Упершыню ў гісторыі Літвы з'явіўся чалавек, які, надзелены вялікай уладай, вырашаў дзяржаўныя справы не сілай, а згодай, не зброяй, а словам, не вайной, а мірам.

Мікалай Радзівіл, празваны Чорным, быў далёкі ад ідэалу, але не можа не выклікаць сімпатыю ягонае неўспрыманне насілля і жахаў вайны, ягоныя духоўныя пошукі, самаадданае служэнне Бацькаўшчыне. Трагедыя такіх людзей, як Чорны, у тым, што яны значна апярэджваюць свой час, і сучаснікі не разумеюць іх, а то і цкуюць. І непаразуменне, і няўдзячнасць, і нянавісць да сябе, і расчараванне спазнаў Чорны. Але ўсё ж ён жыў у свой час, бо менавіта такі чалавек патрэбны быў тады Літве, і калі ён з'явіўся, дык, значыць, з'явіўся своечасова.

Самое паходжанне Чорнага з слаўнага роду Радзівілаў ужо асуджала яго на бліскучую палітычную кар'еру. З часоў Гедзіміна Радзівілы нязменна знаходзіліся на вяршыні ўлады ў Вялікім Княстве. З кожным новым пакаленнем яны ўмацоўвалі сваё становішча ў Літве і прыбіралі да рук новыя землі і маёнткі. Калі пры Вітаўце род не мог пахваліцца асаблівым багаццем, дык у 1528 годзе яму належала 12 288 дымоў і каля 70 тысяч падданых, і Радзівілы выстаўлялі сваю харугву ў 768 вершнікаў[1].

За нейкае стагоддзе яны здолелі падняцца да першых паноў у Вялікім Княстве. А калі было багацце і ўлада, дык хацелася і высакароднага гонару. Як і многія роды, што ў гэты час разбагацелі, Радзівілы ў апакрыфічных радаслоўных прыпісвалі сабе княжацкае паходжанне. І не ад якога-небудзь дробнага ўдзельнага князька выводзілі свой род, а ад вялікага князя літоўскага Нарымонта[2]. Паводле «Кронікі Літоўскай і Жамойцкай», Нарымонт быў сынам вялікага князя Рамана і «вчинил город Кернов, и знесеть столец свой з Новагородка до Кернова, и почнеть княжити»[3], а пасля смерці сваёй жонкі забраў за сябе жонку брата Даўмонта. Калі Нарымонт памёр, вялікім князем стаў другі ягоны брат Тройдзень. Даўмонт падаслаў да яго забойцаў. Ратуючыся ад іх, былая Даўмонтава жонка з сынам уцякла да паганскага святара Крэва-Крывейты (Крэва-Крывіча).

Неўзабаве Нарымонтавіч застаўся без маці. Аднойчы паблізу месца, дзе жыў святар (раён сучаснай Вільні), паляваў вялікі князь Віцень. Крэва-Крывіч пасадзіў Нарымонтавіча ў арлінае гняздо. Пачуўшы дзіцячы плач, Віцень спыніўся каля гнязда і ўбачыў там хлопчыка. Святар, які суправаджаў князя, прамовіў, што дзіця паслаў сам Пярун (Пяркунас). Віцень зычліва аднёсся да такога шчодрага «падарунка бога» і перадаў хлопчыка на выхаванне Крэва-Крывічу. Празвалі яго Ляздзейкам. Калі ён вырас, Віцень выдаў за яго сваю дачку Паяту, а пасля смерці Крэва-Крывіча зрабіў і першасвятаром. Менавіта Ляздзейка і параіў вялікаму князю Гедзіміну пабудаваць Вільню, за што і атрымаў мянушку Радзівіл (Радзіў Вільню). Дык вось, Ляздзейку і лічылі Радзівілы сваім продкам. У гэтай гісторыі выдуманае пераплятаецца, пэўна, і з рэальнымі падзеямі. Вялікага князя Нарымонта не называе ніводны гістарычны дакумент і гісторыкі даўно прыйшлі да высновы, што гэта асоба міфічная, ды і выпадак з Даўмонтавай жонкай адбыўся з Міндоўгам. Увод у ліцьвінскія летапісы міфічнага князя Нарымонта мог быць запісан са слоў саміх Радзівілаў, бо найбольш верагодным ініцыятарам стварэння легендарнай часткі ў ліцьвінскіх летапісах быў Станіслаў Гаштольд - муж Барбары Радзівіл[4]. Іншае піша пра паходжанне Радзівілаў Мацей Стрыйкоўскі, які занатаваў у сваёй «Кроніцы» старажытнае паданне[5]. Паводле яго, Радзівілы паходзілі ад Крэва-Крывіча. Паганскі святар закахаўся ў простую дзяўчыну, якая і нарадзіла ад яго сына. Пры родах дзяўчына памерла і пакінула немаўля на руках Крэва-Крывіча. Паколькі прызнаць на людзях хлопчыка сваім сынам святар не адважыўся, дык прыдумаў хітрасць з гняздом і богам Пяркунасам. Ці праўдзівае гэта паданне, цяпер ужо не вызначыць, але вось тое, што продкі Радзівілаў у ХІV стагоддзі ганарыліся паходжаннем ад жраца, сведчыў у сваім дзённіку крыжацкі пасол Конрад Кібург[6].

Кібург дае падставу лічыць Ляздзейку рэальнай гістарычнай асобай і заснавальнікам роду Радзівілаў. Праўдападобна, што продкі Радзівілаў паходзілі з Ашмянаў, бо пра гэта пісаў Мікалай Чорны[7]. Несумненна, што Радзівілы былі славянамі. І такі абазнаны ў паходжанні Радзівілаў чалавек, як Сымон Будны, уважаў іх за прадстаўнікоў народу «славного языка словенъского»[8].

Роля вярхоўных святароў у тагачасным жыцці Літвы была вялікай, да іх слова прыслухоўваўся, а часам і падначальваўся ім сам вялікі князь. Таму не дзіва, што Ляздзейкаў сын Віршал займаў пры Гедзіміне важныя дзяржаўныя пасады*. Гэтак, у 1322 годзе ён узначаліў ліцьвінскае войска ў паходзе супраць крыжакоў. Ад шлюбу Віршала з Белзскай княгіняй нарадзіўся Серпуцій, які ажаніўся з нейкай княгіняй Яраслаўнай, ад якой меў сына Войшунда. Той стаў бліжэйшым паплечнікам Ягайлы, узначальваў у 1381 годзе паход на Полацак, дапамагаў яму ў вайне з Кейстутам. Пры хрышчэнні ён атрымаў імя Мікалай, якім Радзівілы ў далейшым называлі старэйшых сыноў. Гэтым разам нашчадак Ляздзейкі ажаніўся з княжацкай дачкой - Пракедай Віцебскай. Двух сыноў - Осціка і Радзівіла нарадзіла Пракеда. Ад Осціка пайшоў род Осцікавічаў, а ад Осцікавага сына Радзівіла - Радзівілаў. Радзівіл Осцікавіч вядомы ў гісторыі як адзін з прэтэндэнтаў на велікакняжацкі пасад, вылучаны пры Казіміры партыяй Яна Гаштольда. Старэйшы Радзівілаў сын Мікалай даслужыўся да сама высокіх дзяржаўных пасад: віленскага ваяводы і канцлера. Гэтым ён быў абавязаны Яну Манівіду - слонімскаму князю, з дачкой якога - Ганнай - ажаніўся.

* Князь Віршал Ляздзейка выступае сведкам у грамаце Альгерда 1359 года. Prochaska A. Cryistnial Krywe na Litwe / Kwartalnik Historyczny. Lwow, 1904. R.18. Z.3-4. S.486.

Урэшце рэшт і ягоныя заслугі перад Княствам былі ўзнагароджаны вялікім князем - ён даў Яну Радзівілу пасады маршалка земскага і кашталяна троцкага. Аднак не толькі вайсковымі подзвігамі праславіўся Ян Радзівіл, але і абняславіўся сваім згрызотным характарам. Пасля смерці ў 1502 годзе першай яго жонкі Альжбэты Гаштольд па ліцьвінскаму закону яе пасаг павінен быў «отдан быти в тот же дом, с которого дому тая девка будет выдана», але Ян Радзівіл пачаў аспрэчваць гэты закон. Справу разгледзелі ў судзе і не на карысць Радзівіла. Тады пан Ян скардзіўся аж папу рымскаму, чым выклікаў незадавальненне Аляксандра Казіміравіча. Аднак не назавеш Яна Радзівіла скнарам. За свой кошт пабудаваў ён касцёлы ў Нясвіжы, Дуброве, Дусятах, замак у Слоніме, дзе займаў пасаду старосты. А выдаткі на гэта не маленькія, але было з чаго браць - чатыры тысячы дымоў належала Яну Радзівілу. Вось такім быў Ян Радзівіл - бацька Мікалая Чорнага. Не вельмі шчасціла яму ў сямейным жыцці. Памерла і другая ягоная жонка Багдана з роду князёў Лукомскіх, пакінуўшы дзвюх дачок - блізнят Ганну і Софію. У 1513 годзе Ян Радзівіл зноў ажаніўся - гэтым разам з дачкой былога вялікага гетмана Станіслава Кішкі, Ганнай. Яна прынесла ў пасаг Нясвіж, Алыку і Лахву. 4 лютага 1515 года ў Нясвіжы нарадзіла Ганна першынца. Згодна родавай традыцыі, яму далі імя Мікалай. А праз некалькі гадоў нарадзіўся яшчэ адзін сын - Ян. Аднак не выпала бацьку пабачыць сваіх сыноў пасталелымі, неўзабаве, у 1522 годзе, Ян Радзівіл памёр. Паводле тастаменту, апякунства над дзецьмі даверыў вялікаму князю Жыгімонту і свайму брату Юрыю Радзівілу. Пасля смерці мужа Ганна Кішка пабралася шлюбам з Станіславам Яновічам. Юрый Радзівіл узяў братанічаў у свой дом. Нібыта сіроты былі Мікалай і Ян, жылі без бацькі і маці, аднак не адчувалі сябе чужымі ў сям'і стрыя. Юрый ласкава адносіўся да сваіх братанічаў. А ў вясёлых гульнях са сваім стрыечным братам Мікалаем, якога празвалі Рудым, і стрыечнай сястрой, прыгажуняй Барбарай, можна было і забыцца пра сваё сіроцтва.

У 1533 годзе памёр «гасудар усея Русі» Васіль ІІІ. На маскоўскі пасад сеў ягоны малалетні сын Іван, ад імя якога кіравала дзяржавай баярская дума на чале з Аленай Глінскай і яе фаварытам - баярынам Аўчынай. Неўзабаве пачалася барацьба за ўладу. Некаторыя з баяр апынуліся ў вязніцы, сярод іх і князь Міхайла Глінскі. У Літве пільна сачылі за падзеямі ў суседняй краіне. Лёс даваў добрую магчымасць узяць рэванш у Масковіі за няўдачы ў папярэдніх войнах з ёю. Выказваючы агульны настрой паноў-рады Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага, віленскі ваявода Альбрэхт Гаштольд у лісце да прускага герцага Альбрэхта прызнаўся: «Памерлы вялікі князь Масквы Васіль забраў у нас шмат земляў. Будзем старацца іх вярнуць, тым больш час выпаў зручны»[11]. Радзілі Жыгімонту Старому: «Каб стараўся адшукаць забраныя здрадай і подступам праз нягоднага ворага, памерлага князя Масквы гарады і землі літоўскія»[12]. Князь Бельскі і ваявода Іван Ляцкі, якія ўцяклі з Масквы, паведамілі панам, што на межах з Літвой стаяць невялікія маскоўскія заставы, якія лёгка разбіць і забраць назад Смаленск і Северскую зямлю. А ў Пскове гараджане сабіраюцца на вечы і выступаюць супраць Масквы Надзея на лёгкую перамогу над старым ворагам надавала ліцьвінам смеласці. Без асаблівых спрэчак 15 лютага 1534 года на вальным сойме ў Вільні вырашылі пачаць вайну з Масковіяй.

Пасля заканчэння сойма 14 сакавіка вялікі князь напісаў вайсковыя позвы да паноў-рады, князёў, рыцарства, баяр, каб яны «ку службе нашай на войну ехали»[13]. Месцам збору быў назначаны Менск.

Чорны разам з братам Янам выставілі са сваіх уладанняў збройную почту ў 160 вершнікаў. Кіраваў войскам стрый, вялікі гетман Юрый Радзівіл. У Чорнага з'явілася добрая магчымасць вызначыцца ў ратнай справе, але ад нараджэння фізічна кволы ён з цяжкасцю пераносіў паходнае жыццё і лаўры слаўнага водцы і смелага рыцара яго не вабілі.

Паволі, як мокрае гарыць, з'язджаліся ў Менск харугвы шляхты і почты князёў і паноў. У назначаны тэрмін - на Вялікдзень - войска не сабралася. Пакуль гетман чакаў поўнага збору, многія з воінаў пачалі выказваць яму «силное непослушенство», а то і зусім уцяклі з лагера[14]. Зноў «вызначыліся» жамойты, якія без усякай ахвоты ішлі ваяваць за Літву. Жамойцкія атрады пакінулі Менск і адправіліся дадому. Па дарозе рабавалі ліцьвінскія вёскі не горш за наезджага ворага. Раззлаваны Жыгімонт Стары пагражаў усіх дэзерціраў «за горла имати».

Усё, што бачыў у менскім лагеры Чорны, было для яго добрым урокам - вайсковая справа далёкая ад рыцарскіх ідэалаў. Звады паміж воямі, спрэчкі з гетманам, непаслушэнства.

Нарэшце, 1 жніўня 1534 года, Юрый Радзівіл выступіў у паход з мэтаю адваявання Северскай зямлі. Аднак толькі рушылі харугвы ў шлях, як гетман атрымаў трывожную вестку ад амсціслаўскага дзяржаўцы Юрыя Зяновіча, які даносіў, што пад Смаленскам з'явілася вялікая маскоўская раць. Гетман павёў войска да ўсходніх межаў Літвы. І толькі каля Магілева Юрый Радзівіл даведаўся ад віжаў, што «вялікае маскоўскае войска» - усяго некалькі палкоў. Аднак за гэтымі палкамі чакалі падыходу асноўных сіл маскавітаў, таму гетман вырашыў не пакідаць безабаронную Ўсходнюю Літву. На Севершчыну ён паслаў з аддзелам кіеўскага ваяводу Андрэя Неміровіча, пад Смаленск - князя Аляксандра Вішнявецкага, а сам з астатнім войскам застаўся ў Магілеве.

Гэты паход не прынёс ліцьвінам значных вынікаў. Неміровіч паваяваў Севершчыну, захапіў гарадок Радагошч, але ні Старадуб, ні Чарнігаў, да якіх ён падступаўся, узяць не ўдалося. Адступіў з-пад Смаленска і Аляксандар Вішнявецкі. Надзея на лёгкую перамогу над маскавітамі, як дым, знікла. А неўзабаве трэба было думаць пра абарону Літвы.

Моцную дзяржаву пакінуў пасля сябе Васіль, моцную бясспрэчнай пакорлівасцю народа свайму гаспадару, моцную шматлікай арміяй. Вайна з Літвой не напужала ўрад Масковіі. Войска стаяла напагатове і чакала загаду юнага вялікага князя, і ён па просьбе мітрапаліта і Алены Глінскам даў гэты загад. Глыбокай восенню на Літву рушыла 150-тысячнае войска. Супрацьстаяць такой раці ліцьвіны не маглі ды і не чакалі яны паходу маскавітаў. Юрый Радзівіл распусціў на зіму шляхецкае апалчэнне, і вось вораг беспакарана паліў вёскі, браў у няволю людзей. Аж да Маладэчна дайшлі маскавіты, а некаторыя атрады з'явіліся ў пятнаццаці мілях ад Вільні.

Чорны бачыў страшэнны вынік маскоўскага нашэсця на Літву: папялішчы і смерць, бачыў гора тых, хто ўцалеў. Вайна паказала свой сапраўдны твар - кроў, слёзы, гора і разбурэнне. Не, не хацеў ён служыць жорсткаму Марсу. Няўжо ўсе спрэчкі павінны вырашацца зброяй? І пэўна тое, што ўбачыў Чорны пад Старадубам, зрабіла яго зацятым прыхільнікам міру. Летам наступнага года Чорны з братам Янам на чале сваёй почты ўдзельнічаў у паходзе Юрыя Радзівіла на Старадуб. Было сабрана 40-тысячнае войска.

З Польшчы атрад наймітаў у тысячу вершнікаў і пяцьсот драбаў прывёў гетман Ян Тарнаўскі. У ліпені Радзівіл рушыў на Гомель. Гомельскі намеснік князь Абаленскі-Шчэня збег, і горад пасля двухдзённага абстрэлу з гарматаў здаўся. Аднак за Старадуб кроў лілася ракой. Ліцьвіны патаемна зрабілі падкоп і ўзарвалі сцяну. Агонь ад выбуху перакінуўся на будынкі. Праз густы дым ліцьвіны рынуліся ў праём. Маскавіты двойчы адбіваліся і ўсё ж іх супраціўленне было зломлена.

