ПРОЗА
Аповесці
Прыгоды Панаса і Тараса
Лабірынты
Апавяданні і абразкі
Нарадзіны
Зайчык
Слёзы
Ёсць боль
Мары
Лебядзіная песня
Панас гуляе
Краскі
Мост у Кутах
Апаўшае лісце
Прывід
Сябра з каўбасой
Голад
Хрыстос нарадзіўся!
Дзень ружавай кветкі
Каменная труна
Злыя вочы
Паншчына
Мікалай Галубовіч
Старасельскі магільнік
Троцкі замак
Брацкія кнігі
Вясковыя «археолагі»
Часы былі трывожныя
Цмок
Дудар
Легенды, казкі, прыпавесці
Сож і Няпро
Разбойнік
Беларускі радавод
Князёўна Рагнеда
Ізяслаў
Усяслаў
Бітва каля Магільны
Вітаўт і Ягайла
Сцяпан і Вяльяна
Юга і Грамавік
Прыпавесць аб старым мужу і гожай дзеве
Векавечная мяжа
Бяздоннае багацце
Князь Барыс і чорт
Аб сытой свінні
Дзед і ўнук
Певень і Гуся
Аб мядзведзю і асінавым калу з голасам
Аб чорце бязродым
Пад старасць адгукнецца
Ліхая баба
Варона і рак
Вуж куртаты і мужык багаты
Чаму Панас стаўся ваўкалакам
Як Кузьма стрэльбу рабіў
Лепей вол ярэмны, як жарабец стаенны
Смерд і ваявода
Успаміны
Старабеларуская вясковая школа
Пагост
Мае ўспаміны аб М.Багдановічу
Успаміны пра Янку Купалу
АПОВЕСЦІ
ПРЫГОДЫ ПАНАСА І ТАРАСА
Нядзеляю ў ваднэй з вёсак Піншчыны Панас і Тарас, седзячы на прызбе, гутарылі аб тым, якія дзе жывуць людзі і аб іхных звычаях і парадках.
- А ведаеш што? - кажа Панас. - Гэта, што мы тут гаворыма і аб чым баюць старыя людзі, мо і няпраўда. А каб даведацца, як запраўды жывуць людзі на белым свеце, лепш вось што мы зробім. Дзеці ў нас абодвух дарослыя, з гаспадаркай уходаюцца, могуць ужо абыцца і без нашай рады. Мы ўжо адсеяліся, і цяпер якраз такая пара, што нам усёроўна няма чаго рабіць, а коні ў нас таксама ёсць гуляшчыя, - дык чым церціся па цянькох, паедзем лепш у белы свет паглядзець, як людзі жывуць.
- Праўду кажаш, кум, - згадзіўся Тарас, - едзьма! Толькі зараз жа трэба і збірацца, каб да касьбы і жніва паспець звярнуцца да хаты.
Сказана - зроблена.
Разышоўшыся па хатах, Панас і Тарас зараз жа загадалі сваім бабам рашчыніць хлеб і падрыхтаваць на аўторак усё патрэбнае ў дарогу.
На другі дзень, пакуль бабы пяклі хлеб і аладкі, білі масла, рабілі сыры і варылі кумпячыну на дарогу сваім дзядам, мужчыны прыбіралі воз, шмаравалі колы, гатавалі аброк, кавалі і кармілі коні, аглядалі запражку.
Згодна прыказцы - едзеш на дзень, а хлеба бяры на тыдзень - добры гаспадар без адпаведнага запасу ежы ў дарогу ніколі не выбіраецца. Дык вось Панас і Тарас, улажыўшы ў мяшок па тры боханы хлеба, па добраму апольцу сала, па кумпяку, па штук пяць сыраў, па добрым слоіку масла і, дадаўшы да ўсяго гэтага яшчэ стаўпец аладак, - знайшлі, што харчоў павінна стаць на добры шмат дарогі. Апрача гэтага, паставілі ў воз поўную дзяжу талакна. На ўсялякі выпадак адлічылі яшчэ ў падарожныя капшукі па дзесяць рублёў грошы. Налажылі воз сенам і аброкам, а знізу за трайню прывязалі вядзерца з каланіцай. На ўсялякае здарэнне ўлажылі ў воз сякеру. Панасавага каня, як старэйшага, запрэглі ў аглоблі, а Тарасавага, маладога, прыпрэглі збоку.
