно прысланую мне з Наваградка, каб я занёс яе ў рамонт, і аддай рамантаваць яе арганнаму майстру ці каму там трэба, і скажы, каб да 1 верасня была папраўлена: як прыеду, трэба будзе адаслаць той жа фурманкай, якая прывязе мяне. Не забудзь!

(Да Яжоўскага)

Юзэфе! Ці схадзіў ты да Рустэма⁵? Схадзі, калі не хадзіў яшчэ! Калі Францішак зможа знайсці месца ў мастацкай школе, пішы адразу ж. Бо ён нерашучы, таму што няма пэўнасці, і дамашнія, бачыце, клопаты!! - дзесяць трэба б паставіць тут клічнікаў. Што будзе з Ануфрыем? Ці не ведае? Няхай піша. Трэба думаць пра Францішка⁶.

ДА АНУФРЫЯ ПЕТРАШКЕВІЧА

26 кастрычніка (7 лістапада) 1820, Вільня

Любы наш Ануфры, калі надарыцца мажлівасць, будзем табе пісаць.

Ліст, які ты паслаў Адаму, ад Адама прыйшоў у нашы рукі. Чыталі яго са спачуваннем да тваіх бед. Бяда даганяе бедных усюды, відаць, таму, што яны і ёсць бедныя, мусяць усюды жыць з бядою. На падобныя напасці мы пасля доўгіх разважанняў, унутранай барацьбы, сумненняў, пакут, розных «ах» ды «ох» звычайна знаходзім суцяшэнне і заспакаенне ў такой формуле: «Што ж зробіш! Можа, калі будзе лепей?» Але і гэта ўсяго пытанне, адказ на якое можа даць толькі зацягнутая цёмнай заслонай будучыня. Тым і шчаслівы чалавек, што, нягледзячы на неспрыяльныя акалічнасці, заўсёды ў будучым спадзяецца на лепшае. «Што ж зробіш! Можа, калі будзе лепей?» - паўтарай сабе і шукай у гэтых словах заспакаенне, змагаючыся са сваімі напасцямі. Ты ж ужо сталы і цвёрды мужчына; не схілішся перад гнётам лёсу, таму доўгіх парад пра тое, як вытрымліваць гэты гнёт, даваць табе няма патрэбы - ты сам знойдзеш іх у сябе...

Дарагі наш Еж¹, выздаравеўшы так, што мог смела ехаць, ужо другі тыдзень, як выехаў у Шчорсы і пасля трохдзённай трасяніны (бо і дарога, і фурманка кепскія) спыніўся ў яснавяльможнага². Прыняты ім прыхільна і з абяцаннем, што яго адпоіць шчорсаўскім півам, бавіцца там добра, штораз пазбаўляючыся ніякаватасці, якую заўсёды адчуваеш у чужым, тым болей яснавяльможным доме, і спіць добра, з чаго я зрабіў вывад, што ўжо здаровы. Як зусім паправіцца - а гастранаміі яму цяпер за графскім сталом хапае болей, чым філасофіі, якую вывучае - і дойдзе к Новаму году да поўнай дасканаласці, то зможа ва ўсякім разе застацца ганаровым членам у таварыстве Хаданега³. Мы атрымалі ад яго два лісты, якія нас усцешылі, бо даносяць нам пра паляпшэнне яго здароўя і пра сельскае жыццё; так, абодва лісты былі б добрыя, калі б толькі адзін з іх не прынёс смутнай весткі пра смерць маткі Адама, якая 9 кастрычніка развіталася са светам. Даведаліся мы пра гэта дзён некалькі назад з іншага ліста. Адам і Аляксандр яшчэ нічога нават не ведаюць пра гэта. Мы папярэдзілі Францішка, каб нічога яму пра гэта пакуль не паведамляў. Цяжкую мы захоўваем яму навіну на каляды, калі прыедзе да нас. Цяжка было б яму (і будзе яшчэ), калі б даведаўся пра такое гора ў Коўне, дзе яму і так усё няміла, дзе і так ён гаруе, і так дакананы меланхоліяй. З чаго памерла, дасюль не ведаем, і як яны там бядуюць; ні пра што яшчэ Францішак, хоць я і прасіў, не пісаў. Вось якая перамена адбылася ў нашай братэрскай сям'і...

Колы машыны для пераробкі розумаў зрушыліся ці, правільней, пачынаюць зрушвацца. Бег яе, пакуль яшчэ слабы і неўрэгуляваны, стане з часам мацнейшы і больш пэўны, бо ў прынцыпе спружыны ходзяць добра. Некаторыя штучкі, не вельмі падабраныя, сталі на месца; але ж гэта гадзіннік звычайны. Тут усё ідзе як трэба. Анты⁴ дзівы твораць. Яны дзеляцца на ніжэйшых і вышэйшых; адны іграюць ролю дактрынёраў, другія - патрыётаў. Ад іх толькі шум, бо ў гэтым адно шукаюць сабе славы... Навуковы⁵ ўжо расплыўся па філарэтах - так назвалі цяпер прамяністых...

Цяпер раскажу пра сябе. Калі ты паехаў, я перабраўся ў тваю кватэру. Неўзабаве і Еж па сканчэнні кантракту на пражыванне ў доме Пузыны перабраўся сюды. Жылі мы ўдвух аж да святога Міхала - хоць было і холадна, затое свабодна. Я спадзяваўся, што на святога Міхала прыедзе ўпаўнаважаны, і думаў, што трэба будзе выдбаць што-небудзь з гэтага прыезду. Але праз дзень пасля святога Міхала прыехаў з Гыжны Міхал⁶ і прывёз кепскую навіну - што ўпаўнаважанага не будзе ў кастрычніку і што ў размове з ім прасіў, каб мне было дазволена жыць у тваёй кватэры, але атрымаў адказ, што нельга, што Пацы павінны прыехаць на зіму ў Вільню, што... словам, што ў кватэры адмаўляе...