Бесчалавечна павялі сябе польскія найміты, якія па загаду гетмана Яна Тарнаўскага перабілі «старых і меней годных»[15] сярод палонных. Невядома, ці ўдзельнічаў непасрэдна ў баі Чорны, а вось тое, што відовішча гэтае ўразіла яго, можна не сумнявацца. Такога не чакаў. Убачыць смерць людзей, убачыць усю жорсткасць і агіднасць вайны і адчуць нянавісць да яе ўсёй душой і сэрцам. І пэўна, тады ў той дзень, 29 верасня 1535 года, калі гарэў у агні Старадуб, калі зямля чырванела ад крыві, Мікалай Радзівіл цвёрда вырашыў не разбураць, не знішчаць, а будаваць і ствараць. Не вайна, а МІР.

Як бы ні працівіўся душой Мікалай вайне, але ж павінен быў выконваць свой абавязак па «абароне краю». Жыгімонт Стары прыехаў у Літву і «обмову чинил с паны радами своими о обороне земской». Было вырашана ўзяць дзве нядаўна пабудаваныя маскавітамі на межах Літвы цвержы Себеж і Завалочча. Сярод тых, «хто вперед маеть почты свои... слати, а которые сами мают ехати» Жыгімонт назваў і «панове Радиволове» Мікалая і Яна з іх почтай у 80 коней[16]. Усяго панскія і княжацкія почты склалі 1486 вершнікаў. Гэтае невялічкае войска і павёў у лютым 1536 года Андрэй Неміровіч пад Себеж. Аднак пад цвержу прыйшло і таго менш - 1200 вояў, як вынікае з паведамлення прускага шпіка на кракаўскім двары, а не 20 тысяч, як пішуць маскоўскія летапісцы[17]. Себеж заваяваць не ўдалося. Убачыўшы, што перад імі невялікі атрад, маскавіты выйшлі з горада, ліцьвіны не вытрымалі іх ціску і адступілі да возера. Раптам пад нагамі абламаўся лёд і шмат ліцьвінаў патанула. Маскавіты былі гаспадарамі становішча - білі і тапілі непрыяцеля. Тым, каму ўдалося вырвацца з сечы, паспешліва адступілі ад Себежа. Услед за себежскай перамогай маскавіты спалілі пасады Любеча і Віцебска. Няўдача пад Себежам стала добрым урокам панам-рады, якія зразумелі, што Масковію лёгка не пераможаш, а яшчэ, што горш, можна і прайграць вайну. Ініцыятарам мірных перамоваў з маскоўскім урадам выступіў Юрый Радзівіл, які адправіў князю Івану Абаленскаму ліст з прапановай не праліваць хрысціянскую кроў. Ці не паўплываў на ваяўнічага «літоўскага Геркулеса» антываенны настрой ягонага братаніча? Можна дапусціць, што Мікалай Чорны ў сямейным асяроддзі не аднойчы выказваў дзядзьку сваё адмоўнае стаўленне да гэтай вайны і ліст да Абаленскага Юрым Радзівіл мог напісаць пры ўдзеле братаніча. Алена Глінская і яе дума прынялі прапанову Юрыя Радзівіла. Пачаліся перамовы. Спрэчкі за землі ўсё ж не перашкодзілі ліцьвінскім паслам Яну Глябовічу і Мацею Вайтэховічу пагадзіцца з маскавітамі на пяцігадовае перамір'е, якое і падпісалі 25 сакавіка 1537 года. Паводле дамовы, за Літвой застаўся Гомель, а Старадуб адыходзіў да Масковіі. Хоць такі пажытак атрымала Літва з гэтай вайны - вярнула частку сваіх зямель.

Хаця і не было ў Чорнага ніякай дзяржаўнай пасады, амаль усіх вяльмож ён ведаў. Менавіта да Чорнага і звярнуўся малады Жыгімонт Аўгуст, каб той агітаваў ліцьвінскіх дыгнітарыяў прасіць Жыгімонта Старога перадаць яму ўладу ў Літве. А да каго яшчэ было звяртацца Жыгімонту Аўгусту, як не да свайго старога сябра па кракаўскім жыцці. Становішча, у якім апынуўся Жыгімонт Аўгуст, не задавальняла яго - уладар без дзяржавы. Яшчэ ў 1526 годзе паны-рада, даведаўшыся, што папа рымскі выношваў задуму перацягнуць у каталіцтва вялікага князя Васіля ІІІ і надаць яму каралеўскую годнасць, хацелі абвясціць Жыгімонта Аўгуста вялікім князем літоўскім. Таму яны і адправілі паслоў у Кракаў да Жыгімонта Старога. Перад пагрозай таго, што Маскоўскае княства магло стаць каралеўствам, а Польшча ўжо даўно дамагалася, каб Літва была ў «пониженью, а жебы втелено им к короне», паны-рада выступілі з ініцыятывай ператварыць Вялікае Княства ў каралеўства, бо «тогды не може быти привлащоно к коруне Польской; бо коруна в коруну втелена быть не може»[18]. Жыгімонт Стары не стаў браць на сябе лішні клопат - справа складаная і доўгая, сварыцца з палякамі не хацелася. Ды каралева Бона пераконвала мужа дамагацца, каб Жыгімонта Аўгуста абралі мазавецкім князем. Якраз у гэты час памёр апошні нашчадак мазавецкіх Пястаў князь Януш. Хадзілі чуткі, што яго атруцілі з намовы Боны, якая жадала прыбраць да рук Мазавецкае княства. Прасілі ліцьвіны адпусціць Жыгімонта Аўгуста і ў 1529 годзе. Гэтым разам Жыгімонт Стары задаволіў іх просьбу. Маладога Жыгімонта Аўгуста вянчалі ў саборы святога Станіслава на вялікае княжанне, але фактычная ўлада вялікага князя заставалася ў ягонага бацькі. Пакуль Жыгімонт Аўгуст весяліўся з дзяўчатамі на кракаўскім двары і не цікавіўся дзяржаўнымі справамі, ён і не імкнуўся да княжання ў Літве. Бацька вырашаў там за яго справы. Але калі Жыгімонт Аўгуст пасталеў, дык роля ўладара без дзяржавы яму ўжо была не па душы. «Сорамна мне, - прызнаваўся ён, - перад самім сабой і людзьмі. Я кароль і князь, але без каралеўства і ўлады княжацкай і не маю нават месца, дзе мог бы жыць з каралевай-жонкай»[19]. Дваццаціпяцігадовы вялікі князь упершыню ў сваім жыцці праявіў характар і насуперак пратэстам Боны і польскіх вяльмож у 1544 годзе выехаў у Літву. Ехаў ён з адным жаданнем заручыцца падтрымкай ліцьвінаў, каб яны прасілі бацьку перадаць яму Вялікае Княства. І чалавек, якому ён даверыў сваю мару, быў Мікалай Чорны. А Мікалай адразу зразумеў асабістую выгаду ў выпадку, калі задуманае здзейсніцца, - новы вялікі князь літоўскі не забудзе ягонай паслугі.

Мікалай перагаварыў са сваімі братамі і тыя таксама згадзіліся дапамагчы Жыгімонту Аўгусту. Малады вялікі князь апынуўся пад пільнай апекай Радзівілаў. І яшчэ адна дарога прывяла Жыгімонта Аўгуста да дому Радзівілаў - да Гаранён. Там жыла прыгажуня Барбара. Прайшло два гады, як яна пахавала мужа. Аднак ягоную смерць забыла хутка і неўзабаве ў геранёнскім доме загучаў смех гасцей, якія часта наведвалі прыгожую гаспадыню. І многіх Барбара ашчаслівіла сваім каханнем. Тагачасны польскі публіцыст Станіслаў Аржэхоўскі пісаў пра «каханне» Барбары: «Сенатар, шляхціц, багаты, бедны, знатны, нязнатны, нават брацішак кляштарны, мешчанін, селянін, конюх і кожны, каго ўважаем за сапраўднага лайдака, у яе аддаваўся распусце нават супраць сваёй волі»[20]. Відаць, не перабольшваў Аржэхоўскі, калі сам Чорны, які добра ведаў, што адбываецца ў Геранёнах, асуджаў сястру за любоў да «асалодаў д'ябальскіх»[21]. Жыгімонт Аўгуст, які «не могучы здеръжати прырожоное хтивости своем ку белым головам»[22] марыў пазнаёміцца з прыгожай і вясёлай удавой. І вось выдалася нагода. Паколькі са смерцю Станіслава Гаштольда гэты род вымер, дык паводле закону Вялікага Княства іх уладанні пераходзілі да вялікага князя. Вось, нібыта і ехаў Жыгімонт Аўгуст у Геранёны, каб узяць гэтае мястэчка сабе. Некалькі тыдняў гасцяваў ён у Барбары, спасылаючыся на тое, што хаваецца ад эпідэміі, якая на той час лютавала ў Літве. А сапраўды і ён, зачараваны яе «павабамі і пяшчотамі», закахаўся і, як пісаў сакратар панскага нунцыя Граціані, «з запалам яе пажадаў»[23].

Восенню на Берасцейскім сойме сама гарачымі прыхільнікамі Жыгімонта Аўгуста выступілі Радзівілы, асабліва стараўся Чорны. Галоўным праціўнікам быў віленскі ваявода і канцлер Ян Глябовіч, які палохаўся, што з прыходам да ўлады Жыгімонта Аўгуста той трапіць пад уплыў Радзівілаў. Сойм ужо заканчваўся, а Жыгімонт Стары не даваў адказу. І вось 6 кастрычніка ён усё ж падпісаў акт, якім перадаваў уладу ў Літве свайму сыну. Пэўна, доўга думаў бацька пра лёс сына - трэба было ратаваць таго ад шкоднай апекі Боны - і вось як выйсце - пакінуў Жыгімонта Аўгуста ў Вільні вялікім князем.

Як высветлілася, Жыгімонт Аўгуст не гарэў жаданнем клапаціцца пра дзяржаву. «Выхаванец нявест» зусім не быў прывучаны да той ролі, якая выпала яму. Дзяржаўныя справы адымалі час, які можна было правесці ў весялосці і задавальненні, таму часта ён спыняў сваіх саноўнікаў: «Не трэба мне дыспутаў... я так хачу» і на гэтым заканчваўся разгляд дзяржаўных спраў[24]. Куды больш увагі аддаваў вялікі князь уладкаванню свайго двара ў Вільні. Сабіраў карціны эўрапейскіх майстроў, якімі ўпрыгожыў палац. Некалькі пакояў заняла бібліятэка. Для выезду на «людзі» сабраў 27 карэт і 167 коней. Дарагія і прыгожыя рэчы сталі для Жыгімонта Аўгуста атрыбутам ягонай велічы. Што ж наконт дыспутаў, дык пагаварыць вялікі князь любіў, асабліва пра новыя плыні ў рэлігіі - лютэранства і кальвінізм. Невыпадкова пры віленскім двары жылі казнадзеі з рэфармацкімі поглядамі.

Але больш за ўсё перашкаджалі Жыгімонту Аўгусту прысвяціць сябе дзяржаве забавы і ловы. Ніколі яшчэ ў велікакняжацкім палацы так часта не даваліся балы і маскарады, на якіх весялілася радавітая моладзь. І ні адзін вялікі князь не праводзіў столькі часу ў пушчах на ловах. Гэтак у 1546 годзе ён паляваў 223 дні. Пабываў у Белавежскай, Берштанскай, Аліцкай, Вігрынскай, Акеніцкай, Рудніцкай пушчах. Пад Лаварышкамі ледзь выратаваўся ад параненага мядзведзя, які задраў на ягоных вачах аднаго з лоўчых.

Весела жылося Жыгімонту Аўгусту. Камендант Бары, які прыязджаў у Вільню, са скрухай прызнаваўся: «Не здзіўляюся, як малады кароль клапоціцца аб сваіх падданых у Літве. Нічым ён там грунтоўным не займаецца. Цалкам аддаўся ўцехам, танцам, маскарадам»[25]. Другі сведка пісаў так: «Акружыла яго цэлая зграя нежанатых аднагодкаў: смех і размовы толькі аб дзяўчатах, а пасля танцы, гутаркі, музыка, флірты, паляванне і на тым сыходзілі дарэмна ягоныя найлепшыя гады»[26]. Мірная перадышка, якая выпала Вялікаму Княству, і ўнутраны спакой падманвалі Жыгімонта Аўгуста прывідным абяцаннем, што яснае неба над Літвой будзе заўсёды.

Мікалай Чорны апынуўся ў няёмкім для яго становішчы - з аднаго боку, як маршалак земскі павінен знаходзіцца пры вялікім князі, а значыць, і ўдзельнічаць у ягоных забавах, а з другога боку - падобнае марнаванне часу не падабалася яму.

Замест ловаў і бесклапотнага жыцця Чорны выбраў для сябе інтарэсы дзяржавы і ездзіў у гэтым годзе да Жыгімонта Старога паслом ад паноў-рады па пытаннях агульнай манеты для Польшчы і Літвы. Прымаў удзел у працы пруска-ліцьвінскай камісіі па вызначэнню мяжы паміж гэтымі краінамі. Шмат часу адымала ў Чорнага і непасрэднае выкананне абавязкаў маршалка земскага, падрыхтоўка і правядзенне вальнага сойма ў 1547 годзе.

Аднак лёс Мікалая Чорнага ўжо цесна быў звязаны з лёсам Жыгімонта Аўгуста, і перамены ў жыцці вялікага князя неслі перамены і ягонаму жыццю. Не забыўся Жыгімонт Аўгуст пра прыгажуню Барбару Радзівіл. Смерць жонкі Альжбэты 15 чэрвеня 1545 года вызваліла яго ад путаў Гіменея. Нават хадзілі пагалоскі, што Альжбэту атруцілі з намовы Барбары Радзівіл. Нядоўга насіў Жыгімонт Аўгуст жалобу па сваёй памершай жонцы - балі, маскарады зноў весялілі яго. Часта ў палац на гэтыя балі прыязджала па Жыгімонтавым запрашэнні Барбара. Толькі Жыгімонту Аўгусту мала было бачыць каханую, ён хацеў быць з ёю. Ноччу, патаемна, закаханы манарх прыходзіў да Барбары, балазе яе дом стаяў непадалёк ад палаца. Як таго ні хаваў Жыгімонт Аўгуст, але ягоныя начныя візіты сталі вядомы. Чорны і Руды прасілі вялікага князя, каб «неславы дому их не чынил»[27]. А з Радзівіламі ён мусіў лічыцца: сваю сястру яны ў наложніцы не аддадуць. Вялікі князь паабяцаў больш не сустракацца з Барбарай і мог стрымаць сваё слова, каб дні разлукі не былі сапраўднай пакутай. Зразумеў ён, што не ў сілах адмовіцца ад кахання да Барбары. Дый што яму было рабіць? Ажаніцца з каханай, але велікакняжацкая годнасць не дазваляла ўзяць жонку не з роду венцаносцаў. Як прызнаваўся Жыгімонт Аўгуст: «...маю надзею, што Пан Бог, якога штодня прашу, не дапусціць мяне да такога падзення, бо магу зло ўжыць супраць свайго розуму»[28]. Як было слабавольнаму Жыгімонту Аўгусту наважыцца на шлюб з Барбарай, пайсці супраць маці, каралевы Боны, якая сватала яму дачку прускага герцага Альбрэхта Ганну-Софію? Аднак каханне не ведае забаронаў і забабонаў - Жыгімонт Аўгуст зноў потайкі адправіўся да Барбары і сустрэў Чорнага і Рудога. «Милостивии королю, не мел еси то до сестры нашое ходити, а тепер для чого еси пришол?» - падступілі з пытаннем да Жыгімонта Аўгуста Радзівілы. Пэўна, зразумеў ён, што павінен рашыцца на адчайны крок, бо назаўсёды згубіць каханую - і рашыўся. «А што ведаете, можэть теперешнее прыистье мое ку сестре вашеи вчинити вам большую славу, честь и пожиток». І Радзівілы пагадзіліся з вялікім князем: «Боже, даи то»[29]. У тую ж ноч каплан Радзівілаў патаемна абвянчаў Жыгімонта Аўгуста і Барбару. Сведкамі іх вянчання былі Чорны, Руды ды іх сваяк Станіслаў Кезгайла. Адбылося гэта ў пачатку ліпеня 1547 года. За святочным сталом у гонар маладых не гучала радасных здравіц шматлікіх гасцей. Трывожнае пачуццё невядомасці замяніла радасць. Нібыта не вяселле, а змова - змова супраць лёсу. Як успрымуць Жыгімонт Стары і Бона шлюб свайго сына, як паставяцца да гэтага вяльможы ў Літве і Польшчы? Жаніцьба венцаносца - гэта перш за ўсё справа палітыкі і не пачуцці манарха тут галоўныя, а інтарэсы дзяржавы і дынастыі. І ўсё ж якое вяселле без спеваў? Напаўголасу спявалі за сталом старую беларускую песню «Едзе Вітаўт па вуліцы»[30]. Пэўна, напаўголасу і крычалі маладым «горка». Вось такім, зусім не каралеўскім, было гэтае вяселле.

