Ягоныя перамогі на ратным полі ўражвалі сучаснікаў. Ягоныя подзвігі апеты ў беларускіх народных песнях. Вялікі гетман Канстанцін Астрожскі «быў непараўнальны ні з адным з сучасных правадыроў»[1].

Ёсць некалькі меркаванняў аб паходжанні роду князёў Астрожскіх. Найбольш праўдападобнае сцвярджэнне Мацея Стрыйкоўскага, які выводзіў Астрожскіх з роду князёў Друцкіх[2]. І калі гэта так, дык Канстанцін Астрожскі - далёкі нашчадак славутага полацкага князя Ўсяслава Брачыславіча. Але ў ХІХ стагоддзі ўкраінскі гісторык Максімовіч паводле памінальніка Астрожскіх, дзе яны запісаны як «Благоверніи князи Туровскіи», палічыў іх нашчадкамі Тураўскіх князёў[3]. Калі ўлічыць, што Астрожскія былі велікакняжацкімі намеснікамі ў Тураве і таксама валодалі гэтым горадам, дык зразумела з'яўленне ў Астрожскіх тытулу «князи Туровскіи».

Не паглыбляючыся ў геніялагічныя росшукі продкаў Астрожскіх, адзначым некаторых з іх, якія пакінулі след у гісторыі Літвы. Гэта - князь Даніла, адзін з кіраўнікоў галіцкага войска ў вайне з палякамі ў 1340 годзе, які першым з роду стаў валодаць Астрогам.

Ягоны сын Хведар атрымаў ад Ягайлы прывілей на Астрог, быў прыхільнікам князя Свідрыгайлы і разам з пінскім князем Аляксандрам Носам у 1418 годзе вызваліў яго з Крамянецкага замка. Сын Хведара Васіль Красны актыўна ўдзельнічаў у палітычным жыцці Вялікага Княства. Сын Васіля Іван жанаты з княгіняй Анастасяй Глінскай і быў бацькам Канстанціна.

Ад шлюбу з Глінскай у Івана Васілевіча нарадзіліся сыны Міхайла і Канстанцін. Дата нараджэння апошняга дакладна не вызначана, прыблізна 1460-1463 год. У раннім дзяцінстве Канстанцін застаўся без бацькоў, якія памерлі дзесьці пасля 1466 года. Разам з братам ён жыў у Астрозе, а ў 1481 годзе пераехаў у Вільню, дзе пазнаёміўся з троцкім ваяводам Мартынам Гаштольдам і, верагодна, вучыўся ў школцы пры ягоным двары. Праз два гады Канстанцін вярнуўся ў Астрог, дзе дапамагаў брату ў гаспадарчых справах. Але няўрымслівая натура малодшага Астрожскага не магла прызвычаіцца да спакойнага жыцця. Ён прагнуў пабачыць свет, паслужыць Бацькаўшчыне.

Канстанцін, а следам і Міхайла пакінулі Астрог і падаліся да двара вялікага князя. Мы не знойдзем у крыніцах паведамленняў пра дзейнасць Канстанціна Астрожскага ў час ягонай службы гаспадарскім дваранінам, але ясна, што ён абзавёўся знаёмствам з дзяржаўнымі вяльможамі. Адзін з іх - гетман Пётр Янавіч Белы - раней быў маршалкам Валынскай зямлі і добра ведаў сям'ю Астрожскіх. А пасябравалі яны, калі ездзілі пасламі ў 1494 годзе да маскоўскага гасудара Івана Васілевіча з просьбай адпусціць у Літву дачку Алену, да якой сватаўся вялікі князь Аляксандар.

Служба Астрожскага не задавальняла, і ён вяртаецца на Валынь. Сюды зноў панадзіліся татары. У 1495 годзе яны прайшліся з агнём і мячом па Галіцыі і Валыні, але былі разбіты атрадам князя Сымона Юр'евіча Гальшанскага. Гэтая параза не астудзіла ваяўнічы нораў татараў, і ў наступным годзе яны зноў напалі на Валынь. У Ровенскім замку зачыніліся воіны на чале з Сымонам Гальшанскім, Васілём Храптовічам і Канстанцінам Астрожскім. На вайсковай радзе водцы вырашылі: «Сътворим что мужско»[4]. Але вылазка ліцьвінаў не ўдалася. Толькі пасля багатага выкупу татары знялі аблогу.

Пад Роўнам і пачалася баявая біяграфія князя Канстанціна Астрожскага. Яшчэ не астылі папялішчы спаленых сёлаў і гарадоў, як татары зноў заявіліся на Валынь. 2 сакавіка 1497 года татарскі загон, у якім былі і туркі, разрабаваў ваколіцы Крамянца. Брат Астрожскага, Міхайла, атрымаўшы вестку пра варожы набег, падняў сваіх людзей і кінуўся ў пагоню за ворагам. Абцяжараныя здабычай і палонам, татары далёка не адышлі. Харугва Астрожскага раптоўна напала на іх.

Летам 1497 года Канстанцін Астрожскі з братам Міхайлам разбілі татарскі загон на рацэ Сароце, паклаўшы на полі сечы 340 варожых ваяроў. Сярод забітых быў і царэвіч Акмала.

А ў ліпені Астрожскі ўдзельнічаў у малдаўскім паходзе Аляксандра і Яна Альбрэхта. Калі меркаваць па данясенні Менглі-Гірэя маскоўскаму ўладару, што Астрожскі вяртаўся з Валахіі з многімі палоннымі, дык можна дапусціць: князь са сваім атрадам хадзіў на Валахію. Па дарозе дадому, каля Ачакава, Астрожскага чакаў з тысячным загонам сын крымскага хана Махмат-Гірэй. Тры дні татары праследавалі атрад ліцьвінаў, але згубіўшы ў баях тры сотні ваяроў, адступілі. Сам Махмат-Гірэй паранены ледзь не трапіў у палон[5]. Слава пра перамогі князя дасягнула і Вільні.

А таму не здзіўляе парада Аляксандру смяротна хворага гетмана Пятра Белага: «Ёсць тут князь адзін, які паходзіць з князёў Друцкіх, жыве ён на Валыні, іменем Канстанцін Іванавіч, даручы гетманства яму, дапамажы маёнткамі, бо ён чалавек годны»[6]. Не будзем дакараць Пятра Белага, што забыўся ён пра многіх слаўных ваяроў Княства, вартых гетманства, а назваў імя свайго ўлюбёнца; прадчуванне не падвяло старога гетмана, пераемніка сабе ён выбраў выдатнага. Аляксандар не стаў спрачацца: Астрожскі паказаў свой вайсковы спрыт, дый і тое, што будучы гетман праваслаўны, магло падкупіць сэрцы праваслаўных падданых. І так, прыкладна летам 1497 года Канстанцін Астрожскі атрымаў з рук вялікага князя гетманскую булаву. Не забыўся Аляксандар «дапамагчы маёнткамі» і, «бачачы верныя заслугі высакароднага Канстанціна князя Астрожскага»[7], шчодра ўзнагародзіў яго зямельнымі наданнямі, а таксама мястэчкамі Дубна і Здзяцель (сучаснае Дзятлава).

Не выпадае казаць пра дзейнасць Канстанціна Астрожскага ў першыя гады гетманства. У той час, калі кожная кардынальная мера ў кіраванні дзяржавай або ў вайсковых справах залежала ад «ухвалы» вальных соймаў, гетман не мог, каб і хацеў, змяніць падрыхтоўку «абароны земскай». Таму рэфарматарам Астрожскі не стаў. І пры ім лад вайсковай службы заставаўся ранейшым. Шляхта па велікакняжацкаму загаду збіралася на вайну і выстаўляла са сваіх земляў вызначаную ім колькасць вершнікаў. Пытаннямі камплектавання войска, выдачы «заслужанага», мабілізацыі, рамонту ўмацаванняў, забеспячэнню баявымі і харчовымі прыпасамі загадваў вялікі князь і паны-рада. Гетман уступаў у свае абавязкі непасрэдна пры зборы войска. У зборным месцы ён аглядаў войска і перапісваў яго. Падчас вайсковых дзеяў усе ў войску без рознасці іх звання падначальваліся гетману.

