АЛЯКСАНДАР ХОДЗЬКА
1804-1891

* * *
Маліны. Балада
Старац. Урывак
Гербы. Балада
З лістоў. Да Антонія Эдварда Адынца. 4 (16) лютага 1828 г., Пецярбург

Блізкі сябар Адама Міцкевіча і Юльюша Славацкага, добры знаёмы Аляксандра Пушкіна, сын вядомага ў свой час пісьменніка Яна Ходзькі («Яна са Свіслачы»), паэт, усходазнавец і славіст Аляксандар Ходзька (Барэйка) нарадзіўся ў 1804 годзе ў родавым маёнтку ў Крывічах Вілейскага павета (цяпер Менская вобласць). Вучыўся спачатку дома, а потым бацька аддаў яго на далейшую вучобу ў Вільню, пад апеку свайго знаёмца Тамаша Зана. У 1820 годе Алесь (так звалі яго дамашнія і сябры) стаў студэнтам Віленскага ўніверсітэта, аддзялення літаратуры і вольных навук. Пазнаёміўшыся і пасябраваўшы з філаматамі, ён запісваецца ў створанае імі Таварыства філарэтаў, уваходзіць у яго Блакітны саюз пад апеку Яна Чачота. Як і большасць сябраў гэтага студэнцкага згуртавання, восенню 1823 года Ходзька быў кінуты ў базыльянскія муры, у турэмнае зняволенне, адкуль яго выпусцілі разам з сябрамі вясной наступнага года, па заканчэнні следства.

Пасля ўніверсітэта Аляксандар Ходзька наважыў паехаць у Санкт-Пецярбург вывучаць персідскую і арабскую мовы ў Інстытуце арыенталістыкі пры азіяцкім дэпартаменце Міністэрства замежных спраў Расейскай імперыі. У сталіцы, відаць, не без дапамогі Адама Міцкевіча, ён збліжаецца з прадстаўнікамі расейскай інтэлігенцыі - Аляксандрам Пушкіным, Васіліем Жукоўскім, князем Пятром Вяземскім. 14 траўня 1829 года Аляксандар Ходзька праводзіў на параходзе з Пецярбургскай гавані да Кранштата Адама Міцкевіча, які назаўсёды пакідаў Расейскую імперыю, кіруючыся ў эміграцыю ў краіны Эўропы.

У 1830 годзе Аляксандра Ходзьку залічаюць на расейскую дыпламатычную службу ў Персію (Іран), дзе ён стаў расейскім консулам.

Дапытлівы, прагны да ведаў наш зямляк, вядома ж, не мог не скарыстаць такую нагоду для глыбейшага вывучэння Персіі, яе звычаяў, народнай творчасці, літаратуры і жывой персідскай мовы. Зацікавілі яго і іншыя народы, падпарадкаваныя Персіі, з якімі ён у час сваёй службы сутыкаўся, іх самабытная культура, мова, звычаі, гісторыя.

Звыш дзесяці гадоў праслужыў Ходзька ў Персіі і ў прылеглых да яе краінах. Выйшаўшы ў адстаўку, ён шмат падарожнічае па краінах Эўропы. Наведвае Грэцыю, Італію, Ангельшчыну, Францыю. Нарэшце назаўсёды пасяляецца ў Парыжы. Тут ён зноў сыходзіцца з Адамам Міцкевічам, вельмі актыўна памагае яму выпускаць інтэрнацыянальную газету «Трыбуна народаў». У Парыжы Ходзька ажаніўся з зямлячкай Геленай Юндзіл. Колькі гадоў працаваў у Міністэрстве замежных спраў Францыі як спецыяліст-усходазнавец. Па просьбе шаха Ірана ён кіраваў таксама навучаннем у Парыжы іранскіх студэнтаў. Цэлых 26 гадоў (з 1857 па 1883 год) Аляксандар Ходзька чытаў курс лекцый па славянскай філалогіі і літаратуры ў Каледж дэ Франс, той курс, які перад гэтым вёў тут Адам Міцкевіч. У сваіх лекцыях асаблівую ўвагу звяртаў Аляксандар Ходзька на народную творчасць славян. Памёр Ходзька ў 1891 годзе пад Парыжам, пахаваны ў Манмарансі.