Мікалаю Чорнаму даручыў Жыгімонт Аўгуст нялёгкую місію - улагодзіць Жыгімонта Старога і Бону. Не адкладваючы спраў, Чорны разам са Станіславам Кезгайлам у пачатку жніўня адправіўся ў Польшчу, адтуль ён збіраўся ў Вену да двара імператара Карла V з афіцыйным паведамленнем пра смерць Альжбэты.

У Сандаміры Чорны сустрэўся з каронным гетманам Янам Тарнаўскім. Да свайго здзіўлення Чорны даведаўся ад гетмана, што пра шлюб Жыгімонта Аўгуста ўжо ведаюць у Польшчы. Свет не без добрых людзей. Таямніца перастала быць таямніцай. Паводле парады Тарнаўскага, маладых мог абараніць кракаўскі біскуп Самуіл Маціеўскі. А гэта была ўжо значная падтрымка. Біскупа Чорны знайшоў у Пётркаве, дзе ў гэты час знаходзіўся і Жыгімонт Стары. 27 жніўня Радзівіл прыехаў у Пётркаў і ўжо наступным днём яго прыняў кароль. Пра шлюб Мікалай прамаўчаў, толькі перадаў Жыгімонту Старому прывітанне ад сына. Пасля аўдыенцыі Чорны сустрэўся з Самуілам Маціеўскім. Той і распавёў яму, што на вестку аб жаніцьбе Жыгімонта Аўгуста стары кароль са скрухай прамовіў: «Калі яму не спадабалася тая, якую мы яму раілі, дык няхай бярэ каго хоча»[31]. Здавалася, Жыгімонт змірыўся з выбарам сына, але вось Бона? Яна спрабавала выведаць пра шлюб сына ў блізкіх да Радзівілаў людзей і паслала ў Літву сваіх шпікаў. Чорны, даведаўшыся пра гэта, папярэджваў Рудога, каб Барбара і Жыгімонт Аўгуст асцерагаліся і захоўвалі ў таямніцы свой шлюб. Дзейнічаў і Жыгімонт Стары. Ён афіцыйна паслаў запрашэнне сыну прыехаць на Пётркаўскі сойм і самому растлумачыць размовы аб жаніцьбе з Барбарай Радзівіл. Чорны ў сваім лісце раіў вялікаму князю прызнацца толькі на Пётркаўскім сойме, каб ніхто не паспеў учыніць выступ супраць яго жонкі.

З Польшчы Чорны адправіўся ў Вену. Сустрэча з імператарам Карлам V прынесла Мікалаю жаданы поспех. Імператар задаволіў ягоную просьбу і надаў яму і Яну Радзівілу тытул князёў на Алыцы і Нясвіжы, а Мікалаю Рудому - князя на Біржах і Дубінках. Тут у Вене высветлілася, што Тарнаўскі не проста за добрае слова паспрыяў Радзівілу, а за паслугу, бо для яго Мікалай «выпрасіў» графскі тытул. Але імператар не ад добрай душы «ашчаслівіў» Радзівілаў і Тарнаўскага. Як прызнаўся Чорны - тытул яму дорага каштаваў. Гэта не былі выкінутыя на вецер грошы дзеля задавальнення самалюбства. Радзівілы імкнуліся ўзвысіць веліч і гонар свайго роду, каб паноў і шляхту як у Літве, так і ў Польшчы не бянтэжыла, што іх новая вялікая княгіня і каралева з роду разбагацеўшых паноў.

Пакуль Чорны быў у Вене, пачаўся Пётркаўскі сойм, на які прыехаў Жыгімонт Аўгуст. Бацькі не адобрылі шлюб: «...ёсць рэч няслушная і быць яе ня можа»[32]. Бона не стрымлівала сваіх пачуццяў, залілася слязьмі з-за гэтага «нефартуннага» ўчынку сына. У такім становішчы было б неразумна паведаміць пра шлюб яшчэ і сойму. Заставалася паціху сабіраць сваіх прыхільнікаў. І Жыгімонт Аўгуст падкупляў грашыма польскіх саноўнікаў. Пэўна, і шлюб Чорнага з дачкой польскага канцлера Крыштофа Шыдлавецкага Альжбэтай меў на мэце перацягнуць на бок Радзівілаў і Жыгімонта Аўгуста ўплывовы на Польшчы род Шыдлавецкіх. Сватам выступіў Ян Тарнаўскі. Неўзабаве пасля сойма 12 лютага 1548 г. у Сандаміры адыгралі вяселле паміж Чорным і Альжбэтай, на якім прысутнічаў і Жыгімонт Аўгуст.

Жыгімонт Стары звярнуўся да паноў-рады з просьбай угаварыць сына адмовіцца «ад непрыстойнай жаніцьбы, якая і нам, і яго міласці вялікае прыніжэнне, а панствам нашым нямалую знявагу прычыніла»[33]. Калі ўлічыць, што многім у Літве не падабалася ўзвышэнне Радзівілаў, то яны не адобрылі ўчынак свайго ўладара. Паны-рада слёзна прасілі Жыгімонта Аўгуста «абы того не чынил и неровни собе, подданое своее, за малъжонку не брал»[34]. Жыгімонт Аўгуст «слухати не хотел» іх. Не пахіснулі яго і шматлікія пасквілі на Барбару. Але ад каханай ён не адмовіўся.

Навіна пра смерць бацькі 1 красавіка 1548 года не толькі засмуціла вялікага князя, але надала надзею. 17 красавіка Жыгімонт Аўгуст паслаў па Барбару, каб афіцыйна як сваю жонку ўвесці ў велікакняжацкі палац. Сам сустрэў яе каля палаца і паведаміў панам: «иж ся вже з нею давно отдал, и шлюб брал»[35]. Паны і шляхта наракалі на валадара, які ўзяў за жонку сваю падданую і гэтым абразіў гонар дзяржавы, але павінны былі змірыцца з ягоным выбарам. Аднак у Польшчы Жыгімонту Аўгусту далі бой. Велікапольская шляхта і панства думалі запрасіць на каралеўства Габсбурга. У Малой Польшчы апазіцыю ўзначаліў вялікі маршалак і кракаўскі ваявода Пётра Кміта. І зноў Жыгімонт Аўгуст звярнуўся па дапамогу да Чорнага. Палякі сустрэлі Чорнага варожа: «Радзівілаў - здрадзівілаў трэба знішчаць жалезам, агнём і морам»[36]. Пра Барбару распаўсюджваліся сама чорныя і неверагодныя чуткі. Казалі, што яна палюбоўніца Чорнага, называлі яе чараўніцай, нягодніцай. Вядомы памфлетыст Аржэхоўскі заяўляў, што Барбару «меў усякі, хто толькі хацеў»[37]. На дзвярах дамоў, дзе спыняўся Чорны, ягоныя праціўнікі вывешвалі абразлівыя пасквілі на Радзівілаў. «Сэрца з тых вершаў баліць», - прызнаўся Чорны ў лісце да Мікалая Рудога[38]. «Балела сэрца», але рукі Радзівіл не апускаў. Па просьбе вялікага князя ён арганізоўваў сустрэчу Барбары ў Польшчы. Чуткі аб прыездзе Барбары яшчэ больш раззлавалі ворагаў «няслаўнага каралеўскага малжэнства». Раздаваліся заклікі не дапускаць Барбару да караля, а дарадцаў гэтага шлюбу пакараць смерцю. Барбару, калі яна асмеліцца заявіцца ў Польшчу, утапіць у Вісле, а галоўнага спраўцу «няслаўнага малжэнства» Чорнага павесіць. Даставалася і Жыгімонту Аўгусту. «Мы, палякі, маем, на жаль, караля не толькі распешчанага на пачатку свайго жыцця, але таксама безразважлівага ў справах і ў слове, хутчэй блазна, чым караля», - заяўляла шляхта[39]. Не заставалася ўбаку і каралева Бона: «Гэты шлюб будзе пачаткам заняпаду панства яго каралеўскай міласці», - пагражала яна[40]. Дайшло да таго, што прыхільнікі караля не маглі выехаць з дому без аховы. Прыезд Барбары толькі падліў бы масла ў агонь. Аднак Чорны і Жыгімонт Аўгуст разумелі, што адступаць нельга. Кожнае праяўленне іх слабасці надасць упэўненасці праціўнікам. Ды і закранулі іх гонар. Жыгімонт Аўгуст як мужчына не мог дапусціць абразы сваёй жонкі. Быў зняважаны і Чорны: «Заўжды кожны мовіць, што яна проста не дапушчана да каранацыі, бо яна такая, як пра яе тут увогуле пішуць і кажуць»[41].

Чорны і Тарнаўскі сабралі прадстаўнічую групу польскіх саноўнікаў для сустрэчы Барбары. Чорны напісаў у Літву брату Яну, Мікалаю Рудому, Станіславу Кезгайлу, каб яны выязджалі ў Польшчу. Не губляў дарэмна часу і Руды, ён перацягнуў на свой бок троцкага ваяводу князя Януша Гальшанскага, князя Юрыя Слуцкага і Івана Гарнастая. Не ўдалося ўгаварыць галоўнага праціўніка Радзівілаў Гараніма Хадкевіча, але і без яго Барбару суправаджалі не апошнія людзі Вялікага Княства.

У верасні Барбара ў атачэнні сваёй світы і пад аховай атрада ваяроў прыехала ў Польшчу. У першым жа мястэчку Лошыцах яе прывітаў на чале двухсот вершнікаў Фларыян Зэброўскі. А ў Лукаве ўрачыста сустракалі каралеўскую жонку Пётра Фірлей, Ян Касцельскі, Андрэй Тэнчынскі, Андрэй Наскоўскі і другія польскія вяльможы. Жыгімонт Аўгуст і Чорны кідалі выклік сваім праціўнікам. Гэта павінна было астудзіць гарачыя галовы - кароль не намераны адракацца ад сваёй жонкі. Ёсць у яго сіла і ёсць з кім абараніць Барбару. Каля Радамлі ён сам спаткаў Барбару. Пашану Жыгімонт Аўгуст аказваў сваёй жонцы, як каралеве. Ад ягонага імя Барбару прывітаў падканцлер кароны Мікалай Грабя. У Радамлі кароль даў гасцям шыкоўны абед і на вачах усіх адправіўся ў пакоі да Барбары. Зноў паказаў, што яна перад Богам і людзьмі ягоная жонка. Тры тыдні пражылі Жыгімонт Аўгуст і Барбара ў Радамлі, нібыта хаваліся там ад усяго свету, які так варожа ставіўся да іх кахання. Няўмольна беглі дні і надышоў час адпраўляцца на сойм, дзе павінен быў вырашацца лёс Барбары.

Апазіцыі так і не ўдалося вымусіць караля вырачыся Барбары, а Жыгімонту Аўгусту - дамагчыся згоды на каранаванне сваёй жонкі. Дэпутат ад шляхты Станіслаў Лупа Падлатоўскі нават пужаў караля, што з-за ягонага шлюбу «альбо разальецца хрысціянская кроў, альбо самі крывёю сваёю заплацім»[42]. На гэта Жыгімонт Аўгуст адказаў: «Адпусціць мне яе (Барбару. - В.Ч.) нельга, перад Панам Богам узяў я шлюб з ёй, нельга мне зычыць такое, каб адпусціў яе, ці што іншае чыніць супраць закону хрысціянскага... калі шлюб свой і прысягу парушу, дык такім чынам і вольнасці вашы парушу»[43]. Застаўся кароль непахісным і тады, калі дэпутаты пасольскай палаты на чале з Кмітам упалі перад ім на калені і прасілі адмовіцца ад Барбары.

Быць Барбары польскай каралевай або не быць, залежала ад таго, як абодва варагуючых паміж сабой бакі выкарыстаюць час перад новым соймам. Жыгімонт Аўгуст адразу паспяшыў да каханай у Радамль. І адтуль разам з ёю выправіўся ў Кракаў. Па дарозе да караля далучыліся некаторыя з ягоных праціўнікаў. Асабліва важны быў пераход серадзскага ваяводы Станіслава Ласкага і біскупа хелмскага Яна Драгойскага.

Бона дэманстратыўна пакінула Кракаў і з'ехала ў Варшаву, каб толькі не бачыць Барбару. А яна цяпер стала гаспадыняй каралеўскага замка - Вавеля. Просты люд шчыра вітаў на вуліцах каралеўскую абранніцу. У Барбары адлягло ад сэрца. Людская радасць падбадзёрыла яе. Жыгімонт Аўгуст забыўся і на сваё каралеўства, і на ўсё на свеце, днямі прападаў у пакоях Барбары. Весткі, што кароль з-за чар сваёй жонкі занядбаў справы дзяржавы, разыходзіліся па Польшчы і трывожылі паноў і шляхту. Занепакоены Чорны пісаў Барбары, каб яна шукала «міласці і прыязнасці людской», а не бавіла час ва ўцехах з мужам. Барбары не спадабалася братава прапанова. Такая «няўдзячнасць» сястры абразіла Чорнага. «Для фаміліі сваёй далібог аб той кароне руплюся, але для яе (Барбары. - В.Ч.) кроку не ступіў бы ...толькі, каб каранавалі, а пасля няхай за сваё здароўе сама просіць...», - прызнаваўся ён Рудому[44]. Падстаў для хвалявання хапала. Велікапольская шляхта па-ранейшаму была настроена па-ваяўнічаму. Як герояў, сустрэла яна дэлегатаў з Пётркаўскага сойму. Жыгімонт Аўгуст вырашыў сам адправіцца ў Вялікую Польшчу, каб суцішыць тутэйшую шляхту. Разам з ім захацела ехаць і Барбара. Чорны, Руды і гетман Тарнаўскі адгаворвалі караля ад намеру ўзяць з сабой Барбару. Яе з'яўленне ў Вялікай Польшчы шляхта магла ўспрыняць як выклік. Зрэшты эпідэмія, якая ўспыхнула ў Польшчы, вымусіла і караля застацца ў Кракаве. Сам жа Чорны ў пачатку жніўня 1549 года вярнуўся ў Літву для разгляду судовых спраў. У дарозе ён атрымаў радасную вестку: у яго нарадзіўся сын. Паводле Радзівілаўскай традыцыі, першынца назвалі Мікалаем.

У Літве Чорны доўга не затрымаўся, паспеў толькі ахрысціць сына. Зноў клікаў яго Жыгімонт Аўгуст. Прысутнасць Чорнага надавала каралю ўпэўненасці ў сабе і каб была такая мажлівасць, дык пэўна, і не разлучаўся б са сваім шваграм. Але і ў Кракаве Мікалай Чорны прабыў нядоўга. Сорак тысяч крымскіх татараў пад кіраўніцтвам ханскіх сыноў ваявалі Падолле і Галіцыю. Жыгімонт Аўгуст паслаў на ворага польскае войска з гетманам Янам Тарнаўскім. Чорны таксама выехаў з Кракава ўзначаліць абарону Валыні. Лаўраў на полі сечы Мікалай не здабыў - татары, нарабаваўшы дабра і захапіўшы палон, вярнуліся ў Крым. Тым не менш Жыгімонт Аўгуст палічыў, што ёсць падстава надаць Чорнаму пасаду гетмана. Зразумела, не за вайсковыя заслугі, а жадаючы падвысіць становішча свайго галоўнага саюзніка супраць апазіцыі. Толькі Чорны, які ўжо на свае вочы ўбачыў, што такое вайна, не прагнуў прысвяціць сябе службе Марсу. Нават годнасць гетмана не прываблівала Мікалая Радзівіла. Упершыню за гісторыю Літвы вяльможа адмовіўся ад прапанаванай яму гетманскай булавы. Усё ж яго маральныя прынцыпы былі вышэйшымі за славу, здабытую праліццём людской крыві.

Тым часам паволі вырашалася і справа Барбары. Жыгімонт Аўгуст паводле парады Чорнага адправіў пасольства да Габсбургаў, абяцаючы не падтрымліваць свайго пляменніка Яна Заполі, які змагаўся за вугорскую карону, а ўзамен прасіў дапамагчы супраць апазіцыі. Ход быў правільны.

Першым на бок Жыгімонта Аўгуста перайшоў прымас Мікалай Дзяргоўскі, за ім здаліся і галоўныя праціўнікі каралеўскага шлюбу: Кміта, Горка, Тэнчынскі і іншыя. На сойме яшчэ раздаваліся галасы супраць шлюбу Жыгімонта Аўгуста з Барбарай Радзівіл, але яны ўжо нічога не значылі. Пытанне каранацыі Барбары было вырашана. Цяпер паны і шляхта радасна крычалі: «Хай будзе забіты той, хто яе не хоча мець за панну»[45]. Чорны мог павіншаваць сябе з перамогай дзеля «славы продкаў».