Паколькі, дзякуй Богу, за ліст плаціць грашыма не трэба, магу пісаць табе многа, доўга, з адступленнямі, свабодна і не бісерам, нават чарніла можна не шкадаваць на вялікія літары... Паведамляю табе, што я па шыю ўжо закапаўся ў Статуце. Чым больш надаю яму значэння, чым болей разумею, што ён будзе крыніцай маёй долі, што мне ўжо няма як адступіцца ад гэтай мутнай крыніцы, тым робіцца ён прывабнейшым... З ім драмлю, з ім сплю, яго аднаго толькі і трымаюся, яму прысвячаю ўвесь свой вольны час. Лютні, ліры і ўсё такое закінуты пад лаву. Перапыняць мае заняткі над Статутам маюць прывілей толькі дзяўчаты і нямецкая граматыка, а потым - выпіскі. Так я заглыблены ў Статут, што калі з Жэготам пачынаем спяваць, то ён з кнігі нямецкай, а я са Статута што-небудзь спяваю!

Відаць, доля мае нейкую ахвоту цешыць чалавека сваімі абяцаннямі, якія, як пані, а да таго ж пані ўсяго свету, рэдка ажыццяўляе. Ад нейкага часу я выконваю то тыя, то гэтыя функцыі, але як быў «пісчыкам», так і застаўся «пісчыкам». І калі аднаго дня адважыўся папытацца ў пана мецэната: «Што са мной будзе? Так доўга пішу; бачу, што людзі, носячы паперы за адвакатамі і ходзячы на суды, мудрэюць; ці не можна б было і мне насіць паперы, хадзіць на суды і такім спосабам калі-небудзь атрымаць бірэт⁷?» etc, калі, кажу, выкладаў свае беды, атрымаў абяцанне, што буду хадзіць на суды, што дадуць мне нават справы пісаць etc. Першае пачынае ажыццяўляцца: цягаю чатыры тамы паперы і гэтулькі ж подпісаў - для справы з Мышкоўскім, якая цяпер вядзецца. Атрымаў я нават высокі гонар быць чытальнікам містычнай працы, а канкрэтней, займаць, на няшчасце, згаслую ўжо, а таму забытую і сёння не паважаную пасаду агента трыбуналу. Аж ахрып сёння, чытаючы гучна для глухога прэзідэнта пашарпаныя і заляжалыя паперы. Калі топішся - і за брытву ўхопішся. Усё раблю, што кажуць, з усім спраўляюся; а што, калі не захочуць казаць болей? Хоць будзе і цяжка, хоць нельга справіцца, ну і што ж? Трэба ж будзе працаваць, пераадольваць усё, а бяда кожнага навучыць. Ой, доўга ж мы ў гэтай школе! Ну ж і вялікія будзем мудрацы!

У пракураторыі ўсё па-ранейшаму, кланяюцца табе даўнія калегі, часта цябе ўспамінаюць. Рэч паспалітая⁸ пала, аратара няма. Мне казалі займаць гэту пасаду, але я прызнаюся, што так дакладна, як ты, я не змагу з гэтым спраўляцца, таму месца publice не займаў, нават цяпер, па абедзе, у той самы час, як да варштату хаджу. Пільнай і важнай работы няма ніякай. Капірую рахункі. Я заўсёды звязаны з самымі матадорамі. Таму карыстаюся правам распараджацца часам, як магу. Часта бываю на судах, часам да паловы другой гадзіны, зрэшты liber baro⁹. Хаджу на лекцыі Даніловіча і два разы на тыдзень на гісторыю лацінскай літаратуры Гродэка. Нічога не магу сказаць, вольнага часу цяпер у мяне трохі болей, але розныя працэдуры, звязаныя з Саюзам¹⁰, не вельмі дазваляюць эканоміць яго. Так што і сёння яшчэ вельмі вялікай карысці ад таго «вольнага часу» няма, праўда, я магу хоць наведваць лекцыі права, але без чытання юрыдычнай літаратуры яны - амаль пусты гук, што пралятае праз вушы. Як бы там ні было, круцімся без стомы. Што ж, і чарапахі неяк далазяць да мэты, а мы трохі ж хутчэй ходзім...

Янка

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

17(29) лістапада 1821, Варшава¹

Ян Адаму здароўя і добрага настрою!

Лётаючы па Варшаве ў пошуках Гёца², падраў свае боты, але нідзе яго асобна не мог знайсці. Ну ж і ўбогія тут кнігарні, у якіх хіба толькі раманаў безліч. Самае чытэльнае тут - раманы. Чытаюць іх дамы і чыноўнікі для адпачынку пасля цяжкай працы на кухні і на службе. Нямецкіх кніг тут, можна сказаць, зусім не ведаюць, бо не любяць. Пфаф і Вэнцкі зусім іх не трымаюць, Глюксберг³ толькі пахваліўся кнігамі Гётэ і Шылера, ды і то па адным экземпляры. Разрываць гэтыя экземпляры ён не можа, а значыць, і Гётэ як бы і не было на тутэйшым свеце. Прывязу вам каталогі кніг - пабачыце, якія тут літаратурныя багацці! О, намнога болей тут цукерак і цацак, чым гэтых цвёрдым ілбом падрыхтаваных гасцінцаў!

Усё тут кепска, усё тут будзе не даспадобы чалавеку, які не жыватом, а розумам глядзіць на тое, што дзеецца. Есці, піць, адзявацца, шпацыраваць, сваволіць, не ведаю, ці і ў Парыжы лепей можна. Але жыць свабодна, бачыць і чуць, што пачцівае сэрца можа ўзрадаваць, не ведаю, дзе больш цяжка.

Здаецца, нідзе больш не могуць людзі жыць так, як тут - для жывата і сябе. Міністры тут як бы для таго пастаўлены, каб прымаць падрады, браць з-за мяжы непатрэбныя краю, але за яго кошт, прадметы раскошы; магнаты, каб як мага даражэй прадаваць краю свае палацы, замяняюць свае маёнткі на дзяржаўныя. Словам, усе імкнуцца тут да таго, каб ухапіць у свае хцівыя кіпцюры ці то грамадскае дабро, ці чый-небудзь прыватны набытак, усе рвуць, махлююць, крадуць. У гэтым мастацтве палякі даганяюць ужо рускіх, а можа, са сваімі настаўнікамі і зраўняліся. Усё тут занята сабою, усё тоне ў роскашы, не помніць, што робіць. Здаецца, людзі гэтыя ў нейкай гарачцы: трызняць, смяюцца, рвуцца без сіл, як хворыя, адпіхваючы ўсякія лекі. Ой, калі б яны ведалі, якая небяспечная іх хвароба!