У аўторак рана, ледзь золак, яшчэ да ўсходу сонца, Панас і Тарас, падмацаваўшыся добра аладкамі з салам і падапрануўшы пад новыя світкі яшчэ кажушкі, рушылі ў дарогу.
Едуць, гутараць, піпачкі пакурваюць... Іхныя конікі патрухваюць.
Да Пінска дарога і людзі ўсе знаёмыя: сюды штокожнага аўторку яны на кірмаш ездзяць. На гэты раз кірмашнікаў таксама ехала шмат, і Панас з Тарасам у грамадзе не заўважылі, як апынуліся ў Пінску.
Тут сустрэліся яны з знаёмымі ды з роднымі, распыталіся ў іх дарогу на Берасце.
Урэшце дзеля адвагі і цяпла ў ногі «зрабілі па паўкварты» і паехалі далей.
Едуць сабе, едуць, міжсобку гутараць, піпачкі пакурваюць. Каго ні сустрэнуць, «дабрыдзень» скажуць, дарогу распытаюць. Да людзей, да іхнае работы прызіраюцца але пакуль што нічога новага не бачаць: людзі як людзі, усе такія, як Панас з Тарасам. Ведама - свая старонка!
Днём едуць, уначы папасуюцца. Прылучацца дзе да вясковых начлежнікаў, распрагуць сваіх конікаў, пусцяць іх на выган, а самі пагаманяць з людзьмі каля вогнішча, крыху паспяць ды адпачнуць і з усходам сонейка ізноў у дарогу вырушаць.
Да Берасця нічога новага не бачылі Панас з Тарасам: усе людзі як людзі - і гавораць аднолькава.
- А ведаеш, Тарас, пэўна, махлююць старыя людзі, што ёсць на свеце народ мазурэ? - кажа Панас.
- Чаму? - пытаецца Тарас.
- А таму, што вось мы столькі ўжо праехалі, а нікога і нічога новага яшчэ не бачылі: усё наш брат і нашая гаворка. Ці не вярнуцца нам ужо дахаты? Бо гэтак і ўвесь свет аб'ездзіш, а навіны дамоў не прывязеш і сам розуму не набярэшся.
- Пачакай, Панас, я чуў, што гэтыя самыя мазурэ, што родзяцца сляпымі, жывуць за Берасцем, а тут ужо, кажуць, не шмат засталося. Яны - тыя ж самыя паляке, бо жывуць у Польшчы. Гаворка іхная таксама польская, толькі надта ўсё яны шапечуць, і калі хутка залапоча ды зашапеча мазур, а асабліва мазурыха, дык пакуль не абслухаешся, дык трудна і зразумець, што яны гавораць. Вечная памяць, мой бацька нябожчык казаў, што мазур не адважыцца назваць сябе паляком датыхчас, пакуль не пачне адзяваць нагавіц. А хлапцэ ходзяць у іх без нагавіц аж да той пары, пакуль не спатрэбіцца ісці ў сваты або ў войска, бо датыхчас дзяцюк усё яшчэ лічыцца блазнам. Недарма ж у нас кажуць «мазур-беспарточнік». А як ужо мазур улезе ў нагавіцы ды ўсадзіць у капялюш пяро з петушынага хваста, дык тады ўжо хоць і босы, але ходзіць галаву задзёршы. А як яны дзіўна вучацца нагавіцы адзяваць! Але я табе аб гэтым цяпер не скажу, бо табе ўсё скажы, дык і ехаць далей не захочаш. Пэўна, убачым гэта ўласнымі вачыма.
Зацікавіўся Панас і дамоў звяртацца раздумаўся.
Едуць далей. Прыехалі ў Берасце. Прыгожы горад! Спадабаўся Панасу і Тарасу. Знайшлі, што нат лепшы за Пінск.
Быў якраз кірмашны дзень. Пайшлі яны на рынак.
Ходзяць, да тавару, да людзей прыглядаюцца, да іхнае гутаркі прыслухаюцца.
- Тарасе, а Тарасе! Хадзі хутчэй сюды! Паслухай, як гаворыць вунь тая баба, што сыры на возе прадае: здаецца - не па-нашаму.
Падышлі - слухаюць. Пытаюцца, па чым сыры.
- По цтэнры злоты і цверць з вагі ззуцам! - хуценька адрэзала баба.
- Ты зразумеў, Тарас?
- Не! А ты, Панас?
- І я нічога не зразумеў! Калі яна надта хутка забалбатала ды яшчэ нейкая шапятлівая.
- Ну, дык гэта - мазурыха. А што? Я казаў табе, што варта ехаць далей!
