Вядомы нямецкі падарожнік і дыпламат першай паловы ХVІ стагоддзя Сігізмунд Гэрбэрштайн называў Глінскага «чалавекам выдатнай вопытнасці і рэдкай доблесці»[1]. Другі яго сучаснік - кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт Стары - гняўліва пісаў у сваіх граматах, што Глінскі здрадца, які «чарамі сослал с сего света» вялікага князя Аляксандра Казіміравіча і хацеў Вялікае Княства пад сябе «подсести»[2]. «Чалавек рэдкай доблесці» і «здрадца» - супрацьлеглыя ацэнкі князя Міхайлы Глінскага. Высакароднае і злахітрае, светлае і чорнае, добрае і злое ўжываліся ў гэтым чалавеку. Асоба ў беларускай гісторыі выключная і, пэўна, Глінскі разумеў сваю выключнасць, разумеў, што здольны на вялікае - і малое яго не задавальняла. Ахвяра сваіх няўтольных страсцей і пачуццяў, якія штурхалі яго на змовы, здрады, прымушалі брацца за зброю. За хвіліны трыумфу перамог заплаціў ён лёсам выгнанніка і вязня. Але як не ставіліся б да Глінскага сучаснікі, а пасля і гісторыкі, зацікаўленыя ў сваёй інтэрпрэтацыі ягонага жыцця і дзейнасці, бясстрасным суддзёй князю выступіў невядомы летапісец «Кронікі Літоўскай і Жамойцкай»: «... бо Глинский, будучи мужным велце и смелым, и на все делным, розуму довсципного и до каждой речи способного, так был славный, же межи всеми королями и княжаты посторонными добре значный и в великой у кроля Александра хованый был ласце. Приятелей теж много гойностю, достатком и датком щодробливым собе мел, так теж маетностий и скарбов праве княжих маючи поднеслися в пыху»[3].

Паходзілі Глінскія ад палавецкіх князёў Убо-Кіятаў, якія да нашэсця Чынгізхана качавалі «на гэтым баку Волгі»[4]. Чынгізхан скарыў Кіятаў і выдаў сваю дачку Залахуб за аднаго з іх - Бурлуда. Ад гэтага шлюбу нарадзіўся Тохкаш, чыім імем і пачалі называць падуладную яму палавецкую арду. Гісторыя гэтай арды была нядоўгай. «І прыйшоў цар Кутлух, і перамог, Тахтагаву Арду ўзяў»[5]. Ён ажаніўся з трыма жонкамі пераможнага ворага. Так што ў крыві Глінскіх цякла кроў яшчэ аднаго хана - Кутлуга. З гэтага роду паходзіць і славуты ўладар Залатой Арды Мамай. Ягоны сын Мансур-Кіят пасля Данскога пабоішча заснаваў на межах Вялікага Княства Літоўскага тры гарадкі - Глінеск (адсюль і прозвішча князёў Глінскіх), Падову ды Глечаніцу (р-н сучаснай Палтаўшчыны). Меншы, Снідар, адкачаваў у Перакоп, а старэйшы, Лекса, застаўся пры бацьку і атрымаў у спадчыну ягоныя землі і гарады.

Лекса разам са сваім сынам хрысціўся ў Кіеве і ў святым хрышчэнні атрымаў імя Аляксандар, а сын стаў Іванам. Гэта ўжо былі часы Вітаўта. Вялікі князь літоўскі рыхтаваўся да паходу на Цемір-Кутлуга і ў Кіеве збіраў войска. Прыслаў грамату і да Аляксандра, каб той яму «захацеў служыць». Аляксандар з сынам прыехалі да ліцьвінскага ўладара і білі яму чалом на службу. Нашчадкам Чынгізхана і Мамая Вітаўт выказаў і належны гонар - «прыняў іх праўдзіва не як слуг, але як родных братоў сваіх»[6]. І вотчыны падараваў, і сасватаў за Івана дачку князя Данілы Астрожскага, Настассю. Малады Іван быў чалавек хвацкі і не прамінуў выпрасіць у Вітаўта новых узнагарод. Адбылося гэта адразу пасля бітвы на Ворскле, калі Вітаўт з купкай прыбліжаных уцякаў ад ворага. Уцекачы заблудзіліся і Вітаўт узмаліўся да Івана: «Толькі выведуць твае вожы да маёй Украіны да якіх маіх гарадоў або валасцей; і я тымі гарадамі і валасцямі цябе памілую»[7]. Вожы вывелі Вітаўта да гарадка Харобля і вялікі князь стрымаў сваё слова - падараваў горад у вотчыну князю Івану. З часам род Глінскіх разросся і вотчынных земляў усім нашчадкам Івана (а ён пакінуў пасля сябе трох сыноў: Барыса, Хведара і Сымона) не хапала, давялося шукаць вотчын на службе. Князь Барыс (дзед Міхайлы Глінскага) выслужыў у Жыгімонта Кейстутавіча воласці Ракаў каля Менска ды Рашуковічы, двор у Клецку. Казімір Ягайлавіч пажалаваў Барысу гарады Кліглічэск ды Старадуб. Трох сыноў меў Барыс Іванавіч: Льва, Васіля ды Івана. Ім таксама давялося шукаць шчасця на службе. Старэйшы, Леў, служыў амсціслаўскаму князю Івану Юр'евічу і асаблівай ласкай ад свайго сюзерэна не цешыўся. Атрымаў ад князя сяльцо Хадосава каля Амсціслава. Пасля смерці Івана Юр'евіча князь Леў служыў па панах літоўскіх. І цяпер не выслужыў ён нічога значнага. Пэўна, такая няміласць да Льва была выклікана ад'ездам у 1482 годзе стрыечнага брата Івана ў Маскву. Праўдападобна, што Іван удзельнічаў у вядомай змове Алелькавіча супраць Казіміра Ягайлавіча. І каб паправіць сваё матэрыяльнае становішча, Леў Барысавіч ажаніўся з удавой шляхціца Гаўрылы Меляшковіча - вотчынніка Гарадзенскага павета (яна ж сястра амсціслаўскага баярына Сцяпана Есмановіча), якая і нарадзіла яму сыноў Міхайлу, Івана, Васіля, Хведара і дачку Хведку[8]. А радзімай іх з пэўным правам можна лічыць вёску Хадосава каля Амсціслава. Князь Міхайла нарадзіўся прыблізна ў 1470 годзе і да пары жыў у бацькоўскім Хадосаве. І чакаў бы Глінскіх лёс здрабнелых князькоў (як, напрыклад, нашчадкаў Даўмонта - князёў Свірскіх), каб не шчаслівае замужжа Хведкі з Марцінам Храптовічам. Напрыканцы ХV стагоддзя гэты ліцьвінскі род займаў высокае месца пры велікакняжацкім двары. Марцінаў брат Ян-Літавор быў адным з буйнейшых дыгнітарыяў таго часу. Не раз узначальваў пасольствы ў Польшчу і Масковію.

Радавод Глінскіх паведамляе, што «паслаў кароль Аляксандар Літавора паслом у Немцы, а Літавор таго князя Міхайлы Глінскага ўзяў з сабою ў Немцы і даў яго ўчыці ў Немцах тутэйшай мове нямецкай і граматам»[9]. Так, дзякуючы дзеверу сваёй сястры, малады Міхайла апынуўся за мяжой. Вучыўся Глінскі, відаць, пры двары саксонскага герцага Альбрэхта, а пасля паступіў да яго на службу. Міхайла Глінскі прабыў у Альбрэхта больш за 12 гадоў, што адпавядае і дадзеным зямельных актаў, бо з 1482 па 1496 год у іх згадваюцца толькі яго браты[10].

Пры двары саксонскага герцага Глінскі, паводле слоў Гэрбэрштайна, «засвоіў вытанчаныя манеры і рыцарскія звычаі, быў спрытны ў вайсковых практыкаваннях: скачках, фехтаванні, барацьбе, скоках, а таксама і ў пацехах, такіх, як танцы і ўсялякія куртуазіі, чым заслужыў сабе шырокую вядомасць». А калі Альбрэхт развязаў вайну ў Фрысляндыі, дык «пан Міхаіл», як называлі яго немцы, «праявіў храбрасць... і, прайшоўшы ўсе ступені вайсковай службы, прыдбаў сабе слаўнае імя»[11]. На радзіму Міхайла Глінскі вярнуўся, па словах Карла Маркса, бывалым «ваяводам і палітыкам»[12].

Гібець, як бацька, на службе ў князёў і паноў - гэта не для яго. Міхайлу распаляюць самалюбівыя мары - сцвердзіць сябе, падняцца да вяршынь улады.

Адыходзіла ў гісторыю ХV стагоддзе, слаўнае перамогаю над Тэўтонскім ордэнам і трагічнаю братазабойчаю вайною Свідрыгайлы і Жыгімонта Кейстутавіча. Не сціхалі войны з Масковіяй. Вялікае Княства слабела. Страціла частку Смаленскай і Северскай зямель. Частымі набегамі крымскія татары рабавалі паўднёвыя землі Княства, а ў 1482 годзе нават захапілі Кіеў. Неспакойна было і ў самым Вялікім Княстве. Змагаліся за ўладу паміж сабой буйныя феадалы. Ім фактычна і належала ўлада. Палітычным органам кіравання дзяржавай была велікакняжацкая рада, або, як яе называлі, паны-рада. Паны імкнуліся абмежаваць уладу вялікага князя Аляксандра Казіміравіча.

У Глінскім Аляксандар убачыў чалавека, на якога можна было абаперціся ў барацьбе з панамі-радай, і наблізіў яго да сябе. Што за служба была ў князя Міхайлы? Трохі прасвятляе гэтае пытанне запіс у «Памяці»: «...нямецкіх паслоў перакладаў і граматы перад каралём чытаў... Калі кароль Аляксандар пойдзе да царквы або ад царквы, і князь Міхайла Глінскі перад каралём дзяцей баярскіх разбівае»[13]. Вядома, кола абавязкаў Глінскага было куды шырэйшым, чым перакладчык ды «разбіўшчык» (хаця цяжка меркаваць, што гэта азначала, мабыць, «расчышчаў» князь дарогу перад Аляксандрам ад баярскіх дзяцей, якія праглі трапіць на вочы ўладару), але ясна - Міхайла стаў адным з блізкіх да Аляксандра людзей. Можна ўявіць, што вялікі князь часта раіўся з ім ці проста размаўляў, тым больш што Аляксандар любіў у вузкім коле сяброў выпіць чарку-другую, пагаварыць шчыра. Ну, а Глінскі мог шмат распавесці, ды, відаць, і сваім тэмпераментам вабіў рахманага Аляксандра. Так ці інакш, а велікакняжацкія міласці шчодра пасыпаліся на Міхайлу.