Нарэшце 9 снежня 1550 года прымас Дзяргоўскі ўрачыста надзеў на галаву Барбары Радзівіл каралеўскую карону. Радавацца б гэтай падзеі і самой Барбары, і Жыгімонту, і Радзівілам, але радасць азмрочвалася пагаршэннем здароўя новай польскай каралевы. Барбара згасала на вачах. Яе лекар Пётра з Познані прадказваў каралеве хуткую смерць. Праз два месяцы пасля каранацыі Барбару цяжка было пазнаць. «Схуднела так, што адны косці засталіся», - паведамляў Чорны Рудому[46]. Ды і сама Барбара адчувала, што нядоўга ёй наканавана жыць. Паводле сведчанняў, вярнуўшыся з каранацыі, Барбара зняла з сябе карону і са смуткам прамовіла: «Да іншай кароны пан нябесны мяне воліць. Прасіце яго за мяне, каб замяніў цяжар на нябесны вянец, а мілага мужа майго пасля мяне ў жалобе суцешыў»[47]. Неўзабаве яна злягла ў ложак і, адчуваючы блізкую смерць, прасіла мужа пахаваць яе ў Вільні. Ён не адыходзіў ад ложка, на якім згасала каханая жанчына. Лекары нічым не маглі дапамагчы хворай. У адчаі Жыгімонт Аўгуст прасіў Чорнага і Рудога прыслаць з Літвы чараўнікоў, якія б узяліся вылечыць Барбару. Чорны выязджаў на Падляшша і знайшоў там трох чараўніц, якіх адправіў у Кракаў. Пад іх даглядам здароўе Барбары трохі палепшылася, але хвароба не адступала. У пачатку красавіка Барбара ўжо не мела сіл паварушыцца, цела яе высахла, а ногі распухлі. 8 траўня 1551 года, адчуваючы смерць, Барбара прыняла камунію (прычашчэнне), спавядалася, пасля чаго папрасіла ўсіх прысутных пакінуць яе пакой. Апошнія гадзіны жыцця яна правяла з чалавекам, які за яе гатовы быў адрачыся ад каралеўства. Жыгімонт Аўгуст плакаў ад гора. На ягоных вачах Барбара і памерла.

Чорны шчыра шкадаваў сястру і яе змучанага горам мужа. І ўсё ж Радзівіл не забываўся і пра тое, што трэба жыць далей. У лісце да Рудога ён прасіў брата трымацца адзін аднаго. Згода ім цяпер была патрэбна. Апазіцыя супраць Радзівілаў ажыла з надзеяй, што Жыгімонт Аўгуст забудзецца пра сваю ласку да іх. Жыгімонт Аўгуст паспрабаваў «суцешыць» свайго швагра, паабяцаўшы даць пасаду віленскага ваяводы, якая вызвалілася пасля смерці Яна Глябовіча. І стрымаў сваё слова. На Віленскім сойме ў снежні 1551 года Чорны атрымаў гэтую пасаду і ва ўласнасць Клецк і Давыд-Гарадок, а Руды - пасаду дзяржаўцы шумілінскага. Жыгімонт Аўгуст перадаў Чорнаму на захоўванне дзяржаўны архіў дзеля таго, каб, па словах Радзівіла, дакументы і граматы мінулых часоў «на час прышлый потомству и обывателям великого князьства Литовского ведомость, славу и можность приносить могли»[48].

Такім чынам, Чорны, трымаючы ў сваіх руках тры важнейшыя пасады Вялікага Княства: маршальства земскае, канцлерства і віленскае ваяводства - стаў першым дыгнітарыем Літвы, а ў адсутнасць вялікага князя фактычна з'яўляўся некаранаваным уладаром дзяржавы. Дый што там карона, калі сам Жыгімонт Аўгуст цалкам апынуўся пад уплывам Чорнага. Не было ў той час сярод эўрапейскіх вяльмож ніводнага, які меў бы такую ўладу над сваім гаспадаром. Амаль кожнае рашэнне Жыгімонт Аўгуст прымаў толькі са згоды і парады Чорнага. Сучаснікі пачалі тлумачыць гэтую залежнасць гаспадара ад свайго падданага чарадзействам. Аўстрыйскі пасол Ян Ланг гэтак і лічыў: «Формуламі чарадзейскімі і д'ябальскімі ўплывамі апанаваў ён (Радзівіл. - В.Ч.) поўнасцю караля і тое, што радзіць, нагаворвае, што скажа і што пажадае, тое кароль чыніць, не зважаючы ні на чыю раду, у справах рэлігійных, ці справах панства, ці іншых важных справах[49]. І ў справах сардэчных Жыгімонт Аўгуст залежаў ад Чорнага. Радзівіл шукаў для караля жонку. Урэшце Чорны схіліў яго прасіць рукі дачкі імператарскага брата аўстрыйскага эрцгерцага Фердынанда І Катарыны, якая аўдавела пасля смерці свайго мужа - мантыйскага герцага. Гэты шлюб быў карысны перш за ўсё Літве. Варожыя адносіны Габсбургаў з Польшчай прымусілі тых ісці на саюз з Масковіяй. Чорны ведаў пра былую дамову імператара Максіміліяна і Васіля ІІІ аб падзеле Літвы і вось, каб унікнуць паўтарэння падобных хаўрусаў, ён і вырашыў ажаніць Жыгімонта Аўгуста з прадстаўніцай Габсбургаў. Неўзабаве высветлілася, што Чорны як у ваду глядзеў. Польскія паслы ў Рыме данеслі Жыгімонту Аўгусту, што вялікі князь Іван Васілевіч патаемна нават ад сваіх баяр зносіцца з імператарам Карлам V і просіць у яго каралеўскага тытулу, абяцаючы прыняць каталіцтва і прызнаць на Масковіі духоўную ўладу папы рымскага. Нічога добрага гэта не абяцала Літве. Зноў аднаўляўся саюз паміж Імперыяй і Масковіяй, а з наданнем маскоўскаму князю каралеўскай годнасці прызнавалася б папам законнасць захопу Масковіяй ліцьвінскіх земляў.

Для Чорнага не выклікала сумненняў, што на дамаганне кароны Іван Васілевіч наважыўся пад уплывам «ласкі і надзеі імператара». Шлюб Жыгімонта Аўгуста і Катарыны Габсбург і дапамог бы спыніць інтрыгі Карла V. Чорны раіў Жыгімонту Аўгусту схіліць папу рымскага Юліяна ІІІ і калегію кардыналаў не падтрымліваць імператара ў ягоных спробах надаць маскоўскаму князю каралеўскі тытул, а калі не атрымаецца, прасіць, каб папа патрабаваў ад Івана вярнуць захопленыя Масковіяй ліцьвінскія землі. Прапанова Радзівіла і стала планам дзеяння. У Рым адправілася пасольства. Неўзабаве папа напісаў Жыгімонту Аўгусту, што жаданню Івана ён не спрыяе. Цяпер заставалася «нейтралізаваць» Карла V. Паслом да яго і паехаў Чорны ў лютым 1553 г. З імператарам Радзівіл не сустрэўся, а вось з Фердынандам пабачыўся ў Вене і паведаміў пра мэту свайго пасольства. Каб Фердынанд быў больш згаворлівым, Чорны паабяцаў яму адстойваць інтарэсы Габсбургаў пры польскім двары.

Адмаўляцца ад такой дапамогі было неразумна. Як высветлілася, Фердынанд нічога не чуў пра жаданне маскоўскага князя стаць каралём, але з ахвотай вызваўся перашкодзіць яму. Ён адгаварыў Чорнага ехаць да імператара і сам напісаў брату, каб той не спрыяў Івану ў ягоным памкненні. Вырашылася і справа са шлюбам Жыгімонта Аўгуста і Катарыны. Фердынанд абрадаваўся, што можна ўдала ўладкаваць сваю эпілептычную дачку. Калі склалі дамову, адбыліся зашлюбіны, на якіх Чорны сімвалічна прадстаўляў жаніха. 31 ліпеня 1553 года Аўгуст павёў пад вянец сваю трэцюю жонку. На вяселлі піў за здароўе маладых і Чорны. Ён мог быць задаволены. Планы Івана ІІІ атрымаць карону - сарваў, зблізіў Жыгімонта Аўгуста з Габсбургамі.

Была і ўзнагарода ад Фердынанда - тытул «графа на Шыдлоўцах».

Адна справа перашкодзіць Івану Васілевічу набыць каралеўскую карону, а другая - паразумецца з ім. Тут ужо было складана. Маскоўскі гасудар не адмаўляўся ад міру з Літвой, але пры ўмове, калі за ім застануцца захопленыя раней ліцьвінскія землі і калі аддадуць Полацкую, Кіеўскую і Валынскую землі, ды яшчэ прызнаюць царом. Хто ж у Літве мог згадзіцца з такімі ўмовамі? Абедзве дзяржавы за апошні час так часта скрыжоўвалі паміж сабой зброю, што нарэшце ўжо стаміліся ад вайны.

Польскія дыгнітарыі падбухторвалі Жыгімонта Аўгуста на вайну з Масковіяй. Спадзяваліся, што перад маскоўскай зброяй ліцьвіны самі запросяць вуніі з Польшчай. Чорны заставаўся верным свайму прынцыпу: мір, а не вайна. Разам з віленскім біскупам Паўлам Гальшанскім яны ў 1555 г. напісалі грамату да мітрапаліта Макарыя і маскоўскіх баяр, каб «кровь бы ся христьянская невинная на обе стороны не разливали» і прапанавалі ім парадзіць Івану Васілевічу «абы з нашим государем миру и доброго пожитье похотел»[50]. Пасольства рыхтавалася ў строгай таямніцы, апроч Чорнага і Гальшанскага пра яго ведалі Іван Гарнастай ды сам пасол. Такая таямнічасць тлумачылася апаскай Радзівіла, што палякі пастараюцца перашкодзіць пасольству. Каб не выклікаць у іх падазрэнняў, паслом у Масковію Чорны адправіў не дзяржаўных вяльмож, а прыватную асобу - купца Дзяменція.

Іван Васілевіч быў не супроць прадоўжыць тэрмін замірэння, але і цяпер злаваўся, што ў грамаце няма царскага тытулу. Выпраўляючы сваіх паслоў да Радзівіла, ён загадаў перадаць першаму дыгнітарыю ліцьвінаў, што царскі тытул даў маскоўскім уладарам імператар Максіміліян і царом яго называе турэцкі султан. Чорны дыпламатычна заявіў паслам, што пра наданне маскоўскім князям царскага тытулу нічога не «ведамо», а калі іншыя хрысціянскія венцаносцы не называюць Івана царом, то і літоўскаму ўладару «тым именем именовать брата своего, вашего государя не годитца». Што ж тычыцца турэцкага султана, «они яко завжды о том мыслили, абы межы государей християнских невзгоды видели и справы и обычеи своих именований у християнство уводили»[51]. Радзівіл далікатна намякнуў Івану Васілевічу, хай прызнаюць яго царом у Эўропе, а пасля ўжо і ў Літве прызнаюць.

Лівонія ўжо не была той пагрозлівай краінай, якая непакоіла сваіх суседзяў войнамі. Доўга яна залечвала раны пасля паразы ад Масковіі ў 1518 годзе, а моц Лівонскага ордэна засталася толькі ў аповедах кронік. Мір прыйшоўся даспадобы лівонцам. Багацела з гандлю Рыга і яе жыхары. Бесклапотна пачувалі сябе ў сваіх замках і маёнтках феадалы, балявалі і весяліліся, ганялі звера ў лясах. Ордэнскія рыцары забыліся пра былую славу сваіх папярэднікаў і зброю насілі, як упрыгожанне. Не мужнасцю і подзвігамі выхваляліся, а хто каго перап'е ў карчме або поспехамі гульні ў косці. Лівонскі краніст Бальтазар Русаў са скрухай прызнаў: «...чым далей, тым больш, з дня ў дзень, сярод уладароў ды іх падданых пашыраліся вялікая самаўпэўненасць, гультайства, фанабэрыя, раскоша і пахвальба, разбэшчанасць і бязмерная распуста і бессаромнасць»[52]. Нават магістры Ордэна і біскупы і тыя «ўпалі ў такую распусту, што сорамна аб гэтым і нагадваць»[53]. Ордэн уяўляў зборышча мужчын, якія не ведалі, куды прыкласці свае сілы. Стары магістр Генрых фон Гален лепшым сродкам выратаваць Ордэн ад поўнай згубы бачыў у вайне. Так спадзяваўся ён вярнуць сваім рыцарам баявы дух. Ні з Масковіяй, ні з Літвой Ордэн не асмеліўся памерацца сіламі. Ахвярай будучай перамогі было выбрана герцагства Прусія. Ордэнскія саноўнікі разлічвалі зброяй выгнаць адтуль герцага Альбрэхта і аднавіць уладу Тэўтонскага ордэна. Фінансавую дапамогу рыцарам абяцаў брушнвейскі князь. Праз шпікаў Альбрэхт даведаўся пра небяспеку свайму герцагству. Яшчэ ў 1552 годзе Альбрэхт прапаноўваў Жыгімонту Аўгусту далучыць Лівонію да Вялікага Княства Літоўскага. І вось ён зноў вярнуўся да гэтай думкі.

У палове жніўня 1554 года ў Вільню да Жыгімонта Аўгуста прыехаў прускі пасол Бранд, які і нагадаў вялікаму князю даўнейшую Альбрэхтаву прапанову наконт Лівоніі. План Альбрэхта быў просты і, здавалася, надзейны. Альбрэхт планаваў з дапамогай стрыечнага брата Жыгімонта Аўгуста рыжскага архібіскупа Вільгельма пасадзіць на месца рыжскага каад'ютара (наступніка) князя Мекленбургскага Крыштофа. А пасля таго як Крыштоф стане магістрам, дык зліквідуе Ордэн і прызнае сябе васалам Літвы, а Жыгімонт Аўгуст абвесціць яго герцагам Лівоніі.

Бранд падзяліўся планамі Альбрэхта з Чорным. Тлумачыць Радзівілу выгады далучэння Лівоніі да Вялікага Княства не трэба было. Лівонія - гэта выхад да мора такіх жыццёва важных рэгіёнаў Літвы, як Полаччына і Віцебшчына, гэта пашырэнне гандлю з Эўропай. Лівонія з яе замкамі прыкрыла б ліцьвінскія землі ад магчымага ўдару маскоўскіх рацей з флангу. Лёгкасць і бяскроўнасць авалодання Лівоніяй падкупіла і Радзівіла, і Жыгімонта Аўгуста. А тое, што да іх далучыўся ордэнскі ландмаршал Яспар фон Мюнстэр, і ўвогуле прымусіла забыцца пра сумненні і ваганні.

І ўсё спачатку было добра. Крыштоф напрыканцы кастрычніка 1555 года заявіўся ў Кралевец і збіраўся ў Лівонію. Альбрэхт хацеў, каб Жыгімонт Аўгуст як апякун рыжскага біскупства афіцыйна паведаміў лівонскім уладам аб прыездзе Крыштофа. Вялікага князя ў Вільні Альбрэхтаў пасол не застаў, аднак Чорны ўзяўся за свой кошт выправіць пасольства ў Лівонію. Да магістра і архібіскупа паехаў Каспар Ласкі. Тут і высветлілася, што не ўсё так добра, як гэта ўяўлялася. Генрых фон Гален заявіў Радзівілаўскаму пасланцу, што для выбару Крыштофа каад'ютарам трэба згода не толькі архібіскупа, але і другіх лівонскіх прадстаўнікоў. І ў Галена быў свой кандыдат - комтур Феліна (зараз горад Вільяндзі ў Эстоніі) Вільгельм фон Фюрстэнберг. Пад уплывам магістра прадстаўнікі лівонскіх станаў каад'ютарам абралі менавіта Фюрстэнберга. Даведаўшыся, што на баку Вільгельма і Крыштофа стаіць Жыгімонт Аўгуст і Альбрэхт, магістр паспяшыў падрыхтаваць войска і запрасіў дапамогі ў імператара і ў нямецкіх герцагаў. Жыгімонт Аўгуст, які не вельмі жадаў абцяжарваць сябе новымі клопатамі ды яшчэ сварыцца з імператарам, з палёгкай гатовы быў паставіць кропку ў «лівонскай справе». Чорны таксама не настойваў на ажыццяўленні плана далучэння да Вялікага Княства Лівоніі, асцерагаўся, што гэта давядзе да вайны.

