Жыгімонт Аўгуст неаднойчы выказваў пахвалу гэтаму чалавеку: «...завжды от часу лепшую годность служб своих в Речи Посполитой оказывал»[1].

Нават Іван Жахлівы і той пачціва адазваўся пра яго: «Муж храбры, вельмі разумны і паважаны, варты ты ўзначаліць народ і ўладарыць! Даўно чуў пра храбрасць тваю і дзівіўся ёй, хваліў цябе і жадаў любіць і жалаваць на многія часы»[2]. Гэтым чалавекам быў Ян Гаранімавіч Хадкевіч. Паходзіў ён з слаўнага роду. У гістарычнай навуцы памылкова прынята, што Хадкевічы вядуць свой радавод ад кіеўскага баярына Ходкі[3]. Аднак у прывілеі Жыгімонта Аўгуста на графскі тытул Яну продкам Хадкевічаў названы нехта Барэйка, які яшчэ да прыняцця хрысціянства служыў вялікім князям літоўскім, і «в том панстве великом князьстве Литовском Борейков дом давный»[4].

Паводле сямейных паданняў, Барэйка праславіўся сваёй перамогай над татарскім волатам. Золатаардынскі пасол, які прыехаў у Вільню, выставіў перад вялікім князем Гедзімінам незвычайнай сілы волата і заявіў: «Калі можаш выставіць супраць ханскага батыра роўнага па сіле і той пераможа, то мой цар заволжскі даруе даніну. Але калі наш батыр пераможа - заплаціш усю даніну і сам пойдзеш у вязніцу». З усяго Княства прыбылі ў Вільню рыцары, але ніхто з іх не асмеліўся памерацца сіламі з татарынам. І толькі адзін шляхціц прыняў выклік. У бойцы ён перамог татарскага волата. Гедзімін назваў яго Барэйкам, узнагародзіў сялом Кулішкі і даў трымаць Слонім і Стаківілавічы, а нашчадкам у дзедзічнае права Мсцібог[5]. Ягоны сын Ходка вынес на руках з поля сечы Альгерда. Сам паранены, Ходка тым не менш пазбег крыжацкай пагоні і данёс Альгерда да Бельска. Ён атрымаў пушчу паміж Нарвай і Нёманам, а ў знак пашаны яго пачалі называць Хадкевічам.

А паколькі адзін з нашчадкаў Барэйкі Іван Хадкевіч быў кіеўскім ваяводам, дык гісторыкі і пачалі выводзіць Хадкевічаў з «кіеўскіх баяр», што не адпавядае сапраўднасці. Памёр Іван Хадкевіч у крымскім палоне, у якім апынуўся пасля захопу татарамі ў 1482 годзе Кіева. Ягоную жонку княгіню Агнежку Бельскую і сына Аляксандра выкупіў з няволі Казімір Ягайлавіч. Аляксандар Хадкевіч абессмяроціў сваё імя фундацыяй Супрасльскай царквы - шэдэўра сусветнага дойлідства. Ён быў абвінавачаны ў падтрымцы Міхайла Глінскага і кінуты ў вязніцу, адкуль праз два гады (у 1511 г.) выйшаў на волю. «Здрада» не перашкодзіла Аляксандру дасягнуць пасады наваградскага ваяводы. Ад шлюбу з дачкой пінскага князя Івана Яраславіча, Васілісай, меў ён сыноў Івана (памёр у маладым узросце), Гараніма, Рыгора, Юрыя і дачку Софію. Рыгор праславіўся сваімі ратнымі подзвігамі і меў булаву вялікага гетмана. Рупіўся ён і пра асвету. У сваім маёнтку Заблудава даў прытулак Івану Фёдараву і Пятру Мсціслаўцу і дапамог ім заснаваць друкарню і выдаваць кнігі. Менш вызначыўся Юрый. Быў ён кашталянам троцкім, але затое жонку ўзяў сабе не абы якую, а самую княгіню слуцкую Софію Алелькавіч. А жамойцкі староста Гаранім Хадкевіч быў прыкметнай асобай. Нават імператар Карл V шукаў у яго прыхільнасці і ашчаслівіў графскім тытулам. Ажаніўся Гаранім з Ганнай Шэмет і нажыў з ёй двух сыноў - Яна і Гараніма. Дакладна невызначана, калі нарадзіўся Ян. Гісторыкі называюць прыблізна 1537 год.

Да юнацкіх гадоў Ян жыў у бацькоўскім доме, дзе і авалодаў азамі навукі. Далей малады Хадкевіч адправіўся (1547 год) вучыцца ў Кракаўскі ўніверсітэт. Калі меркаваць, што Ян свабодна валодаў польскай і нямецкай мовамі, ведаў добра гісторыю і філасофію, славіўся красамоўствам, дык навука прыйшлася яму па душы. Пасля Кракава ён падаўся ў Лейпцыгскі ўніверсітэт. Аднак, пэўна, вырашыў Ян, што засядзеўся за кнігай. Прага подзвігаў клікала яго на «великие музства». І толькі пачуў, што імператар Карл V пачаў вайну з французскім каралём, як адразу кінуў вучобу. Служба ў імператарскім войску стала для Хадкевіча добрай вайсковай школай. Пакідаў Ян Літву хлопчыкам, а вярнуўся назад сталым чалавекам - і свет пабачыў, і мудрасць кніжную спазнаў, і пораху панюхаў.