А калі 14 ліпеня 1500 года (пасля паражкі ліцьвінскага войска ад маскавітаў) у палон трапіў дворны маршалак Рыгор Станіслававіч Осцік, Аляксандар перадаў пасад дворнага маршалка свайму ўлюбёнцу. Маршалак дворны быў намеснікам маршалка земскага і ў яго адсутнасць адказваў за лад і этыкет пры велікакняжацкім двары і на соймах. Пры ім адбываліся прыёмы ў вялікага князя, ён вёў пасяджэнне рады, у адсутнасць гаспадара і земскага маршалка - трымаў у радзе месца самога гаспадара. Непасрэдна дворны маршалак загадваў гаспадарскімі дваранамі.

На гэтым пажалаванні Глінскаму не скончыліся. У 1501 годзе ён назначаны кіраўніком манетнага двара і намеснікам мерацкім. І чуткі, што вялікі князь прымаў усе свае рашэнні толькі са згоды Глінскага, не выклікалі ўжо здзіўлення. Так яно і было. Нават хан Залатой Арды Шых-Ахмат слаў да Міхайлы пасольства і шчодрыя падарункі, каб заручыцца ягоным пасрэдніцтвам у перамовах з Аляксандрам. Ведаў - як надумае Глінскі, так і ўчыніць вялікі князь. А Глінскага вабіла перспектыва падняцца яшчэ вышэй па прыступках улады. Мала яшчэ быць верным дарадцам гаспадару - трэба высокі пасад заняць. Але ж...

Зразумела, не абышлося без зайздроснікаў і інтрыганаў. Не па сэрцы было такое імклівае ўзвышэнне Глінскага віленскаму біскупу Войтаху Табару, троцкаму ваяводзе Яну Забярэзінскаму, якія раней хадзілі ў першых дарадцах Аляксандра. Без бою яны не збіраліся аддаваць уплыў на вялікага князя. Асабліва дзейным паказаў сябе Забярэзінскі. Мабыць, не раз Ян выказваў князю Міхайлу сваю незадаволенасць, бо Глінскі прызнаваўся: «...многокроть была межи нами размова и некоторая розъторжка, и ваша милость, государ наш, нас згодивши, и в том поеднали; и приказали ваша милость нам, обыхмо напротивку себе с обу сторон в згоде были и напотом таковых речей не починали»[14]. Што ж, вялікі князь памірыў абодвух, але Забярэзінскі не мог доўга хаваць сваю нянавісць да ягонага ўлюбёнца. І рашыўся... На пачатку 1503 года пан Ян задумаў забіць свайго ворага.

Знайшоў чалавека, які за грошы адправіў бы князя на той свет, - шляхціца Брэзоўца. Але не так проста забіць Глінскага. Лепш за ўсё гэта магло атрымацца ў таго, хто часта бывае каля князя. Брэзовец нагледзеў такога чалавека - немца Калікрайтэра, які служыў пры двары. Раз за разам запрашаў яго Забярэзінскі да сябе «ласкаве становил и вспомогал... пенязми и стацыями»[15]. Не будзе мастацкай фантазіі, калі дадаць, што і вінца наліваў пан Ян свайму «сябру», і пагаварыць з ім пра жыццё-быццё не забываўся. Калікрайтэр мог толькі дзівіцца такой прыязнасці да сябе: «А того есми не взнал, для которое причины... тую ласку им вказывал?»[16]. І вось, вырашыўшы, што Калікрайтэр «саспеў» для пасвячэння ў змову, Брэзовец зноў паклікаў яго да Забярэзінскага і прама прапанаваў: «Дам тобе двесте золотых, вчини то: нашодши час подобный, забей князя маршалка»[17].

Ці рыцарская годнасць не дазваляла стаць забойцам-наймітам, ці палохаўся сам за сваю галаву, але немец паведаміў Глінскаму, што пан ваявода направіў яго, каб «забити и горла позбавить». Глінскі адразу ж паскардзіўся на Забярэзінскага Аляксандру. 17 траўня 1503 года ў прысутнасці паноў-рады вялікі князь разгледзеў гэты вырак. Можна толькі ўявіць становішча Аляксандра: за спінай Забярэзінскага стаялі незадаволеныя Глінскім вяльможы. Сам жа Забярэзінскі, абазваўшы Калікрайтэра «забойцам», выракаўся абвінавачванняў: «...иж того не чинил, што на него Коликрайтер мовил, ему не надобе ся того очищати, а ни слова Коликрайторовы ему шкодят яко раде». Вялікі князь пайшоў на кампраміс: загадаў Глінскаму «абы с паном воеводою покой мел и ховал, а естли бы иначей чинил, и его без ласки нашое карать будем»[18].

Неяк Глінскі паслаў слугу ў Трокі за аўсом для велікакняжацкіх коней. Ян Забярэзінскі, які запраўляў у Троках, дазволіў узяць авёс, але злосна прыгразіў слугу, што калі ён зноў заявіцца, дык будзе пабіты. Слуга паскардзіўся Глінскаму і той ужо не ўпусціў моманту справакаваць свайго непрыяцеля. Князь зноў адпраўляе за аўсом і... Забярэзінскі стрымаў слова. Беднага слугу пабілі і выгналі прэч. Гэты выпадак Міхайла Глінскі выкарыстаў, каб настроіць супраць Забярэзінскага вялікага князя. І настроіў...

Калі троцкі ваявода трапіў на прыём да Аляксандра, ён не сустрэў ранейшай пашаны. Замест таго, каб прывітаць дыгнітарыя, падняцца з крэсла і зрабіць насустрач некалькі крокаў, як гэта было прынята пры двары, вялікі князь адвярнуўся і ўтаропіўся ў акно. Абражаны Забярэзінскі спытаў, чым заслужыў такую няміласць. Вось тут Глінскі і нагадаў яму пра «авёс». Забярэзінскі пачаў апраўдвацца, што думаў пра выгоду караля, але Аляксандар рэзка адказаў: «Мне не патрэбны апекуны. Я ўжо дарослы»[19].

Так Забярэзінскі трапіў у няміласць да Аляксандра. А Глінскі каваў жалеза, пакуль яно было гарачым.

У Лідзе Аляксандар перадаў усе земскія справы ў рукі паноў-рады і загадаў везці сябе назад у Вільню.

Татары ўжо падступілі да Наваградка. Асобныя загоны, пераправіўшыся праз Нёман, дайшлі да Ліды, Ашмян, Крэва, Ваўкавыска, Горадні і палілі сёлы, хапалі людзей у палон. Цягнуць далей час не выпадала. Войска ўзначаліў Станіслаў Кішка. Пасланы ім аддзел каля Ліды разбіў татарскі загон. Гэтая перамога натхніла вояў і яны пачалі ірвацца ў бой. Пасля малебна войска выступіла з Ліды. Татары ўхіляліся ад сечы і ўцякалі з-за Нёмана. Войска дайшло да Наваградка і прабыло там тры дні. Каб дакладна ведаць, дзе стаяць галоўныя сілы ворага, Станіслаў Кішка паслаў на віжаванне наваградскіх шляхціцаў - братоў Юрыя і Андрэя Неміровічаў. Пад Гарадзішчам (вёска за 40 км ад Наваградка) віжы злавілі шасцярых татараў. Ад іх і даведаліся, што татарскае войска стаіць пад Клецкам і чакае вяртання загонаў. 4 жніўня, вечарам, войска пакінула Наваградак і ноччу дайшло да вёскі Асташына, што за 20 км ад Наваградка. Тут адпачыўшы, ваяры зноў выправіліся ў паход. Па дарозе да іх далучаліся мясцовыя шляхціцы. Каля Ішкалдзі перадавы атрад разбіў татарскі загон у пяцьсот чалавек. Ноч перад бітвай ліцьвінскае войска правяло ў вёсцы Немнава. Для Глінскага гэта была сама трывожная ноч у яго жыцці. Лёс рыхтаваў яму няпростае выпрабаванне. Раптам захварэў гетман Станіслаў Кішка, нават не мог сесці на каня. Паны-рада вырашылі перадаць гетманскую булаву Глінскаму, таму што ён «у дзеях рыцарскіх вельмі спраўны»[24]. Ці гэта прызнанне яго вайсковых здольнасцей, а можа, хітры палітычны ход ягоных ворагаў?

Добра разумеў дворны маршалак, што са смерцю Аляксандра ён пазбавіцца свайго магутнага апекуна і тады многія ягоныя злоснікі паспрабуюць расправіцца з ім. Неяснай бачылася князю будучыня. І прызначэнне гетманам мог разглядаць, як першую спробу пакончыць з ім. Рызыкаваў жа - галавой. Татараў удвая болей і перамагчы іх нялёгка. У выпадку няўдачы ў паноў-рады з'явіцца магчымасць абвінаваціць яго ў паразе, нават у здрадзе, а там - і кара. Яшчэ можна адмовіцца... Ён не адмовіўся. Для Глінскага гэта была бітва не толькі з татарамі, але са сваімі ворагамі. І трэба было прыняць іх выклік.

6 жніўня 1506 года на рацэ Лані каля Клецка непрыяцельскія войскі сустрэліся.

Тры гадзіны абодва войскі перастрэльваліся праз раку з лукаў і ручніц. І пад градам куль і роем стрэл смельчакі ладзілі гаці праз балоцістыя берагі Лані, наводзілі масты. Агнём з двух гаркабуз (лёгкіх гармат), якія прывезлі шляхціц Рачка і Ян Радзівіл, ліцьвіны адагналі ад рэчкі ворага і нарэшце навялі пераправы. Некалькі прагных да подзвігаў шляхціцаў паспяшаліся на другі бок і першымі скрыжавалі сваю зброю з ворагам. У гэтай сутычцы загінуў пісар Забярэзінскага Копаць. Ягоную галаву татары ўзнялі на дзіду і з рогатам насіліся па беразе.