Можа, усё і скончылася б непаразуменнем паміж магістрам і рыжскім архібіскупам, калі б нецярплівы Мюнстэр не пачаў дзейнічаць. Разлічваў ён на тое, што Жыгімонт Аўгуст не кіне яго на волю лёсу. Ордэнскае войска, якое ўзначаліў Вільгельм фон Фюрстэнберг, разбіла атрад Мюнстэра. Мяцежны ландмаршал уцёк у Літву, дзе заклікаў Чорнага схіліць вялікага князя да вайны з Ордэнам. Пра тое самае неўзабаве прасіў Чорнага і архібіскуп Вільгельм. Становішча яго было нялёгкае. Ратуючыся ад рыцараў, Вільгельм схаваўся за кукейноскія сцены. Ненадзейная абарона, і гэта разумеў архібіскуп. Ягоны ліст да прускага герцага Альбрэхта з просьбай прыслаць 10 тысяч ваяроў перахапіў Фюрстэнберг. Стала ясна, наколькі небяспечны для рыцараў архібіскуп - рыхтуе Ордэну згубу. Гален выправіў Фюрстэнберга з войскам на Кукейнос. Чорны праз свайго пасла Каспара Ласкага запэўніваў Вільгельма, што не пакіне яго без дапамогі. Але як дапамагчы? Варта заступіцца са зброяй, дык паміж Літвой і Ордэнам пачнецца вайна. А Чорны быў супраць праліцця крыві. Да вайны падштурхоўваў і Альбрэхт, устрывожаны весткай, што лівонскія рыцары рыхтаваліся высадзіцца ў Прусіі. З другога боку на Чорнага насядалі Мікалай Руды і Гаранім Хадкевіч, якія ўзначалілі ліцьвінскае войска і прагнулі перамогі над Ордэнам.

Так і не прыйшла да архібіскупа ўзброеная дапамога з Літвы. Кукейнос захапілі рыцары, а Вільгельм апынуўся ў вязніцы. У ліпені 1556 года каля Салат рыцарскае войска сустрэлася з ліцьвінскім войскам, толькі мяжа падзяляла іх. Руды нецярпліва чакаў гаспадарскага дазволу на баявыя дзеі. Магістр Гален паслаў да Чорнага спытацца, дзеля чаго на лівонскай мяжы стаіць ліцьвінскае войска. Адказ Радзівіла, што гэта перасцярога з-за неспакойнага становішча ў Лівоніі, не задаволіў Галена. У Ордэне падазравалі, што Літва падрыхтавалася да паходу ў Лівонію. Трывогі рыцараў не былі дарэмнымі. Паны-рада выступалі за вайну і быць ёй, калі б Чорны не ўтрымаў Жыгімонта Аўгуста, нагадаўшы яму куды больш сур'ёзную пагрозу, чым Ордэн, - Масковію. 13 ліпеня Чорны прыняў у Вільні лівонскіх паслоў. Яны хацелі ведаць умовы, па якіх можна заключыць мір, і пачулі, што аб міры не можа быць ніякай размовы, пакуль Вільгельм сядзіць у няволі. З такім адказам Чорнага лівонскія паслы вярнуліся ў Рыгу. А ў Вільні тым часам кіпелі спрэчкі. Адныя з паноў-рады падтрымлівалі Чорнага, другія, наадварот, выступалі за вайну, а сярод іх Руды, Гаранім Хадкевіч і Станіслаў Давойна. Маскоўскі пасол Алфёраў пісаў, што Руды і Хадкевіч «паміж сабой сябры, а недруг ім абодвум ваявода віленскі і паміж сабой б'юцца смяротным боем»[54].

Довады Чорнага, што вайна з Лівоніяй немінуча прывядзе да больш цяжкай вайны з Масковіяй, ягоныя апаненты не прымалі. Саюзнікаў Чорны знайшоў у асобе біскупаў Пратасевіча і Даманоўскага. Відаць, сапраўды нялёгка давялося Радзівілу, калі ён, кальвініст, вымушаны быў звяртацца па дапамогу да каталіцкіх біскупаў. Але і ў прыхільнікаў вайны быў моцны саюзнік - прускі герцаг Альбрэхт. Ягоныя паслы паведамілі Жыгімонту Аўгусту, што Прусія гатова выступіць супраць Лівоніі. Гэтая навіна натхніла Рудога і ягоных паплечнікаў, і яны не адступалі ад свайго патрабавання. Толькі Чорны заставаўся непахісным, заявіўшы, што пакуль жывы - не дапусціць вайны з Лівоніяй. Жыгімонт Аўгуст не прымаў канчатковага рашэння. Ён таксама рад быў пазбегнуць вайны, але і праігнараваць волю слуг Марса не мог. Неўзабаве з'явілася надзея, што «лівонскае пытанне» вырашыцца мірна. У Вільню прыехаў ордэнскі пасол Мельхіер Фолкерсам, які ад імя Вільгельма фон Фюрстэнберга прапанаваў Чорнаму заключыць мір. Фолкерсам паведамляў, што лівонскія станы абяцалі прызнаць рыжскім архібіскупам зняволенага Вільгельма, а Крыштофа - каад'ютарам. Прадугледжваўся ў дамове і саюз супраць Масковіі. Калі ж дайшло да справы, дык высветлілася, што Фолкерсам не мае паўнамоцтваў ад лівонскіх станаў, і размовы пра мір засталіся толькі размовамі. Ад пасла рэвельскага біскупа Чорны даведаўся, што Фолкерсам звычайны шпік, які прыехаў выведаць пра настроі ў Літве. Тым не менш Чорны зразумеў, што і ў Лівоніі супраць абвастрэння адносін з Літвой, а значыць лівонцы на парозе таго, каб прыняць ліцьвінскія ўмовы. Разумным было б не падганяць падзеі. З гэтым згадзіўся і Жыгімонт Аўгуст.

14 верасня ён выехаў у Польшчу, даручыўшы Чорнаму кіраваць Вялікім Княствам.

Палякі радзілі Жыгімонту Аўгусту пачаць вайну з Лівоніяй. А тут яшчэ стала вядома, што ад рукі рыцараў загінуў пасол Чорнага Каспар Ласкі. Устрывожаны Жыгімонт Аўгуст вярнуўся ў Вільню, каб на месцы разабрацца, што рабіць далей. Было вырашана склікаць шляхецкае апалчэнне і дэманстрацыяй сілы прымусіць Лівонію прыняць ліцьвінскія ўмовы. Летам 1557 года ліцьвінскае войска было сабрана - 70 тысяч ваяроў. Што магла выставіць супраць Лівонія? Ордэн - 5 тысяч вершнікаў ды біскупства - 12 тысяч, яшчэ 12 тысяч конніцы і 20 тысяч пяхоты на дапамогу Лівоніі сабралася ў Нямеччыне. Значная колькасная перавага была на баку Літвы. Ну, а калі ўлічыць, што лівонскія ваяры за мірным часам даўно развучыліся ваяваць, дык лівонскае войска падобна было на ўзброены натоўп. Ва ўсёй Лівоніі ледзь знайшлі чалавека, які ўмеў на барабане выбіваць баявыя загады. Толькі хмяльныя напоі і падымалі дух лівонскіх ваяроў.

Толькі не лаўры дасталіся Радзівілу, а дакоры і абвінавачванні.

Як сведчыць Алфёраў, паны і шляхта скардзіліся на Радзівіла, маўляў, «падымаў віленскі (ваявода) караля на лівонскіх немцаў, а зямлі... у той вайне вялікая страта... жываты свае ў той службе паклалі, а прыйшоўшы... на ўкраіну на нямецкую, ваявода віленскі караля вярнуў, а сабе... прыдбаў вялікія выгоды, а яны за тое ваяводу ўсе яго людзі не любяць, і чорныя людзі ўсе на яго скардзяцца, кажуць гвалт ад яго вялікі»[55]. Сведчанне Алфёрава дапамагае нам уявіць, у якой маральнай атмасферы даводзілася Чорнаму жыць і працаваць. Як кажуць: «Няма прарока ў сваёй Айчыне». Прынцып мірнага вырашэння канфлікту, які так упарта адстойваў Чорны, быў незразумелым для ягоных сучаснікаў. На той час панавалі іншыя прынцыпы. Лепшы сродак дамагчыся свайго - сіла, нават калі яна прынясе часовую выгоду, а ў перспектыве можа стаць і бядой. Аднак мала хто думаў пра будучае, большасць жыла сённяшнім днём, а калі і задумвалася, дык не далей заўтрашняга дня. А Чорны разглядаў падзеі ў іх развіцці - да чаго, урэшце рэшт, яны могуць прывесці, што яны прынясуць не сёння, а праз год, праз дзесяткі гадоў. І ніяк не верылася панам-радзе і шляхце, што Чорны рупіцца пра дзяржаву, а не шукае сабе карысці. Было б памылкай растлумачыць «нелюбоў» да Радзівіла толькі блізарукасцю і недальнабачнасцю ягоных сучаснікаў. Вядома, гэта і следства ягонай вялікай улады і багацця, што выклікала зайздрасць, гэта і злосць на першага вяльможу за панесеныя страты падчас паходу на Лівонію. А галоўная прычына «нелюбові» да Радзівіла - гэта тое, што менавіта ён узяўся за чорную працу - ажыццявіць аграрную рэформу ў Вялікім Княстве.

Вечная бяда Вялікага Княства - пустая скарбніца. Ні падаткі, ні надзвычайныя зборы не кампенсавалі выдаткі на дзяржаўныя расходы. Трэба было шукаць іншыя крыніцы грошай. Жыгімонт Аўгуст скарыстаў вопыт маці, каралевы Боны. Тая ў сваіх уладаннях правяла рэформу, сутнасць якой заключалася ў тым, каб даць сялянам стандартныя зямельныя ўчасткі - валокі. За карыстанне валокамі сяляне і павінны былі плаціць падатак або выконваць дзяржаўныя павіннасці. Землі гарадоў, што не мелі магдэбургскага права, разбіваліся на валокі, за якія гараджане таксама мусілі плаціць падатак. Апроч таго, рэформа прадугледжвала і рэвізію велікакняжацкіх пушчаў з мэтай уладкавання лясной гаспадаркі і прыняцце мераў супраць злоўжыванняў пры карыстанні ляснымі багаццямі. Царкоўная дзесяціна замянялася наданнем кожнаму прыходу адной ці дзвюх валокаў, вызваленых ад плацяжоў. Адначасова меркавалася праверыць у паноў і шляхты правы на карыстанне зямлёю. На думку Жыгімонта Аўгуста, падобная рэформа садзейнічала б «прымнажэнню гаспадарскіх пажыткаў». Правядзенне рэформы Жыгімонт Аўгуст даручыў Мікалаю Чорнаму, выдаў прывілей, каб рэвізоры «в тую службу ставленые способляли ся наукою, помочъю и обороною...»[56] віленскага ваяводы. Як толькі стала вядома, што Жыгімонт Аўгуст збіраецца «ўзводзіць навіну», дык шляхта паспяшалася выказаць пратэст і незадавальненне. Праверка правоў на зямлю выявіла, што шмат хто незаконна прыбраў да рук дзяржаўныя землі. Рэвізоры вярталі захопленыя ўчасткі і прыпісвалі іх да дзяржаўных уладанняў. Сустракаліся і такія шляхціцы, якія не толькі не прадставілі дакументаў на права мець зямлю, але і не мелі пацвярджэння свайго шляхецтва. Гаспадарскую канцылярыю завалілі скаргамі і просьбамі не мерыць шляхецкія землі на валокі. Незадаволенымі былі і мяшчане дзяржаўных гарадоў. Паменшылася роля гарадскіх сходаў і ўзрасла ўлада пастаўленых вялікім князем войтаў. Непакоіліся і сяляне. Свабодным пагражала закабаленне ў стан цяглых сялян, а таму і яны падавалі чалабітныя ў канцылярыю аб захаванні іх ранейшага становішча. Цяглым сялянам не падабалася тое, што яны замацоўваліся за зямлёй і тым самым пазбаўляліся апошняй волі. А паколькі Мікалай Чорны праводзіў рэформу, дык ён і стаў у вачах людзей прычынай «бяды», яму і слалі праклёны. Да гонару Чорнага, ён уважліва адносіўся да скаргаў і просьбаў, што паступалі ў дзяржаўную канцылярыю. Гэтак, у адказ на чалабітную Упіцкай воласці канцлер асабіста выязджаў на месца і, пераканаўшыся ў цяжкім становішчы насельніцтва, дамогся ад Жыгімонта Аўгуста змяншэння там падаткаў[57]. І ўсё ж якія б добрыя намеры ні меў Чорны, як бы ні апраўдваліся яго дзеянні дзяржаўным інтарэсам, яго «ўсе не любілі».

А ў 1556 годзе, паводле паведамлення маскоўскага пасла, Чорнага хацелі нават забіць. У гэты час цяжка захварэў Жыгімонт Аўгуст, і лекары ўжо не ўтойвалі таго, што выратаваць яго нельга. Усе чакалі смерці ўладара і паны-рада думалі запрасіць на велікакняжацкі пасад вугорскага караля Ўладзіслава. Аднак стала вядома, што Чорны адправіў ліст да імператара з просьбай пасля смерці ЖыгімонтаАўгуста пасадзейнічаць «быць яму на Віленскім княжанні Літоўскім»[58]. План Чорнага стаць вялікім князем не падабаўся дзяржаўным мужам Літвы, нават Мікалай Радзівіл Руды і той выступіў супраць брата. А паколькі перашкодзіць Чорнаму рэальнай сілы ў іх не было, дык вырашылі забіць яго. І калі б Жыгімонт Аўгуст не выздаравеў, можа, услед за ім на той свет адправіўся б ягоны першы дарадчык.

Не любілі Чорнага і за актыўную дзейнасць на ніве рэфармацыі каталіцкага касцёла. Хіба магло падабацца католікам тое, што Радзівіл зачыняў у сваіх уладаннях касцёлы, выганяў ксяндзоў і адчыняў кальвінскія зборы або на ўвесь голас называў католікаў «ерэтыкамі», а папу - «стодам рымскага капішча... сейбітам зеліва, антыхрыстам, сляпым павадыром з пароды яшчарак»[59]. Вядома ж, не падабалася. Вярхі каталіцкай царквы ў Польшчы і Літве малілі Жыгімонта Аўгуста забараніць Чорнаму прапаганду Рэфармацыі. Аднак і ад самога Жыгімонта Аўгуста Чорны дамагаўся пераходу ў пратэстанцтва. Нават угаварыў яго наведаць пратэстанцкую службу. Але ці маглі гэта дапусціць католікі? Калі Жыгімонт Аўгуст у суправаджэнні Чорнага адправіўся ў збор, насустрач ім выбег дамініканец Кіпрыян. Ён схапіў за аброць каралеўскага каня і ўсклікнуў: «Продкі вашай мосці ездзілі на малітву другой дарогай, вунь той»[60] і паказаў на каталіцкі храм. І Жыгімонт паехаў да касцёла.

Поспехі Чорнага ў Рэфармацыі ўстрывожылі каталіцкі клер у Літве. У Вільню нават прыехаў у 1555 годзе папскі легат Алаіз Ліпамані, каб ратаваць касцёл. Аднак і легат быў бяссільны перад Радзівілам. Як прызнаваўся адзін з сучаснікаў: «Касцёлы ў Літве заняпалі, бо ўсіх пацягнуў за сабой Радзівіл, не толькі поглядамі рэлігійнымі, але сваім аўтарытэтам, бо ён шмат значыць і шмат можа зрабіць, больш чым усе разам узятыя біскупы»[61]. Ліпамані абмежаваўся пісьмовай дыскусіяй з Чорным, назваўшы яго ерэтыком і грэшным чалавекам. І атрымаў адказ: «Той ваш занятак рымскі сабе імя справіў, што не трэба па іншых знаках у вас ерэтыка пазнаваць»[62]. У гэтай дыскусіі з папскім легатам Чорны выказаў свой погляд на рэлігію: ён адмаўляў вяршэнства папы над касцёлам, маўляў, яна ўзурпавана, не прызнаваў культу святых, бо Хрыстос не завяшчаў іх адпраўляць. Пост лічыў выдумкай «папістаў». Не верыў ён у чысцілішча і пакуты пекла. Выступаў за ўжыванне мовы «айчыннай» у набажэнстве і малітвах. Дарэчы, за ягоны кошт у Нясвіжы ў 1562 годзе Сымон Будны выдаў беларускамоўны «Катэхізіс», а польскія кальвіністы выдалі ў Берасці «Святое пісьмо», перакладзенае на польскую мову. Зразумелая тая нянавісць каталіцкіх і праваслаўных святароў да Чорнага. Над касцёлам і царквой у Літве навісла смяротная пагроза. Ва ўсіх 700 каталіцкіх парафіях у Вялікім Княстве ў 1566 годзе ўцалела адна тысячная частка католікаў. Пахіснуліся і пазіцыі праваслаўнай царквы. Гэтак, у адным Наваградскім ваяводстве было зачынена 650 праваслаўных цэркваў[63].

Несумненна, што Чорны падыходзіў да Рэфармацыі і з палітычнымі мэтамі. Пазбавіць касцёл і царкву іх багатых уладанняў, за якія яны не неслі цяжару абароны краю, але затое шчодра жывіліся ягонымі багаццямі; адхіліць святарства ад дзяржаўных і свецкіх спраў. Зрэшты, і шляхта выступала з такімі патрабаваннямі на Берасцейскім (1544) і Віленскім (1547) соймах. Так што Чорны выказваў погляды найбольш прагрэсіўнай часткі грамадства, якая жадала абнаўлення духоўнага жыцця, каб скінуць панаванне сярэднявечнай закасцянеласці.