- Ну, дык ідзем яшчэ прыслухацца, - кажа Панас.
Ідуць, прызіраюцца і да мовы прыслухаюцца.
- Панас! Хутчэй, хутчэй, глядзі, як вунь той чалавек на кані паехаў!
- Дзе, які?
- Вунь, недалёка ад студні.
Панас, як убачыў, дык аж мала не пакаціўся са смеху! На кані сядзеў сярэдніх гадоў чалавек тварам да заду і аберуч трымаецца за хвост, каб не зваліцца, усё глядзіць у той бок, адкуль едзе, а другі чалавек вядзе каня за вобруць.
- Во, праўду ткі кажуць: «Што край, то звычай». У нас гэтак конна не ездзяць. Хадзем, Панас, паўзіраемся, што далей будуць рабіць гэтыя людзі з канём!
Падвёў чалавек каня да студні, наліў у карыта вады - поіць, а той, што на кані, вокам не міргне, ні на кога не гляне і сядзіць, як слуп, утаропіўшыся на вазы, ад якіх ехаў.
Хочацца Тарасу з Панасам распытацца, што значыць гэтае з'явішча, але разам і брыдка ім паказацца сярод чужых людзей, нічога не ведаючымі.
Аж, на шчасце, пабачылі знаёмага жаўнера з іхнае вёскі, які служыў у Берасцейскай крэпасці. Вельмі абрадаваліся, што спаткалі свайго чалавека, і зараз жа пытаюцца:
- Скажы, Арцёмка, чаму гэты чалавек сядзіць на кані да хваста тварам і ўсё нейдзе ўглядаецца, нат вокам не міргне?
- А гэта, бачыце, мазурэ, як прыедуць у Берасце на кірмаш, дык, каб не адлучыцца ад сваіх і не згубіць воза на рынку, вядуць удвох паіць каня. Пакуль адзін вядзе каня і поіць яго, другі вось сядзіць на ім і ўвесь час сочыць за сваім возам, каб не спусціць яго з вока і каб потым не шукаць. Але гэта што? Вось вы ўбачыце яшчэ цікавейшыя рэчы...
- Тарас, Тарас! Глядзі, нашто гэтыя людзі, вунь ідучы, усе клубкі размотвуюць?
- Дзе? Пакажы!
- Вунь, у ваднаго чалавека клубок ніцей у руках, там вось другі размотвуе, ідучы ў краму, а вось баба распускае за сабою ніці... Арцёмка, што гэта яны робяць?
- А гэта - таксама мазурэ. Яны ў Берасце без клубка ніцей ніколі не едуць. Бо, калі трэба ім адысціся каму-небудзь ад свойго воза, дык, каб папасці зноў на тое месца, - распускаюць за сабой ніці, а потым, ідучы назад, ізноў змотвуюць іх у клубке.
- То хіба яны надта далёка жывуць ад Берасця, калі гэты горад ім гэтакі незнаёмы?
- Не! Жывуць яны бліжэй, чым адгэтуль нашая вёска, але яны ўсе нейкія надта блуклівыя. Часта здараецца, што мазур ва ўласных палетках заблукаецца.
- Брэшаш, Арцём! Як жа можна не ведаць сваіх палеткаў?
- Я сам быў сведкаю гэтага здарэння!
- Ну, раскажы, як гэта было?
- Былі мы вось у мазурскай старане на манэўрах і стаялі ў ваднэй вёсцы. Дык адзін гаспадар, у якога я быў на кватэры, паехаў у поле гараць. Але не трапіў на сваю ніву ды загараў суседнюю. Назаўтрае лучыў якраз на сваё поле. Глядзіць і дзівіцца... Што за ліха! Учора гараў, а сяння ўжо травою зарасло? Ну, але раз гараў, то трэба і засеяць. Так і засеяў мазур нягоратую ніву! Або вось у нашай батарэі служаць два мазурэ, дык жыватэ мы з іх панадрывалі: што дзень, то ўсё свежую штуку яны выкінуць. Служаць яны тут ужо з паўгода, а адзін з іх і дагэтуль не можа ніяк знайсці свайго ложка, як трэба спаць палажыцца - заўсёды на чужым умосціцца, пакуль яго не завядуць і не пакажуць яго месца. А на ранку як схопіцца, дык заўсёды то чужыя боты абуе, то нагавіцы або мундзер чужы адзене або ў чужую скрынку залезе, шукае ў ёй сваіх рэчаў і лаецца, калі не знаходзіць. І смех, і бяда з ім! А другі - дык праз даўгі час ніяк не мог запамятаць, дзе ў яго правая і дзе левая нага. Калі яму кажуць пачынаць ісці з левай нагі - ён ступае праваю, і наадварот, - дзе трэба ступіць праваю - ён суне левую. Нарэшце, каб ён мог адрозніць, узялі ды прывязалі да левае нагі сена, а да правае - салому, і ў часе машыроўкі заміж каманды «левай! правай!» крычалі яму «сена! - салома! сена! - салома!». І смех, і бяда! Але праз месяц для таго ўжо добра ведаў ён, дзе правая і дзе левая нага.