Перад самай сечай Глінскі мовіў кароткае слова: «Каб воі дзеля мілай айчыны мужна пачыналі, яе бяду сабой смела засланілі... За дзетак, жонак, бацькоў, братоў здароўе сваё не шкадавалі. А братоў з палону вырвалі»[25]. А пасля з крыкам: «За мной, браты!» - паскакаў на другі бераг. За ім рушылі воіны. Харугвы правай рукі менскай і гарадзенскай шляхты пераправіліся цераз Лань і прынялі на сябе першы ўдар. Тым самым яны далі магчымасць падысці ўсяму войску. Праславілася і наваградская шляхта, якая доўгі час стрымлівала татараў. Ну а Глінскі быў у самай гушчы сечы. Двойчы забівалі пад ім каня, слугі падводзілі новага, і князь зноў сваёй мужнасцю натхняў сэрцы ваяроў. Наступ ліцьвінскага войска разламаў татарскія шэрагі. Адбіліся ад ворага харугвы правай рукі і таксама перайшлі ў наступ. І татары пабеглі. Іх гналі да ракі Цэпры, дзе ў мітусні ўсе яны і патанулі. Падчас гэтай пагоні пад Глінскім трэці раз забілі каня.

Перамога над войскам крымскіх царэвічаў была поўнай: 27 000 татараў загінула і патанула, 3000 трапіла ў палон. З татарскай няволі было вызвалена 40 000 чалавек[26]. Але і тых, каму ўдалося ўцячы, пераймалі пад Капылём і Пятровічамі аддзелы слуцкай княгіні Анастасіі. Так што ад татарскага войска засталіся толькі рэшткі.

Тым часам да Вільні спяшаўся малодшы Казіміраў сын Жыгімонт. Глінскі і тут апярэдзіў сваіх непрыяцеляў. Ён з сямюдзесяццю вершнікамі выехаў з Вільні і сустрэў Жыгімонта за дванаццаць міляў ад горада. Насцярожана аднёсся да Глінскага Жыгімонт, паны ўжо папярэдзілі яго пра «чорныя намеры» дворнага маршалка. І вельмі здзівіўся, пачуўшы ад Глінскага, што той невінаваты, і не думаў, як кажуць паны-рада літоўскія, сесці на вялікае княжанне, а гатовы, як падданы, вернасцю паслужыць яму - пану прыроджанаму. Жыгімонт падзякаваў Міхайлу за такую ласкавую ахвяру. Інтрыга паноў-рады не прынесла поспеху. Міхайла сам прызнаваў над сабой уладу Жыгімонта.

Здавалася, што вялікі князь міласцівы да Глінскага. Вось і на каранацыі 8 снежня Глінскі як дворны маршалак падаваў яму меч і прымаўляў традыцыйнае вітанне, а пасля, калі Жыгімонта абралі польскім каралём, суправаджаў яго ў Кракаў. І гэта яшчэ больш занепакоіла Яна Забярэзінскага і ягоных хаўруснікаў. На Глінскага пасыпаліся абвінавачванні - то ён хацеў Княства пад сябе «подсести», то «чарами сослал с сего света» Аляксандра, то «у великое нежитье ввел» яго з маскоўскім князем, то «великой княгини Елене много прикрости починил»[27].

Разлік просты - пасеяць у душы Жыгімонта недавер да дворнага маршалка. І Жыгімонт захістаўся. Сапраўды, мець каля сябе такога чалавека, як Глінскі, - небяспечна. А можа, былы глогаўскі князь, які вызначаўся сілай (ламаў падковы і рваў вяроўкі) ды страсцю да ловаў і быў вядомы сваёй любоўнай сувяззю з мараўскай шляхцянкай Катаржынай Тэнчынскай, з якой нажыў пазашлюбных дзяцей, пазайздросціў славе пераможцы татараў. Жыгімонт задумаў пазбавіцца ад Глінскага: «Хотели есмо судом справедливого доводу, за таковую великую проступку его сказнити и стяти»[28].

І ўжо 8 снежня, у дзень сваёй каранацыі на вялікае княжанне, Жыгімонт адабраў у Глінскага кіраванне манетным дваром. Ударыў, як бы мовіць, знянацку, у надзеі выкрыць якія злоўжыванні. Але расчараванне - Глінскі «справне» распараджаўся фінансамі. І князь Міхайла яшчэ пры двары - разам з Жыгімонтавай світай (дзе быў і Ян Забярэзінскі) адпраўляецца ў Кракаў. Адразу пасля каранацыі Жыгімонт адхіляе Глінскага ад пасады маршалка дворнага.

Міхайла мог падзівіцца падставе, паводле якой у яго забралі пасад: «вряд маршалство есть знаменитого пана рады нашое Ивана Григорьевича Остиковича, который то, по грехом, за брата нашого, попал в руки неприятельские, служачы нам верне, и до тых часов там у великой нужи седить, и братья и приятели его припоминали ся нас, абыхмо службу его памятуючи, тое жалости там, в том нятстве, не дали ему больше терпети, не только на теле, але и на мысли: и мы, хотячи поданным нашим справедливость вчинити, тот вряд маршалство на пана Григорья с его рук зася есмо взяли»[29].

Пазбавіў Жыгімонт Глінскага і намесніцтва Бельскага, а яго ўладанні Гонязь і Бельск перадаў вялікай княгіні Алене. Гэта быў хітры палітычны ход з разлікам пасварыць Глінскага і вялікую княгіню. Цяпер Міхайла наўрад ці мог разлічваць на заступніцтва Алены. Для Глінскага не была тайнай сапраўдная прычына велікакняжацкай няміласці.

Яшчэ ўчора ўсемагутны фаварыт, удачлівы ваявода, а сёння абражаны і пазбаўлены ўлады Глінскі апынуўся на раздарожжы: змірыцца са сваім лёсам ці змагацца. Ён звяртаецца да Жыгімонта з просьбай: «каб з паном Яном Заберезинским, иж бы ему справедливость сталася»[30]. Але на судзе трэба давесці віну Глінскага, а вось доказаў яе ні ў Забярэзінскага ні ў Жыгімонта не было. І вялікі князь не спяшаецца «справедливость вчинити». А Глінскі шукаў заступнікаў. Ён напісаў ліст крымскаму хану, каб той паўплываў на Жыгімонта, а сам адправіўся ў сталіцу Вугоршчыны Буду да Жыгімонтава брата - вугорскага караля Ўладзіслава. 27 сакавіка Міхайла сустрэўся з Уладзіславам і выказаў яму свае крыўды. Толькі і да братавага слова Жыгімонт не прыслухаўся. Ведаў бы ён чым скончыцца яго ўпартасць, можа, быў бы трохі абачлівы. Раззлаваны Глінскі пры сустрэчы прама кінуў: «Покушуся, кролю, о такую речь, которая тобе и мине напотом будет жалосная»[31]. І зараз Жыгімонт не прыслухаўся. А дарэмна. Князь рашаецца падняць зброю супраць Жыгімонта. У Тураве пачаў збіраць ён воінаў. Але хто і мог дзейсна яму дапамагчы, дык гэта маскоўскі ўладар Васіль ІІІ. Яго можна таксама лічыць пакрыўджаным Жыгімонтам. Васіль разлічваў на выбранне сябе вялікім князем літоўскім і нават паслаў ганца да Алены, каб яна садзейнічала таму, каб паны «пахацелі яго»[32]. Але на велікакняжацкі пасад абралі Жыгімонта. Так што былі ў Васіля падставы бачыць яго асабістым ворагам. Абодва рыхтаваліся да вайны. Перавагай валодаў Жыгімонт. Ён пажаў плён Клецкай перамогі. Крымскі хан Менглі-Гірэй заключыў з Літвой і Польшчай мір. Абяцаў падтрымку Літве казанскі хан Мухамед-Эмін. Абнадзеены Жыгімонт падбухторваў на вайну з Масковіяй Лівонскі ордэн. Не забыўся ён пашукаць саюзнікаў і ў самой Масковіі і прапанаваў Васілёваму брату, дзмітраўскаму князю Юрыю, дапамогу ў барацьбе за шапку Манамаха.

На віленскім сойме ў лютым 1507 года Жыгімонт дамогся ад шляхты выплаты «срэбшчыны» - вайсковага падатка. Былі зацверджаны меры на ўмацаванне дысцыпліны ў войску.

Вораг твайго ворага - твой саюзнік. Дзесьці ў красавіку 1507 года да Васіля прыехалі паслы Глінскага пад старшынствам Воіна Ясковіча. Глінскі прасіў у маскоўскага ўладара прыняць яго ў сваё падданства, аднак з умовай адняць у Літвы тыя гарады, якімі ён валодаў і якія ён здабудзе зброяй. Васіль з радасцю згадзіўся.