За гэтай скупой біяграфічнай даведкай схавана вялікая «праца душы» паэта і вучонага. Вынікам яе быў даволі значны літаратурны і навуковы набытак.

Пачынаў Аляксандар Ходзька з паэзіі. У час вучобы ва ўніверсітэце яго вершы змяшчаліся ў розных віленскіх выданнях. Не пакідаў свайго захаплення паэзіяй Ходзька і ў Санкт-Пецярбурзе. Тут у 1829 годзе ён выдаў кнігу паэзіі, якую прысвяціў Адаму Міцкевічу. У кнігу ўвайшлі яго вершы, балады, элегіі, напісаная паводле ўсходніх матываў паэма «Дэрар», пераклады з новагрэчаскай паэзіі. На зборнік Ходзькі адгукнулася сталічная «Литературная газета», якую выдаваў Дэльвіг пры ўдзеле Пушкіна, змясціўшы на сваіх старонках зычлівую рэцэнзію.

На вершы Аляксандра Ходзькі, напісаныя ў рамантычным стылі яшчэ ў Вільні, звярнуў увагу Адам Міцкевіч. Ужо ў той час прызнаны «арол» у паэзіі, у сваім вершы-імправізацыі «Аляксандру Ходзьку», які прачытаў сябрам у 1824 годзе ў турэмным зняволенні ў базыльянскіх мурах, прызнаваўся, што Алесь Ходзька, якога ён назваў «сокалам», быццам бы так добра «зразумеў тайну арлінага палёту», што яму зайздросціць нават сам «арол». Міцкевіч прарочыў яму вялікую будучыню, казаў, што Ходзька некалі сядзе на яго «троне».

Але гэтыя Міцкевічавы прароцтвы не спраўдзіліся. Захапіўшыся арыенталістыкай (усходазнаўствам), Аляксандар Ходзька неўзабаве занядбаў паэзію.

На ніве ж усходазнаўства ён дасягнуў даволі значных поспехаў, стаў прызнаным аўтарытэтам.

Ужо яго першыя нататкі з падарожжа ў Персію, куды яго паслалі з расейскай дыпламатычнай місіяй (дарэчы, ехаў ён па слядах Аляксандра Грыбаедава, які толькі год перад гэтым быў забіты ў Тэгеране), нататкі, якія былі апублікаваны ў пачатку 30-х гадоў у «Tygodniku Petersburskim» на польскай мове і ў той жа «Литературной газете» на расейскай, выклікалі немалую цікавасць у шырокіх колах чытачоў.

На аснове сабраных у час дыпламатычнай службы ў Персіі багатых гісторыка-этнаграфічных матэрыялаў Аляксандар Ходзька, выйшаўшы ў адстаўку, выдаў цэлы шэраг кніг пераважна на французскай і ангельскай мовах. Сярод іх - «Граматыка персідскай мовы», «Узоры народнай паэзіі Персіі...», куды ўвайшлі песні прыкаспійскіх народаў, а таксама славуты туркменскі эпас «Кёраглы» (потым з Ходзькавага ангельскага перакладу гэты эпас быў перакладзены на нямецкую, французскую і расейскую мовы, дарэчы, на французскую яго пераклала Жорж Санд), падручнік турэцкай мовы, складзены спецыяльна для французскіх салдат, якія разам з туркамі прымалі ўдзел у Крымскай вайне 1853-1856 гадоў, зборнік персідскай драматургіі «Персідскі тэатр», шмат артыкулаў, гісторыка-этнаграфічных нататак, фальклорных публікацый, у якіх асвятлялася невядомая свету самабытная культура Ірана і прылеглых да яго краін. «Усходазнаўчыя працы Ходзькі, - як зазначае гісторык Валянцін Грыцкевіч у артыкуле «З роду Ходзькаў» («Полымя», 1990, № 5), - атрымалі прызнанне і высокую ацэнку яго сучаснікаў і наступных даследчыкаў, што апісвалі вывучэнне эўрапейцамі Ірана і яго культуры. Яны адзначалі велізарную работу першапраходца па зборы фальклору прыкаспійскіх народаў».