Зацікавіліся Панас і Тарас мазурамі.
- А што? Я казаў табе, што трэба ехаць далей! - упікнуў Тарас Панаса.
- Твая праўда, Тарасе! Ну дык цяпер ужо едзьма далей, паглядзімо на гэтых мазуроў...
З радасці, што сустрэліся з сваім чалавекам, Панас і Тарас, згодна прыказцы, што добры гаспадар не толькі ў жываце, а нат у ботах вады не любіць, пачаставаліся з Арцёмам квартаю гарэлкі, добра папалуднавалі, распыталіся дарогу і паехалі далей.
Едуць яны, едуць, між сабою гутараць. Піпачкі пакурваюць, конікі патрухваюць.
Праз лясы, палі праязджаюць, мясцовасць аглядаюць. Цікавяцца, як людзі поле абрабляюць, чым гаруць, чым засяваюць.
Едуць дзень, едуць другі, - усё тыя ж людзі, тыя ж самыя звычаі.
- Што за ліха? Дзе ж тыя мазурэ жывуць? - пачаў зноў непакоіцца Панас.
- Не пары гарачкі! - адказвае Тарас. - Цяпер, пэўна, ужо недалёка...
- Глядзі, глядзі, Тарас! Што гэты чалавек вунь робіць?
- Ну, што ж?.. Гарэ!
- Гарэ-то ён гарэ, але здаецца - ні канём, ні валом.
- А кім жа ён гарэ?
- Здалёк не разабраць - едзьма хутчэй!
Падагналі конікаў, пад'язджаюць бліжэй. Праўда, - чалавек гарэ, але саху цягне баба.
- А што? Праўда ткі, што мазурэ на бабах поле гаруць!
- Ну, цяпер і я паверу, - кажа Панас.
- Чалавеча добры! Што робіш? - пытаюцца.
- Гару! - кажа той.
- А дзе ж твае валэ?
- Нашто валэ? Пры чым яны тут? Яны вось на пашы!
- Дык на тое ж яны і валэ, каб на іх гараць!
- Што вы, людцэ? Яны ж не будуць ведаць, у які бок цягнуць!
- Нічога! Мы табе вось пакажам, як гэта робіцца.
Панас і Тарас зараз жа злезлі з воза, распрануліся, зрабілі на хуткую руку сякое-такое ярмо, злавілі пару добрых валоў, упрэглі. Адзін на першы пачатак правёў валы, а другі сахою кіруе. Пайшла работа як належыць! Вылупілі мазур з мазурыхаю бакулы і толькі дзівяцца! Што гэта за людзі такія, што і жывёле чалавечы розум могуць надаць?..
Як бачыш з паўганоў нагаралі, а потым кажуць мазуру:
- Ну, цяпер ты сам гары!
Узяўся мазур за саху, падагнаў валоў, - саха проста піша!
Не надзякуецца мазур, а яшчэ больш ягоная баба!
- Ну, едзьма далей, Тарасе! І добрую справу зрабілі, і конікі нашы адпачылі.
Селі, паехалі. Едуць сабе, едуць, міжсобку гутараць. Піпачкі - пык! пык! пык! - пакурваюць. Конікі - трух! трух! трух! - патрухваюць.
Прыехалі да вёскі.
У канцы яе, каля збажжовага магазыну, бачаць, - стаіць грамада людзей, і два чалавекі трымаюцца абедзвюма рукамі як бы за прарэх мяшка, быццам рыхтуюцца насыпаць у яго збожжа.
- Людзі, пэўна, збожжа пазычаць прыйшлі, - кажа Тарас.
Пад'язджаюць бліжэй, глядзяць, - аж гэта не мяшок, а нагавіцы.
- Глядзі, Тарас, дык тут пэўна ў нагавіцы збожжа насыпаюць!