Пачатак мяцяжу Глінскага «Кроніка Літоўская і Жамойцкая» пазначае пад 1507 год. Скарыстаўшыся ад'ездам Жыгімонта ў Кракаў, Глінскі на чале семсот вершнікаў напаў на Горадню. Але пачатковай мэтай выступу былі Трокі, дзе жыў былы хан Залатой Арды Шых-Ахмет. Глінскі хацеў захапіць яго ў палон і выдаць Менглі-Гірэю. А крымскі хан абяцаў князю заваяваць Кіеў. Усё абяцала ўдачу. Атрад Глінскага патаемна набліжаўся да Трокаў. Там мяцежнага князя ніхто не чакаў. Каля Горадні людзі Глінскага сустрэліся з каханкай Яна Забярэзінскага. Тут жа на дарозе ёй учынілі допыт і выведалі, што пан Ян знаходзіцца ў Горадні. І князь загадаў павярнуць коней. Пераправіўся цераз Нёман. Мяцежнікі ўвайшлі ў горад і атачылі двор Забярэзінскага. Турак, які служыў князю, уварваўся ў пакой да пана Яна і прама ў ложку адсек таму галаву. Некалькі міляў галаву пераможанага ворага везлі на дзідзе, пакуль не кінулі яе ў возера. Гэтая перамога каштавала Глінскаму другой - больш важнай: пра набліжэнне мяцежнікаў ужо ведалі ў Вільні і Троках і паднялі гарнізоны для сустрэчы. Глінскі адступіў у Наваградак. Мяцежнікі памардавалі там шляхту, якая не падтрымала іх правадыра. Сабраўшы вакол сябе тры тысячы мяцежнікаў, князь разаслаў іх «шукати литовских панов и казал их забивать, мордовать»[33]. Жадаючы перацягнуць на свой бок пабольш людзей, ён абвясціў сябе змагаром за праваслаўе. Вельмі паказальны ў гэтых адносінах выпадак з шляхціцам Хведарам Калантаевым, які нібыта прасіў Глінскага заступіцца за праваслаўных. Вось як сам Калантаеў распавядае: «Иж князь Михайло, едучм за Новагородка, созвавши многих людей а рек так: тот замяток, который то есми вчинил, им от кого стался, только от Федора Колонтаева: как дей есмо были на свадьбе в Белици, ино прмшол ко мне Федор Колонтаев и пал передо мною крыжом и рек так: поведаю тобе, княже Михайле, што ж тыми разы на том нинешнем сойме, што маеть быти в Вильни о громницах, всих нас Русь мают хрестити в Лядскую веру, а хто бы не хотел пойти в Лядскую веру, тых мають стинати: а то мне поведал пан Иван Сапега. Про то господине княже Михайле, со слезами чолом бью твоей милости, для Бога змилуйся, вступися за нас! И я дей, слышавши то от Колонтаева и тую речь есми на него почал, и то все сталося от Колонтаева»[34].

Якім змагаром за праваслаўе быў князь Міхайла, можна даведацца з яго ж ліста да Васіля ІІІ. «Везде люди вашое милости огонь пускали, и шкоды чинили, и полону на колко сь десять тысяч взяли»[35]. Ну а Слуцкае княства мяцежнікі Глінскага «якоже татаре поплени»[36]. І няма чаму здзіўляцца, што не так і шмат праваслаўных далучылася да «змагара за праваслаўе», нават родныя браты Васіль ды Іван не падтрымалі яго.

Тая палітычная перавага, на якую спадзяваўся Жыгімонт, растаяла як леташні снег. Крымскія татары былі разбіты маскавітамі, а казанскі хан раптам заключыў мір з Васілём ІІІ. Адмовіўся ад сумесных дзеяў і Васілёў брат Юрый. Палякі не абяцалі Літве дзейснай дапамогі. Вось цяпер Жыгімонт шкадаваў, што так неабачліва сваімі ж рукамі запаліў агонь, які трэба тэрмінова тушыць. Да Глінскіх у Тураў прыехаў княжацкі пасол Ян Касцевіч і перадаў, што ўладар кліча іх да сябе, бо «хочет им всякую управу учинити в их делех с литовскими паны» і загадаў «присягу дати своею душою». Князь Міхайла ўжо добра ведаў вартасць гаспадарскага слова і таму не паверыў яму: «...похочет государь нашь король Жикгимонт нашие службы к собе и с нашими недруги, с литовскими паны учинить управу прямую, и он бы к нам прислал Олбрехта Мартынова Гастовтова, и мы ся на его душу дадим. А нынеча от своего государя, от короля, ни к которому его недругу не едем, а живем в своей отчине. А от него, государя, пана Олбрехта ждем...»[37].

Альбрэхт Гаштольд зацята супраціўляўся вуніі Вялікага Княства з Польшчаю. На антыпольскіх настроях яны маглі і паразумецца. Прадбачыў гэта Жыгімонт. І Гаштольд так і не прыехаў у Тураў.

Куды больш разумна паступіў Васіль ІІІ. Ён праз свайго пасла дзяка Міцьку Губу прапанаваў Глінскаму ісці да яго на службу: «Я хачу пажалаваць і за вотчыны вашы стаяць»[38]. Цяпер, калі Глінскаму не ўдалося ажаніцца з Анастасіяй Слуцкай і захапіць Шых-Ахмета, ён злучыў свой лёс з Васілём. Разам з Міцькам Губой у Маскву з граматай да Васіля ІІІ паехаў пасол ад Глінскага Іван Прыежы, каб вялікі князь «пажалаваў, да сябе іх на службу ўзяў, а за іх і за іх вотчыны стаяў»[39]. Глінскі пачаў здабываць сабе «вотчыны». У 1508 годзе з Турава ён на чале 3-тысячнага войска рушыў да Мазыра. Мазырскі староста Якуб Івашэнцаў, які быў жанаты з стрыечнай сястрой князя Міхайлы, здаў горад. Як паведамляў сучаснік тых падзей польскі гісторык Бернард Вапоўскі, мазыране «аказалі яму (Глінскаму. - В.Ч.) божаскую пашану, нібыта валадару: праваслаўнае святарства і манахі выйшлі яму насустрач са святынямі»[40].

На Ўкраіне дзейнічаў Васіль Глінскі. Ягоныя загоны абклалі Жытомір і Оўруч. І калі Міхайла выдаваў сябе за «абаронцу» праваслаўя, Васіль адкрыта прызнаўся, што мэта ягонага брата: «Вялікае Княства з рук Літвы адабраць і вярнуць Русі, як перад гэтым было спрадвеку, ды аднавіць Кіеўскую дзяржаву»[41]. Шмат каго прывабіла такая мэта і яны далучаліся да мяцежнікаў. Але Васілю так і не ўдалося авалодаць ні Жытомірам, ні Оўручам, ні Кіевам.

У Мазыры Глінскіх знайшоў Хазей-Мірза - пасол ад Менглі-Гірэя. Крымскі хан прапаноўваў Глінскім служыць яму і абяцаў пасадзіць іх на Кіеў і на ўсе кіеўскія прыгарады і сцерагчы яго ад караля. Неўзабаве вярнуўся з Масквы дзяк Міцька Губа і прывёз патрэбны адказ Васіля, што той жалуе Глінскіх, бярэ іх на службу і гатовы «ад караля іх сцерагчы з вотчынамі»[42]. Асабліва радавала Глінскіх, што Васіль ІІІ абяцаў «не ўступаць» у тыя гарады, якія яны возьмуць, а значыць, прызнавалася іх права на ўсе заваяваныя землі. Глінскія цалавалі крыж перад Міцькам Губой на вернасць маскоўскаму ўладару. Аднак сувязей з крымскім ханам Міхайла Глінскі не разарваў і запэўніваў яго, што трымае Шых-Ахмета ў сваіх руках. Каб выкрыць гэтую хлусню, Жыгімонт наўмысна паказваў крымскім паслам былога ўладара Вялікай Арды.

Ужо рухаліся з Северскай зямлі да межаў Вялікага Княства маскоўскія палкі пад зверхнасцю князёў Васіля Шамячыча, Івана Адоеўскага і Івана Варатынскага. 10 сакавіка з Масквы выступіла 60-тысячнае войска, якое ішло на Смаленск. З Вялікіх Лук да Полацка выступіла ноўгарадская групоўка князя Данілы Шчэні. Становішча памянялася на вачах. Цяпер не Літва, а Масковія мела перавагу. Казанскі хан заключыў з Васілём мір і спадзявацца на яго Жыгімонту не даводзілася. Ды і Менглі-Гірэй схіліўся на бок Глінскага і патрабаваў ад Жыгімонта вярнуць Міхайлу маршальства, напамінаючы вялікаму князю, што той: «таковый молодец добрый, што ж много в Литве нет»[43]. Жыгімонт з 5-тысячным корпусам наймітаў паспяшаўся ў Літву.

Не сядзеў склаўшы рукі і Міхайла Глінскі - напаў на Глуск і захапіў яго. Тут знайшоў яго пасол ад валашскага ваяводы Стэфана з запэўніваннем аб сяброўстве. Прыехаў і Васілёў пасол Іван Жыгона Паджогін. Глінскі адправіў на віжаванне пад Наваградак атрад на чале з князямі Дзмітрыем Жыжэмскім і Андрэем Лукомскім, а сам хацеў выступіць на Слуцак. Гэты план памяняўся пасля прыходу ў чэрвені ў Бабруйск маскоўскага ваяводы Васіля Шамячыча. Месцам сустрэчы быў выбраны Менск. Глінскі рушыў туды з мяцежнікамі і маскоўскім палком князя Аленкі.

Дваццаць дзён прастаяў Глінскі пад Менскам, і хаця замак абаранялі толькі трыццаць драбаў на чале з князем Багданам Заслаўскім, на штурм князь так і не наважыўся. Акружаны рвамі і высокімі валамі Менскі замак стаўся не па сілах Глінскаму. Ці не лепш было пачакаць маскоўскія палкі. І Глінскі піша Васілю ІІІ ліст з просьбай загадаць «поспешася» ваяводам пад Менск, прасіў ён пакінуць яму «до живота» заваёваныя гарады. Затое загоны мяцежнікаў і маскоўскі полк Андрэя Трубяцкога «агонь пускали и шкоды чинили» пад Слуцкам, Слонімам, Клецкам, Наваградкам і нават у васьмі мілях ад Вільні. Абцяжараныя палонам і нарабаваным, яны збіраліся пад Менскам. Горад Глінскі не ўзяў, не дапамог і корпус Шамячыча, які ў ліпені прыйшоў сюды. Два тыдні прыступалі да замку, білі па ім з гарматаў.

Шырокай падтрымкі Глінскі не атрымаў. Яўна пераацаніў ён свае сілы і сваю значнасць. У вялікай гульні манархаў ён быў не роўны з роўнымі, а толькі адной з фігур, якой можна было і ахвяраваць. «Так и тепер о всем надежду маю на Бога и на вашу милость государя хрестьянского», - пісаў Глінскі Васілю Іванавічу[44]. Гэта было падобна на прызнанне сваёй паразы.

А ў Наваградак тым часам прыехаў Жыгімонт і асабіста павёў сабраная там войска на ворага. Як толькі Глінскі і Шамячыч пачулі аб гэтым, дык адразу знялі аблогу Менска і адступілі за Бярэзіну. Мяцежнікі прымусілі друцкага князя Андрэя здаць ім Друцк. Вось-вось, здавалася, павінна была пасці Ворша, якую здабываў князь Даніла Шчэня. Глінскі і Шамячыч павялі свае палкі пад Воршу. Сюды спяшаўся з войскам і Жыгімонт. Дзевяць дзён абодва войскі, раздзеленыя Дняпром, стаялі адно перад адным.