А ў мірны час гетман быў быццам бы і без справы. Але мірныя гады рэдка выпадалі Вялікаму Княству Літоўскаму. Вось і цяпер маскоўскі ўладар рыхтаваўся да вайны. Абвінаваціўшы ў 1500 годзе Аляксандра ў невыкананні пагадненняў, Іван разарваў мір.

Маскоўскае войска пад зверхнасцю казанскага царэвіча Махмат-Аміня перайшло межы Вялікага Княства Літоўскага і Рускага. Адна частка войск рухалася на Чарнігаў і Старадуб, другая - на Дарагабуж і Смаленск, трэцяя - на Таропец. Асабліва адчувальнай была страта Бранска, жыхары якога перайшлі на бок маскавітаў.

Аляксандар выслаў 3-тысячны аддзел шляхты пад началам Канстанціна Астрожскага на ахову дзяржаўных межаў. Сам жа прыехаў у Менск, каб сабраць войска і дачакацца прыходу наёмных польскіх і мараўскіх атрадаў. Астрожскі, даведаўшыся, што маскоўскі ваявода Юрый Захар'ін з нязначнымі сіламі стаіць каля Дарагабужа на рацэ Вядрошы, пайшоў на яго. Да Астрожскага далучыліся смаляне са Станіславам Кішкам.

Па дарозе на Дарагабуж у палон да ліцьвінаў трапіў былы дзяк Багдана Сапегі Герман, які і паведаміў, што на дапамогу Якаву Захар'іну прыйшлі з палкамі ваявода Даніла Шчэня і князь Іван Перамышленскі. «...Цяпер жа ведайце і добра падумайце, не хадзіце да іх, але адступіце назад, таму што вам нельга біцца з імі, паколькі іх шмат, а вас супраць іх вельмі мала»[8], - папярэдзіў Герман. Астрожскі ды Кішка вырашылі, што маскавіты зводзяць іх у зман і наўмысна падаслалі дзяка. Аддзел рушыў далей. 14 ліпеня каля вёскі Вядрош віжы паведамілі Астрожскаму, што ў дзесяці попрышчах (пераходах) стаіць маскоўская раць. На вайсковай радзе гетман і яго важары (водцы) пастанавілі: «Мала ці шмат будзе маскавітаў, але, спадзеючыся на божую дапамогу, біцца з імі, а без боя не вяртацца»[9].

Рашэнне вартае сапраўдных ваяроў. Але вось забыўся Астрожскі пра простую прымаўку: «На Бога спадзявайся, а сам не зявай». Не правёў ён пільнага віжавання за ворагам, спадзяваўся на нечаканы напад. Па густым лесе, вязнучы ў твані і слаце, прайшлі патаемна ліцьвіны апошнія дзве мілі да поля сечы. Перадавыя атрады маскавітаў стаялі на заходнім беразе Вядрошы. І пачаўся бой. Здавалася фартуна ў гэты дзень спрыяе ліцьвінам. Пад іх ударам маскавіты адступілі за раку. Ашуканыя лёгкім поспехам ліцьвіны на чале з гетманам пераправіліся на другі бераг рэчкі... і трапілі ў пастку. Тут знаходзіліся асноўныя сілы маскоўскага войска на чале з Дзмітрыем Шчэняй. Шэсць гадзін аддзел смельчакоў біўся з 40-тысячным маскоўскім войскам. У гэты час атрад маскавітаў абышоў ліцьвінаў і захапіў мост цераз рэчку. Шлях да адступлення быў адрэзаны. Маскавіты ўдарылі ў спіну. Пад іх зброяй амаль усе, хто ў гэты дзень уступіў у бой за Княства, паклалі свае галовы. Астрожскі трапіў у палон і разам з ім і іншыя знатныя вяльможы: дворны маршалак Рыгор Осцікавіч, маршалак Літавор Храптовіч, Мікалай Глябовіч, Мікалай Зенуевіч, Хведар Няміра, Багдан Масковіч, князі Друцкія ды Масальскія. Але і вораг добра заплаціў за перамогу. Адразу пасля бітвы ваяводы прасілі ў Івана ІІІ прыслаць папаўненне. Нечаканы паход на Смаленск быў сарваны.

Палонных закавалі ў ланцугі. На Астрожскага навесілі кайданы, прычым затворы на руках залілі волавам. У такім становішчы гетман прасядзеў у вязніцы год. Іван ІІІ прымушаў ліцьвінскага князя прыняць прысягу вернасці і перайсці да яго на службу. Другі на ягоным месцы згадзіўся і атрымаў бы волю. Але для Астрожскага служыць ворагу - зганьбіць сваё імя на векі вечныя. Аляксандар праз пасольства дамагаўся вызвалення палоннага, але Іван адмаўляў яму.

Неўзабаве Астрожскага перавялі ў Волагду. Андрэй Курбскі і Сігізмунд Гэрбэрштайн сведчаць, што па-ранейшаму князь у кайданах пакутаваў у вязніцы. Іван прагнуў зламаць волю ліцьвінскага патрыёта.

Спадзяваўся Іван, калі змаладушнічае Астрожскі, дык і другія палонныя паддадуцца слабасці. Для Астрожскага перамога ў гэтай барацьбе - гонар ягонага імя, а кошт - жыццё. І ўсё ж на шосты год палону (сярэдзіна 1506 г.) Астрожскі, здавалася, не вытрымаў. Праз валагодскіх святароў князь даў згоду новаму вялікаму князю Васілю перайсці да яго на службу. На радасцях той узнагародзіў свайго вязня санам баярына і землямі. Ды патрабаваў ад Астрожскага клятвы ў вернасці і праўдзе. «Калі ж супраць таго ўсяго ў нечым адступлюся... пакараць мяне вольны смерцю залежна ад маёй віны... і не будзе мне літасці Божай ні ў гэты век, ні ў будучы»[10]. Аднак Канстанцін не збіраўся прыслужваць ворагу Літвы, яму патрэбна была воля, каб уцячы на Радзіму, і ён дамогся яе. Калі нават і хітрасцю.

Сустрэўся Астрожскі з Жыгімонтам у Горадні. Ведаў вялікі князь - Астрожскі па кудзелі* сваяк Міхайлу Глінскаму, а таму ласкава прыняў яго і вярнуў яму гетманства. На міласць не сквапіўся. Астрожскі атрымаў маёнтак Чуднава і Жыдзічынскі манастыр. А каб яшчэ больш задобрыць гетмана і каб раптам той не перакінуўся на бок сваяка, запрасіў яго з сабою ў Польшчу. Вось і давялося Канстанціну замест паездкі дадому суправаджаць караля. І толькі, пэўна, у студзені 1508 года Астрожскі вярнуўся ў родны Астрог, ды ненадоўга. Глінскі падняў мяцеж і распусціў па Літве свае загоны. На дапамогу мяцежнаму князю рушылі маскоўскія палкі. Пачалася новая вайна з Масковіяй. Жыгімонт тэрмінова вярнуўся ў Літву і ў Наваградку пачаў збіраць войска. Сюды ж выклікаў і Астрожскага, які прывёў харугву.

* Сваяцтва па кудзелі - сваяцтва па матчынай лініі. Маці Астрожскага паходзіла з роду Глінскіх.

Дняпро раздзяліў дзве раці, якія дзевяць дзён рыхтаваліся да бою. 22 ліпеня ліцьвіны пераправіліся цераз раку. Маскоўскія ваяводы палічылі за лепшае адступіць да Амсціслава. А Жыгімонт павёў ліцьвінскае войска да Смаленска. На вайсковай нарадзе вялікі князь вырашыў паслаць у глыб Масковіі корпус на чале з Астрожскім і пяць тысяч наймітаў пад зверхнасцю Мікалая Фірлея. Сам Жыгімонт застаўся ў Смаленску. Хаця і прагнуў Астрожскі рэваншу за Вядрош, ды сустрэцца з ворагам не ўдалося. Маскавіты не прымалі бою і адступалі перад ім. Астрожскі заняў спалены і пакінуты непрыяцелем Дарагабуж.

Васіль ІІІ адразу адрэагаваў на няўдачы свайго войска і паслаў прасіць у Жыгімонта міру.