Быў я тут на пасяджэнні Таварыства прыхільнікаў навук⁴ - важная эпахальная падзея, якая ў год два толькі разы на гарызонце паказваецца! І тут безгустоўнасць, і тут прысутнасць аднаго толькі Нямцэвіча мяне цешыць. Сташыц⁵, наймудрэйшы з варшавян, выпальвае якуюсь прэлюдыю, у якой паведамляе, што будзе чытацца на пасяджэнні, даводзіць, як доўга і старанна над гэтым члены працавалі, паведамляе таксама аб смерці членаў, выклікае цень Патоцкага⁶; потым лічыць падараваныя Таварыству нешматлікія кнігі. Садзіцца ціха, але як Хадані, і хутчэй, чым Хадані, бо моршчыць лоб і вылуплівае вочы. Пачынаецца навуковае паведамленне доктара Арнольда⁷ пра шчодрасць польскіх паноў у дачыненні да лекараў. Узлез на грушку, сарваў пятрушку - ах, мая салодкая цыбулька! Вярзе суцэльную бязглуздзіцу - аніякага не ўбачыў я там сэнсу; лепей бы ён зрабіў, каб паведаміў, па колькі дактары бяруць за візіт, чым так бесталкова балбатаць. Гэта ж каб такое глупства, такое глупства - проста нельга выказаць!.. Далей нёс нудоту Скараход Маеўскі⁸, даследчык славян, і потым здзівіў займальным расказам пра невядомага ў польскай гісторыі караля Самоса, які жыў яшчэ да Кракуса, Ванды⁹ etc. etc.; выдабыты аж з 3-га стагоддзя, знайшоў свайго гісторыка, які з такой пэўнасцю падаў яго дзеі, з якой мы не асмельваемся гаварыць пра Мечыславаў ці Баляславаў¹⁰. Пасадзіў таго Самоса ў Замосці, горадзе, які быццам бы некалі быў яго сталіцай і меў назву - Самосць. О глыбакадумныя даследчыкі казкі, колькі гэта вы з'ядаеце хлеба, пакуль з казкі не зробіце казку!

Быў на красамоўнай лекцыі Асінскага¹¹. Мой божа, як жа мне ўсё тут надакучыла! Не вялікі ж я знаўца, чаму ж мяне хоць чым-небудзь не ашаломяць! Чытаў ён слова ў слова працу пра казку, якая існавала да Нямцэвіча¹², дэкламаваў некалькі казак Красіцкага¹³ і Нямцэвіча. Паслухаўшы гэтую вельмі звычайную лекцыю, я назваў бы яго хутчэй лектарам, чым прафесарам... Блішча чужою, здабытай стагоддзямі славаю, умее забаўляць кампанію, фліртаваць з кабетамі, а значыць, ён найвялікшы з аўтараў, найвялікшы з прафесараў, ды, калі казаць папраўдзе, ён проста найлепшы прыдворны. Такія людзі тут маюць найбольшую цану. І пастаў дзесяць Лялевеляў, дык, пэўна, за аднаго Асінскага не сыдуць. Такая думка нават у вучня тутэйшага ўніверсітэта, былога настаўніка ў Петракове.

На ніякіх іншых лекцыях яшчэ не бываў, толькі збіраюся іх наведаць, асабліва лекцыі права. Бібліятэк, кабінетаў, апрача прыродазнаўства, яшчэ не наведаў. Наведаю з Францішкам, які прыехаў сюды ў мінулы панядзелак (а цяпер чацвер). Навучанне, як вядома, кепска тут ідзе. Любяць навукі з-за іх вядомага бляску і славы, але не для справы; зусім не любяць працы, а імкнуцца да выгод жыцця, раскошы, раскошы, а значыць, да гультайства. Не дай Бог: было ў Польшчы бязладдзе і цяпер нялад. Бадай бы ліха ўзяло той Парыж, што ён цэламу свету служыць за мадэль, а Варшава мае гонар быць яго вельмі блізкай копіяй.

Кароткі дзень і слота не дазваляюць мне добра правесці час. Нічога тут асаблівага я яшчэ не бачыў. Сяджу болей дома, бываю часам у тэатры. Тут ёсць балет і камедыя; выйду адсюль, як са школы Піфагора, і лепей выйсці, чым выседжваць тут, нібы ў каталажцы. Ценю ўжо тут не пужаюцца, усюды асцярожненька маўчаць; так далёка сягнула тут канстытуцыйная вольнасць.

Атрыманыя ад Ануфрыя лісты адсылаю. На мой ліст, які я адсюль пісаў, адказу яшчэ не атрымаў.

З Францішкам яшчэ не размаўляў; ён яшчэ не ўладкаваўся, не ведаю, ці наняў учора пакой на месяц. Напішам. Бывай здароў!

Ліст у Шчучын няхай хто занясе, зрабіўшы канверт і запісаўшы адрас.

ДА АНУФРЫЯ ПЕТРАШКЕВІЧА

11(23) студзеня 1822, Вільня

5 студзеня я вярнуўся ў Вільню, сустрэў усіх здаровымі, толькі Адама хворага - ён нават у ложку ляжаў, але папраўляўся ўжо і цяпер быў бы амаль здаровы, калі б не слабасць і не зубны боль, які вельмі яму дакучае. Хварэў ён на катаравую гарачку¹. Адзін зуб заўчора вырваў, але затое другі сёння страшна пачаў балець. Мусіць, трэба і гэты рваць...

Заўтра распачаў лекцыі Лялевель. Колькі існуе ўніверсітэт, ніколі ніводны прафесар не меў столькі слухачоў. Меўся ён распачынаць лекцыі ў мінулую суботу, але гэтулькі ў прызначанай залі націснулася людзей, так потым гуртам беглі ўсе ў другую, большую, і так яе ізноў перапоўнілі, што рэктар, акружаны з усіх бакоў прафесарамі, не знайшоўшы для сябе прыстойнага месца і не здолеўшы змагчы шум, галас, просьбаў аб яшчэ большай залі, гвалту і смеху з каманды выйсці за дзверы і зайсці толькі тады, калі прафесары як найлепей усядуцца, пайшоў на хітрасць, абвясціўшы, што лекцыі не будзе. У панядзелак была адведзена для лекцыі зала пасяджэнняў; ужо з трох гадзін (а лекцыя абвяшчалася на пяць) ішлі самыя розныя слухачы: акадэмікі, студэнты, юрысты, князі, «пішчыкі» etc. etc. Уся зала была як набіта. Але ж і было што паслухаць! Лялевель выйшаў у тозе, а як пачаў гаварыць, зацьміў Снядэцкіх і ўсё, што ёсць на свеце.