22 ліпеня 1508 года Жыгімонт даў бой ворагу. Пад абстрэлам маскавітаў ліцьвіны пачалі пераходзіць бродам цераз Дняпро. Адначасова некалькі ліцьвінскіх харугваў пераправіліся вышэй па рацэ і наляцелі на маскоўскі стан. Нечаканы напад выклікаў сярод маскавітаў паніку, і яны пачалі адступаць ад Дняпра. Жыгімонт, які са свайго берага назіраў за бітвай, сам павёў астатнія харугвы на ворага. Асноўныя сілы маскавітаў яшчэ не ўступілі ў бой і стаялі на Бахаўскіх палях за Дняпром. Рашучы Глінскі абяцаў Шамячычу і Шчэню «певное и велми сладное звитязтство (перамогу)»[45]. Ваяводы не сталі рызыкаваць і адступілі да Амсціслава. А Жыгімонт павёў войска на дапамогу Смаленску.

Устрывожаны князь Міхайла, пакінуўшы ў Почапе сваіх паплечнікаў князёў Жыжэмскага, Азярыцкага і Лукомскага, паехаў у Маскву на сустрэчу з Васілём ІІІ.

Ведаў бы князь, якую трагічную ролю адыграе гэты чалавек у ягоным жыцці, дык пашукаў бы шчасця пры дварах іншых венцаносцаў. Васіль з пашанай сустрэў Глінскага. У ягоны гонар учыніў баляванне і адарыў адзежамі, даспехамі, пародзістымі канямі. Глінскі і параіў Васілю звярнуцца да імператара «Свяшчэннай Рымскай імперыі» Максіміліяна, ворага Польшчы, дзеля «достования своих вотчин» - Вугоршчыны для Максіміліяна, а Ўкраіны і Літвы - для Васіля. Так што ідэя падзелу Літвы паміж імперыяй і Масковіяй упершыню нарадзілася ў галаве князя Міхайлы Глінскага. І Васіль адаслаў Максіміліяну грамату, у якой паведамляў пра прыняцце ў сваё падданства Глінскага і прапаноўваў заключыць з Імперыяй дамову супраць Польшчы і Літвы[46].

З вайны Васіль вынес для сябе ўрок - ваяваць з Вялікім Княствам Літоўскім і Рускім без саюзнікаў - небяспечна. Істотных вынікаў няма - ніводнага буйнога горада не захапіў, ад паразы маскоўскае войска выратавала адступленне.

Гэтым разам Васіль больш схіляўся да замірэння. Глінскаму, зразумела, такое не падабалася, а таму, каб суцешыць яго, Васіль пажалаваў свайму новаму падданаму ў «кармленне» Малы Яраславец і Бароўск, а князю Васілю - Мядынь. Замена не раўназначная ў параўнанні з тым, што гублялі Глінскія ў Літве, але трэба было задаволіцца і гэтым у надзеі, што Васіль рана ці позна адваюе іх літоўскія вотчыны.

З Масквы князь Міхайла ў суправаджэнні невялікага атрада і прыстава Хведзькі Ярапчонка прыехаў да братоў у Мазыр. Без дзейснай маскоўскай дапамогі Міхайла не адважыўся на новыя паходы. Ды і час ужо быў не той. 19 верасня ў Маскву прыбыло ліцьвінскае пасольства на чале з полацкім ваяводам Станіславам Глябовічам. Трэба было чакаць аб чым дамовяцца паміж сабою Жыгімонт і Васіль. Абодва згадзіліся на кампраміс. Васіль не патрабаваў занятых Глінскім гарадоў - Турава, Мазыра, Глуска, Друцка. Узамен Жыгімонт прызнаваў пераход да Масковіі северскіх земляў, заваяваных яшчэ Іванам. Ну, а пра Глінскага Васіль забыў, ягоныя інтарэсы не абараніў. Як пасля такога мог пачуваць сябе Міхайла? Зноў ашукалі.

Глінскі раззлаваўся на Васіля і ў гневе вырашыў уцячы са сваімі людзьмі ў стэп і помсціць абодвум уладарам, якія так падманулі яго. Аднак і ад гэтага мяцежнаму князю давялося адмовіцца. Ягоныя спадручнікі выбралі спакойнае жыццё.

На што было цяпер спадзявацца князю Міхайлу Глінскаму? Што яму падараванні Васіля. Ці варта было браць у рукі зброю, каб залежаць ад чужой міласці і шукаць шчасце на чужыне? Глінскаму патрэбна ўлада, ён з тых, для каго жыць - значыць змагацца за ўладу. Толькі, калі зноў пачнецца вайна з Літвой, ён будзе незамянімы для Васіля, а ў мірныя часы і без яго хапае дарадцаў у маскоўскага гасудара. Глінскі абяцаў перамогу ў новай вайне. Недарэмна, што сучаснікі ў адзін голас засведчылі: «Маскоўскі гасудар спадзяваўся, што ён зможа захапіць усю Літву - з парады і дапамогі Міхайлы»[47], ці «...паспрабаваў заваяваць герцагства Літоўскае і ўсю карону Польскую паводле парады свайго гетмана князя Міхайлы Глінскага»[48]. Васіля асабліва і не трэба было пераконваць. Толькі ў адрозненне ад нецярплівага Глінскага ён хацеў грунтоўна падрыхтавацца да вайны, пазбавіць Літву саюзнікаў і нанесці па ёй сакрушальны ўдар. І Глінскі дапамагае Васілю ў дыпламатычных зносінах з Эўропай. Было дзеля чаго і старацца - Васіль абяцаў яму перадаць Смаленск з прыгарадамі, а гэта ўжо сур'ёзная прапанова. Летам 1509 года Міхайла адправіў пасла да дацкага караля Іаана. Той адаслаў ліст да Жыгімонта. Вялікі князь, прачытаўшы пасланне Глінскага, адразу выправіў пасольства да Васіля ІІІ. Глінскі па-ранейшаму заставаўся небяспечным, падбухторваў супраць яго эўрапейскіх манархаў. Таму так упарта і даводзіць Жыгімонт Васілю, каб той пакараў Глінскага: «...брат наш, сам посмотри, гораздо ль ся то деет? Ты з нами в любви и в докончаньи и в крестном целованьи, а тот здрадца наш, слуга твой, будучи в твоей земли, нашу легкость шлет к братьи нашой королям хрестіянским, пишучи неправдивыи слова. А про то, абы есм того злого человека за таковый его збыток сказнил, абы вперед того не починал»[49]. Васіль нават і словам не адказаў на гэтую просьбу Жыгімонта. Глінскі быў яму патрэбны. Восенню 1510 года Міхайла сустрэўся са сваім даўнім прыяцелем яшчэ па мяцяжу - немцам Хрыстафорам Шляйніцам. Дараваны Жыгімонтам за ўдзел у мяцяжы, Шляйніц, карыстаючыся каралеўскай граматай, наведаў Лівонію, Прусію, а пасля пабываў у Дрэздэне ў герцага Саксонскага і ўсюды падбіваў выступіць супраць Польшчы і Літвы. Георг Саксонскі накіраваў яго ў Маскву, каб праз князя Міхайлу дамовіцца з Васілём аб прыездзе пасольства. Глінскі звёў былога свайго паплечніка з Васілём і намовіў яму, каб ён ад імя саксонскага герцага прасіў маскоўскага ўладара разарваць мір з Літвой. Васіль згадзіўся прыняць саксонскіх паслоў, адпісаў таксама ордэнскім саюзнікам. З гэтымі лістамі Шляйніц і адправіўся спачатку ў Прусію, а пасля збіраўся ў Саксонію - меў намер наняць рэйтараў для Васіля. Але пра ягоную місію нейкім чынам стала вядома Жыгімонту. На пошукі агента Глінскага былі высланы віжы, якія і натрапілі на яго непадалёку ад мора (дзе менавіта - крыніцы не паведамляюць. - В.Ч.). Шляйніц, ратуючыся ад пагоні, выкінуў лісты ў мора, аднак хвалямі іх прыбіла да берага. Так перапіска Глінскага і Васіля з Саксоніяй і Ордэнам стала вядома Жыгімонту. Зноў Глінскі. Гэты чалавек проста стаў праклёнам вялікага князя.

У Княстве засталіся прыхільнікі Глінскага. Іх пазбавілі пасад і кінулі ў вязніцы. Альбрэхт Гаштольд, Марцін Храптовіч, Хведка Храптовіч, Аляксандар Хадкевіч, князь Палубенскі - асобы не дробныя. Як нейкае наканаванне - усюды інтрыгі Глінскага. Вось і гэты ліст да саксонскага герцага. Раззлаваны Жыгімонт адпісаў Георгу і даволі рэзка дакараў яго за сувязі з Глінскім: «Замест дапамогі супраць пагрозлівых ворагаў, якую мы заслугоўваем, баронячы ўсеагульны спакой нашаю крывёю, усімі нашымі сродкамі, вы, забыўшыя на страх Божы і чалавечы сорам, не палохаецеся рыхтаваць нам ворагаў і прыводзіць іх на нас і валоданні нашыя»[50]. Саксонскі герцаг усяляк выракаўся свайго ўдзелу ў авантуры Шляйніца і Глінскага і прадстаўляў яе прыватнай змовай двух апошніх. У абарону саксонскага ўладара выступіў герцаг Карл Люнстэрбург, які заўважаў Жыгімонту, што калі б Глінскі «змог увесь свет падняць супраць Вашай Каралеўскай міласці, дык ён, верагодна, ахвотна зрабіў бы гэта»[51]. Падобныя прызнанні не маглі суцешыць Жыгімонта. Зрэшты ён гатоў быў выдаць Менглі-Гірэю Шых-Ахмета, каб толькі той «выпрасіў» у Васіля ІІІ Глінскага.