На гэтым і закончылася вайна. 19 верасня паміж Літвой і Масковіяй быў падпісаны мір. Васіль не толькі вярнуў захопленыя падчас вайны ліцьвінскія гарады, але і адпусціў вядрошскіх палонных. Была ў перамозе над маскавітамі заслуга гетмана Канстанціна Астрожскага. Жыгімонт і гэтым разам шчодра аддзячыў яму новымі наданнямі, перадаў «вотчыну» Глінскага - Тураў. Відавочна, вялікі князь меў ласку да Астрожскага і гэта кідалася ў вочы. Князь Канстанцін становіцца ці не сама паважаным сярод прыбліжаных вялікага князя.

Многія мяцежнікі прасілі Астрожскага заступіцца за іх перад вялікім князем, і той абараняў іх. Каля двухсот чалавек пакінулі Глінскага і паступілі на службу да Астрожскага, спадзяючыся на ягоную апеку. Вярнуўся ў Літву вядомы водца казацкіх загонаў Аўстафій Дашковіч, бо Астрожскі выпрасіў у Жыгімонта дараванне ягонай здрады. Нягледзячы на шчодрыя наданні, ён быў зусім не багаты. Татарскія набегі разарылі ягоныя ўладанні. А трэба было яшчэ вяртаць значную пазыку, якую князь узяў пад залог радавога срэбра, каб узброіць сваю харугву. Таму Астрожскі заняўся гаспадарчымі клопатамі, каб хоць неяк аднавіць свае маёнткі і вёскі. Не забыўся і пра Астрог - умацаваў яго і пабудаваў там царкву. Яшчэ адзін клопат турбаваў князя Канстанціна - ужо даўно трэба было падумаць пра жаніцьбу. Выбраў сабе ў жонкі дачку луцкага старосты князя Сымона Гальшанскага, Таццяну. Адгулялі вяселле. Своеасаблівы вясельны падарунак Астрожскаму зрабіў Жыгімонт - даў яму пасаду «пана віленскага».

Але сама прыемным сюрпрызам для Канстанціна з'явілася навіна, што вялікі князь выплаціў крэдыторам яго пазыку і выкупіў радавое срэбра Астрожскіх. Высакародна!

І гэтым разам нядоўга затрымаўся Астрожскі на Валыні. Зноў трэба было збірацца на вайну. Вялікаму Княству пагражалі татары. Нягледзячы на тое, што з крымскім ханам Менглі-Гірэем вяліся перамовы аб міры і ў памяці татараў яшчэ не сцерлася сакрушальная паражка пад Клецкам, усё ж такі яны прагнулі пажывіцца ў Вялікім Княстве. Не задавальняла хана і сума памінак (грашовых выплат) - пяць тысяч залатых, - патрабаваў утрая больш. А каб ліцьвіны не сквапіліся, восенню 1510 года адправіў сваіх сыноў на чале 50-тысячнага войска на Літву. Чакалі татараў на Падоллі, а яны раптам змянілі кірунак і апынуліся каля Кіева, дзе пераправіліся цераз Дняпро. Нідзе не сустракаючы супраціўлення, татарскія загоны дабраліся аж да Вільні. Менглі-Гірэй праз вестуна крывадушна апраўдваўся перад Жыгімонтам, што набег здзейснены без яго ведама, што пасылаў ён сыноў ваяваць Валахію, але тыя падпалі пад угаворы злых людзей і пайшлі на Літву, абяцаў вярнуць увесь палон і нарабаванае. «Як можна верыць татарам, якія дапамагаюць Маскве», - здзіўляўся вялікі князь[11]. А паколькі з Крыма даходзілі весткі, што татары зноў збіраліся ў набег на Літву, было сабрана войска, якое ўзначаліў Канстанцін Астрожскі, Жыгімонт «с порадою панов рады» даў гетману «зупольную моц» - грамату на неабмежаваную ўладу над войскам: ваяры павінны былі слухацца гетмана, як самога гаспадара.

Войска размясцілася ў Петрыкавічах(сучасны Петрыкаў), адсюль зручна было выступаць супраць татараў у любое месца, дзе яны б ні з'явіліся. Лета і восень прастаялі ваяры ў Петрыкавічах. Татары, даведаўшыся, што іх чакае ліцьвінскае войска, не сунуліся далей Кіева. Непадалёк ад горада знаходзілася перадавая застава - слуцкая дружына на чале з шаснаццацігадовым князем Юрыем Сымонавічам. Малады князь аб'яднаўся з кіеўскім ваяводам - наваградскім шляхціцам Андрэем Неміровічам і ноччу, каля ўрочышча Рутна, напаў на татараў. Восем тысяч іх палегла пад зброяй ліцьвінаў. Але і гэтая параза не суцішыла драпежны запал рабаўнікоў. У пачатку 1511 года сорак тысяч татараў, якіх асабіста вёў Менглі-Гірэй, напалі на Падолле і Валынь. Некаторыя загоны дайшлі да Кракава.

Жыгімонт у Кракаве збіраўся ісці да шлюбу з Барбарай, дачкой сяміградскага ваяводы Стэфана Заполі. І вось замест вяселля давялося чыніць адпор непрыяцелю. Паляцелі ганцы на збор войска. Князю Канстанціну Жыгімонт пісаў: «Маючы надзею на Бога з дапамогаю пільнасці і поспеху, адпомсці ворагу за бяду»[12]. Гетман, які ў гэты час жыў у Астрозе, не стаў чакаць, пакуль падыйдзе войска. З невялічкім атрадам рушыў ён на татараў. Да яго далучыліся са сваімі харугвамі князі Міхайла Вішнявецкі, Андрэй Збаражскі, Аляксандар Чартарыйскі. З Літвы падаспелі гарадзенскі староста Юрый Радзівіл і слонімскі староста Ян Радзівіл. Усяго набралася тры тысячы ваяроў. Толькі ў марах можна было спадзявацца на перамогу. Каля 30 тысяч татараў з Менглі-Гірэем стаяла каля Вішняўца. Па дарозе атрад Астрожскага ўшчэнт разбіў буйны татарскі загон. У ноч на 28 красавіка Астрожскі выйшаў да Вішняўца. Сюды з Падолля падаспеў і 3-тысячны польскі аддзел пад зверхнасцю Мікалая Камянецкага. Польскія водцы прыехалі ў стан да Астрожскага і заявілі гетману, што гатовыя «дзеля Айчызны памерці ў смелым звіцязтве»[13]. Ірваліся ў сечу і ліцьвіны.

На вайсковай радзе нечакана заспрачаліся. Астрожскі настойваў, каб ён пачаў бітву з татарамі: «Я іх шыхі бачыў. На тым век свой справаваў. Ведаю іх справы. Мне з Літвой іх уперад ваяваць, а калі палякі ўперад пойдуць, не ведаючы іх шыхаў, дык каб гэты напад злом не стаў і астатняе войска не разгубілася»[14]. Палякі пачалі даводзіць, што многія з іх вучыліся за мяжой і ведаюць як ваююць у Немцах, у Італіі, у Францыі. На што Астрожскі з гумарам адказаў: «Іншая ў Влохах <Італіі>, іншая ў Немцаў у вайне справа. Інакшы непрыяцель, інакшая забава. Інакшая і з татарамі вайна трэба, як з влохамі»[15]. Затое каму ўзначаліць аб'яднанае войска, ніхто не спрачаўся - Астрожскаму.

Раніцай 28 красавіка гетман разшыхаваў войска. У сярэдзіне ён паставіў валынскую і ліцьвінскую шляхту, левы край занялі польскія ваяры. Сам жа Астрожскі з конніцай стаў на правым баку. Перад самай бітвай князь Канстанцін, апрануты ў баявыя даспехі з булавой у руцэ і седзячы на вараным кані, звярнуўся да ваяроў з палымянай прамовай: «О таварышы мае, таварышы мілыя. Ёсць нам патрэба ў гэтай хвіліне. Бачыце самі, што з намі чыніцца. Ах! Як горка і як цяжка - чужая нага на зямлі нашай мілай. Колькі надзей знішчана, колькі лёсаў парушана з таго, што злыя паганы наляцелі. Бачыце, як вядуць яны людзей у палон у паўрозах <вяроўках>. Праз плач не распавесці пра пакуты братоў нашых. На неба далятае іх плач, на нас яны спадзяюцца. Нашы дамы разбураны і коні на іх месцы пасуцца. Хто такую бяду можа зносіць, хто бяду такую сцерпіць, той сэрца ўмыслу нягоднага. Надышоў для нас жалобны час. Бачым перад сабой татарына паганага. Цераз гэта ўзяліся за зброю. Будзем мужна трымаць шаблю ў руцэ сваёй, каб праз нас ніякай бяды не сталася. Пойдзем на ратунак братам сваім»[16].