Ну й малайчына гэты мазур, дай Божа яму здароўя. Сёння чытаў ён другую лекцыю ў літаратурнай залі - так было цесна, што калі хто-небудзь нахіляўся, то і ўся зала то ў адзін, то ў другі бок нахілялася, як тая хваля. Не менш васьмісот чалавек было, а колькі ж спазнілася і не трапіла ў залу! А на першай тысячы паўтары было. Гэта не Асінскі з бабамі ў Варшаве, але муж сярод мужоў!

Мы хацелі даць яму баль, але для яго самы лепшы з усіх баляў - бачыць, як ціснецца каля яго такое мноства слухачоў...

Падпіска на творы Адама каштуе 10 злотых. Будуць гэта 3 томікі, як у Трамбецкага. Яшчэ не вылічаны расходы і невядома, дзе будуць томікі друкавацца; хутчэй за ўсё ў Варшаве, бо тут зубатая цэнзура. Але трэба будзе да тых 10 злотых яшчэ дадаць злотых - і ў паперы і ў аркушах. Выданне, аднак, трэба каб атрымалася прыгожае. Прадавай жа цяпер білеты і кажы пра 3 томікі.

Нічога тут няма цікавага, таго, пра што можна было табе паведаць, а таму - vale!²

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

26 лістапада (6 снежня) 1822 г., Вільня

Пасля доўгага чакання мы нарэшце атрымалі ад цябе праз Кавалеўскага кароценькі ліст. Не было калі табе напісаць, пішу цяпер.

На мінулым тыдні атрымаў з Варшавы ліст ад Красінскага¹. Хоча, каб я прыслаў яму болей экземпляраў², бо многія прасілі, а ў мяне ўжо няма, акрамя некалькіх, якія берагу на той выпадак, калі вясковыя агенты раздадуць білеты. Адкажу сёння яму. У лісце гэтым Красінскі паведамляе, што ты вельмі ў Варшаве спадабаўся, называюць цябе літоўскім Вальтэрам Скотам. Ну і дакладае, што з нецярпеннем чакаюць другога тома. Дык вось, любы Вальтэр Скот, прысылай, як можаш, найхутчэй матэрыялы для другога тома, заканчвай, калі можаш, аповесць, у крайнім выпадку папраў «Дзяды», каб ужо начыста перапісваць. Пісаў таксама Валерыян да Ляхніцкага³ і ўспамінаў пра балады. Мы бачымся з Ляхніцкім, ён пытаўся ў мяне пра другі том; абяцаў, што сам па-сапраўднаму зоймецца гэтым, г.зн. Рэшку⁴ віном напоіць, каб цэнзура, нават не трацячы часу на чытанне, як найхутчэй на слова падпісала. Я сказаў яму, што буду цябе атакоўваць, каб ты прыслаў як мага хутчэй. Дык прыйшлі ж хоць «Дзяды», няхай бы тым часам перапісвалі і друкавалі. Аднак спадзеючыся, што віно змусіць цэнзуру падпісваць, усё ж не пакідай там нічога такога - каб віно не перарабілася ў віну. Адным словам, прысылай, бо патрэбен час на перапісванне. Да Завадскага⁵ пішуць многія кнігары, просячы тваю паэзію. Амаль усе экземпляры разышліся - пра гэта ведае Завадскі і гутарыў з Маліноўскім⁶, ці не хацеў бы ты паўтарыць першы том. Дык чаму ж не? Калі хоча, тым лепей. Другога тома трэба друкаваць экземпляраў тысячу, а то і болей; належала б і першага дадрукаваць столькі, колькі не хапае да гэтай лічбы. Гэтак бы прыбытак не зменшыўся, а карысці было б болей. Чакаю толькі твайго адказу, каб я мог гаварыць аб перадрукаванні з Завадскім і заняцца гэтым перадрукаваннем. Калі б гэта можна было цяпер вырашыць, то і другі том адначасова б друкаваўся. Іначай, калі разам не будуць друкавацца, трэба чакаць, пакуль выйдзе другі том; таму прызначай час, калі можна будзе яго друкаваць...

Мы ўсе здаровы. Аляксандр піша табе ліст. Францішак пісаў, што здароў... З навін паведамляю, што Кіслінг⁷ выехаў за мяжу гадоў на чатыры. Паехаў на Берлін, там, здаецца, забавіцца ўсю зіму. Мы перадалі праз яго ліст да Францішка⁸. Ачароўскі⁹ сёння распачынае чытаць аграномію, якая будзе чатыры разы на тыдзень па паўтары гадзіны. Бывай здароў і хутчэй адпішы!

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

10(22) снежня 1822 г., Вільня

Ліст Ляхніцкаму я аддаў, дакляраваў выдаць на мае рукі рэзалюцыю, але дасюль яшчэ не выдаў. Напомню пра яе заўтра, у чацвер - можа, атрымаеш.

Атрыманы сёння ліст Эдварда¹ адсылаю. Піша, што мае быць на святы, а недзе пасля свят прыедзе сюды жыць. Відаць, пра гэта піша і табе.

Учора я ўжо аддаў у друкарню папраўлены томік. З заўтрашняга дня пачнём займацца друкаваннем. Мы з Ежам намерыліся адбіваць 1000 экземпляраў - таму, перш за ўсё, што папера мала павялічыць кошт, а прыбытак узрасце значна, і таму яшчэ, што не вельмі трэба будзе спяшацца: хто ведае, што можна будзе чакаць ад цэнзуры. Завадскі на ўсё згаджаецца. Другі томік намерыліся адбіваць пасля першага. Думаю, да Каляд скончым, бо цяпер пойдзе ўсё лёгка і хутка; пастарайся ж, каб да свята ўсё было скончана і каб да Новага года прайсці цэнзуру і адразу ж друкаваць.