Галоўнай мэтай у новай вайне з Літвой была заваёва Смаленска. Усе спробы завалодаць старажытным крыўскім горадам заканчваліся для Масковіі няўдачамі. Былі зроблены належныя высновы. Васіль кінуў на Смаленск амаль усе вайсковыя сілы Масковіі. Лівонскія паслы даносілі магістру Плетэнбергу ў Рыгу, што ніколі Масковія не мела такога шматлікага войска, як цяпер. Задаволены Васіль пахваляўся: «Пакуль конь мой будзе хадзіць і меч секчы, не дам спакою Літве»[54]. І ўжо, калі не штурмам, дык «измором» спадзяваўся Васіль адчыніць смаленскую браму. Ды і ўрад Вялікага Княства Літоўскага і Рускага паклапаціўся пра ўмацаванне Смаленска.

Жыгімонт пісаў, што Смаленская цвержа «моцная... дзякуючы самой рацэ (Дняпру. - В.Ч.), балотам, а таксама людскому майстэрству, дзякуючы байніцам з дубовых брусоў, укладзеных зрубам у выглядзе чатырохкутнікаў, набітых глінай знутры і звонку; яна акружаная рвом і такім высокім валам, што ледзьве бачны дахі будынкаў, а самыя ўмацаванні не разбіць ні з гармат, ні таранамі, ды і не падрыцца пад іх, ні разбурыць або спаліць ні агнём, ні серай»[55]. У горадзе пастаянна знаходзіўся гарнізон, а падчас небяспекі за сценамі хаваліся смаленская шляхта і навакольныя жыхары. Не па лёгкую перамогу выпраўляўся Васіль ІІІ. Да Жыгімонта ён прыслаў разметную грамату, «узяўшы сабе Госпада ў дапамогу, іду на цябе...»[56].

У пачатку снежня 1512 г. маскавіты ўжо стаялі пад Смаленскам. З штурмам не спяшаліся. Чакалі, калі падыдзе сам Васіль ІІІ. А каб дарэмна не губляць час, ваяводы, пакінуўшы частку войск пад горадам, рушылі ў глыб Літвы пад Воршу, Друцак, Барысаў і Браслаў. У самым пачатку 1513 года Васіль з братамі Юрыем і Дзмітрыем і Міхайлам Глінскім прывёў галоўнае войска.

У адну з начэй пад прыкрыццём гармат маскавіты рынуліся на смаленскія сцены. Наперадзе ішлі споеныя пскоўскія пішчальнікі. Штурм смаляне адбілі. Васіля ніколькі не засмуціла страта дзвюх тысяч ваяроў, і ён па-ранейшаму трымаў Смаленск у аблозе. Што ж датычыцца Міхайлы Глінскага, дык згадак пра яго ў дакументах на той час няма. Можна сцвярджаць, што Васіль не даручыў князю Міхайлу кіраванне сваімі палкамі і, верагодна, той знаходзіўся ў велікакняжацкай свіце.

Шэсць тыдняў прастаялі маскавіты пад Смаленскам. Іаасафоўскі летапіс тлумачыць зняцце аблогі надыходам вясны і недахопам «корму конскага»[57].

Прычына тут іншая. Васіль хаця і страціў 4 тысячы воінаў, але, даведаўшыся, што Жыгімонт падрыхтаваў 30-тысячнае войска для выручкі Смаленска, паспешліва адступіў ад горада[58].

Ад заваёвы Смаленска ён не адмовіўся. У Літве нават засталіся маскоўскія загоны, якія ваявалі аж за Менскам і вывелі «бесчисленно много» нявольнікаў.

Праз два месяцы, у сярэдзіне чэрвеня, маскавіты зноў рушылі да Смаленска. У Бароўску войска збіралася для паходу. Сюды прыехаў і Васіль. На нейкі час ён заставаўся ў вотчыне Глінскага. Высветлілася, крымскія татары з'явіліся каля Тулы. Давялося паслаць на нечаканага ворага войска. Татары павярнулі назад. Гэта развязала Васілю рукі, і ён адправіў войска на Смаленск. Гарнізон горада ўмацаваўся атрадам татараў, якіх прывёў сын смаленскага намесніка Міхайла Глябовіч, ды атрадам Яна Цыбулькі, былога дарагічынскага старосты. Сіл для паспяховай абароны горада не хапала. У першай жа бітве ліцьвіны адступілі за сцены.

Знайшлася справа і Міхайлу Глінскаму - ён узначаліў групоўку войск, што стаяла пад Полацкам (24 тысячы) і Віцебскам (8 тысяч). Аднак асноўныя падзеі адбываліся пад Смаленскам. Гэтым разам Васіль апроч 80-тысячнага войска меў дзве тысячы пішчаляў і гармат. Частку гармат прыслаў імператар Максіміліян, а другую адлілі ў Маскве нямецкія ды італьянскія майстры. Знаходзіліся ў войску і нанятыя Шляйніцам у Чэхіі і Сілезіі рэйтары, былі казанскія татары. Маскавіты шчыльна акружылі горад, каб нават мыш не праскочыла ў яго. І пачаўся бесперапынны абстрэл Смаленска. Была разбіта Крынашэўская вежа і пярэднія ўмацаванні. Смаляне ноччу аднаўлялі разбурэнні. Сумны вынік першага штурму стрымліваў Васіля ад паўторнага прыступу. Паспрабаваў ён запаліць горад, каб пажар нарэшце прымусіў абаронцаў здацца. Дзеля гэтага маскавіты кідалі з катапультаў у горад падпаленых кошак, пускалі з агнём галубоў. І гэта не дапамагло. Смаляне галадалі, але гатовы былі хутчэй «з'есці адзін аднаго, чым здацца»[59]. Смаленск трымаўся.

Зноў Васіль спалохаўся ліцьвінскага войска. Сорак тысяч воінаў сабралася ў Чарнігаве і чакала падыходу крымскіх татараў, якіх абяцаў прыслаць Менглі-Гірэй. Жыгімонт пагражаў тылам маскавітаў. У гэты час пад Віцебск падаспела шляхецкая апалчэнне і прагнала ворага ад горада. Натхнёныя перамогай ліцьвіны рушылі на выручку Полацка, але ворагаў там не засталі. Тады яны кінуліся ў пагоню і нагналі некалькі маскоўскіх атрадаў, якія і разбілі. Усяго Глінскі страціў болей за 8 тысяч чалавек, а калі ўлічыць 20 тысяч забітых пад Смаленскам, дык страты ў маскоўскім войску былі адчувальныя. Васіль зняў аблогу і адступіў ад Смаленска. Баі пад Смаленскам настолькі ўразілі сучаснікаў, што сведка тых падзей здзіўлена пытаўся: «Хто і калі чуў пра такую аблогу, якая так доўга і моцна працягвалася?»[60]. Сапраўды, падобнай аблогі такім шматлікім войскам Эўропа не ведала. Уражаны вайсковай сілай Масковіі імператар Максіміліян загарэўся ідэяй з яе дапамогай сакрушыць Польшчу і Літву. Ён меркаваў стварыць кааліцыю з Свяшчэннай Рымскай імперыі і Масковіі - і адначасова напасці на Польшчу і Літву. У самы разгар бітвы за Смаленск імператарскі пасол Георг Шнітцэнпайнер ездзіў па эўрапейскіх дварах. І не без поспеху. Ён атрымаў згоду ўдзельнічаць у кааліцыі ад курфюрста Брандэнбурскага Іаахіма, маркграфа Фрыдрыха Брандэнбургскага, курфюрста Фрыдрыха Саксонскага, герцага Георга Саксонскага, прускага магістра Альбрэхта. З радасцю прыняў Васіль у Маскве Георга Шнітцэнпайнера. Мог радавацца і Глінскі - ягоныя планы здзяйсняліся. Паміж Імперыяй і Масковіяй была падпісана дамова аб сумеснай барацьбе супраць Польшчы і Літвы.

Імператар прагнуў Памор'я і тых зямель, якія адваявала Польшча ў Ордэна, а Васілю патрэбна была «отчина» - Кіеў, Смаленск і Полацак. На Смаленск паклаў сваё вока Глінскі.

Такая шматабяцальная дамова з Імперыяй акрыляла Васіля. Асабліва даспадобы прыйшлося, што ў грамаце яго называлі «цесарем». Паразы пад Смаленскам уяўляліся не болей чым крыўднай няўдачай. На радасцях Васіль прыняў рашэнне аб трэцім паходзе на Смаленск. Выступленне намеціў на вясну, каб восеньскія дажджы і зімовыя маразы не перашкаджалі здабываць «отчину». І пакуль яшчэ быў час - дзейсна вялася падрыхтоўка да паходу.

У сакавіку 1514 года адправілася пасольства ў Данію для перамоў з каралём Хрыстнернам ІІ аб саюзу супраць Жыгімонта.

Небагата шансаў меў Жыгімонт выйсці пераможцам з будучай вайны. Дыпламатычнымі перамогамі не пахваліцца, апроч мірнай дамовы з Портай. Доўгія перамовы з Менглі-Гірэем яшчэ не высветлілі пазіцыю Крыма. Найбольш рэальная дапамога бачылася шляхце і панам Княства ў найме вояў.

Новым смаленскім намеснікам Жыгімонт прызначыў Юрыя Салагуба. І ўсё ж з падрыхтоўкай войска ў Літве спазніліся і не сустрэлі ворага на мяжы. Маскавіты зноў без перашкод падышлі да Смаленска. У сярэдзіне красавіка 1514 года перадавы полк колькасцю ў тысячу чалавек пад зверхнасцю Міхайлы Глінскага ўжо стаяў перад горадам. З такімі сіламі князь не рашыўся на штурм, а павёў перамовы з смалянамі, намаўляючы паддацца маскоўскаму ўладару. Праз месяц падышоў са сваёй раццю князь Дзмітрый Шчэня. Да Воршы на «Дрютское поле» рушыла ноўгарадская групоўка князя Васіля Шуйскага. У ліпені пад Смаленск з асноўным войскам прыбыў Васіль ІІІ. Як і ў папярэднім паходзе ён вывеў на вайну 80 тысяч воінаў. 29 чэрвеня маскавіты пайшлі на штурм. Сто сорак гармат, агнём якіх кіраваў немец Стэфан, пачалі абстрэльваць горад. Першы залп нанёс нямала шкоды абаронцам. Адно ядро трапіла ў зараджаную гармату і яна ўзарвалася. Загарэліся дамы і чорны дым слупамі падымаўся над горадам. Смаляне, напужаныя сілай абстрэлу, узмаліліся са сцен да Васіля, каб ён «меч свой суняў і загадаў спыніць бой»[61]. Пахіснуліся смаляне - пакінула іх мужнасць. А яшчэ нядаўна кляліся яны змагацца з ворагам да апошняга. Недарэмна цэлы месяц вёў перамовы з імі князь Міхайла, абяцаючы вольнасці ад Васіля. Салодкія абяцанні размякчылі некалі мужныя сэрцы смалян.