- Пачакай, што далей будзе? - кажа Тарас.
Прыстакнулі, «дабрыдзень» сказалі і прыглядаюцца.
Бачаць, аж на страху магазыну палез малады дзяцюк, ушчарэпіўся на самы хрыбет, прымітыкаваўся насупроць нагавіц і раптам калі пабяжыць са страхі ды - гоц на зямлю, аж вякнуў.
- Не патрапіў! - крычаць мазуры, рагочучы.
Зноў палез дзяцюк на страху, прымітыкаваўся - гоц! - на зямлю.
- Не туды! - крычаць зноў мазуры.
Палез яшчэ дзяцюк на страху...
- Што гэта вы робіце тут, людцэ? - пытаецца Панас.
- А гэта вось мы вучым дзецюка нагавіцы надзяваць, - кажуць мазуры, - бо ўвечары, бачыце, у сватэ пойдзе.
- Гэ, ды гэта можна хутчэй зрабіць! - кажа Панас. - Дайце сюды нагавіцы! Я пакажу, як іх адзяваюць.
Узяў нагавіцы - шмыг! шмыг! У вадну калошыну, у другую, падперазаў паясом, - і гатова справа!
Дзівяцца мазуры і пытаюцца: «Адкуль вы, людзі?»
- А, - адгэтуль не відаць. Ну, а цяпер няхай гэты дзяцюк сам спрабуе гэтак зрабіць!
Дзяцюк злез са страхі, надзеў звычайным спосабам нагавіцы, углядаецца на іх, смяецца з радасці, рукавом пот з лобу выцірае, цешыцца і зухуе, што, улезшы ў нагавіцы, сталым паляком зрабіўся.
Не надзякуюцца мазуры, што даведаліся спосабу нагавіцы адзяваць!
- Ну, вось ізноў добрую справу зрабілі, а тым часам і нашыя конікі адпачылі, едзьма далей, - кажа здаволены Панас.
Селі, паехалі.
Едуць усё, едуць, між сабою гутараць. Свае люлечкі - пык! пык! пык! - пакурваюць, а іх конікі - трух! трух! трух! - патрухваюць...
Прыязджаюць у вёску.
Бачаць, аж мужыкі цягнуць карову на страху за рогі, а бабы ззаду падпіхаюць.
Зацікавіліся Панас з Тарасам! Прыстакнулі, «дабрыдзень» сказалі, узіраюцца.
А карова аж раве, упінаецца - не хоча на страху лезці!
- Што робіце, людцэ? - пытаецца Панас.
- А ці ж не бачыш? Карову на пашу жанямо! - адказваюць мазуры.
На страсе, праўда, была добрая трава.
- Пачакайце, людцэ, гэта інакш робіцца! - кажа Тарас. - Дайце толькі сюды касу!
Прынеслі мазуры касу.
Тарас зараз намянціў яе, узлез на страху - шась! шась! шась! - скасіў усю траву, скінуў на зямлю і даў карове.
Дзівяцца мазуры, не надзякуюцца! Пытаюцца, скуль гэткія разумныя людзі?
- А стуль, дзе нас цяпер ужо няма! - адказаў Панас.
- А ці далёка гэта будзе ад нас?
- А мы якраз з таго месца, дзе сонейка ўсходзіць!
- А-а-а!.. калі так, то вы - нашыя блізкія суседзі, бо ў нас сонца вось за лесам усходзіць!
Узрадаваліся мазуры «блізкім суседзям», паклікалі іх у хату, напаілі, накармілі, аб сабе расказалі.
Рады Панас з Тарасам! І дабро робяць, і ад людзей павагу і падзяку маюць!
- Едзьма далей, Тарас!
Селі, паехалі.
Едуць усё, едуць, між сабою гутараць. Свае піпачкі - пык! пык! пык! - пакурваюць. Конікі - трух! трух! трух! - патрухваюць.
Уехалі ў вёску.
Бачаць, усе хаты без вакон. А з адной хаты і старыя і малыя з рознымі начыннямі - хто з рэшатам, хто з вядром, хто з дайніцаю, хто з цабэркам, хто з дзяжой або проста з векам ад яе - выбегуць на вуліцу, зачэрпаюць паветра, бы ваду, прыкрыюць радном і зноў бягуць у хату, і гэтак усё бегаюць і бегаюць, быццам на пажары.
Зацікавіліся Панас з Тарасам!
Прыстакнулі, «дабрыдзень» сказалі і пытаюцца:
- Што гэта вы, людзі добрыя, робіце?