Калі развіднела, татары кінуліся ў сечу. Іх сустрэў Астрожскі са сваімі ваярамі. Гетман асабіста ўдзельнічаў у бітве і падбадзёрваў ваяроў: «Гэй, у кім мужная сіла, братоў мілых ратуйце! Гэй, не чакайце! Мяне і мой гонар бярыце ў залог! Ведайце, што шчасце дапамагае смелым другам! Мужным слава даніну дае, а палахлівым ганьбу!»[17]. Вестуны, пасланыя гетманам, перадалі палякам загад ударыць па флангу татарскага войска. Адначасова ліцьвінская і валынская шляхта наступала па цэнтры. Атакі палякаў па флангу татары не вытрымалі і адступілі да балоцістых берагоў Гарыні, многія з іх патанулі. Другая палова польскага аддзела ўварвалася ў татарскі кош і вызваліла 16 тысяч палонных. Той, хто мог, узяў у рукі зброю і разам з ваярамі ўдарыў у тыл татарам. І своечасова, бо тыя аправіліся і акружылі аддзел Астрожскага. Раптоўны ўдар у спіну перапужаў татараў. Менглі-Гірэй першым пагнаў свайго каня з поля сечы, а за ханам і астатнія пабеглі ратавацца. Коні іхнія вязнулі ў балотах і танулі разам з вершнікамі. На чацвёртай гадзіне з пачатку бітвы татарскае войска было знішчана. 24 тысячы захопнікаў склалі свае галовы пад Вішняўцом.

Буйная параза пад Вішняўцом прымусіла Менглі-Гірэя прыслаць паслоў (і як закладніка свайго ўнука Джэлальдзіна) і прасіць міру. Мір паміж Крымскім ханствам і Польшчай і Вялікім Княствам быў заключаны. І адразу крымскія загоны кінуліся на маскоўскія землі. Васіль ІІІ, які пад ціскам Глінскага ўжо рыхтаваўся да вайны з Літвой, заявіў, што набег справакаваны ліцьвінамі. А гэта была добрая падстава разарваць мірную дамову і рушыць сваё войска пад Смаленск.

Тэрмінова ў Кракаў выехалі паслы Альбрэхт Гаштольд і Аляксандар Хадкевіч. Вялікі князь збіраўся паехаць у Літву, каб узначаліць абарону краю, але польскія саноўнікі не адпускалі Жыгімонта. Яны не прамінулі выкарыстаць цяжкі для Літвы час і прапанаваць ліцьвінам «зъедноченье». Зацяты праціўнік «зъедноченья» Альбрэхт Гаштольд адмовіўся ад вуніі, а гэта азначала, што дапамогі з боку Польшчы ліцьвінам не дачакацца. Ды ў Літве і не спадзяваліся на яе. Пакуль Смаленск стрымліваў палкі Васіля ІІІ, Астрожскі з панамі-радай хутка сабраў 30-тысячнае войска і ўжо гатоў быў выступіць на ворага. Не спатрэбілася. Васіль зняў аблогу Смаленска. Праўда, ненадоўга - ужо праз два месяцы маскавіты зноў рушылі пад Смаленск. Горад мужна абараняўся. Міхайла Глінскі на чале 30-тысячнага корпуса здабываў Віцебск і Полацак.

Жыгімонт паспяшаўся ў Літву. У Вільні ён доўга раіўся з панамі-радай аб абароне краіны. Адначасова ў Чарнігаве збіралася войска Вялікага Княства. Яно павінна было нанесці ўдар у тыл маскавітам. Рыхтаваліся да паходу на Масковію і крымскія татары. Астрожскі з невялікім аддзелам шляхты пад Воршай разбіў маскоўскі полк. Дарога на Смаленск была свабоднай. Пасланыя Астрожскім атрады вызвалілі ад аблогі Віцебск і Полацак. Пад Смаленск Глінскі вярнуўся з вялікімі стратамі. І Васіль напужаўся, паспяшаўся ўбрацца з-пад горада. Але ад заваёвы Смаленска не адмовіўся. Увесь канец 1513 года і пачатак 1514 года ў Маскве рыхтаваліся да новага паходу. Васіль дамовіўся з імператарам Максіміліянам аб сумесных дзеях супраць Польшчы і Літвы і іх падзеле.

У выніку перамогі Польшчу і Літву раскрамсалі б на кавалкі. Да саюзу далучыліся Тэўтонскі ордэн і Данія. Галоўная роля адводзілася Масковіі - поспехі Васіля ў вайне з Літвой развязалі б рукі і другім маскоўскім саюзнікам. Пагроза небяспекі навісла над Літвой. Ліцьвінскія паслы Аляксандар Хадкевіч і канонік Стэфан (гаспадарскі сакратар. - В.Ч.) прасілі ў польскіх саноўнікаў дапамогі Літве. Палякі ж зноў нагадалі пра «слушную едность панств». Занадта ж дарагі кошт дапамогі. Паны-рада паабяцалі, што пасля заканчэння вайны «паразумеюць» і пра вунію.

Дапамогі палякі не далі зноў. Удалося толькі наняць у Польшчы чатыры тысячы ваяроў.

Пунктам збору ліцьвінскага войска быў вызначаны Менск. Шляхта марудна збіралася на вайну, а найміты адседжваліся ў Берасці. Толькі пасля пісьмовага загаду вялікага князя яны прыбылі ў Менск. Прыехаў сюды з Вільні і Жыгімонт, які вырашыў асабіста ўзначаліць войска. Час быў страчаны. Застаўшыся без дапамогі, смаляне здалі Васілю горад. Маскоўскія палкі рушылі на Літву, захапілі Амсціслаў, Крычаў, Прапойск. Нарэшце, у пачатку жніўня Жыгімонт выступіў з Менска. Вёў ён 30 тысяч ліцьвінаў і чатыры тысячы польскіх наймітаў[18].

У Барысаве вялікі князь спыніўся, пакінуўшы для аховы сваёй асобы чатыры тысячы ваяроў. Войска ўзначаліў Канстанцін Астрожскі. 27 жніўня за Бярэзінай адбылася першая сутычка з перадавымі маскоўскімі палкамі. Маскавіты адступілі. Не ўдалося ім стрымаць ліцьвінаў і пры пераправе цераз Бобр. Ліцьвінскае войска зніштожыла на сваім шляху варожыя заставы і рушыла на Воршу. У чатырох мілях ад Воршы на рацэ Крапіўне стаяла 80-тысячная раць на чале з ваяводам Іванам Чалядніным. 6 верасня ліцьвіны падыйшлі да Дняпра і пачалі шукаць месца, каб без перашкод пераправіцца цераз раку. Маскоўскія ваяры пільна сачылі за дзеяннямі непрыяцеля. Аднак не заўважылі і пакінулі без аховы адзін брод, праз які гетман і накіраваў на супрацьлеглы бераг конніцу. Пяхота пераправілася на лодках і плытах. Ваявода Чаляднін вырашыў адным ударам пакончыць з ліцьвінскім войскам. У сваёй перамозе ён не сумняваўся. «Пачакаем , пакуль не пераправіцца ўсё войска, бо нашыя сілы настолькі вялікія, што без сумнення і без вялікіх намаганняў мы зможам ці разбіць гэтае войска, ці акружыць яго і гнаць аж да Масквы. Нарэшце, адзінае, што нам застаецца, - заняць усю Літву»[19].