Глінскі пераконваў іх: «Мы не адступім у гэтым годзе і не прапусцім да вас ніякай дапамогі, а калі вы жадаеце дабра, дык здайце замак. Усю маёмасць вы возьмеце з сабою і адпусцім вас без перашкод. А калі вы не жадаеце так зрабіць, дык заставайцеся ў замку служыць, пакуль вам будзе даспадобы, а вялікі князь маскоўскі будзе вам лепшы, чым польскі кароль»[62].

Здаць горад настойваў смаленскі ўладыка Варсанофій, і большасць смаленскага баярства, а таксама найміты - чэхі, якіх, паводле Гэрбэрштайна, падкупіў Глінскі[63]. Салагубу і тым воям, якія гатовы былі яшчэ змагацца, давялося падначаліцца волі большасці абаронцаў.

Сам уладыка Варсанофій выехаў да Васіля і прасіў даць часу да наступнага дня. Васіль адмовіўся... і зноў ударылі гарматы. Тады смаляне выйшлі з абразамі за браму і білі чалом Васілю: «Гасудар, князь вялікі, нямала, крыві хрысціянскай лілі, а зямля пустая, твая вотчына: не пагубі горад, прымі горад наш з ціхасцю»[64]. Васіль суняў свой гнеў, пацвердзіў Смаленску ўсе былыя прывілеі, якія надавалі гораду вялікія князі літоўскія і паабяцаў смалянам жыццё «па старыне». Васіль не таргаваўся, быў міласцівым і шчодрым.

І Смаленск адчыніў сваю браму перад маскавітамі. Пасланы ў горад князь Дзмітрый Шчэня перапісаў усіх жыхароў і прывёў іх да клятвы на вернасць новаму ўладару. 1 жніўня Васіль урачыста ўехаў у Смаленск. Смаляне, абрадаваныя, што горад пазбегнуў рабавання, выйшлі сустракаць вялікага князя. За абедам Васіль прапанаваў Юрыю Салагубу паступіць да яго на службу. Нягледзячы на тое што Салагуб адмовіўся ад гэтай прапановы, Васіль адпусціў яго на волю.

Страта Смаленска сапсавала настрой Жыгімонту. Расчараванне і разгубленасць адчуваюцца ў ягоным лісце да брата Ўладзіслава. Ён скардзіцца на «нягодніцкую» здраду наймітаў і смаленскай знаці, што перайшлі на бок ворага, наракае на імператара Максіміліяна, які падбіваў папу дзейнічаць супраць яго і вось намовіў маскавітаў напасці на Літву. Стойкасць пакінула Жыгімонта - на сілу свайго войска ён мала спадзяецца. Вялікі князь просіць брата пераканаць Максіміліяна пакінуць «злосць» супраць Польшчы. І вось зусім нечакана ў Менск, дзе знаходзіўся Жыгімонт, слуга Глінскага прывёз ліст. Глінскі прасіў, каб Жыгімонт адпусціў ранейшую віну, таму што ён «да Літвы ад маскоўскага вярнуўся»[66]. Яшчэ Глінскі раіў Жыгімонту накіраваць войска пад Воршу, абяцаючы дапамогу ў баях з маскавітамі. І гэты шанс трэба было выкарыстаць. Ажыўшы духам, Жыгімонт паспяшыў у Барысаў да войска, каб выправіць яго ў паход. А да Глінскага вястун павёз грамату. Вялікі князь дараваў мяцежнаму князю. Толькі Глінскі ведаў кошт Жыгімонтава слова. Не давяраў яму. Што ж, калі апёкся на кіпені, дзьмухаеш на малако. Князь зноў шле да Жыгімонта вестуна і просіць паручыцца за вялікага князя двум ягоным прыдворным рыцарам: Георгу Пісбеку ды Іаану фон Рэхенбергу. Аднак вястун наткнуўся на маскоўскую варту. Князь Дзмітрый Булгакаў, у чые рукі трапілі «граматы пасыльныя», падняў атрад маскавітаў для звязення Глінскага. Відаць, Міхайла даведаўся аб палоне свайго вестуна, бо ў тую ж ноч з паплечнікамі ўпотайкі пакінуў лагер і адправіўся да Воршы. Непадалёк ад горада маскавіты дагналі князя. Ён з ахоўнікамі ехаў за вярсту ад свайго войска. Без асаблівых цяжкасцей людзі Булгакава расправіліся з княжацкімі ахоўнікамі, а самога князя захапілі ў палон. Пад пільнай вартай Глінскага прывезлі ў Дарагабуж. Раззлаваны Васіль прыгразіў свайму няўдзячнаму падданаму: «Злахітры, я ўчыню табе належнае пакаранне, па заслугах». Цяпер заставалася з годнасцю прызнаць сваю паразу. Не радаваць Васіля просьбамі аб літасці. «Не прызнаю абвінавачвання ў злахітрасці, бо калі б ты застаўся верны сваім абяцанням, дык я быў бы сама верны з усіх слуг. Але раз ты не выконваеш абяцанні і, акрамя таго, насміхаешся з мяне, дык мне вельмі шкада, што я не мог выканаць таго, што задумаў супраць цябе. Смерцю я заўжды пагарджаў і без жаху сустрэну яе, хаця б з тае прычыны, каб не бачыць твайго твару, тыран. ДУША МАЯ НЕ Ў ТВАЁЙ УЛАДЗЕ»[67]. Усё той жа князь Міхайла - ганарлівы і рэзкі. Васіль запомніць ягонае «тыран».

Пад вартай Глінскага адправілі ў Маскву. У Вязьме перад гараджанамі Міхайлу закавалі ў кайданы. «Міхайла, як ты ведаеш, гасудар міласціва адносіўся да цябе, пакуль ты верна служыў. А калі ты захацеў узвысіцца здрадаю, дык ён па тваіх заслугах жалуе табе гэты дар». У адказ Глінскі звярнуўся да людзей: «Каб вы не былі падмануты з-за чаго мяне звязенілі, распавяду, што я зрабіў і за што схоплены, каб хоць на маім прыкладзе вы зразумелі, якога маеце гасудара і чаго кожны з вас павінен або можа ад яго чакаць». І Міхайла распавёў гісторыю сваёй службы Васілю. А калі, - працягваў Міхайла, - ён падмануўся ў сваіх чаканнях ад гасудара і хацеў зноў вярнуцца ў айчыну, дык быў схоплены. Паколькі гэтая ганьба ўчынена яму не па заслугах, дык ён асабліва не пазбягае смерці, ведае, што па агульнаму закону прыроды ўсім аднолькава належыць памерці[68]. Гэтыя словы мовіў Глінскі хутчэй за ўсё не дзеля таго, каб расчуліць слухачоў, а ў суцяшэнне самому сабе. Што ж, калі наканавана яму смерць, ён прымае яе - свайго лёсу ніхто яшчэ не пазбегнуў.

Трынаццаць гадоў прасядзеў у вязніцы мяцежны князь.

Здавалася, што і закончыць ён сваё жыццё ў цямніцы. Спачатку Васіль хацеў пакараць Глінскага, але Міхайла прасіў мітрапаліта Варлаама, «каб яму зноў быць у грэчаскім законе»[69]. Мітрапаліт добра разумеў прапагандысцкі характар пераходу з каталіцтва ў праваслаўе вядомага ў Эўропе чалавека. Яшчэ адзін доказ святасці праваслаўя. Варлаам заступіўся за Міхайлу перад Васілём, і той саступіў мітрапаліту. А Глінскі, які спадзяваўся на заступніцтва імператара Максіміліяна і саксонскага герцага Георга, цягнуў час.

Мітрапаліт цярпліва чакаў, калі Глінскі «не неволею» прыступіць да веры праваслаўнай.

Імператар Максіміліян і сапраўды прасіў Васіля вызваліць князя Міхайлу. У 1517 годзе імператарскі пасол Сігізмунд Гэрбэрштайн перадаў гэтую просьбу Васілю.

«Паколькі мы (Максіміліян. - В.Ч.) выхоўвалі герцага Міхайлу Глінскага з юнацтва пры нашым двары і ён паказаў сябе сумленным і дбайным на нашай службе... мы вельмі прыхільны да яго; хаця ён, можа быць, і здзейсніў што-небудзь супраць Яго Любезнасці, нам усё ж здаецца, што ён ужо даволі адбыў віну сваёй няволяй»[70]. Аднак Васіль не праявіў міласэрнасці да Глінскага нават дзеля паслугі імператару і заявіў Гэрбэрштайну, што князь прыняў рускую веру і нельга яго выдаваць у чужую веру.

Прайшло пяць гадоў і Васіль нарэшце зміласціўся над Глінскім. Гэта не значыла, што Міхайла пакінуў вязніцу. Васіль дараваў яму жыццё. Але па-ранейшаму кайданы на руках і нагах, падзямельная цемра і няволя. У 1525 годзе Гэрбэрштайн зноў наведаў Маскву на чале імператарскага пасольства. І на гэты раз Васіль адмовіўся вызваліць князя. Ну, калі да просьбаў Максіміліяна вялікі князь быў глухі, дык чыю ж ён мог пачуць?

Не прадбачыў Васіль, што рыхтуе яму лёс - князь Міхайла Глінскі стане ягоным сваяком. Хоць у дзяржаўных справах вялікаму князю і спадарожнічала ўдача, але вось у сямейным жыцці ён не меў шчасця.