Аднак справы Яну Хадкевічу не знайшлося. Пасады ён не атрымаў. Пэўна, быў ён пад рукой у бацькі, жамойцкага старосты. Зрэшты ў 1559 годзе вялікі князь даў Яну пасаду стольніка. Цяпер Хадкевіч нёс «пачэсны» абавязак - даглядаў за сервіроўкай гаспадарскага стала. А паколькі вялікі князь часта ад'язджаў у Польшчу, дык і клопату стольніку выпадала не шмат. І ўсё ж у Яна з'явілася магчымасць праявіць сябе. Напрыканцы года Жыгімонт Аўгуст назначыў яго гетманам над аддзелам у 500 наёмных драбаў, якія павінны былі ўзяць пад ахову Лівонскі замак Люцын. Разам з Хадкевічам у Лівонію адпраўляўся і Юрый Зяновіч з атрадам у 500 вершнікаў для аховы Рэжыцы.

Вялікі князь наказваў абодвум гетманам: «Напервей, абы сторожу служебными чуйную и дбалую при границах неприятельских держалм, яко бы без вести неприятельские люди не пришли»[6]. Але не ад ворага спазнаў Ян непрыемнасці, але ад сваіх жа ваяроў. Не змаглі яны ўтрымацца, каб не парабаваць багатых лівонцаў. Жыгімонт Аўгуст нават прыгразіў Хадкевічу і Зяновічу, што за «кривды шкоды... повинен будет кождый отповедати, на кого в чом вина будет дана»[7].

Менавіта Яна Хадкевіча на Берасцейскім сойме ў красавіку таго ж 1566 года прапанавалі адправіць у Лівонію. Паноў і шляхту хваляваў лёс гэтай зямлі. Як-ніяк у Лівоніі «немало не одно крови народу их шляхетского выливалося, але и голов братьи их полегло, з великою утратою маетностей их»[13]. Вось і баяліся, каб Лівонія не адпала ад Вялікага Княства або не захапіў яе вораг. А на Лівонію, як на багатую нявесту, прагна паглядаў і маскоўскі гасудар Іван Жахлівы, і шведскі кароль Эрык ІV, і дацкі кароль Фрыдрых ІІ. Ліцьвіны прапаноўвалі паслаць у Лівонію Хадкевіча, каб ён «тую землю ку Великому Князьству способил и привласцил, яко того початок учинил небощик пан Миколай Радивил»[14]. Жыгімонт Аўгуст адобрыў выбар сойма. У грамаце да курляндскага герцага Кетлера вялікі князь загадваў перадаць кіраванне Лівоніі «гетману і адміністратару зямлі Ліфляндскай» Яну Гаранімавічу Хадкевічу, якому былі нададзены велікакняжацкія паўнамоцтвы. Паводле інструкцыі, Ян павінен быў схіліць лівонскія станы да вуніі з Літвой, дамагчыся ад рыжскага магістра прызнання ўлады вялікага князя літоўскага.

У кастрычніку 1566 года Ян Хадкевіч на чале аддзела ў тры тысячы вершнікаў адправіўся ў Лівонію.

Лівонія была ў той час «болем» эўрапейскай палітыкі. Свяшчэнная Рымская Імперыя, Швецыя, Масковія, Данія, Прусія, Ганзейскі саюз, Польшча цягнулі да Лівоніі рукі, каб адхапіць ад яе добры кавалак зямлі. Масковія спрабавала выйсці да Балтыйскага мора. Дацкі кароль узгадаў, што калісьці дацкія рыцары заваявалі Эстляндыю, а таму лічыў гэтую зямлю па праву сваёй.

Швецыя марыла завалодаць Лівоніяй і панаваць на моры. Польшча разлічвала рукамі ліцьвінаў завалодаць Лівоніяй, каб пасля разам з Літвой далучыць яе да кароны.

Пакуль Іван Жахлівы пераводзіў дых ад пераможнага шэсця па сваіх «вотчынах», з-за Лівоніі пасварыліся Швецыя і Данія. Шведскі кароль Эрык ІV прыбіраў у Лівоніі адну вобласць за другой. Наважыўся нават на Рыгу, але рыжане адбілі заваёўнікаў. Поспехі шведаў устрывожылі дацкага караля Фрыдрыха ІІ, які са зброяй прыняўся адстойваць свае правы на Эстляндыю. Паміж Даніяй і Швецыяй у 1563 годзе пачалася вайна. Лівонія па-ранейшаму заставалася полем бітваў, у якіх вырашаўся яе лёс. Эрык шукаў падтрымкі ў Івана Жахлівага. І за мір з Масковіяй, і прызнанне за ім права на Рэвель, Пернаў, Вітэнштэйн і Каркус гатоў быў гвалтам забраць у свайго брата жонку Кацярыну і перадаць яе Івану Жахліваму. А маскоўскі ўладар жаніцьбай на Ягелонцы хацеў прыдбаць права на велікакняжацкі пасад Літвы.