У ноч з 7 на 8 верасня ўсё ліцьвінскае войска пераправілася на левы бераг Дняпра і адышло ад рэчкі на дзве мілі. Высветлілася што ў шыхтах засталося толькі дваццаць пяць тысяч ваяроў[20]. Галоўная надзея была на гарматы, пад знішчальны агонь якіх і хацеў гетман завабіць маскавітаў.

Перад бітвай Астрожскі наведаў царкву і шчыра прасіў Бога аб дараванні перамогі. Пакляўся ён пабудаваць у Вільні дзве царквы: «Калі міласцівы і ўсемагутны Бог дасць нам перамогу над... бязбожным ворагам і перадасць у нашы рукі і ягоных людзей, такіх жорсткіх, як і шматлікіх»[21].

Раніца 8 верасня 1514 года застала дзве раці гатовымі да крывавай сечы.

Першымі пачалі маскавіты - ударылі па цэнтры ліцьвінскага войска, дзе знаходзіўся Канстанцін Астрожскі. Ліцьвіны лёгка адбілі першую атаку. Тады маскавіты паспрабавалі прарваць флангі і ўдарыць з тылу. Дапамога, якую паслаў гетман, прымусіла маскавітаў і на гэты раз адступіць. Да поўдня працягваліся дробныя сутычкі паміж двума войскамі. Відавочна Чаляднін хацеў падобнай тактыкай знясіліць ліцьвінаў, а пасля расправіцца з імі. Сілы хапала. Апоўдні маскавіты ўдарылі па ўсяму фронту ліцьвінскага войска. Асноўны ўдар наносіўся па цэнтры. Завязалася жорсткая сеча. Астрожскі на кані быў у гушчы падзей, вёў за сабой ваяроў: «Гэта наша звіцязтва і нас чакае трыумф! Ужо непрыяцель слабее! Браты мілыя, пакажыце звыклую мужнасць у гэты нялёгкі час! Будзьце мужнымі ў мужным целе! Няхай кожны акрыяе духам супраць непрыяцеля. Сам Бог стаіць на нашым баку! Ёсць нам абарона з неба! За мной смялей наступайце! А ў мужнасці чуйцеся слаўных бацькоў! Вось я сам перад вамі сваю галаву стаўлю! Першым у непрыяцеля сваю шаблю пакрываўлю»[22]. І ліцьвіны стрымлівалі шалёны націск маскавітаў. Але вось ліцьвінскае войска крок за крокам пачало адступаць, а пасля і зусім кінулася наўцёкі. Маскавіты рынуліся ўслед і наскочылі прама на гарматы. Хітрасць Астрожскага ўдалася - вораг трапіў у пастку. Гарматы ўдарылі па непрыяцелю. Астрожскі перашыхаваў сваё войска і павёў яго ў атаку: «О мужныя рыцары! Цяпер пацярпіце. Цяпер мужныя сілы пакажыце. Нагадайце мужнасць продкаў мілых»[23]. І гэтай атакі ліцьвінаў маскавіты не вытрымалі. Становішча мог выратаваць Чаляднін - варта было б толькі паслаць дапамогу палкам князя Міхайлы Булгакова. Але, убачыўшы ўцёкі ягоных ваяроў, Чаляднін «князя Михайла выдал» і сам пабег з поля сечы, а за ім і запасныя маскоўскія палкі. Ліцьвіны разбілі палкі Булгакава і, пераправіўшыся праз Крапіўну, пусціліся ў пагоню за ворагам. Астрожскі, стоячы на беразе рэчкі, падбадзёрваў ваяроў: «Гэй, дзеткі, цяпер кожны паслужыце, як можаце»[24]. Ніякага супраціўлення маскавіты ўжо не чынілі, толькі б выратавацца. Ноч спыніла знішчэнне рэшткаў маскоўскага войска. Чаляднін так і не ўцёк, яго дагналі і захапілі ў палон. Яшчэ ніколі маскоўскае войска не ведала такой сакрушальнай паразы. 30 тысяч забітых, у палон трапіла 46 ваявод, князёў і баяр, паўтары тысячы баярскіх дзяцей і каля 8 тысяч ваяроў. Сярод трафеяў знайшлі і тысячы кайданоў, якія Васіль ІІІ падрыхтаваў для ліцьвінаў.

Наступным днём Астрожскі міласціва прыняў палонных ваявод, а пасля адправіў іх да вялікага князя ў Барысаў. Але вайна не скончылася. У руках маскавітаў заставаліся Смаленск, Амсціслаў, Крычаў, Дуброўна.

Астрожскі пачаў рыхтавацца да новага паходу. Немалыя страты панесла ліцьвінскае войска, і ўсё ж гетман ставіў за мэту вяртанне Літве захопленых ворагам земляў. Тым больш, што Васіль ІІІ паспешліва пакінуў Смаленск, а ў самым горадзе супраць маскавітаў склалі змову. Смаленскі епіскап Варсанофій праз свайго пляменніка прыслаў Жыгімонту ліст аб жаданні смалян здаць горад Астрожскаму. Трэба было спяшацца да Смаленска. І князь Канстанцін, пакінуўшы гарматы ў абозе, з конніцай і пяхотай накіраваўся да горада. Падаспей ён своечасова... Нечакана лінулі дажджы, якія сапсавалі дарогі. Войска з цяжкасцю прабіралася праз слоту. Спатрэбілася чатыры тыдні, каб нарэшце дабрацца да Смаленска. Па дарозе шмат ваяроў захварэла, і пад горад Астрожскі прывёў шэсць тысяч. Відавочна, што з такімі сіламі штурмаваць добра ўмацаваны горад было немагчыма. І тут высветлілася, што смаленскі ваявода, князь Васіль Шуйскі выкрыў змову. Варсанофій апынуўся ў вязніцы, а астатніх змоўшчыкаў маскавіты павесілі. Не выпадала і паспрабаваць узяць горад доўгай аблогай. Маскавіты спусташалі смаленскія ваколіцы і немагчыма было пракарміць войска. Жыгімонт, улічваючы становішча, загадаў гетману вярнуцца назад. На зваротным шляху Астрожскі адваяваў у ворага Дуброўну, Крычаў і Амсціслаў. У Вільні яго чакала ўрачыстая сустрэча. 3 снежня ўвесь горад вітаў герояў Варшанскай бітвы. У гонар Астрожскага Жыгімонт пабудаваў трыумфальную арку, праз якую ён начале войска і ўехаў у сталіцу Літвы. Віленцы кветкамі сустракалі герояў.

усхваляў гетмана аўтар Валынскага кароткага летапісу.

Праслаўлялі ў сваіх спевах подзвіг воінаў гусляры і лірнікі:

Вестка пра паразу маскавітаў хутка абляцела Эўропу. У самім апостальскім Рыме былі адслужаны ўдзячныя малебны.

Так і не адважыліся выступіць супраць Польшчы і Літвы ні вялікі магістр, ні лівонскі магістр, ні дацкі кароль, ні герцаг саксонскі, ні граф Брандэнбургскі, ні валашскі гаспадар.

Крымскі хан прапанаваў сваю дапамогу супраць Масковіі і здзейсніў на яе набег. Імператар Максіміліян шчыра прызнаўся аб змове з Масквой і пажадаў паразумецца з Жыгімонтам. Папа рымскі Леў бачыў у Літве і Польшчы сілу, якая можа стрымаць турэцкую пагрозу. Словам, эўрапейскія ўладары на справе пераканаліся ў магутнасці Вялікага Княства Літоўскага і Рускага. Высока сягнула слава Канстанціна Астрожскага. Сама гучнымі эпітэтамі называлі яго сучаснікі: «Слаўным і вялікаразумным», «князь варты вечнай памяці», «непараўнальны ні з адным з сучасных правадыроў», «муж великий войсковой славы», «у бітвах Ромул», параўноўвалі Канстанціна і з Аляксандрам Македонскім, і з Пірам, Авіем, і з Тыгранам Армянскім, і з Ганібалам, і Порам[27].

Слава не ўскружыла галаву Астрожскаму. Не стаў ён фанабэрыстым і пыхлівым, а па-ранейшаму быў сціплым і простым. Прымаў кожнага, хто меў да яго патрэбу, шчодра ўзнагароджваў сваіх ваяроў, не шкадаваў грошай на дабрачыннасць. Так і не прызвычаіўся ён да раскошы.