Карэктурай я займуся сам, не чапаючы Маліноўскага, які ўсюды нос усадзіць, а работы не зробіць; так, прынамсі, вельмі шчыра запэўнівае ў гэтым Пафлягон². Гэты абавязак я выканаю як належыць, пра ўсё паклапачуся. Морыц³ так злуецца на Маліноўскага за карэктуру граматыкі Якубовіча, што пагражае ўсе памылкі, якіх безліч, асобна надрукаваць і дадаць, што яны выйшлі з-пад рукі карэктара Маліноўскага. Кадук яго ведае чаму так: здаецца ж, добры чалавек, а Пафлягон яго чапаць не раіць. Еж тут быў на мінулым тыдні. Здаровы, лепш за яго спраўны можа быць хіба кухар, але кладоўка ў яго пустая. Аднак жа і дае пан Бог гультаяватым манахам увекавечанне і добры апетыт! Калі кухня паправіцца, рознае можа быць: можа, пасля свят ён забярэ ў Трокі гэту яўрэйскую друкарню і там будзе друкаваць; калі ж не, то прыедзе сюды. Хоча лепей у Троках, бо там і заробку не страціць, і выдаткаў на пражытак не панясе. Вось што з гора атрымліваецца...

Напішы, ці хочаш быць на свята ў нас. Добра б было, каб ты нас бачыў тут часцей. Але калі не надта вялікая ахвота ехаць, можа, колькі чалавек нашых пагасціла б у цябе. Рабі так, як лічыш для сябе найлепш.

Ануфр ізноў - наш, ізноў хутка будзе маім калегам масістам⁴. Што ж тут зробіш з нашым ліхам: калі пусты жывот, што з тае напоўненай галавы? І ніякай надзеі, каб што ўперадзе бліснула; высока ўзбірацца і цяжка, і ніхто не падсадзіць, а поўзаць унізе і за кошт уласнай выгоды выкупіць колькі галоў у цеснай школе - не вялікі набытак; разумны чалавек сярод звычайнай масы грамадзян можа знайсці спосаб, каб і кішэню напоўніць як трэба і нават здабыць сабе важныя заслугі, так што пасля нядоўгага абмеркавання я прывёў яго на пасаду памочніка архівіста, які атрымлівае 400 рублёў і кватэру з апалам. І вось ён сядзіць у цішыні ў добра ўпарадкаваным архіве, робіць, што яму падабаецца, прытым тады, калі яму захочацца, да таго ж мае перспектыву праз год-два стаць генеральным архівістам, які цяпер атрымлівае 9 тысяч злотых. Перспектыва не абы-якая - лепшая, як у ад'юнкта ўніверсітэта. Месца гэтае павінна быць вольнае з Новага года, а можа і раней; Нуфр, можна сказаць, ужо на гэтым месцы, яму давядзецца толькі пачакаць, пакуль пойдзе папярэднік. Што ж іншае зробіш?.. Я рады, што так сталася, і мяркую нават, што для яго гэта праца лепшая, чым настаўніцкая.

З навін нічога асаблівага не пачуеш. Гэтымі днямі прыйшоў указ, які забараняе прадаваць працы Лялевеля, што раскрываюць польскую гісторыю. Што там у іх кепскага ці няправільнага, аднаму Богу відаць. Аднак жа нехта незычлівы надумаўся прадыктаваць гэта, - ведама ж, амаль усё залежыць ад таго, як хто прадыктуе. Ёсць чуткі, што будуць забаронены многія творы, Вальтэра і іншых. Таму хто хоча там купляць і ёсць за што, няхай загадзя паклапоціцца зрабіць сабе вучоны запас, бо потым будзе цяжка. Ат, няхай жа свет паліруецца, а мы, грэшныя людзі, чакаючы лепшай долі, пажадаем сабе здароўя і спакою.

Ян

ДА ФРАНЦІШКА МАЛЕЎСКАГА

21 студзеня (2 лютага) 1823 г., Вільня

Пастарайся паболей пабыць за мяжой, бо мы не ведаем, як быць з Адамам. Настаўнічаць далей яму ніяк нельга, ён зусім страціць здароўе; кажа, што ўрокі паралізуюць яго на ўвесь дзень. Хаця ён здаецца больш спакойным і папраўдзе спакайнейшы, але ўвесь час сумны, часта пакутуе ад бяссонніцы, яго падтрымліваюць толькі люлька і кава. Кожнаму відаць, ды ён і сам прагне, і дактары цвердзяць, што яму неабходна падарожжа. Але якое падарожжа яму трэба? Чаго ён хоча? Ці не вучыцца там? Барані божа, толькі хадзіць і хадзіць. З усіх тваіх апісанняў Riesengebirge¹ больш за ўсё зацікавілі яго. Можа, гэта жаданне хутка мінецца, калі ён прамерае сотню міль і пешая вандроўка страціць чары навізны; можа, ён асядзе дзе-небудзь на зіму. Так ці інакш, у яго заўсёды павінен быць за мяжой паблізу які-небудзь пункт, куды б ён мог і на зімоўку вярнуцца, і дзе ў любым выпадку мог бы знайсці прытулак. Дзівоснае будзе гэта падарожжа! Яму дык і ўсіх грошай з сабой даваць нельга, - хто ведае, або яго абкрадуць, або ён іх згубіць, а потым застанецца ні з чым. Куды яму тады дзецца? Не ведаю нават, як пры яго настроі будзе ён пачуваць сябе там сярод чужых людзей, якія толькі і глядзяць, каб як нажыцца. Мусіць, часцей за ўсё ён будзе ў адзіноце, таму што паедзе ён знаёміцца не з людзьмі, а з Riesengebirge; даліны, лугі - вось што яго будзе цікавіць, а я баюся, каб не паўздзейнічала гэта кепска на яго ўяўленне. Яму патрэбен нейкі анёл, які б ахоўваў яго, заўсёды апякаў яго - там жа ў яго будуць наўкол адны толькі скалы. Таму чым бліжэй у яго будзе які прытулак, тым будзе яму зручней і весялей. Пра тое, што яму неадкладна трэба выехаць адсюль, і гаворкі не можа быць, бо здароўе ў яго зусім разладзіцца. Таму старайся, Францішак, як мага далей заставацца за мяжой, інакш я баюся выпраўляць яго ў дарогу...