Рэфармацкую царкву Мікалай Радзівіл разглядаў і як выйсце са становішча рэлігійнага падзелу народу на праваслаўных і католікаў. Улада і багацце дазвалялі Радзівілу з'яднаць ліцьвінаў у хрысціянскім братэрстве абноўленай і народнай царквы. Каб хапіла яму часу, дык Літва магла стаць пратэстанцкай краінай. Не хапіла.

Збліжэнне Лівоніі з Літвой занепакоіла маскоўскага ўладара Івана Жахлівага, бо перашкаджала ягоным планам выхаду Масковіі да Балтыйскага мора. Пасля заваёвы Казанскага і Астраханскага ханстваў Іван Жахлівы рыхтаваўся да захопу Лівоніі, нават у граматах ужо тытулаваў сябе гасударом Лівонскім. Спадзяваўся Іван на лёгкую перамогу, і вось у Лівоніі з'явіўся саюзнік - Літва. Іван Жахлівы чакаць не стаў. Зачэпку для пачатку вайны ён знайшоў - дэрпцкі біскуп не плаціў даніну паводле даўняга пагаднення з Масковіяй. У студзені 1558 года маскоўскае войска рушыла на Лівонію.

Ордэн звярнуўся па дапамогу да шведскага караля Густава Вазы, але той, палохаючыся Масковіі, адмовіўся заступіцца за Лівонію. Рэвельскі магістрат шукаў паратунку ў Даніі, ды толькі дацкі кароль Хрысціян ІІІ не адважыўся сварыцца з маскавітамі. Заставалася лівонцам прасіць абароны ад ворага ў Літвы. Іван Жахлівы прадбачыў гэты варыянт і паспрабаваў нейтралізаваць Літву, звязаўшы ёй рукі мірнай дамовай. У Вільню прыехаў маскоўскі пасол Раман Алфёраў і прапанаваў ад імя свайго ўладара пачаць перамовы пра мір і саюз супраць Крымскага ханства.

І ўсё адбывалася, як задумаў Іван. Сапраўды, паны-рада з захапленнем прынялі ягоную прапанову, але... Адзіным, хто разгадаў хітрасць Івана, быў Мікалай Радзівіл Чорны. Той, хто глядзіць далёка, той і разумее, што і да чаго дзеецца сёння. Згадзіцца на саюз з Масковіяй супраць Крымскага ханства - зрабіць ласку Івану Жахліваму, дазволіць яму без боязі за свой тыл забраць Лівонію. Крымскае ханства можа стаць саюзнікам Літвы. Чорны пераканаў вялікага князя і паноў-рады не згаджацца на саюз супраць Крыма, а мір з Масковіяй трымаць. Сам Чорны і адказаў паслу, сустрэўшыся з ім: «Вы приехали от государя к нашему государю о покое государском с добром: и государю то нашему за честь с вашим государем хотят дружбы и братства и о християнстве стоять заодин, да в дружбе бы меж государей была правда»[64]. Нагадаў Чорны, што крымскі хан «посаженник» турэцкага султана, а той памірыўся да «сями колен» з Жыгімонтам Аўгустам. І хаця за «неправду» і трэба выгнаць хана з Крыма, але турэцкі султан будзе помсціць «нашему государю». А на заканчэнне Чорны адкрыта прызнаўся: «Да лихи вы, верить нельзя, ничем вас не утешить»[65].

Гэтым разам справа не дайшла да міру - зноў з-за спрэчак аб «отчинах». Пасол Васіль Тышкевіч настойваў на вяртанні Літве Смаленска: «А гасудару нашаму не ўзяўшы сваіх вотчын, нельга мірыцца - які гэта мір узяў ды не аддаць»[66]. Іван Жахлівы ў адказ заявіў, што не толькі Смаленск «вотчына наша спрадвечная», але Кіеў, Валынь, Падолле, Полацак і Віцебск. Незгаворлівасць ліцьвінаў раззлавала Жахлівага, і ўжо нават на замірэнне ён не згадзіўся. Што датычыцца Лівоніі, дык Іван таксама прама і ясна адказаў: «Віфлянты спрадвечныя нашыя даншчыкі»[67].

І маскоўскае войска здабывала свайму ўладару Лівонію. Пала Нарва, на міласць пераможцаў здаўся Дэрпт, а за ім і Негаўз. Магістр Вільгельм Фюрстэнберг на чале ордэнскага войска ўцякаў ад ворага. Лёс Лівоніі, здавалася, быў вырашаны - стаць вотчынай Масковіі. Фюрстэнберг склаў з сябе абавязкі магістра, перадаўшы ўладу над Ордэнам маладому Готгарду Кетлеру. Надзеі свае Кетлер ускладаў на Жыгімонта Аўгуста. Яшчэ раней, у лютым 1559 года, разам з пасламі рыжскага архібіскупа ездзіў ён у Кракаў прасіць у караля польскага заступніцтва ад Масковіі. Жыгімонт Аўгуст спаслаўся, што без рады польскіх станаў і без «правых падстаў» не можа дапамагчы Лівоніі. Тады Кетлер звярнуўся да Жыгімонта Аўгуста як да вялікага князя літоўскага, абяцаючы Літве частку лівонскіх зямель. Можа, і зараз Жыгімонт Аўгуст адмовіў бы, але на ягоную бяду ў Кракаве быў і Чорны. А ён добра разумеў тую небяспеку, што пагражае Літве ў выніку захопу маскавітамі Лівоніі. Масковіі выпадала б зручная магчымасць ударыць па Літве з флангу, а галоўнае, што з заваёвай Рыгі гандаль Полаччыны і Віцебшчыны трапляў у залежнасць ад новых гаспадароў гэтага горада - непрымірымых ворагаў ліцьвінаў. Лівонію трэба было ратаваць і пазіцыя Чорнага вызначыла пазіцыю Жыгімонта Аўгуста. Вялікі князь згадзіўся дапамагчы Лівоніі, было вырашана скласці ліцьвіна-лівонскае пагадненне аб сумесных дзеях супраць Масковіі. Вярнуўшыся ў Літву, Чорны ўзяўся агітаваць паноў-рады падтрымаць рашэнне Жыгімонта Аўгуста. Мала таго, ён ідзе яшчэ далей. Чорны паспрабаваў схіліць Рыгу прыняць падданства Літвы. Радзівілаў пасол Ян Борылен 7 траўня 1559 г. выступіў у рыжскім магістраце: «Пан ваявода віленскі не хоча дапусціць, каб слаўнае месца заняпала і прапануе ад сябе з-за сваёй зычлівасці, калі хочуць быць абаронены пад тыраніі маскоўскага князя, паддацца Жыгімонту Аўгусту. На другіх умовах кароль не будзе абараняць Рыгу»[68]. Гэтая прапанова была падобна на ўльтыматум. Рыжскі магістрат яшчэ спадзяваўся выратаваць горад ад маскоўскай заваёвы з польскай дапамогай і без такой кабальнай умовы. Радзівіл атрымаў адмову, толькі гэтая няўдача не парушыла ягонай задумы далучыць Лівонію да Літвы. Што ж, паспяшаўся, лепш пачакаць, калі Лівонія сама на каленях стане прасіць Літву прыняць яе да сябе. Як і было вырашана, у жніўні Кетлер прыехаў у Вільню скласці з Жыгімонтам Аўгустам дамову. Ён прасіў на сойме не пакідаць Лівонію на волю маскавітаў, бо гэта пагражае і Літве, суседні пажар трэба тушыць, калі не з-за прыязнасці да суседа, дык дзеля сваёй небяспекі і выратавання. Папярэдняя агітацыя Чорнага дала свой плён - шляхта і паны-рада выступілі за абарону Лівоніі. Адзінае, чаго яны не прынялі, дык просьбу Кетлера, каб і Польшча ўдзельнічала ў дамове. Літва сама ў сілах абараніць Лівонію. 31 жніўня 1559 года Кетлер падпісаў дамову. Паводле яе, магістр перадаваў Ордэн разам з ягонымі ўладаннямі пад апеку вялікага князя літоўскага, які атрымаў у заклад ордэнскія замкі Боўск, Рэжыцу, Люцын, Дынабург і Зельбург і землі ад ліцьвінскай мяжы па Дзвіне да Ашэрадана. Закладзеныя землі і замкі Ордэн мог пасля вайны выкупіць за 600 000 гульдэнаў. Жыгімонт Аўгуст абавязаны быў патрабаваць ад Івана Жахлівага вывесці маскоўскае войска з Лівоніі, вярнуць назад нарабаванае і палон, а ў выпадку адмовы абараняць Лівонію зброяй. Да гэтай дамовы 15 верасня 1559 года далучыўся і архібіскуп рыжскі, аддаўшы Жыгімонту Аўгусту ў заклад замкі Марыенгаўзен, Леневард з правам іх выкупа за 100 000 гульдэнаў.

Ліцьвінскія станы аднадушна выказалі жаданне змагацца з маскавітамі.

Чорны па-ранейшаму выступаў за мір з Масковіяй і, перш чым ісці біцца за Лівонію, варта было б паразумецца з царом Іванам. Затое польскія саноўнікі патрабавалі ад Жыгімонта Аўгуста «стаць» за лівонскую зямлю і не слаць у Маскву пасольства, а ў выпадку адмовы пагражалі непадпарадкаваннем.

Жыгімонт Аўгуст пад уплывам Чорнага адправіў у Маскву дзяка Андрэя Івановіча. Апроч велікакняжацкай граматы са скаргамі на памежныя непаразуменні Івановіч прывёз і ліст Чорнага. Мікалай Чорны прасіў баяр угаварыць свайго гасудара спыніць вайну ў Лівоніі, бо яна можа перашкодзіць заключэнню вечнага міру паміж Літвой і Масковіяй. Адказ не суцешыў ні Чорнага, ні Жыгімонта Аўгуста: заступніцтва за Лівонію настроіць цара супраць Літвы. Услед за Івановічам прыехаў у Маскву пасол Марцін Валадковіч. Ён жа і паведаў баярам: «Ляхі цяпер усёю зямлёю хочуць таго, каб гасудар наш з вашым гасударом ваяваў і ваявода віленскі і Астафей аб тым стаяць моцна, каб кароль з гасударом вашым быў у любові. І ляхі з ваяводаю віленскім брань вялікую ўчынілі, а кажуць: ты ваявода памінкі ўзяў, рускаму гасудару служыш, а нам лівонскай зямлі ніяк не выдаці; а не стане кароль за лівонскую зямлю, і мы яго не пачнем за гасудара трымаць»[69]. Валадковіч прасіў баяр схіліць Івана выправіць пасольства ў Літву, «а там ужо безумоўна ваявода (Чорны. - В.Ч.) уступіцца за тое моцна, і паміж гасудароў любоў зробіць»[70]. Іван Жахлівы быў не супраць «любові» з Літвой, аднак не хацеў ахвяраваць дзеля гэтага Лівоніяй. Не прыняў ён заявы Жыгімонта Аўгуста, што Лівонія са згоды Ордэна і рыжскага архібіскупа «паддалася ў абарону... Вялікаму Княству Літоўскаму»[71].

Царскі пасол Мікіта Сушчоў прывёз грамату, у якой Іван яшчэ раз нагадваў пра тое, што Лівонія спрадвеку маскавіцкая данніца. Меў Сушчоў патаемны наказ «праведываць аб усіх тамашніх справах». Асабліва цікавіў Івана Чорны: «і што ваяводы віленскага справа з усімі людзьмі, што пра яго кажуць, ці любяць яго ці не любяць»[72].

Пасля Іванавай граматы Чорны не сумняваўся, што мірнымі перамовамі Лівонію не выратаваць - маскоўскі ўладар не адступіцца ад «сваёй вотчыны». Ягонае войска працягвала агнём і мячом дабываць «вотчыну»: узяло Марыенбург і Шмільтэн, спустошыла Курляндыю. Нанятыя Ордэнам ваяры, не атрымліваючы платы, пакінулі войска. Маскавітам заставалася толькі паспяшацца і пераможна закончыць паход. Перамога была блізкай. Не спыніў маскавітаў і прыход у Лівонію ліцьвінскага войска на чале з гетманам Мікалаем Рудым. Адразу ж на Лівонію выступіла новае войска з Андрэем Курбскім, якога блаславіў сам Іван Жахлівы: «Ідзі і перамагай»[73]. А ўслед паслаў яшчэ 60 тысяч ваяроў. Пад Эрмісам ордэнскае войска было разбіта, а пасля здалася цвержа Фелін. У палон трапіў былы магістр Фюрстэнберг.

Урад Вялікага Княства прапаноўваў Івану Жахліваму вывесці сваё войска з Лівоніі і ў сваю чаргу ліцьвінскае войска таксама пакіне яе. Іван адмовіўся. Абодва бакі спрачаліся з-за Лівоніі і не прызнавалі адзін у аднаго правоў на яе. І раптам Іван праз свайго пасла Хведара Сукіна папрасіў рукі адной з сясцёр Жыгімонта Аўгуста і гатовы быў заключыць мір і нават адмовіцца ад правабярэжнай часткі Лівоніі. Але і цяпер абодва бакі не дамовіліся паміж сабою. Жыгімонт Аўгуст згаджаўся на шлюб Івана са сваёй сястрой Кацярынай пры ўмове вяртання Літве Северскай і Смаленскай земляў і вываду маскоўскага войска з Лівоніі. Іван быў расчараваны, бо спадзяваўся ў якасці прыданага за нявесту атрымаць правы на Лівонію. Усе варыянты паразумення былі вычарпаны - заставалася вырашаць спрэчку зброяй. У сакавіку 1561 года Жыгімонт Аўгуст разаслаў вайсковыя лісты па Вялікаму Княству, заклікаючы паноў і шляхту станавіцца пад сцяг гетмана Мікалая Рудога. Збор войска быў назначаны на чэрвень у Зельбургу. У чэрвені 20-тысячнае войска пад кіраўніцтвам Рудога рушыла на лівонскую цвержу Тарваст.

Пад новымі ўдарамі маскавітаў пачалася палітычная агонія Лівоніі. Кожны думаў толькі пра выратаванне. Эзельскае біскупства за 20 тысяч талераў прызнала сваім біскупам брата дацкага караля Магнуса, які марыў завалодаць Рэвелем і Курляндыяй. А Рэвель паддаўся пад шведскую ўладу. Каб спыніць распад Лівоніі, Чорны прапанаваў Жыгімонту Аўгусту ўдарыць па шведах і выгнаць іх з Рэвеля. Нават раіў Рудому выступіць з войскам на Рэвель. Жыгімонт Аўгуст баяўся вайны са Швецыяй і не паслухаўся Чорнага. Вінаватым у страце Рэвеля назвалі Кетлера, які не настояў перад рэвельскім магістратам на размяшчэнні ў горадзе ліцьвінскага гарнізона. Наступныя навіны былі яшчэ горшымі. Прускі герцаг Альбрэхт паведамляў, што Швецыя, Масковія, Ангельшчына і Любэк збіраюцца ўтварыць кааліцыю з мэтай падзелу Лівоніі. Любэкскія купцы прыслалі ў Нарву 12 караблёў са зброяй для маскавітаў. Стала вядома, што і Кетлер думае пра сваё ратаванне і гатовы перайсці пад шведскую апеку з умовай прызнання яго герцагам Лівоніі.

Жыгімонт Аўгуст паслаў у Рыгу Чорнага з паўнамоцтвамі заключыць новае пагадненне Лівоніі з Літвой. Аднак мэта Радзівіла была іншай: схіліць лівонскія станы далучыць Лівонію да Літвы. Не ўпэўнены ў тым, што Жыгімонт Аўгуст згодзіцца на гэта, Чорны ўтоіў сваю задуму ад вялікага князя. Браў ініцыятыву на сябе. Напрыканцы чэрвеня 1561 г. Чорны прыбыў у Рыгу. Каб надаць свайму пасольству ўрачысты і велічны характар, акружыў сябе світай больш за тысячу чалавек. Вось як апісвае ўезд Радзівіла ў горад краніст Русаў: «...Ён (Чорны. - В.Ч.) у жніўні з вялікай шыкоўнасцю і велічнасцю ўехаў у Рыгу; з ім было шмат людзей чужых народнасцей: армянаў, туркаў, татараў, падольцаў, маскоўцаў і валахаў, а таксама немцаў, палякаў і ліцьвінаў. Ён аб'язджаў з імі ўвесь горад, пры гэтым шмат хто, убачыўшы столькі іншаземцаў, кожнага ў асаблівым адзенні і ўзбраенні і з асаблівай музыкай, дзівіліся і сумавалі аб тым, што ў іх айчыне і на вуліцах хрысціянскага горада Рыгі з'явілася столькі незвычайных, чужых і барбарскіх людзей. Глядзець на гэтых людзей, якія ехалі міралюбна па горадзе, было для кожнага горам і сумам, што за жах і жалоба былі б, калі б яны сталі варожа абкладаць або кіраваць хрысціянскім горадам?»[74]. «Прагулка» па Рызе стала своеасаблівым паказам сілы. Яшчэ адзін напамін лівонцам, хто павінен дыктаваць умовы - той, у каго сіла. Паколькі дзяржаўная скарбніца была пустой, дык гэтае пасольства поўнасцю аплаціў Чорны. Паказ «сілы» каштаваў яму 10654 польскіх злотых[75].