Ягоныя княжацкія пакоі не ўражвалі гасцей шыкам: драўляная пафарбаваная падлога, кафляная печ, лаўкі ўздоўж сцен. Князь заставаўся самім сабой.

Да замірэння з Масквой было далёка. Жыгімонт і паны-рада спадзяваліся вярнуць Літве Смаленск і другія захопленыя маскавітамі гарады. Васіль прагнуў узяць рэванш за варшанскую катастрофу. Паводле заявы архібіскупа Яна Ласкага на Латэранскім саборы ў 1514 годзе, маскоўскі ўладар меў болей за 200 000 ваяроў[28]. Аднак абвастрэнне маскоўска-казанскіх адносін і пагрозы набегу крымскіх татараў стрымлівалі Васіля ад рашучых дзеянняў супраць Літвы. У самой Літве таксама ставала праблем. Шляхта стамілася ад вайны і не рвалася ў бой. Найміты, якія не атрымлівалі жалавання, пакінулі службу і на Берасцейскім сойме вясной 1515 года выпрошвалі ў Жыгімонта «заслужанае». Плаціць ім не было чым. У такім становішчы асабліва не паваюеш. Таму ўвесь 1515 год абодва бакі абмяжоўваліся дробнымі набегамі. Летам аддзел наймітаў Яна Свярчэўскага спаліў Вялікія Лукі і Таропец. У адказ маскоўскія палкі спустошылі наваколлі Амсціслава і Полацка. Закончылася няўдачай і аблога ліцьвінамі Гомеля.

Галоўныя падзеі разгарнуліся на дыпламатычным фронце. Летам у Вене сустрэліся імператар Максіміліян, Жыгімонт і ягоны брат, вугорскі кароль Уладзіслаў. Максіміліян недарэмна выдаў Жыгімонту патаемную змову Імперыі і Масковіі. Імператар нарэшце зразумеў тую небяспеку, што пагражала Эўропе ад Масковіі. «Цэласнасць Літвы - неабходна для карысці ўсёй Эўропы: вялікасць Расіі небяспечна», - прызнаўся імператар[29]. Каб не дапусціць на далейшае хаўрусу паміж Імперыяй і Масквой, Жыгімонт стаў больш падатлівым. На сустрэчы манархі дамовіліся, што пасля Ўладзіслававай смерці правы на Чэхію і Маравію пяройдуць да Габсбургаў. Сам жа Жыгімонт парадніўся з імператарам, згадзіўшыся на шлюб з Максіміліянавай унучкай італьянскай прынцэсай Бонай Сфорца. У сваю чаргу Максіміліян вызваўся стаць пасрэднікам у заключэнні міру з Масковіяй, адмовіўся падтрымліваць Тэўтонскі ордэн і заявіў, што з Жыгімонтам ён гатовы «пайсці і ў рай, і ў пекла»[30].

Важную дыпламатычную перамогу атрымаў і Васіль, заключыўшы саюз з Ордэнам і з дацкім каралём. Ужо летам 1516 года прускае войска стаяла каля межаў Жамойці. Жыгімонт быў вымушаны падняць супраць яго жамойцкую шляхту, валынская і кіеўская сцерагла татараў. Махмат-Гірэй пісаў Васілю: «Не думай ні пра што іншае, вазьмі для мяне Кіеў, я дапамагу табе заваяваць Вільню і ўсю Літву»[31].

Канстанцін Астрожскі сцярог межы Княства на Валыні. Летам 1516 года татарскія загоны спустошылі Галіцыю, а пасля накінуліся на Падолле і Валынь. Толькі пачуўшы, што Астрожскі сабірае супраць іх войска, пры адной гэтай вестцы татары ўцякалі дадому.

Нарэшце ў снежні 1516 года з Вены ў Вільню і Маскву выправілася імператарскае пасольства на чале з баронам Сігізмундам Гэрбэрштайнам для пасрэдніцтва ў перамовах. Жыгімонт перадаў Гэрбэрштайну, што памірыцца з Васілём пры ўмове вяртання Смаленска. Васіль адмовіўся, але ўсё ж згадзіўся прыняць ліцьвінскае пасольства. Каб маскоўскі ўладар стаў больш згаворлівым, Жыгімонт і паны-рада задумалі напужаць яго зброяй. У Крым паехаў Альбрэхт Гаштольд, які павёз новаму крымскаму хану Махмат-Гірэю «великую казну». Задобраны хан у жніўні 1517 года паслаў загоны на тульскія землі, дзе іх разбіла маскоўскае войска. Адначасова ў Літве рыхтаваўся вялікі корпус да паходу на горад Апочку. Да земскага апалчэння далучыліся нанятыя Жыгімонтам ваяры з Чэхіі і Польшчы. Загадваць корпусам вялікі князь даручыў Астрожскаму, але не выдаў яму «уставы» - сваіх паўнамоцтваў на кіраванне войскам. У паходзе і адбілася адсутнасць у гетмана велікакняжацкай «уставы». Найміты прагнулі дзейнічаць асобна ад галоўных сіл, а дакладней займацца рабаваннем мірных сёлаў. Управы на іх у Астрожскага не было. 20 верасня гетман акружыў Апочку. Пасланыя ім аддзелы захапілі гарадкі Варонач, Велле і Красны Гарадок. Ніякіх стратэгічных задач перад Астрожскім не стаяла. Галоўнае - факт прысутнасці на маскоўскіх землях ліцьвінскага войска, каб Васіль асабліва не спрачаўся за Смаленск. А таму гетман не спяшаўся пераходзіць да актыўных дзеянняў. Але давялося ратаваць Полацак ад аблогі варожай раці. І своечасова, бо палачане ўжо адчувалі недахоп харчу. Падыход Астрожскага вымусіў маскавітаў убрацца з-пад сцен Полацка.

Васіль ІІІ не паддаўся на шантаж і цвёрда патрабаваў сваю «отчину»: Кіеў, Полацак і Віцебск. Дзе тут было казаць пра мір, калі нават пра перамір'е паслы з Васілём не дамовіліся.

Канец 1517 і пачатак 1518 года Астрожскі правёў на Валыні, прымаючы багатую спадчыну, якую пакінула яму княгіня Марыя Равенская, бабуля ягонай жонкі Таццяны Сямёнаўны. Амаль 60 вёсак і горад Роўна перайшлі да Астрожскага - князь станавіўся багацейшым у Літве чалавекам. Толькі Гаштольды маглі пахваліцца, што не бяднейшыя за Астрожскага. Аўтарытэт гетмана, міласць да яго вялікага князя - і для Гаштольдаў ён станавіўся небяспечным. Такі чалавек меў вялікую ўладу ў дзяржаве.

Вясна застала князя Канстанціна ў дарозе. На чале пасольства Вялікага Княства ён паехаў у Польшчу, дзе перадаў просьбу паноў-рады, каб палякі «помоч моцную вчинили» Літве супраць Масковіі: «В которой колве суме людей а в котором почте ваша милость нам в той потребе помоч вчинити, мы такеж у вашой милости потребе в таковом же почте людей хочом вашей милости невмешканую, а рыхлую помоч завжды чинити»[32]. Нават і гэтае абяцанне Астрожскага не падзейнічала на польскіх саноўнікаў і яны адмовіліся дапамагчы Княству, спаслаўшыся на свае цяжкасці. «Корона польская на тот час тяжким накладом ховати муси так противку татаром, яко противку мистрова Прускому»[33].

Перамовы з палякамі закончыліся нічым. Астрожскі затрымаўся ў Польшчы па просьбе Жыгімонта.

Вялікі князь і кароль чакаў прыезду з Італіі сваёй нявесты Боны. З'яўленне ў Кракаве славутага водцы было дарэчы. Астрожскаму Жыгімонт даручыў сустрэць будучую польскую каралеву і вялікую княгіню літоўскую на мяжы Польшчы і суправаджаць яе ў Кракаў. Хітрая Бона ведала добра, што перад ёю ўплывовейшы і багацейшы ў Літве чалавек і ласкава прыняла яго. Прамадушны Канстанцін шчыра паверыў у прыязнасць да сябе Боны і ледзьве не багатварыў італьянскую прыгажуню.