- А хіба не бачыце? Сонца ў хату носім!
- Слухай, Панас! Гэта ж надта добрая рэч - мець сонца ў хаце! Пойдзем паглядзімо, ці многа ўжо нанасілі гэтыя людзі сонца і ў якім месцы яны прычапілі яго, каб свяціла.
Увайшлі ў хату, «дабрыдзень» сказалі. Ім хтосьці адказаў, а хто - і не бачаць, - так цёмна ў хаце.
- Дзе ж вашае сонца? - пытаюцца.
- А яшчэ не нанасілі, - кажа мазурыха.
- А ці доўга прыйдзецца насіць?
- А цэлы дзень, пакуль аж сцямнее.
- Ну, а потым што вы робіце?
- А потым спаць лажымося.
- Э-э-э!.. Дык гэта інакш робяць: у нас не носяць, а ловяць сонца. І адзін раз як зловяць, дык тады ўжо ніколі яно з хаты не ўцякае!
- Ну, пакажэце ж, людцэ добрыя, як гэта зрабіць? - просяць мазуры.
- Ну, дык дайце сюды пілу і дзве сякеры!
Прынеслі мазуры пілу і дзве сякеры.
Панас з Тарасам зараз распрануліся - гак! гак! гак! - прасеклі дзіру ў сцяне, усадзілі ў гэтую дзіру пілу - шарэг! шарэг! шарэг! - прарэзалі вакно і ўпусцілі ў хату сонца. Потым як бачыш выразалі другое, трэцяе вакно, і ў хаце стала відно, як на дварэ.
Дзівяцца мазуры, не надзякуюцца.
- Скуль вы, людзі добрыя? - пытаюцца.
- А якраз з таго месца, дзе неба з зямлёю сходзяцца!
- Э!.. Ды гэта ж зусім блізкія суседзі, бо неба сходзіцца з зямлёю вось за гэтай гарою.
Зараз хамянуліся частаваць добрых людзей, «блізкіх суседзяў». Прынеслі гарэлкі, масла, сыру. Панас і Тарас п'юць, ядуць, пра іхнае жыццё распытваюць, аб сваім расказваюць. Конікі іхныя таксама адпачываюць, мазуровым аўсом частуюцца. За чаркай ды за гутаркай не заўважылі, як і вечар надышоў. Просяць мазуры Панаса з Тарасам начаваць у іх.
Упадабаліся ім «суседзі блізкія», людзі добрыя, што сонца назаўсёды ў хату залучылі!
А Панас з Тарасам толькі й чакалі гэтага - цікавіў іх сямейны лад мазуроў.
Палеглі яны на лавах - быццам спяць, а самі адным вокам сочаць за тым, што робіцца ў мазуровай хаце. Бачаць, - напаліла мазурыха печ, нагрэла саганоў з пяць вады, выліла яе ў цэбар. Потым выграбла з печы жар і кажа свайму гаспадару:
- Ну, лезь парыцца!
Скінуў гаспадар з сябе сарочку і палез у печ.
Па нейкім часе вылез мазур з печы, апаласкаўся ў цэбры, адзеўся і палез на печ.
А мазурыха палезла ў печ.
Старэйшы сын прычыніў яе заслонкаю і сам пачаў раздзявацца.
Падышоў да печы, кліча матку, а яна не адзываецца. Адчыніў засланку ды як закрычыць: «Ратуйце, людзі! матка скапэрсцілася!»
Панас з Тарасам скочылі з лаваў, выцяглі за валасэ бабу з печы, адлілі яе вадою ды і кажуць:
- Ну, гэтак людзі не парацца.
- А як жа? - пытаюцца мазуры.
- Вось заўтра мы пакажам, а сяння спеце ўжо.
Назаўтрае, ледзь золак, усталі Панас з Тарасам, збудзілі гаспадара, пайшлі ў старую хату, злажылі там каменку, прыладзілі палок. Нацеплілі лазню, нанасілі бочку вады, нагрэлі яе камянямі, навязалі бярозавых венічкаў і давай самі парыцца.
Глядзяць мазуры і дзівяцца. А потым самі давай гэтак рабіць. Упадабалася мазурам лазня! Не надзякуюцца яны добрым людзям, «блізкім суседзям».
- Ну, Тарас, нашае падарожжа, як я бачу, штораз усё цікавейшае, штораз то ўсё лепш нам паводзіцца. Едзьма далей!
Селі, паехалі.