На перамовах з магістрам і архібіскупам Радзівіл даведаўся, што Лівонія ўжо не мае сіл весці вайну з Масковіяй. Лівонцы спрачаліся - пад чыю ўладу падацца і аднадушна клялі Ордэн, на які звалілі ўсю віну ў бедах краю. Самі ж рыцары згодны распусціць Ордэн і стаць свецкімі людзьмі. Было ясна, што ў лівонцаў няма выбару, і яны змірыліся з думкай, што выратавацца ад маскоўскай няволі можна толькі ахвярай палітычнай незалежнасці Лівоніі. Не было выбару і ў Радзівіла, бо пакінуць Лівонію на расправу Масковіі - значыць нанесці ўдар і па Літве. Пытанне трэба было ставіць прама - далучэнне Лівоніі да Літвы. У пачатку верасня ў ліцьвінскім стане сабраліся магістр, архібіскуп рыжскі, дэпутаты з гарадоў Рыгі, Вольмара і Вендэна, прадстаўнікі рыцарства і дваранства. Радзівіл пацікавіўся, якім чынам яны збіраюцца выратаваць Лівонію, калі замест аднаго ворага з'явілася яшчэ некалькі, а вялікі князь літоўскі абяцаў дапамагчы ваяваць толькі супраць Масковіі. Жыгімонт Аўгуст, выконваючы свае саюзныя абавязкі, паслаў войска на маскавітаў, аднак лівонцы нічога не рабілі дзеля абароны свайго краю. Нанятыя нямецкія ландскнехты замест гераічнай смерці на полі сечы выбралі золата і, падкупленыя маскавітамі, здавалі ім замкі і гарады. Нельга дапамагчы Лівоніі, пакуль яны не вырашаць сваіх унутраных спраў. А паколькі Жыгімонт Аўгуст жадае абараніць Лівонію з-за хрысціянскай зычлівасці, а не дзеля здабычы, дык лепш добраахвотна падначаліцца вялікаму князю літоўскаму. Чорны прапанаваў і праграму вырашэння «ўнутраных спраў»: распусціць Ордэн, ператварыць Лівонію ў свецкае герцагства на ўзор Прусіі і абвясціць Кетлера герцагам. Некалькі дзён лівонскія прадстаўнікі раіліся і спрачаліся прыняць або не прыняць прапанову Радзівіла. Першым згадзіўся рыжскі архібіскуп Вільгельм. Рыцары на сходзе аднадушна пастанавілі распусціць Ордэн і выбралі сваім герцагам Кетлера. Пасля і прадстаўнікі лівонскага дваранства і гарадоў Вольмара і Вендэна далі станоўчы адказ. Аднак Кетлер і дваранскія дэпутаты жадалі далучэння і да Польшчы, спадзеючыся на дапамогу ад каралеўства. Чорны настойваў на падданстве Літве. Гэтае пытанне засталося нявырашаным да перамоваў з Жыгімонтам Аўгустам.

Рыжскі магістрат вылучыў свае ўмовы: 1. Жыгімонт Аўгуст дамагаецца ад імператара вызвалення горада ад прысягі, дадзенай Імперыі. 2. Пацвярджае ўсе ранейшыя правы і прывілеі горада. З. Дазваляе свабоду евангельскай веры. 4. У выпадку разрыву вуніі Польшчы з Літвою Рыга мае права на выбар паміж гэтымі дзяржавамі.

Умовы не падабаліся Чорнаму. Нялёгка было ўгаварыць імператара вызваліць рыжан ад прысягі Імперыі. Пацвярджэнне правоў і прывілеяў Рызе азначала, што застаецца ранейшая манаполія рыжскіх купцоў на гандаль у горадзе. Радзівіл доўга не згаджаўся на ўмовы рыжан, аднак і тыя трымаліся свайго. Такая ўпартасць пагражала зрывам пагаднення. Радзівіл здаўся. Пасля спрэчак удакладнілі тыя ўмовы, па якіх Лівонія далучалася да Літвы або Польшчы: 1. Кетлер і Вільгельм да канца жыцця застаюцца пры сваёй годнасці як васалы караля і вялікага князя. 2. Жыгімонт Аўгуст заступаецца за Лівонію перад імператарам. З. Лівонскія пасады займаюць немцы. 4. Абвяшчаецца свабода евангельскай веры.

Справа была яшчэ не зробленай. Цяпер усё залежала ад стаўлення Жыгімонта Аўгуста і паноў-рады да такой «ініцыятывы» Чорнага. У лісце да вялікага князя Радзівіл апраўдваўся за перавышэнне сваіх паўнамоцтваў. Толькі пераканаўшыся ў крайняй небяспецы для Лівоніі, ён і пачаў перамовы аб далучэнні яе да Літвы. Хаця яму добра вядома, што яго міласць не гоніцца за чужым дабром, не жадае сварыцца з імператарам і імперскім соймам, але пакінуць Лівонію ў тым становішчы, у якім яна знаходзіцца цяпер, значыць аддаць яе Маскве, і тым самым асудзіць Літву на вялікую небяспеку. Менавіта таму ён і парушыў каралеўскую інструкцыю. Адносна Рыгі Чорны пісаў, што з заваёвай гэтага горада Масковіяй літоўскаму гандлю наступіць канец. «Падчас перамоваў я памятаў словы Яна Тарнаўскага, які часта казаў, што ён не даў бы і дзесяці польскіх грыўнаў за Вільню, калі б Рыга дасталася ворагу»[76]. Жыгімонт Аўгуст без захаплення прачытаў ліст Чорнага. Абавязкова давядзецца зброяй даказваць свае правы на Лівонію. Аднак тое, што адбылося, ужо не зменіш. Міжволі вялікі князь падпарадкаваўся рашэнню Радзівіла. Калі 15 кастрычніка ў Вільню прыехалі лівонскія паслы, дык Жыгімонт Аўгуст згадзіўся прыняць Лівонію пад сваю ўладу. На скліканым у гэты час у Вільні сойме станы таксама далі згоду на жаданне «земли Лифлянтское з иншими паньствы нашими за ровню статися»[77]. Перамовы з пасламі вёў Чорны. Адразу высветлілася рознасць поглядаў. Лівонцы настойвалі на перадачы ўсёй Лівоніі. Чорны, дзеля таго каб пазбегнуць вайны з Масковіяй, Даніяй і Швецыяй, стаяў за тыя землі, якія не падпалі пад уладу гэтых дзяржаў. Не маглі пагадзіцца - да каго далучыцца Лівонія - да Літвы ці да Польшчы. Лівонцы жадалі «мець дзве маці» - Польшчу і Літву. Чорны пераконваў іх выбраць Літву.Спрэчку спынілі паслы гарадоў Вольмара і Вендэна, якія прапанавалі адкласці гэтае пытанне і прызнаць непасрэдную ўладу Жыгімонта Аўгуста.

Было абумоўлена, што калі польскі сойм адмовіцца зацвердзіць гэтую дамову, дык Лівонія далучаецца толькі да адной Літвы. 28 лістапада лівонскія паслы і Жыгімонт Аўгуст урачыста прысягнулі выканаць заключаную дамову. Не прысягалі архібіскуп Вільгельм і рыжскія паслы, саслаўшыся на тое, што трэба дачакацца слова і польскага сойма.

Апошнюю кропку ў гісторыі Лівонскага ордэна паставіў Мікалай Радзівіл Чорны. 5 сакавіка 1562 года ў рыжскім замку ў прысутнасці камандораў і рыцараў Кетлер перадаў Чорнаму пячатку Ордэна, ключы ад Рыгі і ордэнскіх замкаў і зняў з сябе магістраўскую мантыю. Радзівіл абвясціў Кетлера дзедзічным герцагам Курляндыі і Земгаліі. Калі ж камандоры і рыцары таксама знялі ордэнскія мантыі, дык нават расплакаліся. Лівонскі ордэн перастаў існаваць.

Наступным днём Радзівіл вярнуў Кетлеру атрыманыя ключы і ад імя караля і вялікага князя абвясціў яго правіцелем Лівоніі. У гэты прыезд Чорнаму ўдалося схіліць рыжскі магістрат прысягнуць на вернасць Жыгімонту Аўгусту. Радзівіл выдаў грамату, паводле якой Рыга мела права выбару.

Можна зразумець незадавальненне Івана Жахлівага вынікамі Лівонскай вайны. Столькі сіл і намаганняў паклаў, а жаданай мэты не дасягнуў - Масковія так і не выйшла да Балтыйскага мора. Плён перамогі маскоўскай зброі дастаўся Швецыі і Літве, пад іх уладу трапілі Рэвель і Рыга - брамы ў Эўропу. Што ж, Іван Жахлівы гатовы быў змагацца за Лівонію і нанесці ўдар вырашыў па землях, на якія «галоўным чынам абапіралася веліч Літвы» - па Полаччыне[78]. У красавіку 1562 года маскоўскія палкі напалі на землі Ўсходняй Літвы і спустошылі ваколіцы Віцебска, Дуброўны, Воршы, Копыся і Шклова. Жыгімонт Аўгуст абвясціў збор паспалітага рушэння. Гетман Мікалай Руды, якому так рэдка ўдавалася вызначыцца перамогамі на полі сечы, павёў ліцьвінскае войска да Веліжа. Паколькі не было абложных гармат, дык давялося абмежавацца толькі спусташэннем прыгарадаў. Гэты паход адметны тым, што шляхта ўпершыню выступіла супраць буйных землеўласнікаў. Ліцьвінская шляхта даўно зайздросна паглядала на палітычнае ста новішча польскай. У Польшчы шляхта была сілай, а што ў Літве? Пад нагамі ў паноў. А правы польскай шляхты ім магла даць вунія з Польшчай. Палохала шмат каго і будучая вайна з Масковіяй. Ратаванне ад ворага бачылася зноў-такі ў саюзе з Польшчай. Абураныя тым, што большасць паноў «з-за багацця дома сядзелі», шляхта, утварыўшы ў Віцебску канфедэрацыю, пастанавіла дамагацца заключэння вуніі з Польшчай «дзеля абрання аднаго пана і дзеля адной абароны, каб разам соймавалі і права адно ўжывалі»[79].

Жыгімонт Аўгуст не мог праігнараваць патрабаванне Віцебскай канфедэрацыі, бо яе ўдзельнікі пастанавілі не ўхваляць «срэбшчыну» і іншыя падаткі, пакуль не будзе выканана іх жаданне. На чарговы каронны сойм у Пётркаве было ўключана і пытанне аб вуніі Польшчы з Літвой. Вялікае Княства Літоўскае апынулася пад двайной пагрозай - заваёвы яго маскавітамі або скасаванне самастойнасці праз вунію з Польшчай. Наяўнасць у самім Княстве значнай групы шляхты, якая ў пошуках аблягчэння свайго палітычнага і маёмаснага стану гатова была ахвяраваць самастойнасцю дзяржавы, давала палякам добрую магчымасць навязаць ліцьвінам свае ўмовы вуніі. А яны былі ранейшыя - не саюз дзвюх дзяржаў, а далучэнне Княства да Кароны. І хто мог абараніць Вялікае Княства ад зброі маскавітаў і ад інтрыг палякаў? На бязвольнага Жыгімонта Аўгуста, занятага больш каханкамі і баляваннямі, нельга было спадзявацца.

Самі абставіны ўскладалі на Чорнага місію абаронцы Літвы. Калі ў ягоных руках улада, дык святы абавязак выкарыстаць яе на карысць Айчыны. Радзівіл пачаў доўгую і цяжкую барацьбу за Літву. І гэта ён падбіў паноў-рады супраць патрабавання шляхты заключыць вунію з Польшчай.

Аднак лёс Літвы перш за ўсё вырашаўся на палях сечы з Масковіяй і трэба было не даць разгарэцца полымю вайны. Зноў Чорны браў на сябе ініцыятыву мірных перагавораў з Масковіяй. Разам з віленскім біскупам Валяр'янам Пратасевічам ён склаў грамату да баяр з прапановаю, «как бы ласкою божьею доброе дело меж их милостью государи статися могло»[80]. Прасілі «государя своего на то бы естя наводили, верне о добром христьянском промышляли и о том радили, как бы межи государи на каковой певный час настановенье перемирьем учинити и христьянство упокоити»[81].

Грамату ў Маскву прывёз у пачатку 1563 года Сымон Аляксееў. Іван Жахлівы згаджаўся на прыезд ліцьвінскага пасольства, аднак і не хаваў сваіх намераў ад Жыгімонта Аўгуста «раць наша пойдзе... на тваю брата майго зямлю»[82]. Баяры ў сваёй грамаце выказалі «непраўды» Жыгімонта Аўгуста: не прызнае царскага тытулу іх уладара («імя поўнасцю не піша»); «крымскага цара сябрам сабе трымае больш нашага гасудара»; «гасудара нашага ў спрадвечную вотчыну ў землю Віфлянскую ўступаецца»[83]. Заявілі, што і «літоўская зямля ўся вотчына гасудара нашага»[84]. А спасылаліся яны на рэальны факт мінулага Літвы: «А толькі, панове, нагадайце ранейшыя звычаі, якім звычаям гетманы літоўскія Рагвалодавічаў Давіла, ды Маўколда на Літоўскае Княства ўзялі і якім звычаям вялікаму ўладару Мсціславу Ўладзіміравічу Манамашу да Кіева даніну давалі, мы гэта добра ведаем, гэта так было»[85].

З граматы стала зразумела, што Іван Жахлівы гатовы да вайны з Літвой. Так яно і было. Ужо рыхтавалася ў паход войска. Іван сабраў велізарнейшую раць у 280 000 ваяроў ды яшчэ 80 000 абозных чалавек[86]. Вогненны нарад складаў 200 гармат, з якіх чатыры былі настолькі вялікімі, што кожную з іх цягнула па тысячы чалавек[87]. Апроч маскавітаў у паходзе ўдзельнічалі казанскія, астраханскія і крымскія татары, нагайцы, чаркасы, чэрамісы, чувашы, башкіры, мардва, латышы, чухонцы. Іван Жахлівы сагнаў пад свае сцягі ўсіх, хто ў дзяржаве мог трымаць зброю ў руках.

Ад перабежчыка полацкі ваявода даведаўся, што Іван Жахлівы з войскам 16 студзеня 1563 года прыбыў у Невель і збіраецца выступіць на Полацак. Станіслаў Давойна адправіў вестуноў у Вільню да паноў-рады. На трывожную вестку яны разаслалі па Княству загад усім, хто нёс вайсковую павіннасць, неадкладна «яко на кгвалт» ісці ў Далгінаў. Аднак было ўжо позна. Іван Жахлівы рушыў сваё войска на Полацак. Толькі дзве тысячы воінаў абаранялі старажытную крыўскую сталіцу. Мікалай Руды, не дачакаўшыся збору ліцьвінскага войска, з невялікім аддзелам у дзве тысячы ліцьвінаў і 1400 польскіх наймітаў паспяшыў пад Полацак, «хотячи и будучи повинны за панство государя нашего, а отчизны головы наши положити»[88]. Чорны далучыўся са сваёй почтай да брата.

Між тым 31 студзеня маскавіты падступілі да Полацка, пачалі ставіць туры і рабіць шанцы. На другі дзень гарматы абстралялі горад. Запылалі прадмесці. Ратуючыся ад пажару, палачане здаліся на міласць ворага. А міласць была горшай за няміласць - Іван Жахлівы раздаваў палачан у няволю сваім баярам. Некалькі дзён маскавіты шчыльным колам акружалі полацкія замкі і рыхтаваліся да іх штурму. Начная вылазка абаронцаў не прынесла ім поспеху. Маскавіты адбілі ліцьвінаў. Даведаўшыся ад сваіх віжаў, што на выратаванне Полацка ідуць Мікалай Руды і Мікалай Чорны, «а з імі сорак тысяч літоўскіх людзей і ляцкіх, а нараду з імі 20 гармат»[89], Іван Жахлівы ноччу, 15 лютага, загадаў штурмаваць. З усіх гармат маскавіты ўдарылі па замках. Стралялі бесперапынна. Ядраў і пораху не шкадавалі. Усё больш і больш гарэла будынкаў і пажар немагчыма было патушыць. Для абаронцаў заставалася ці загінуць у полымі, ці здацца пераможцу. 15 лютага полацкі ваявода Станіслаў Давойна, полацкі ўладыка, святары і воіны выйшлі з замкаў і прасілі Івана Жахлівага суняць агонь гармат. Полацак аддаваўся пад руку маскоўскага ўладара. Іван кляўся даць свабоду палачанам і не чапаць іх маёмасці, але маскавіты разрабавалі ўсё, што ацалела ад пажару. Жахлівы забраў полацкую скарбніцу, а палонных загадаў гнаць у Маскву. Аднак драпежніку хацелася крыві... Усіх полацкіх жыдоў маскавіты патапілі ў Дзвіне. Затое польскіх наймітаў Іван Жахлівы адарыў сабалінымі футрамі і адпусціў на волю. Такую «міласць» зрабіў Полацку новы вялікі князь Полацкі.