20 красавіка ў Кракаве шыкоўна адсвяткавалі шлюб Жыгімонта з Бонай. Астрожскі паднёс маладым багатыя падарункі. Адразу пасля ўрачыстасцей гетман вярнуўся ў Літву. З Масковіі паведамлялі пра падрыхтоўку новага паходу маскавітаў. І сапраўды, у чэрвені 2-тысячная маскоўская раць падышла да Полацка. Маскоўскія палкі пакідалі пасля сябе попел спаленых сёлаў каля Слуцка, Менска, Новаградка, Магілева, Маладэчна. А Полацак маскавітам не ўдалося захапіць. Паводле пскоўскіх летапісаў, на дапамогу палачанам падаспеў ваявода Валынец і разбіў маскавітаў, патапіўшы іх шмат у Дзвіне[34]. Хто быў гэты загадкавы Валынец? У дакументах таго часу няма чалавека з такім прозвішчам, які займаў бы высокую пасаду, каб вялікі князь даверыў яму загадваць войскам. Ці не назваў пскоўскі летапісец «Валынцам» Канстанціна Астрожскага? Паводле Гэрбэрштайна, перамогу над маскавітамі пад Полацкам атрымаў Альбрэхт Гаштольд, аднак гэта сумніцельна, бо той у гэты час знаходзіўся з пасольствам у Крыме. А маршалка Валынскай зямлі Канстанціна Астрожскага летапісец мог назваць Валынцам.

Няўдачу кампаніі 1518 года Васіль спадзяваўся кампенсаваць новым наступам на Літву. Вялікія дары падкупілі сэрца крымскага хана, і той таксама рыхтаваўся напасці на Літву. У чэрвені 1519 года на Літву адначасова выступілі і маскавіты, і татары. Супрацьстаялі маскавітам пераважна «почты»* паноў-рады. Большасць шляхты не выехала з дому, скарыстаўшыся адсутнасцю гетмана Астрожскага. Частка войска на чале з гарадзенскім старостам Юрыем Радзівілам стаяла ў Жамойці. Маскавіты, не сустракаючы супраціўлення, рабавалі ваколіцы Магілева, Менска, Барысава, Маладэчна, Крэва. А тут яшчэ пасварыліся паміж сабой троцкі ваявода Альбрэхт Гаштольд і віленскі ваявода Мікалай Радзівіл. Апошні затрымаў у сябе гаспадарскія лісты на збор войска, а калі іх разаслаў - ужо было позна. Гаштольд, не дачакаўшыся віленскай шляхты, з невялікім аддзелам абараняў ад ворага Крэва.

* Почта - прыватная ўзброеная адзінка буйных феадалаў ВКЛ.

Амаль 1200 чалавек згубіла польска-ліцьвінскае войска, але і татары дорага заплацілі за перамогу - 4 тысячы забітых[35]. Нельга расцэньваць вынік гэтай бітвы, як паразу Канстанціна Астрожскага. І пры больш спрыяльных умовах цяжка было 6-тысячнаму атраду перамагчы 40-тысячную раць. Ды і татары ніяк не скарысталіся сваёй перамогай, а проста вярнуліся ў Крым. Хай і не перамога, але і не параза. І не дакаралі Астрожскага за гэтую бітву ні кароль, ні паны. Вінаватымі прызналі палякаў. І ўсё ж быў адзін чалавек, які злараднічаў, - Альбрэхт Гаштольд. Кожнай няўдачы Астрожскага ён радаваўся, бачыў у ім таго, хто можа стаць на ягоным шляху да ўлады ў Літве.

Два гады (1520-1521) нічога значнага не адбывалася на ліцьвінска-маскоўскай вайне. Толькі ў лютым 1520 года маскавіты здзейснілі набег на ваколіцы Віцебска. Летам Астрожскі ўзначаліў земскае апалчэнне, якое сабралася ў Менску на выпадак нападу маскавітаў ці татараў.

Васіль ІІІ, як і раней, патрабаваў свае «отчины»: Полацак, Віцебск, Кіеў і не адступаўся ад Смаленска. Усё ж і ён добра разумеў, што вайна не можа працягвацца бясконца. У 1522 годзе палітычнае становішча для Масковіі значна пагоршылася. Саюзны ёй Тэўтонскі ордэн праіграў вайну з Польшчай, а ў Казані сеў варожы Васілю брат крымскага хана Садат-Гірэй. Спусташальны набег крымскіх татараў на Маскву напужаў Васіля. Цяпер ён не ўпарціўся і 14 верасня 1522 года падпісаў з ліцьвінскімі пасламі пяцігадовае замірэнне. Смаленск хаця і заставаўся ў складзе Масковіі, але ўрад Літвы з гэтым не пагаджаўся. Дзевяцігадовая вайна паміж Літвой і Масковіяй закончылася. Грандыёзныя планы Васіля заваяваць усю Літву праваліліся. Вялікае Княства Літоўскае ў барацьбе з Масковіяй, Крымам і Ордэнам не толькі выстаяла, але і нанесла ім шэраг буйных паразаў. Немалая ў гэтым была заслуга і Канстанціна Астрожскага; здабываў перамогі на полі сечы, арганізоўваў абарону Літвы, не шкадаваў сваіх грошай дзеля перамогі над ворагам (Астрожскі выстаўляў почту ў 426 вершнікаў). І Жыгімонт адзначыў заслугі Астрожскага. Напрыканцы 1521 года памёр віленскі ваявода і канцлер Вялікага Княства Мікалай Мікалаевіч Радзівіл. Вызвалілася першая пасада ў дзяржаве. Два кандыдаты прэтэндавалі на яе - троцкі ваявода Альбрэхт Гаштольд і Канстанцін Астрожскі. Аднак Астрожскі быў праваслаўным і, паводле закону, не мог заняць гэтую пасаду - заставаўся католік Гаштольд. Жыгімонт апынуўся ў даволі няёмкім становішчы. Прызначыць Гаштольда - павялічыць ягоную ўладу ў Літве, а гэта небяспечна. Вялікі князь знайшоў «выйсце». Зімой 1522 года на сойме ў Горадні Жыгімонт перадаў віленскае ваяводства Альбрэхту Гаштольду, а пасаду троцкага ваяводы - Астрожскаму. Такім чынам Гаштольду павінен быў супрацьстаяць Астрожскі. Нялёгка было вялікаму князю ўгаварыць тых, хто нагадаў яму пра даўні прывілей абіраць на троцкае і віленскае ваяводствы «толькі вернападданых Рымскай каталіцкай веры». Астрожскі, пачуўшы незадаволеныя галасы, адмовіўся ад прапанаванай яму пасады. Ды зрэшты, хто як не Астрожскі заслужыў вышэйшых узнагарод? Вялікі князь адстаяў Астрожскага, але вымушаны быў паклясціся: «Мы і нашчадкі нашыя ў Вялікім Княстве Літоўскім не павінны будзем вышэйшыя званні і пасады нікому з рускіх даваць або саступаць без рады са старэйшымі панамі нашымі»[36]. Своеасаблівым кампрамісам было і прадстаўленне Астрожскаму першага месца ў радзе, хаця па пасадзе ён займаў трэцяе, а таксама права карыстацца пячаткай з чырвоным воскам.

Неўзабаве Астрожскі адкрыта сутыкнуўся з Альбрэхтам Гаштольдам. І справа была вось у чым. 1 ліпеня 1520 года Бона нарадзіла Жыгімонту сына, якога назвалі Жыгімонтам Аўгустам. Хітрая італьянка загадзя пачала рупіцца пра будучыню сына. Яшчэ будучы цяжарнай, каралева і вялікая княгіня праз Камянецкага біскупа Медзялецкага дамовілася з Альбрэхтам Гаштольдам пра абвяшчэнне Жыгімонта Аўгуста вялікім князем літоўскім. Гаштольд, які разлічваў стаць апекуном маладога ўладара - вялікага князя і ад яго імя самому ўладарыць у дзяржаве, падтрымаў Бону.