Едуць сабе, едуць, між сабой смяюцца, гутараць, свае піпачкі - пык! пык! пык! - пакурваюць. Конікі - трух! трух! трух! - патрухваюць.
Прыязджаюць зноў у вёску. А быў якраз святочны дзень.
Бачаць, аж з адной хаты людзі ўсё бегаюць то ў свіран, то са свірну назад у хату - і ўсё па чародзе, пачынаючы з гаспадара і канчаючы самым наймалодшым. Сноўдаюцца сюды й туды, быццам мурашкі ў мурашніку.
Прыстакнулі Панас з Тарасам, узіраюцца.
Бачаць, што кожны бяжыць у свіран і назад у хату з шылам у руцэ.
Зацікавіліся падарожныя.
- Што вы робіце, людцэ добрыя? - пытаюцца яны ў гаспадыні.
- А ці ж не ведаеце? Аладкі з мёдам ямо!
- Ну, то чаго вы бегаеце, калі аладкі ясцё? Сеў каля стала - і еж сабе!
- А як жа сядзець, калі аладкі ў хаце, а мёд у свірне?
- Ну, а дзеля чаго ў цябе шыла ў руцэ?
- А гэта мы на шыле мёд са свірну носім.
- Ну, гэта інакш робіцца! Хочаце - пакажам?
- Добра, пакажэце! - згадзіліся мазуры.
Зараз Панас і Тарас прынеслі са свірну ражанку з мёдам, паставілі на стол, селі і паказваюць, як трэба аладкі з мёдам есці.
Нагледзеліся мазуры і самі пачалі гэтак рабіць. Ядуць, хваляць, што смачна, і не могуць надзівіцца, да чаго на свеце ёсць людзі хітрыя.
Наеліся Панас і Тарас за сваю навуку аладак з мёдам.
Атрымалі ад мазуроў гору падзяк і паехалі далей.
Едуць яны, едуць, міжсобку жартуюць і смяюцца, аб тым, што бачылі, гутараць. Піпачкі - пык! пык! пык! - пакурваюць. Конікі - трух! трух! трух! - трухаюць.
Праз лясы, палі праязджаюць, з прыгорка на прыгорак перавальваюцца. На выганах начлягуюць, сваіх конікаў папасваюць.
- Тарас, а Тарас!
- Што, куме Панас?
- Вось колькі часу мы ўжо едзем, колькі ўсяго ўжо нагледзеліся, а дагэтуль яшчэ не праканаліся ў блуклівасці мазуроў.
- Я і сам ужо аб гэтым думаю, Панас.
І толькі сказаў гэта Тарас, як узяў зараз жа завярнуў коні назад, быццам раптам здумаў да хаты варочацца. Але спыніў коні і далей не едзе.
А было гэта ўжо на захадзе сонца.
- Што ты замануў, Тарас? Няўжо да хаты здумаў варочацца?
- Пачакай, Панас! Будзеш зашмат ведаць - хутка старым станешся.
Стаяць сярод дарогі, азіраюцца. Бачаць - з лесу выязджае цэлы абоз мазуроў.
Пад'ехалі мазуры да нашых падарожных і пытаюцца:
- Куды едзеце, людцэ?
- У Берасце! - адказвае Тарас. - А вас куды Бог нясе?
- Таксама ў Берасце. А ці не ведаеце, колькі вярстоў засталося яшчэ ехаць?
- А вярстоў дваццаць, можа, будзе. А ці здалёк, людзі добрыя?
- О, здалёк: вось з-за гэтага лесу! А вы адкуль?
- Мы якраз з таго месца, дзе сонца заходзіць.
- Дык, знацца, вы - блізкія суседзі, бо ў нас сонейка заходзіць вось за гэтым прыгорачкам! Ну, а чаго ж вы стаіце, чаму не едзеце?
- Мы вось думаем, - кажа Тарас, - што не варта нанач у горад ехаць: і коней няма дзе папасціць, і за начлег трэба плаціць. А тут вось добры выган, травы колькі хочаш і лес блізка, - давайце разам заначуем тут, у грамадзе весялей будзе. А заўтра разам паедзем.
- Праўду кажаш, чалавеча! - згадзіліся мазуры.
З'ехалі на выган, распрэглі коні і пусцілі іх на пашу. Самі нанасілі дроў, разгнецілі вогнішча, павячэралі кожны са сваёй торбачкі, пагутарылі і ляглі спаць.