Аляксандар Ходзька імкнуўся пазнаёміць эўрапейцаў і з народнай творчасцю славянскіх народаў, выдаваў зборнікі іх фальклору ў перакладзе на французскую мову, але гэтую чыста папулярызатарскую работу не так высока ацэньваюць у параўнанні з яго ўсходазнаўчымі працамі.

Дзейнасць Аляксандра Ходзькі як усходазнаўца - яркі прыклад таго, як нашы землякі-беларусы шчодра аддавалі свой талент чужым народам, у той час калі культура сваёй краіны, Беларусі, ляжала амаль некранутай аблогай.

З творчай спадчыны Аляксандра Ходзькі для нас маюць цікавасць яго паэтычныя творы, напісаныя на літоўскія тэмы, заснаваныя на ўзорах беларускай народнай паэзіі. Да такіх твораў трэба перш за ўсё аднесці яго баладу «Маліны», у аснову якой ён паклаў пашыраны ў Беларусі песенны сюжэт пра тое, як старэйшая сястра з рэўнасці забівае малодшую, якая потым прарастае вярбой - выразаная з яе галінкі дудка сама расказвае пра ўчыненае злачынства. Сюжэт балады «Маліны» выкарыстаў у сваім драматычным творы «Баладына» Юльюш Славацкі. Асновай другой вельмі цікавай Ходзькавай балады, якую ён назваў беларускім словам «Васілёк», стала пачутае ў народзе беларускае паданне пра пераўвасабленне душ памерлых у галубоў. Матывы беларускай народнай творчасці адчуваюцца і ў такіх вершах-песнях Ходзькі, як «Зух» (тут аўтар па-свойму апрацаваў народны сюжэт пра захопленую ў палон воінам-ліцьвінам ляшку, матыў выкарыстаны ў розны час таксама Антоніем Эдвардам Адынцам і Тадэвушам Ладам-Забалоцкім), «Алеся», «Паніч і дзяўчына» і іншыя. На тэмы роднай яму беларускай зямлі напісаны яшчэ вершы і балады Аляксандра Ходзькі «Вясенняя ноч у Літве», «Незнаёмец», «Гербы», «Старац». Даследчыкі знаходзяць у творах Ходзькі нямала беларускіх слоў і выразаў, якія свядома ўжываў паэт.


МАЛІНЫ

Балада на матыў
«Гэй там на гарэ...»

Шлях літоўскі. Пан
Едзе праз туман.
Звоняць, звоняць коней цугі,
У бліскучых строях - слугі.

Вунь ужо й той двор.

- Матка, гэй, хутчэй
Ты прымай гасцей!
У тваёй гасподзе краснай
Расцвілі дзве ружы ясна.

Нам адну аддай!

- Што ж, адну з дачок
Выбірай, панок.
Ды якую браць - не знае:
Гэта гожая і тая.

Як жа выбраць тут?

Даў збанкі ім: хай
Сходзяць з імі ў гай.
Хто збярэ малін паболей,
Тая стане пану доляй,

Той і паняй быць.

Над сцяной дубоў
Неба - нібы кроў,
Аж палае на заходзе.
Вось старэйшая прыходзе.

Толькі... без сястры.

Рдзеюць на руцэ,
Нават на шчацэ
Што за кропелькі ў дзяўчыны?
Ад маліны ці каліны,

Ці чаго яшчэ?

- Во маліны збан!
Дзе ж мой муж, дзе пан?
Не прыйшла сястрычка з гаю...
Дзе падзелася, не знаю -

Пэўна, з'еў там воўк!

Пан шукаць наўкруг
Пасылае слуг.
Ноч па лесе там гукалі,
У рацэ ўвесь дзень шукалі -

Не знайшлі й слядоў.

Пан багаты быў,
У раскошы жыў.
Жыў шчасліва ён надзіва
З той старэйшай, з той шчаслівай

Гожаю сястрой.

Цвіў за маем май.
Неяк раз у гай
Іх малы сынок заскочыў,
Дудку там скруціў, ахвочы.

І прыбег дамоў.