Другі том хутка пачнуць друкаваць, ён ужо цалкам падрыхтаваны. Томік будзе выдатны, у яго ўвойдзе «Гражына», літоўская аповесць пра адносіны ліцвінаў да крыжакоў і пра барацьбу з імі. Хаця Адам і скардзіўся на musam invitam² і аповесць яму ўсё меней падабаецца, яна ўсё ж цудоўная, а стыль сігізмундаўскіх часоў пераносіць нас у далёкае мінулае і выклікае захапленне. Далей будуць змешчаны «Дзяды», пра якіх ты, напэўна, чуў і нейкую частку якіх ты, здаецца, чытаў. Усяго будзе дзве часткі, можа, абедзве змесцяцца ў томіку. Варшава называе Адама Вальтэрам Скотам, а ён кажа: «Невукі хрысцілі мяне, значыць, хрысціны несапраўдныя». Як толькі томік выйдзе з друку, прышлю яго табе...

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

27 студзеня (8 лютага) 1823 г., Вільня

Ат, сам не ведаеш, чаго ты хочаш ад сябе; немаведама чаго бурчаў на «Гражыну», а цяпер табе не падабаюцца ўжо «Дзяды». Хочаш ад сябе нейкіх дзіваў, нейкіх восьмых цудаў свету. Пачакай, можа, што і народзіцца лепшае. Я таксама спадзяюся і не пярэчу, але каб свае «Дзяды» абзываць нейкай непатрэбшчынай, пярэчу і спадзяюся, што не так будуць яны ўспрыняты. Папраў толькі і прысылай, а як будуць надрукаваны, пабачым, што пра іх скажуць людзі; хоць, вядома ж, іх меркаванне простае і абмежавана ўмоўнасцямі, але і тваё не магу цалкам прыняць, бо ты, здаецца мне, надта ж суровы да сябе крытык. Можа, калі-небудзь, зрабіўшыся пузачом, і палюбіш свае першыя тварэнні, цяпер жа ты глядзіш на іх па-дзівацку. Пра «Гражыну» Лялевель не выказваў сваёй думкі, я ў яго не пытаўся; пытаўся ён толькі, ці поўнасцю ўжо яна гатова, ці прайшла агнёвую пробу¹. Я сказаў яму, што поўнасцю; а «псярня»² можа застацца з тлумачэннем. Пытаўся ў мяне і пра «Дзядка», як ён называе «Дзяды», я сказаў, што ўжо едзе і стане неўзабаве перад яго судом. Я яшчэ хадзіў да яго, каб пагаварыць пра тваё падарожжа. Ён сам ужо збіраўся і вось цяпер будзе гутарыць з рэктарам пра спосаб твайго звальнення. Добра б было, каб пры звальненні, казаў ён, табе прызначылі якую-небудзь пенсію; я адказаў, што калі б гэта магло выклікаць якія пярэчанні і перашкодзіць звальненню, то можна б абысціся і без яе... Такія былі размовы; заўтра ці паслязаўтра пайду (да Лялевеля) ізноў і буду пытацца пра тое, што ён думае пра «Гражыну», і, можа, у чацвер табе паведамлю.

«Прадмова» ўжо скончана, набіраецца «Першацвет»³. Адзін з тых, хто быў прыстаўлены да гэтай працы, казаў, што на тыдзень па тры формы можна рабіць; так што на трэцім тыдні томік будзе скончаны, а можа, і раней. Калі б з другім томікам усё было ў бердзе⁴, тады б прыспешыў друкаванне першага.

Што да Зосі, я не хацеў бы Зосі перадаваць крыўды Карусі і зрушваць яе з адведзенага ёй месца; хаця гэта ж Каруся ўкрала Зосіны рысы, і правільна б было вярнуць іх. Але няхай ужо так і застаецца - як тыя маскалі ў «Курганку», замяніўшы якіх, трэба б было перакруціць іначай вершы, цяжка б было паставіць тут салдат ці каго яшчэ. Калі хочаш абавязкова кожную яе рысу пакінуць, табе самому, можа, удасца замяніць:

Ale z Jуzi№ i Franusi№
Smieje sie pІoche Karusia.

У іншых жа месцах імя ўсярэдзіне.

За паперу аддаў 6 рублёў, 4 злотых, 20 злотых... «Іерусалім»⁵ каштуе 17 зл. 10 гр. На «Дзеннік»⁶ падпісвацца хутка не варта, з-за недахопу грошай, ды і леташні ляжыць і, можа, недзе ў пачатку лютага выйдзе, студзеньскі ж хіба пад канец лютага пакажацца. Капрызы цэнзуры і скупасць рэдактара, які хоча, каб яму дарма давалі матэрыялы, а супрацоўнікаў не трымае, спазняюць выданне. Калі б не ў канцылярыі падпісваўся, мог бы бясплатна высылаць; але як толькі будзе блізкі да выхаду студзеньскі нумар, выпішу ў канцылярыі. Старайся толькі прыслаць хоць колькі грошай, бо там, што зберажэцца, то ўжо не выдадуць, а тут, што зберажэцца, то застанецца ў капітале...

(Прыпіска да вершаў). Калі хочаш замяніць, дык сёння раніцай нашча кадэнцыя для Зосі - так можа быць:

Ale z Jуzia i z Antosia
Smieje siк pierchliwa Zosia.

Згаджаешся замяніць? ⁷

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

1(13) лютага 1823 г., Вільня

Паколькі сёння няма пра што лепшае пісаць, раскажу табе што-кольвек пра паэтычную біржу, якую раней, чым хацелася б, я згуртаваў каля сябе: усе самі пачалі пра гэта ўздыхаць і сумаваць, бо не ведалі, дзе ім выстаўляць напаказ і продаж плён свайго рамяства. Так што ўжо тыдні тры, як арганізавалася гэта паэтычная Ганза¹, якая штотыдзень пастаўляе для нас тавары. Тут - знаёмыя табе Эдвард і Алесь² і такія вядомыя старыя вершатворцы, як Станевіч³, Загорскі⁴ і іншыя, а таксама незнаёмыя табе Корсак⁵, Масальскі⁶, гэты ветравей, што калісь нас насмяшыў, Шпіцнагель⁷ і нядаўна прыняты Дварэцкі⁸. Корсак піша оды на французскі манер, і таму, хоць у іх бывае досыць запалу і лірызму, мне яны не падабаюцца...