Жонка Саламонія Сабурава так і не парадавала яго нашчадкамі. Ні наведванні манастыроў, ні вялікія ахвяраванні з просьбамі «о чадородии» не дапамагалі. Саламонія заставалася «бездетства». А гады міналі. Аднойчы Васіль, убачыўшы на дрэве птушынае гняздо, расплакаўся: «Птушкі шчаслівейшыя за мяне, у іх ёсць дзеці». Баяры параілі вялікаму князю: «Гасудар, няплодную смакоўніцу ссякаюць: на яе месцы садзяць новую»[71]. І тады Васіль вырашыў развесціся з жонкай і ажаніцца другі раз. Стаў ён прыглядацца да баяравых дачок... і закахаўся ў дачку Васіля Глінскага, прыгажуню Алену. Нават, як «басурман», пагаліў бараду, каб спадабацца ёй. І не толькі дзеля прыгажосці выбраў ён Алену Глінскую.

Род Глінскіх не худародны. Праз шлюб з Аленай Васіль меў бы дынастычныя правы на спадчыну ханаў Залатой Арды - Казань. Па маці Алена паходзіла з роду сербскага ваяводы Стэфана Якшыча (дачка Стэфана - Ганна - была жонкай Васіля Глінскага) і Васіль ІІІ мог усталяваць сувязі з Сербіяй. Сястра была ў шлюбе з малдаўскім гаспадаром Пятром Рарэшам, што ўмацоўвала саюз Масквы з Малдавіяй.

Як бачым, і немалую палітычную выгоду прынёс бы Васілю шлюб з Аленай Глінскай. Васіль сілай пастрыг сваю жонку ў манахіні. Саламонія растаптала манашаскую расу, але лёс яе быў ужо вырашаны. Васілёў прыбліжаны Іван Шыгона перацягнуў былую княгіню бічом і мовіў, што яе пострыг - гэта гасударава воля. І княгіня скарылася. Каб людзі не плявузгалі языкамі, Васіль абвясціў, што ягоная жонка, сама, «видя неплодство», прыняла пострыг. Саламонію саслалі ў манастыр у далёкае Каргаполе. Не забыўся Васіль і пра Глінскага. З яго знялі кайданы і выпусцілі з вязніцы, але для «надзейнасці» трымалі пад вартаю.

21 студзеня 1526 года Васіль павёў пад вянец Алену Глінскую. Новая вялікая княгіня прасіла ў мужа даць поўную волю свайму дзядзьку. Аднак Васіль не спяшаўся і толькі 28 лютага 1527 года Міхайла быў выпушчаны і то пад зарукі. Віднейшыя князі і баяры паручыліся за Глінскага і абавязаліся выплаціць пяць тысяч рублёў, калі Міхайла ўцячэ з Масковіі. А каб яшчэ больш надзейна прылучыць Глінскага да Масквы, на яго накінулі яшчэ і «Гіменеевы ланцугі». Васіль ажаніў яго з дачкой князя Івана Абаленскага. Ды і навошта было Глінскаму ўцякаць - цяпер ён як-ніяк сваяк гасудара і спадзяваўся на ягоную міласць. Лёс зноў даваў Міхайлу магчымасць узвысіцца. Хаця Глінскі і атрымаў «казну и отчину» гарадок Старадуб-Рапалаўскі - на гэтым і скончыліся міласці сваяка. Васіль не дапускаў Міхайлу да дзяржаўных пасад. І толькі вясной 1530 года вялікі князь назначыў Глінскага ваяводам над конніцай у паходзе маскавітаў на Казань. Паход гэты закончыўся няўдала. Казанскі хан Сафа-Гірэй уцёк з Казані, а за ім у роспачы пачалі пакідаць горад і казанцы. Гарадская брама на працягу трох гадзін заставалася адчыненай. Бяры Казань голымі рукамі. Замест гэтага Міхайла Глінскі і другі ваявода князь Іван Бельскі заспрачаліся, каму першаму ўехаць у горад. Гонар настолькі засціў вочы ваяводам, што яны забыліся нават аб ахове свайго лагера. Казанцы ўзрадаваліся такой незразумелай для іх нерашучасці маскавітаў, напалі на абоз і адбілі 70 пішчалей. У баі загінулі князі Хведар Лапата Абаленскі ды Іван Дарагабужскі. А калі Глінскі і Бельскі спахапіліся, было ўжо позна - Казань зачыніла браму. Дваццаць дзён прастаяла войска пад горадам, так і не здабыла яго. Разгневаны Васіль кінуў Івана Бельскага і іншых ваявод у вязніцу. А Міхайлу, хаця і не крануў, але ўжо не давяраў яму войска, ды ад дзяржаўных спраў трымаў далей.

Тры гады Міхайла Глінскі пражыў у сваёй вотчыне. Засталіся ў мінулым палітычныя інтрыгі ды вайсковыя паходы. Немалады ўжо князь нарэшце знайшоў шчасце ў сямейным жыцці. Жонка нарадзіла яму сына, якога ён назваў Васілём, ці то ў гонар брата, ці то - вялікага князя. Нішто не абяцала Глінскаму змены ў ягоным жыцці. І вось, у сярэдзіне кастрычніка 1533 года, да князя прыскакаў вястун ад Васіля. Вялікі князь тэрмінова клікаў яго да сябе.

У верасні разам з Аленай Глінскай і сынамі Іванам і Юрыем ездзіў вялікі князь памаліцца ў Троіцкі манастыр, а пасля адправіўся «на свою потеху» - ловы. Па дарозе выступіла ў яго на сцягне «малая балячка». Не зважаючы ўвагі на «балячку», Васіль пагуляў на балі, што закаціў у Валакаламску яго ўлюбёнец Шыгона. Наступным днём яму стала дрэнна. І ўсё ж выехаў на паляванне. Праехаўшы дзве вярсты, вымушаны быў спыніцца з-за болю ў назе. Толькі зараз Васіль задумаўся пра смерць. Паклікаўшы Міхайлу Глінскага, рашыў перадаць таму апякунства над сваімі сынамі. Хто іншы так парупіцца пра іх, як не славуты дзядзька. Аднак, пакуль яшчэ цеплілася надзея ачуняць, Васіль не выказаў сваю апошнюю волю. Увесь гэты час Глінскі быў каля хворага. Нібыта забыўся на даўнія крыўды. Але стан здароўя Васіля з кожным днём пагаршаўся. Патаемна, каб не выклікаць чутак, гасудара прывезлі ў Маскву. За тры дні да смерці Васіль сабраў баяраў і абвясціў сваю волю. Спадкаемцам велікакняжацкага пасада павінен стаць трохгадовы Іван. «Пастойце, браты, моцна, каб сын учыніўся на дзяржаве гаспадаром, каб была ў зямлі праўда, і ў вас розні ніякай не было; загадваю вам Міхайлу Львовіча Глінскага, чалавека, які прыехаў да нас, але вы не кажыце, што ён чужы. Трымайце яго за тутэйшага ўраджэнца, таму што ён мне верны слуга; будзьце ўсе заадно, справу земскую і сына майго справу захоўвайце і рабіце разам; а ты б, князь Міхайла Глінскі, за сына майго Івана, і за жонку маю, і за сына майго князя Юрыя кроў сваю праліў бы і цела сваё на пакуты аддаў бы»[72]. У ноч на 4 снежня вялікі князь памёр.

Мара Глінскага здзейснілася - нарэшце ён апынуўся на вяршыні ўлады. Ягонымі словам і справай будзе кіравацца Масковія. Толькі ні Васілёвы браты Юрый ды Андрэй, ні баяры, ні сама Алена не збіраліся дзяліць уладу з апекуном новага вялікага князя Івана. Не мінула і тыдня пасля пахавання Васіля, як Юрыя западозрылі ў жаданні захапіць велікакняжацкі пасад і кінулі ў вязніцу, дзе і замарылі голадам. Рабілася ўсё гэта баярскай думай ад імя Алены, якая яшчэ не ачуняла ад гора. «Вы бачыце маё гора, рабіце што трэба для карысці дзяржавы», - казала Алена[73]. А пасля схапілі і задушылі Андрэя. Цяжка вызначыць ролю Міхайлы Глінскага ў смерці Васілёвых братоў. Летапісы маўчаць пра гэта. Але зразумела, што Глінскі, як і астатнія баяры, быў зацікаўлены, каб на пасадзе сядзеў малалетні Іван. Не мог уявіць князь Міхайла, што наступнай ахвярай стане ён сам.

Неўзабаве ў баярскай думе ўзвысіўся Іван Аўчына-Абаленскі. Брат Іванавай нянькі Аграфены спадабаўся маладой удаве. Пра іх сувязь загаварылі пры двары. Алену гэта асабліва не хвалявала - яна была шчаслівая ад кахання. Глінскі неаднойчы дакараў пляменніцу за яе распусту: «каб не ганьбіла царскае ложа»[74]. Аўчына марыў адхіліць Глінскага ад улады і, дзякуючы ўплыву на Алену, самому ўладарыць у Масковіі. Хутка надарылася і падстава. У Літву ўцёк князь Сымон Бельскі, які баяўся расправы над сабой, а разам з ім і акольнічы Іван Ляцкі. Гэты выпадак Аўчына падаў Алене як змову супраць яе і назваў галоўным змоўшчыкам... Міхайлу Глінскага. Трэба было выбіраць - ці дзядзька, ці каханак. І сардэчная прыхільнасць перамагла разважлівасць. Алена саступіла Аўчыне. Пляменніца абгаварыла дзядзьку перад баярамі, нібыта ён пляце інтрыгі, «каб адаслаць маладых гасудараў у Польшчу, зрабіцца вялікім князем і падначаліць сабе ўсю Маскоўскую дзяржаву»[75]. Падкупленыя вялікай княгіняй сведкі прысягнулі, што гэтыя абвінавачванні справядлівыя. Зноў Міхайлу Глінскага кінулі ў вязніцу, а разам з ім і яго бліжэйшага паплечніка Міхайлу Варанцова. Князь апынуўся ў тым жа самым склепе, дзе прасядзеў доўгія гады.

15 верасня 1534 года замораны голадам князь Міхайла памёр.

Што ж, за хвіліны свайго трыумфу Глінскі плаціў па найвышэйшаму рахунку - сваёй нядоляй. І трагедыя ягоная ў тым, што нарадзіўся ён таленавітым і самалюбівым, дзейсным і смелым. І застаўся самім сабой да апошняга ўздыху.