Дудцы рад хлапчук:
Што ў яе за гук!
- Чуеш, мама: як жывая,
У руках сама спявае!

Слухай дудкі спеў:

«Грай, Міхаську, грай!...*
Як квітнее май,
Так квітнелі ў роднай хаце
Мы, сястрычкі дзве, у маці.

О мая вясна!..

Зрэзаў без пары
Ружу нож сястры.
Прарасла - мо нехта гляне? -
Я вярбою на кургане.

О мая вясна!»

- Ох, што чую я?
Дудка скуль твая?
- Дудку я скруціў ля гаю,
З той вярбы, што ля ручаю,

Дзе маліны куст.

Спалатнела маці: ой!
І абмякла ўся: што з ёй?
За хвіліны дзве сканала.
Нават слова не сказала

Дзеткам дарагім.

Шлях літоўскі. Пан
Едзе праз туман.
Сёння ў чорным - коней цугі,
У жалобе сам і слугі:

Пані - у труне.

[1821-1824]

* У паданні, на аснове якога я напісаў гэтую баладу, помню толькі адзін радок з песні, якую спявае дудка пастушка: «Грай, пастушку, грай...» (Аўтар)


СТАРАЦ

Урывак

Паспявай жа, вайдэлоце,
Штось з літоўскіх нашых песняў.
Як я сны б свае ў самоце
Мовай роднаю развесніў!
Ты спявай, каб стылі жылы,
Пра багоў пра нашыў даўніх,
Пра князёў вялікіх слаўных,
Пра чароўны край наш мілы,
Пра лясы, палі і пашу,
Пра наш мёд, гасціннасць нашу,
Пра курганы, дзе ў спакоі
Спяць Альгердавыя1 воі,
Пра іх славу - з сілай новай
Мне спявай айчыннай мовай.
Песні памяць нам вяртаюць,
Даўніну ўсю ўваскрашаюць.
Помніш, гэту - на вяселлі
На маім ты пеў вясёла,
Гэту ж во - як мы пад хмелем
Трэслі хаты ляшскіх сёлаў.
Нас вялі князі ў паходы -
Не злічыў бы нашых вояў.
Зніклі ўсе ўжо назаўсёды,
Толькі мы ўцалелі двое.
Бы ад пушчы два старыя
Вязы-берасты сівыя,
Што стаяць адны ў самоце...
Заспявай жа, вайдэлоце!

[1822-1829]


ГЕРБЫ

Балада ў памеры «Будрысаў»

І
«З бітвы ў ляшскай краіне
Мчыш ты, рыцар-ліцьвіне, -
Меч аголены над галавою.
Конь твой белы, бы з снегу,
Гром абгоніць у бегу -
Іскры толькі ды пыл за табою».

ІІ
«Я - ліцьвінаў Пагоня,
Меч сынам нясу ў звоне -
Ён крывёй яшчэ ляшскай дыміцца.
Змалку бітвы хай знаюць,
Да крыві прывыкаюць,
Што я ліў і што зноў будзе ліцца.

ІІІ
А ў кургане я лягу -
Хай сыны меч пры сцягу
Мой павесяць з сяброўкай-касою.
Ды па мне хай не плачуць,
Як той меч будуць бачыць -
Пакідаю для славы ім зброю».

ІV
«Што ляціш, Орле белы,
Ты з Літвы, ачмурэлы?
Бы кап'ё, твая вострая дзюба.
Грудзі з дзюбаю тою
Ты запэцкаў крывёю.
Сядзь ля Нёмна, змый кроў. Як тут люба!»

V
«Я - арол, птах палякаў,
З племя грозных ваякаў.
На радзіму спяшаю цяпер я.
Чужакам дні і ночы
Дзёўб я грудзі і вочы,
Ды змываць кроў не буду я з пер'я.

VІ
Кроў з літоўскае жылы!
Смак крыві гэтай мілы
Арлянятам сваім занясу я.
Хай мая ўся радзіна
Найхутчэй кроў ліцьвіна,
Каб маніла на бой, пакаштуе!»

VІІ
«Досыць, Орле, Пагоня!
Не вастрыце ад сёння
Зброю ўжо двум народам на муку!
Згінуць войны, пажары,
Тыя вечныя свары:
Лях ліцьвіну працягвае руку!