Мікалай Руды спазніўся, ды і не па сілах было яму выратаваць Полацак. Некалькі дзён ён прастаяў каля горада. І пад пагрозай нападу маскавітаў адступіў у Менск. Літва і цяпер была не падрыхтаванай да вайны. Трэба было ахвяраваць Полацкам, каб замірыцца з Масковіяй і выйграць час.

Такі план дзеянняў выбралі Мікалай Чорны, Мікалай Руды і польны гетман Рыгор Хадкевіч. Ад свайго імя яны паслалі грамату маскоўскім ваяводам князю Івану Бельскаму, князю Пятру Шуйскаму, баярыну Івану Захар'іну з прапановай заключыць замірэнне. «А если государь ваш, за вашим челобитьем, того не похочет, мы за ласку государя нашего панств его королевское милости а наших отчин боронити будем и мусим сколко нам милый Бог допоможет», - папярэджвалі паны[90]. Іван Жахлівы быў задаволены - прапанову аб «покою хрмстьянском» успрыняў як мальбу. А паколькі ліцьвіны прызналі ягоную сілу, дык і ўмовы пагаднення яму дыктаваць. Лівонія і Полацак адыходзяць да Масковіі. Гэтая дыпламатычная перамога выратавала Літву ад заваёвы. Большая частка маскоўскага войска вярнулася разам з Іванам Жахлівым у Масковію. У Полацку на чале моцнага гарнізону застаўся князь Пётра Шуйскі. Іван Жахлівы даў яму падрабязную «навуку», паводле якой палачанам забаранялася не толькі жыць у родным горадзе, але нават прыязджаць у яго. Полацак чакаў лёс Ноўгарада і Пскова, вольнасць якіх раздавіла тыранія, а самі гарады былі заселены рознай навалаччу.

Прыехаўшы ў Літву, Жыгімонт Аўгуст склікаў у Вільні на 12 траўня вальны сойм. Шляхта, паны, князі гатовы былі на ахвяры дзеля ратавання краіны ад варожага нашэсця. На вайну мабілізоўваліся ўсе сілы Вялікага Княства. Да 1 жніўня загадаў Жыгімонт Аўгуст сабрацца ў Крэве паспалітаму рушэнню. Не забылі на сойме і пытанне аб вуніі Літвы з Польшчай. Многія наіўна лічылі, што палякі згадзяцца на раўнапраўны саюз абедзвюх дзяржаў і дапамогуць Літве супраць Масковіі. У добрае хочацца верыць. Ды ад каго магла атрымаць дапамогу Літва, як не ад Польшчы, кароль якой быў свой жа - ліцьвін, Жыгімонт Аўгуст? Ліцьвінскую дэлегацыю на Варшаўскі сойм узначаліў Мікалай Чорны.

Дэлегатам далі наказ, на якіх умовах заключаць з Польшчай вунію. Карона і Княства маюць аднаго ўладара, якога сумесна абіраюць ліцьвіны і палякі. Каранацыя спачатку адбываецца ў Кракаве ў прысутнасці ліцьвінскіх дэлегатаў, а пасля ў Вільні ўладара ўзводзяць на вялікае княжанне. Перад каранацыямі ўладар пацвярджае правы і прывілеі адпаведна Кароны і Княства. Палякі і ліцьвіны павінны заўсёды дапамагаць адзін аднаму ў цяжкія часы і ўзгадняць знешнюю палітыку. На агульных соймах вырашаюцца толькі справы, якія датычацца абедзвюх дзяржаў, усе ўнутраныя пытанні разглядаюцца на сваіх. І ў Польшчы, і ў Літве застаюцца ранейшыя структуры ўлады - свае соймы, канцылярыя, сенаты, гетманствы. Падаткі з Лівоніі паступаюць у велікакняжацкую скарбніцу. Як бачым, ліцьвіны прапаноўвалі вунію, заснаваную на ўладзе агульнага для Польшчы і Літвы ўладара з захаваннем самастойнасці Вялікага Княства.

Палякі ад свайго погляду на вунію не адмовіліся - Літва павінна прызнаць сябе ўладаннем Польшчы. Перад Варшаўскім соймам польскі гісторык Марцін Кромер аблазіў каралеўскі архіў і дастаў адтуль граматы Жыгімонта Кейстутавіча, у якіх той перадаваў Польшчы Падолле, Валынь, а пасля сваёй смерці і Вялікае Княства. Натхнёныя гэтымі граматамі палякі настроіліся нарэшце дамагчыся жаданага - забраць Вялікае Княства.

У пачатку студзеня 1564 года пачаўся сойм у Варшаве. На першых жа пасяджэннях палякі прапанавалі свае ўмовы вуніі: агульны ўладар, які тытулуецца толькі каралём польскім; Вялікае Княства будзе называцца не Літвою, а Новаю Польшчаю. А паколькі адзін уладар, дык павінна быць адна пячатка і адно права. Для падмацавання сваіх дамаганняў палякі вуснамі кракаўскага біскупа нагадалі ліцьвінскім паслам, што, маўляў, Ягайла навечна далучыў Літву да Польшчы. Погляды палякаў і ліцьвінаў на вунію прынцыпова разыходзіліся. Але ліцьвіны выступалі ў ролі прасіцелей, а значыць палякі дыктавалі свае ўмовы. Стала вядома і пра няўдалыя перамовы ў Маскве. Маскоўскі ўрад патрабаваў не толькі Кіеў, Валынь, але і ўсю Літву з Вільняй разам, а таксама і Лівонію.

Мір так і не быў заключаны. Маскоўскія раці зноў рушылі на Літву. Міжволі ліцьвінам трэба было згаджацца на польскія ўмовы. Палякі прапаноўвалі весці перамовы на падставе дамовы 1501 г., так званай Мельніцкай вуніі. Высветлілася, што арыгінала граматы не існуе. Палякі тлумачылі гэта тым, што грамату выкралі з дзяржаўнай скарбніцы і спасылаліся на Кромера, які нібыта бачыў яе і спісаў у сваю кроніку. На вачах здзіўленых ліцьвінаў адбывалася палітычнае махлярства, калі неіснуючае выдавалі за рэальнае. Радзівіл не даў сябе правесці і прама адказаў: «Тое, што Кромер уставіў у кроніку, ніколі не было праўдай»[91]. І як контраргумент Чорны паказаў прывезеную ім грамату прывілея, якім Аляксандар Казіміравіч кляўся захоўваць дзяржаўную самастойнасць Вялікага Княства. Каштоўнасць гэтай граматы павялічвалася тым, што ў якасці сведкаў на ёй павесілі свае пячаткі польскія саноўнікі. І цяпер Чорны патрасаў гэтымі пячаткамі перад вачыма іхніх нашчадкаў. «Вось гэты ліст паказвае, што мы правы, душа і гонар вашых продкаў лямантуюць супраць вас»[92]. Але ў палякаў быў саюзнік - маскоўскія раці. Вось хто прымусіць ліцьвінаў падначаліцца Кароне. Менавіта пагроза заваёвы Літвы вымагала ліцьвінскіх дэпутатаў саступіць. Гэтак ліцьвіны прынялі артыкул аб агульных соймах, згадзіліся і на тое, каб не адбывалася асобнага выбрання ў Літве вялікага князя. Аднак у такім прынцыповым пытанні, як тытул агульнага ўладара, Чорны і ягоныя паплечнікі заставаліся цвёрдымі. Скасаванне тытула вялікага князя літоўскага, рускага і жамойцкага, як прапаноўвалі палякі, азначала б і юрыдычную смерць Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага. Адстойваў Чорны і структуру ўлады ў Літве, асобныя ад Польшчы пасады, канцылярыю, пячатку, скарб, гетманскую булаву. Тады палякі звярнуліся да прадстаўнікоў ліцьвінскай шляхты. Маршалак Мікалай Сяніцкі ў сваёй прамове выставіў справу вуніі як клопат аб інтарэсах ліцьвінскай шляхты. «Таму старайцеся самі і схіляйце іх міласць паноў радных, каб не было ніякай прычыны да раз'яднання братэрства, што чыніцца паміж намі»[93]. У сваім адказе Чорны заявіў, што ліцьвіны гатовы захаваць сваю дзяржаву ва ўсёй велічы і пакладуць за яе сваё жыццё. Гаворачы наконт актаў Крэўскай вуніі, Чорны абвергнуў іх юрыдычную законнасць для Вялікага Княства. Маўляў, Ягайла да Кароны «сваё дзедзічнае панства прылучыў, але нашых (панстваў. - В.Ч.) не мог, бо мы маем свае правы і не адзін князь ліцьвінскі не можа нас і ўладанні нашы без нас нікому аддаць»[94].

А пасля таго як Чорны атрымаў вестку, што ліцьвінскае войска пад Вулай і Воршай разбіла маскоўскія раці, дык увогуле адхіліў польскі праект вуніі. Расчараваныя палякі пачулі ад ліцьвінаў, што тыя не адмовяцца ад сваёй дзяржавы, ад сваіх соймаў і пасадаў, а на каронныя будуць пасылаць дэлегатаў, і то дзеля таго, каб абмеркаваць пытанні, якія датычацца абедзвюх дзяржаў. А ў прыватных размовах з палякамі паўтаралі, што будуць абараняць сваю дзяржаву, якая не ўступае каралеўству Польскаму і іншым хрысціянскім дзяржавам. У палякаў заставаўся апошні козыр - Жыгімонт Аўгуст. І яны населі на слабавольнага ўладара, патрабуючы ад яго выказаць свой пункт гледжання на вунію. Ліцьвіны пратэставалі. Кароль і вялікі князь не можа выступаць як трацейскі суддзя. Чорны зноў выступіў з палкай прамовай і нагадаў Жыгімонту Аўгусту, што калі ён «хоча над намі абсалютную ўладу ўчыніць, дык гэта насілле над вольнасцямі нашымі... Пратэстую, а калі нам якія перашкоды будуць, тады папросім рады і дапамогі ад паноў хрысціянскіх і нават у паганскіх пашукаем»[95].

Жыгімонт Аўгуст бачыў вунію як злучэнне Польшчы і Літвы ў адну дзяржаву пад уладай аднаго гаспадара, а дзеля таго, каб гэтаму злучэнню не перашкаджалі рознасці правоў абедзвюх дзяржаў, ён гатоў адмовіцца за сябе і сваіх нашчадкаў ад правоў на Княства на карысць Польскага каралеўства. Такім чынам Жыгімонт Аўгуст даваў яшчэ адну падставу палякам патрабаваць уваходжання Вялікага Княства ў склад Кароны. Чорны шчыра прызнаўся Жыгімонту Аўгусту, што «цяжка верна служыць» такому гаспадару, які забываецца на сваю прысягу, прасіў не адмаўляцца ад дзедзічных правоў на Вялікае Княства без ведама рады і ліцьвінскага сойму. Толькі Жыгімонт Аўгуст ужо проста выслухоўваў Чорнага, але не падначальваўся ягоным парадам і рашэнням. Вялікі князь хацеў пазбавіцца ад волі свайго ўсемагутнага падданага.

Варшаўскі сойм не прынёс жаданага выніку ні ліцьвінам, ні палякам. Абодва бакі засталіся пры сваіх інтарэсах. Вінаватым у тым, што вунія так і не была заключана, палякі назвалі Чорнага. Марцін Збароўскі абвінаваціў Радзівіла, што ён не дазволіў прыбыць на сойм многім ліцьвінскім дэлегатам, а на іх месца назначаў сваіх людзей, каб яны не згаджаліся з палякамі. Мабыць, на падобную заяву Збароўскі меў падставы, Чорны мог і сапраўды замяніць частку дэлегатаў на сваіх паплечнікаў, што і высветлілася ў Варшаве. Перамовы аб вуніі нагадвалі дыпламатычную вайну. Палякі ўсімі праўдамі і няпраўдамі імкнуліся далучыць Літву да Польшчы. Яны выдалі фальшывы рэцэс*, у якім паведамлялі, што на Варшаўскім сойме прадстаўнікі абедзвюх дзяржаў дамовіліся аб зліцці «двух народаў польскага і літоўскага ў адзін народ, адно цела, а таму целу ўстанаўліваецца адна галава і адзін уладар кароль і таксама адна агульная рада»[96]. Жаданае было абвешчана за рэальнасць. Чорны пратэставаў супраць рэцэса і адмовіўся паставіць пад ім пячатку Вялікага Княства. Вярнуўшыся ў Літву, ён дзейсна агітаваў супраць вуніі з Польшчай. Дзякуючы гэтай агітацыі, паны не прызналі рэцэс Варшаўскага сойму.

* Рэцэс - дакумент, у якім занатоўвалася соймавая пастанова.

Нечакана для Чорнага на яго звалілася бяда. Стала вядома, што шведскі кароль Эрык ІV, жадаючы вызваліць з палону Крыштофа Мекленбургскага, задумаў захапіць некалькі знатных падданых Жыгімонта Аўгуста і вымяняць іх на нявольніка. Сярод «вызваліцелей» павінен быць і сын Чорнага Мікалай Крыштоф, які вучыўся ў Страсбургскім універсітэце. Бацькава сэрца забалела ад прадчування бяды. У Страсбург паспяшаў ганец Чорнага з лістом да сына і да рады горада з просьбай аб апецы Мікалая Крыштофа. Пакуль Чорны чакаў весткі з Германіі, дык не знаходзіў сабе месца. Падаўся ў Берасце, каб сустрэць ганца на мяжы. Дзень і ноч выглядваў яго. Як прызнаваўся ў лісце да сына: «Уначы быў лепшым вартаўніком на Берасці»[99]. Напрыканцы верасня вярнуўся ганец з Страсбурга - сын жывы-здаровы і на волі. Ад сэрца адлягло.

Але ўсё часцей мучылі яго прыступы падагры. І так не волат, Чорны за апошні год вельмі аслабеў і ад хваробы, і ад трывог, і ад нястомнай працы. Сябе ён не шкадаваў. Як толькі палепшала - зноў у змаганні за Літву. Стала вядома, што Жыгімонт Аўгуст у пачатку 1565 года на Пётркаўскім сойме пад ціскам палякаў абвясціў, што склікае ў траўні агульны польска-літоўскі сойм для заключэння вуніі. Палякі спяшаліся выкарыстаць нялёгкае становішча ліцьвінаў. Чорны, які сам жа прызнаваўся, што думае «заўжды пра пакой (мір)»[100], які мірам перамагаў вайну, узяўся за зброю, каб не дапусціць «нягоднай вуніі» Літвы з Польшчай. Як паведамляў з Літвы папскі легат Камендоне, Радзівіл у пачатку сакавіка на чале 6-тысячнага аддзела конніцы падступіў да Вільні і стаў абозам пад горадам. Якую мэту ставіў перад сабой Чорны? Паказам вайсковай сілы даць зразумець Жыгімонту Аўгусту і палякам, што ліцьвіны гатовы зброяй абараняцца ад прымусовай вуніі? Або Чорны вырашыў, што надышоў час ажыццявіць сваю патаемную мару - стаць вялікім князем літоўскім і рускім? А дзейнічаў ён рашуча. Напрыканцы красавіка «на падставе абароны свабод Літвы», як пісаў Камендоне, Чорны заняў Вільню[101]. Палякі страцілі ваяўнічы пыл і не адважыліся нагадваць Жыгімонту Аўгусту пра вунію. Сойм у назначаны тэрмін так і не адбыўся. Гэта была апошняя перамога Чорнага. На ягоным шляху стала хвароба.

Боль разламваў усё ягонае цела. Чорны яшчэ змагаўся за сваё жыццё. Даведаўшыся, што адзін з ягоных слуг вылечыўся, націраючыся ртуццю, ён загадаў прыгатаваць сабе мазь з яе. Не паслухаўся лекараў, якія адгаворвалі ад падобнага лячэння. Чорны сам памазаў сябе «жывым срэбрам» (ртуццю). Палягчэння не наступіла. Боль узмацніўся і не адпускаў Радзівіла цэлых тры дні, аж «вылезлі вочы, вушы і вусны, распёрла яму бакі і нарэшце галава рашчапілася на дзве часткі»[102] - як пісаў Камендоне. У ноч з 28 на 29 траўня 1565 года Мікалай Радзівіл Чорны памёр.

Няўдзячнымі да Чорнага былі ягоныя сучаснікі, несправядлівым быў да яго і лёс. Незадоўга перад смерцю Чорны ў лісце да Рудога прызнаўся: «Прыйдзе час і буду ў каталогу, сярод тых грамадзян, якія добра служылі сваёй дзяржаве»[103]. Так яно і здарылася. У спісе вялікіх ліцьвінаў ягонае імя застанецца назаўжды.