Пройдзе час і ў 1529 годзе Жыгімонт, прыехаўшы ў Вільню, пачне ў прыватных сустрэчах з феадаламі і дыгнітарыямі схіляць іх абвясціць дзевяцігадовага Жыгімонта Аўгуста вялікім князем. І калі заручыўся іх падтрымкай, склікаў сойм. Здавалася, ніякіх перашкод для ўзвядзення на велікакняжацкі пасад Жыгімонта Аўгуста не прадбачылася. Вяльможы згодны, а за імі пагодзіцца і шляхта. І раптам Астрожскі выступае супраць, на каленях просіць Жыгімонта адмовіцца ад сваёй задумы. Вось чаго не чакаў Жыгімонт: «Вельмі здзіўляюся змене жаданняў, бо пакуль не мелі наступніка, прагнулі яго, молячыся, каб Бог яго вам паслаў. Неўзабаве Найвышэйшы ў сваёй невымернай ласцы захацеў нас гэтым абдарыць, а вы, здаецца, не жадаеце шчасця для нас і нашага сына, каб мы бачылі яго ўзвышэнне. Як гэта прыкра, можаце зразумець»[37]. Астрожскі вымушаны быў саступіць. Зусім не варожасць да Жыгімонта Аўгуста рухала ім. Хто стаў бы апекуном маладога вялікага князя? Альбрэхт Гаштольд, а з ім Астрожскі варагаваў.

Віленскі ваявода пасля Гарадзенскага сойму яшчэ больш пашырыў сваю ўладу, наладзіў цесныя сувязі з прускім герцагам Альбрэхтам, польскім канцлерам Крыштофам Шыдлавецкім, карыстаўся і міласцю Боны. Астрожскі з'яднаў вакол сябе Гаштольдавых непрыяцеляў: Рыгора Осцікавіча, князя Юрыя Алелькавіча, Івана Сапегу, Радзівілаў. Пры такім супрацьстаянні ў радзе цяжка было дамовіцца пра што-небудзь слушнае. Толькі этыкет стрымліваў абодва бакі ад зацятых лаянак і сварак. Жыгімонт у 1524 годзе паспрабаваў памірыць паміж сабой непрыяцеляў, каб «...не сягали ни словом, а ни рукою, а ничым иным, и были бы собе во всем вовпокои...»[38]. Назначыў абодвум заруку ў 30 000 коп грошаў. Аднак і гэтая вялікая сума не ўціхамірыла Гаштольда. У лістах да Боны як мог чарніў ён Астрожскага, здзекліва называў яго «рускім князьком». Нагадаў пра паразы пад Вядрошу і Сакалем і пра незварот ад маскавітаў Смаленска, і вінаватым у гэтых няўдачах лічыў толькі Астрожскага. Трэба было сапраўды люта ненавідзець, каб, забыўшыся на прыстойнасць, заяўляць, што той «нягодны кандыдат», які задумаў «здрадлівае хованне». Уся гэтая сварка з Гаштольдам адымала ў Астрожскага і час, і здароўе. Гетману даводзілася ехаць у Польшчу апраўдвацца перад вялікім князем і вялікай княгіняй. Аднак Гаштольду так і не ўдалося пахіснуць уладу і аўтарытэт Астрожскага ў дзяржаве. Па-ранейшаму прыхільна ставіліся да князя Канстанціна Жыгімонт і Бона.

Нягледзячы на немаладыя гады, Канстанцін Астрожскі быў поўны жыццёвых сіл. Спраў хапала і ў мірныя часы: кіраванне Троцкім ваяводствам, арганізацыя абароны Літвы і сустрэчы з пасламі іншых краін. Адбыліся змены і ў асабістым жыцці Канстанціна. У чэрвені 1522 года памерла ягоная жонка Таццяна Гальшанская, пакінуўшы князю сына Іллю. Праз год Астрожскі ажаніўся з княгіняй Аляксандрай Слуцкай, якая нарадзіла яму сына Канстанціна і дачку Софію. Здавалася, так і пражыве князь у дзяржаўных клопатах, цешачыся сямейным шчасцем ды ўспамінамі пра былыя паходы і бітвы, але давялося яшчэ раз са зброяй у руках паслужыць на полі сечы Бацькаўшчыне.

Неспакойна было на паўднёвых межах Княства. Турцыя падбухторвала крымскага хана да набегаў на Літву і Польшчу.

У пачатку 1524 года Астрожскі ўзначаліў войска, якое хадзіла на Ачакаў. Крымскае войска было разбіта пад Астраханню нагайцамі, а таму для Літвы і Польшчы надарылася магчымасць нанесці Крыму папераджальны ўдар і сарваць сумесны крымска-турэцкі наступ на ВКЛ. Паводле звестак, Астрожскі вёў з сабой 40 тысяч вершнікаў, а па Дняпры спускаўся з казакамі Астафій Дашковіч[39]. З'яўленне ліцьвінскай раці застала татараў знянацку. Усяго два дні спатрэбілася Астрожскаму, каб заваяваць Ачакаў.

Заключаны ў 1525 годзе мір паміж Вялікім Княствам і Крымскім ханствам не прынёс чаканага спакою. Хан і гэтым разам не выканаў узятых абавязацельстваў. Саступіўшы патрабаванням турак, ён у 1527 годзе паслаў загоны на Валынь і Галіцыю. Астрожскі хутка сабраў харугвы Юрыя Радзівіла і Альбрэхта Гаштольда і паспяшаў з Вільні насустрач ворагу. Пад Пінскам гетман разбіў татарскі загон і рушыў у пошуках заваёўнікаў да Кіева. Па дарозе да гетманскага атрада далучыліся почты князёў Юрыя Слуцкага, Хведара Сангушкі, Івана і Аляксандра Вішнявецкіх, Аляксандра Чартарыйскага, кіеўскага ваяводы Андрэя Неміровіча і старосты чаркаскага і канеўскага Астафія Дашковіча. Амаль 30-тысячнае татарскае войска, абцяжаранае здабычай і палонам, вярталася праз Кіеўшчыну ў Крым. Астрожскі ішоў услед за ворагам. На рацэ Альшанцы, што працякае за 40 міляў ад Кіева, татары спыніліся на адпачынак. Тут і вырашыў гетман напасці на іх. 27 студзеня 1527 года прама з марша ліцьвінскія ваяры кінуліся на татарскі кош і адсеклі татараў ад коней. Конніца хутка зламала супраціўленне ворагаў і прымусіла іх уцячы. Аднак і тых, хто пабег, дагналі вершнікі Юрыя Слуцкага і Астафія Дашковіча і нямала паклалі на полі. Усяго татары страцілі ў гэтай бітве 24 тысячы ваяроў. Сярод забітых былі і туркі са сваім водцам перакопскім пашою Ібрагімам.

Гэта быў апошні вайсковы трыумф гетмана Канстанціна Астрожскага. Жыгімонт наладзіў пераможцу пышную сустрэчу ў Кракаве і разам з Бонай вітаў яго. Прыдворны летапісец Дэцый напісаў пра бітву каля Альшанцы кнігу на лацінскай мове і выдаў яе ў Нюрнбергу. Зноў па Эўропе пракацілася слава пра гетмана Канстанціна Астрожскага. Французскі пасол Пінзон шукаў з ім сустрэчы, каб на свае вочы ўбачыць пераможцу маскавітаў і татараў. А жыць заставалася ўжо нядоўга. 8 жніўня 1530 года ў Тураве Канстанцін Астрожскі памёр. Паводле ягонай волі гетмана пахавалі ў Пячорскім манастыры. Надпіс на грабніцы паведамляў: «Маскву з татарамі паклаўшы, выпісаў 63 над імі перамогі, дадай афарбаваныя крывёй Рось, Дняпро, Альшанку, дадай шмат замкаў, шмат манастыроў, шмат цэркваў, якія вымураваў у Княстве Астрожскі і ў стольным месце Вільня... для калек ён пакінуў шпіталі, для дзетак - школы, для людзей рыцарскіх - палашы з дзідамі ў Марсавай Акадэміі, і міла напішы: Сцыпіёну Рускаму Канстанціну Іванавічу Астрожскаму, Гетману - Вялікае Княства Літоўскае. Гэта ўсё. Надмагілле»[40].