Мазуры зараз жа і захраплі, як пшаніцу прадаўшы, хоць пшаніца яшчэ была ў мяшках на вазах.
Не спяць толькі Панас і Тарас: аднаго карціць выканаць сваю думку, а другога надта цікавіць гэты сакрэт.
А мазуры храпуць, аж захлынаюцца, і, пэўна, ужо па трэцяму сне трызняць.
Вось Тарас раптам падняўся.
- Ну, пойдзем, Панас!
- Куды?
- От, - ідзі, калі кажу!
Падышлі да вазоў.
- Варочай усе вазэ аглоблямі назад!
Паперакручвалі ўсе вазы назад і пайшлі спаць.
Назаўтра, яшчэ да ўсходу сонца, усе схапіліся, палавілі коні, запрэглі і паехалі.
Едуць сабе, едуць, з мазурамі гутараць, аба ўсім распытваюць. Пад'язджаюць да вёскі.
- Што, мо гэта ўжо Берасце? - пытаюцца мазуры ў нашых падарожных.
- Але, Берасце, - кажа Тарас, а самога аж разрывае ад стрымліванага смеху.
- Але ж зусім як наша вёска! - абрадаваліся мазуры.
- Глядзеце! - паказвае адзін мазур. - Вунь тая баба, што нясе воду, як дзве кроплі вады падобная да мае Магды!
- Праўда! - кажуць мазуры.
А Панас і Тарас аж жываты падціснулі паясамі, каб не трэснуць ад стрымліванага смеху.
- Глядзеце, людцэ, дык тут і каравэ зусім як нашыя! - дзівяцца мазуры, гледзячы на стада, што ішло з поля.
Уязджаюць у вёску. Коні давай цягнуць вазы кожны на свой панадворак!
Насустрач кірмашнікаў павыбягалі з хатаў мазурыхі. Пытаюцца ў мужыкоў, чаму не прадалі пшаніцы.
А тыя стаяць, праціраюць вочы і толькі лыпаюць імі.
А некаторыя мужыкі пачалі сварыцца з жанкамі. Адны кажуць, што прыехалі ў Берасце, а жанкі пераконваюць іх, што дамоў.
А Панас з Тарасам падагналі конікаў дый паехалі сабе далей. Ад'ехаліся за сяло, уволю нарагаталіся.
- А што, заўсёды слухай мяне, Панас! - кажа Тарас.
- Ну і мудры народ гэтыя мазуры! Едзьма, браток, далей, бо кажуць людзі, што «чым далей у лес, тым больш дроў».
Едуць яны, едуць, між сабой жартуюць, гутараць. Піпачкі свае - пык! пык! пык! - пакурваюць. Конікі - трух! трух! трух! - трухаюць.
Уязджаюць зноў у вёску. Бачаць, - будуюць мазуры новую хату.
- О, гэта цікава паглядзець! - кажа Панас.
Пад'ехалі блізка, прыстакнулі, «памажы Божа» сказалі.
А мазуры якраз у гэты самы час, пабраўшыся па чалавек дзесяць за вяроўкі, прывязаныя за адзін і другі канец да прыгатаванай і ўжо як мае быць абчэсанай бэлькі, цягнуць адны да сябе, а другія да сябе, аж вочы на лоб у іх выпірае.
- Што робіце, людзі добрыя? - пытаецца Тарас.
- А ці ж не бачыце? - бэльку хочам расцягнуць! Кароткая, бачыце, папалася дзеравіна, а ў нас даўжэйшае няма!
Глядзяць Панас з Тарасам, чакаюць, пакуль мазуры бэльку расцягнуць. А яны пацягнуць, пацягнуць, завалакуць на зруб, прымераюць, - кароткая!
Давай зноў цягнуць!
Урэшце змарыліся мазуры, запацелі, быццам з вады вылезлі, і бачаць ужо, што не дадуць рады - не зробяць бэлькі даўжэйшай. Паселі і сумуюць.
- А вось мы ўдвох як бачыш вам гэтую бэльку падоўжым!
- Ну! Хіба жартуеце? Нас вось дваццаць чалавек не далі гэтаму рады, а вы ўжо нешта зробіце?
Панас і Тарас, нічога не адказаўшы, зараз распрануліся, змерылі папярэчную сцяну зруба, знайшлі патрэбнай даўжыні ашавалачак дзеравіны, абчасалі, прыладзілі да бэлькі, збілі дубовымі цвякамі, удвох зацягнулі, улажылі і пытаюцца ў мазуроў:
- Ну што, далі рады?
|