VІІІ
Сёння разам, у згодзе
Мчацца ў бой пры нагодзе,
Як браты, два суседзі праз гоні.
Мільгацяць па абшарах
На шчытах і штандарах
Побач Белы арол і Пагоня».

[1828-1829]


З ЛІСТОЎ

Да Антонія Эдварда Адынца

4 (16) лютага 1828 г., Пецярбург

...Ты прасіў, каб я напісаў табе пра Адама. Непараўнальны Адам! Ніхто з нас не прайшоў школу няшчасцяў з такой карысцю для сябе, як ён. У яго знікла ранейшая няроўнасць у настроі, якая многіх адпужвала ад яго, ён стаў найпрыемнейшым чалавекам у кампаніі, найветлівейшым у размовах з людзьмі, прадметам захаплення далёкіх і блізкіх знаёмых... Ён імправізаваў многа і выдатна. Асабліва зачараваў ён аднаго разу ўсіх нас імправізацыяй дзвюх сцэнаў трагедыі, тэму якой выбраў Сапега1, які прыехаў сюды з Любецкім2. Гэтая тэма была пра Збароўскага3. Адхінаецца сцэна. Збароўскі, кінуты ў турму загадам Баторыя, спіць на ахапку саломы. Стары слуга (з Рагозіна), падкупіўшы варту, прыходзіць да свайго пана. Абуджэнне. Непрымірымая нянавісць да Баторыя. І асабліва цудоўнае тое месца, дзе слуга раіць Збароўскаму вярнуцца дамоў, у горы, сярод якіх ён правёў маладосць, паляваць там, забыць пра свет і яго інтрыгі. Другая сцэна - размова Збароўскага з ягонай каханай, якую выдалі замуж за Замойскага. Збароўскі быў у Італіі, чытаў Арыёста, Таса, спасціг іх красу і, часам карыстаючыся рэмінісцэнцыямі з іх, расказвае ёй, як яна, калі заставалася на радзіме, неадступна стаяла перад яго вачыма, жыла ў яго думках... Нястрыманы, часам проста шалёны характар Збароўскага побач з прастатой, нязмушанасцю полькі, сілком выданай замуж, рабіў сама добрае ўражанне. У вялікай зале мала святла, слухачы, пасеўшы, захоўваюць поўнае маўчанне. Натхнёны твар імправізатара, яго поўная жыцця постаць - усё гэта ўзмацняла ўражанне. Мы хацелі запісваць і ўчатырох селі за стол, але, па-першае, Адам гаварыў вельмі хутка, а потым, заўважыўшы, што мы запісваем, збіўся і пазбавіў нас магчымасці запісаць гэтую найцудоўнейшую імправізацыю. Сам Адам, зрэшты, казаў пасля, што хацеў бы мець запіс гэтыў дзвюх сцэнаў. «Валенрод»4 ужо аддрукаваны, чакае гравюр, якія праз дзень-два павінны быць закончаныя. Выданне для Пецярбурга, трэба сказаць, не дрэннае, у гэтым сам пераканаешся, дарагі Эдвард.

Не без гордасці паведамляю табе, што Адаму вельмі спадабаліся мае грэцкія песні, і таму я прысвячу іх яму. Неўзабаве прышлю іх табе з надпісам. Цяпер я працую над другім томам. Ваньковіч зрабіў партрэт Адама маслам, у натуральную велічыню, у крымскай бурцы, абапёртага на скалу («Люблю я, абапёршыся на скалу Аюдага») - цудоўна! Паэт натхніў мастака, мастак зразумеў і намаляваў паэта! Другі мастак, Аляшкевіч, які праславіўся тут сваімі партрэтамі, таксама намаляваў Адама. Але надта прыгладжана, няма там ні выразу паэтычнага аблічча, ні азораных думкаю вачэй...


Крыніца:
Філаматы і філарэты. Зборнік.
Менск, МФ «Беларускі кнігазбор», 1998.
ISBN 985-6318-21-1

Беларускі Кнігазбор
http://www.bk.knihi.com