Такімі вось акружаны я паэтамі; я хацеў бы, як Вітальд, перад усімі імі ўзляцець высока, але мой пегас не вельмі можа пахваліцца крыламі. Праўда, цяпер мая мілая муза Зося зрабіла мяне здольным кожны дзень (быў бы толькі час) новую выдаваць прадукцыю, але гэта не тое, што магло б узвысіць мяне і ўсіх зрабіць здзіўленымі маімі паклоннікамі. Замяню гэтыя недахопы ўвагаю, маральнасцю, заўсёды высокім бачаннем сутнасці і мэты паэзіі et sic porro⁹. І буду датуль іх стырнавым, пакуль не навучу іх лётаць высока і мэтанакіравана. Адных займаюць толькі баладкі, іншыя пішуць ні тое ні сёе, а важныя пытанні грамадства, у тым ліку маральныя, ляжаць аблогай. На гэта буду іх скіроўваць. Пачаў сам паказваць у гэтым прыклад, напісаў песні, апрача тых, пра якія табе паведамляў; пра Малгажату з Зэмбаціна, пра княгіню Радзівіл¹⁰, пра Ядзвігу¹¹. У мяне ахвота пісаць іх болей, бо маю надзею, што Зося будзе іх спяваць - толькі б было каму рабіць ноты. Ужо і мае паэты загарэліся такога роду песнямі, бо ўзнагародай для іх - галасок з чароўных вуснаў. Думаем даваць часамі паэтычныя матэрыялы ў «Dzieje dobroczynnoњci», перакладаць набожныя оды Сарбеўскага¹², пісаць набожныя песні і іншыя творы на маральныя тэмы. Потым зоймемся збіраннем матэрыялаў для даўно ўжо задуманага календара і альманаха на наступны год. Як бачыш, паэты не гультайнічаюць, толькі ты, нашых муз свяшчэнных архімандрыт, спіш сабе і нічым не адгукаешся новым. Кепскі прыклад (хоць у цябе і ёсць апраўданне і шубраўцы¹³ пра цябе гаварыць не могуць) даеш ты, аднак, паэтычнай галоце. «Дзяды», «Дзяды» прысылай! Няхай і другі томік учыніць у свеце рух. Друкаванне першага ідзе з кожным разам далей. У Лялевеля не быў; меўся зайсці да яго Эдвард і папытацца, але і той не быў. Пазней думка яго будзе табе вядома. Бывай здароў!

Я, твой аканом і касір, не магу дапрасіцца ў твайго мужыка¹⁴, каб аднёс у друкарню карэктуру. Такі гультай і непачцівы падданы дамагаецца яшчэ ад цябе шляхецкага звання! Злітуйся, страціш такую вабную мэту ўзнагароды, як заслуга, калі яго просьбу задаволіш! Няхай перш заслужыць, а тады атрымлівае тытулы, якія заўсёды ў нейкай ступені схіляюць да гультайства.

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

22 лютага (6 сакавіка) 1823 г., Вільня

Адаме!

Апёкся на малацэ, дык ужо на ваду хочаш дзьмухаць. Што так цябе вельмі цікавіць, дзе сядзеш, калі б табе не ўдалося паехаць? Чаму сумняваешся ў добрым выніку спробы? Я, наадварот, упэўнены, што табе пашанцуе; а калі б нават не ўдалося, то мяркую, што раз табе ковенскае жыццё цалкам абрыдла і больш ты трымацца там не можаш, дык усюды, дзе б табе ні ўдалося асесці, будзе лягчэй і лепей, чым у Коўне. Я гаварыў пра гэта і з Іяахімам¹, і ён дзівіўся тваёй трывозе за будучыню, бо гэтае звальненне можа быць у любы час і скасавана - у выпадку няўдачы, калі ты не захочаш чаго лепшага, ковенскае месца будзе за табой. А значыць, не трэба вельмі раздумваць, а выконваць свой намер; усякіх плюсаў і мінусаў будзе нямала, не трэба толькі сумнявацца.

Кажуць, Твардоўскі² летам паедзе ў Берлін. Бачыўся ўчора з толькі што прыбылым у горад Шырмам³, які хацеў калісь быць з Францішкам за мяжой у адной кампаніі. Казаў, што вясной едзе ў падарожжа з Тэрлецкім⁴. Тэрлецкі, які цяпер у дэрпацкім⁵ універсітэце, возьме пашпарт у Рызе, бо ён там. Не ведаюць яшчэ, пададуцца спачатку ў Францыю ці ў Германію. Sub secreto⁶ чуў, Твардоўскаму прыйшло ўжо пацверджанне на рэктарства, але не будзе яшчэ пра гэта аб'яўляць, бо праз дзень-другі едзе дадому⁷, а можа, і на менскія кантракты; маецца паведаміць пра гэта, калі, вернецца, пакуль жа - таямніца. Еж прыслаў мне ўчора з Контрымам⁸, які вярнуўся з трокскіх экзаменаў, ліст. Вазіў там з сабой Баброўскага⁹ з лацінскай казанню, у якой той буламі даводзіў, што бенедыктынцы абавязаны з усёй сумленнасцю вывучаць латынь, грэчаскую і яўрэйскую мовы; іначай тэалогію і распачынаць няма патрэбы. Гэта не магло не зрабіць на папоў, прынамсі, да масленіцы, немалое ўражанне. Сарока, які быў выбраны абатам, меўся выступіць з казанню пра патрэбу грэчаскай мовы, над якой пацеў Еж, але перад латынню Баброўскага ці з якіх іншых прычын схаваўся са сваёй прамоваю ў кут і ўступіў месца для выстаўлення красамоўства госцю. Еж скардзіцца, што ў часе выбараў абата дазнаўся многа чаго непрыгляднага. «Бо на выбарах, - кажа ён, - было многа выпіўкі, музыкі і іншых забаў. Папы цяпер п'юць і весяляцца, а абедаюць позна». «Я, аднак, кажа далей, заўсёды самотны і сур'ёзны. Найпрыемнейшыя гутаркі для мяне - гэта з маім малым камердынерам, які мне апісвае характары п'яных ксяндзоў і іншыя манастырскія асаблівасці». Пытаецца далей, ці прыехаць яму на масленіцу, ці ты ў нас на масленіцу будзеш. Калі адчуваеш патрэбу праехаць і ёсць ахвота, хаця гэта звязана і з фінансамі, то не задумвайся ўжо надта і на колькі дзён прыедзь; можа, каго-небудзь знойдзеш для кампаніі, дык меней трэба будзе плаціць. Галоўнае, глядзі, ці адчуваеш патрэбу праехаць і ці будзе ад гэтага які вынік. Калі намерышся ехаць, напішы зараз жа, каб я пра гэта паведаміў Юзафу. Да масленіцы яшчэ дзён 10.

Узяў у крэдыт да 15 сакавіка два «Dzienniki»¹⁰; падпіску вазьму, калі аплачу. Калі ад патрэб застануцца ў цябе якія грошы, прыхапі з сабой альбо прышлі. Калі нічога не застанецца, то не турбуйся.

Сёння заканчваецца друкаванне першага і пачынаецца другога томіка. Шкода, што няма матэрыялаў на трэці - мы адразу б з галавы гэты клопат скінулі. Усіх матэрыялаў другога аказалася звыш нормы, аб'ём іх складзе не менш 7 аркушаў, а можа, нават і болей: са спісам падпісчыкаў, загалоўкамі - каля 8 набярэцца; так што і таўшчынёй, і цаной ён пераўзыдзе першы томік. Калі б яшчэ што-небудзь было з матэрыялаў і разам 2-гі і 3-ці томікі маглі б на свет паказацца, тады б 2-я частка «Дзядоў» увайшла ў 3-ці томік. Разлучаць іх не варта: трэба, колькі б ні было аркушаў, разам друкаваць. Лялевель друкуе цяпер сваю невялічкую працу пра польскія друкарні. Лёнгін ужо аддадзены на цэнзуру. Прысылай мне яшчэ рэзалюцыю на некаторыя выразы, пра якія я пытаўся ў мінулым лісце і цяпер пытаюся. Вось што ў гэтых вершах:

Ach, taki wІaњnie byІ kolor jej wІosуw,
Jak te kasztanu gaІ№zki!

Там пра кіпарыс мова, а потым ці добра параўноваць валасы з галінкамі каштана? Прашу растлумачыць мне; можа, гэта памылка перапісчыка ці я не разумею.

І яшчэ:

Ci znowu w licznym snuj№cy siк gwarze,
S№ dumnych pochlebnisie, czernideІ pisarze.
Na jakie pan ich gniewaІ siк zagony,
Tam przeklкta chmura leci etc.

Падкрэсленага радка не разумею і не ведаю, да чаго ён адносіцца.

І ўрэшце:

A znasz ty їywot њwiкtej Heloizy?

Трэба будзе пазбыцца «њwiкtej», пакінуць толькі «їywot Heloizy», каб тэалогія не ўчапілася за выраз. Заўвага цэнзарская.

З пустым Эдвардам кепска абыходзішся, што не робіш яму, як відаць з твайго ліста, галавамыйкі, пра якую я прасіў цябе. Трэба абавязкова як-небудзь паправіць яго: нічога не ўмее і ўмець не хоча.

Адны вершы і ведае, яны - уся яго навука і дабрачыннасць. Скажы яму, няхай дае табе кожны тыдзень справаздачу пра зробленую работу; так прызвычай яго, каб сам аналізаваў усё зробленае самім сабой - можа, сорамна хоць будзе, што кожны дзень адно і тое ж было: то спаў, то нічога не рабіў. А твае парады і перасцярогі яму вельмі шмат памогуць, бо цябе абагатварае і, як нікога, баіцца.

ДА АДАМА МІЦКЕВІЧА

4(16) сакавіка 1823 г., Вільня

Мы так і не ведаем, едзеш ты да нас ці не. Мы вельмі рады былі цябе бачыць. Ці дазваляе толькі табе выехаць здароўе? Як ты адчуваеш, ці паможа табе дарога? Прыедзь, калі можаш!..

Забаўляюцца цяпер у нас як ніколі. Чаму? Ці таму, што голыя, ці каб забыцца, што голыя, не ведаю. З вечара на вечар, з казіно на рэдуты і гэтак далей ходзяць і ходзяць. Адна з прычын - гэта тое, што сабраліся такія дамы, якім ёсць за што даваць вечары; другая - што іншыя, хоць голыя, не хочуць падаваць у гэтым выгляду. І хоць бедны мужык пухне недзе ад голаду, яны тут, як ты кажаш, валяючыся ў золаце, шумяць. Сёння вялікі маскарад; кажуць, што гэтыя «касцюмы», якія блішчалі на балі ў Лапацінскіх, будуць паказаны і для простага люду. Будзе там, кажуць, маска для высмейвання паноў, што балююць якраз у той час, калі на Русі іх падданыя паміраюць з голаду. У чацвер быў вялікі пікнік. 400 залатых асвятляла залу, налівала келіхі шампанскім, стаўляла вячэру і, кажуць (і, пэўне ж, слушна), наспраўляла новых фракаў і капелюшоў тым, хто займаўся арганізацыяй пікніка. Ды ад голых і пустых нічога лепшага і не трэба было чакаць. Вельмі добра, што ніхто з пачцівых у тых забаўках не ўдзельнічаў. Нават Ходзька¹, антрэпрэнёр, такі аматар да гэтакіх забаў, не быў давольны пікніком. І многа было незадаволеных. Расказваюць пра тое, што Тышкевічыха мелася зрабіць добры ўчынак - хацела ўласным коштам даць вечар і каб сабраныя на пікнік грошы былі аддадзены на выкуп беднага бацькі (у яго ж такая вялікая сям'я), якога ўзялі ў турму за неаплачаны доўг. Пуста-парожныя гулякі, што арганізоўвалі пікнік, не дапусцілі гэтага. Я тады назваў бы Тышкевічыху сапраўднай гераіняй, калі б тыя прызначаныя на свой вечар 400 залатых сціпла аддала альбо свайму няшчаснаму бацьку, альбо на дапамогу бедным. Бывай здароў і абавязкова хутчэй адпісвай.

Ян

ДА АНУФРЫЯ ПЕТРАШКЕВІЧА І ЮЗАФА ЗАВАДСКАГА