У сваю чаргу Фрыдрых ІІ і ягоны брат эзельскі ўладар Магнус дамаўляўся з Жыгімонтам Аўгустам пра саюз супраць маскавітаў і шведаў. Не застаўся ў баку і герцаг курляндскі Кетлер, які не без поспеху ваяваў са шведамі. Гэтак, у 1565 годзе яму ўдалося, дзякуючы здрадзе наймітаў, захапіць Пернаў. Адсюдь Кетлер рабіў напады на Рэвель. Нарэшце ў студзені 1566 года шведы ўзялі Пернаў у аблогу і сем тыдняў здабывалі горад. Толькі падыход двухтысячнага ліцьвінскага атрада вымусіў шведаў адступіць. Сваю няўдачу яны кампенсавалі спусташэннем Эзэля, дзе жорсткасцю пераўзышлі маскавітаў. Сам жа Кетлер спрабаваў умацавацца ў Лівоніі і зносіўся з уладарамі іншых дзяржаў, набіраў ваяроў, раздаваў усе пасады сваім сябрам па Ордэну. Лёс кідаў Яна Хадкевіча ў самы вір палітычнай барацьбы Ўсходняй Эўропы і з'яўленне яго ў Лівоніі было многім не па душы. Асабліва Івану Жахліваму, які адмовіўся весці мірныя перамовы толькі таму, што Хадкевіча назначылі лівонскім гетманам і адміністратарам. З'яўленне ў Лівоніі дзейнага і рашучага «спраўцы» магло перакрэсліць планы, як Івана Жахлівага, гэтак і іншых, стаць лівонскімі гаспадарамі.

5 кастрычніка 1566 года ў Кукейносе Кетлер перадаў новаму адміністратару кіраванне краем. Першае, што зрабіў Ян, - гэта склікаў у Вендэне ландтаг (сойм) усіх лівонскіх станаў. Не прыехалі толькі прадстаўнікі Рыгі. Хадкевіч выступіў перад дэлегатамі. У прадмове ён нагадаў, што менавіта з-за Лівоніі ліцьвіны настроілі супраць сябе такога небяспечнага ворага, як Івана Жахлівага, і ў вайне з ім страцілі Полацак. А таму справядліва, каб лівонцы вернасцю і добразычлівасцю былі годныя каралеўскай пратэкцыі, адмовіўшыся ад некаторых сваіх правоў, злучыліся з Вялікім Княствам, каб Лівонія і Літва сталі адной дзяржавай і адным народам.

Лівонцам не вельмі хацелася страціць аўтаномію, аднак разумелі, што калі не з Літвой, дык - пад Масковію або Швецыю. Пужала іх тыранія Івана Жахлівага, пужала і своеўладдзе Эрыка. Пасля нядоўгіх спрэчак лівонцы пастанавілі: «У будучым не аддзяляцца ад Вялікага Княства Літоўскага, а быць у цеснай вуніі, прыязнасці і братэрстве з Літвою. Нікога не прызнаваць сваім уладаром, апроч вялікага князя Літоўскага, і ніякіх трактатаў супраць гэтай вуніі не заключаць»[15]. Аб пастанове Вендэнскага ландтага Жыгімонт Аўгуст паведаміў на Гарадзенскім сойме: «Сполне с паны обователи земли Лифлянтское зволившися, доброволне приступили с тою землею ку Великому Князьству Литовскому и стали ся частью того панства, поддаными нашими всяким способом, и нас, господара, приняли суть за зверхнего и дедичного пана зо всякою пристойностью и владностью, прилучивши ся под подданность нашу и ставши ся члонком одного тела и одное головы, Великого Князьства Литовского, к тому и по смерти нашой госпадарской не много кого за пана своего брати и мети мають и вызнавати в подданстве и в послушенстве быти будут повинни, толко того, хто великим князем Литовским обран и за пана принят и выволан через Великого князьства родичи; печати нашое Великого Князьства, гербу погони слухати и того ся в оной земли от нас, господара, отпровавати»[16]. Акт вуніі падпісалі ўсе дэлегаты ліцьвінскіх станаў. Лівонія канчаткова была далучана да Літвы «стараньем... и через раду» Яна Гаранімавіча Хадкевіча.

Вярнуўшыся з сойма, Хадкевіч даведаўся аб нападзе шведаў на мястэчка Лемзель каля Рыгі.

Вось справа дайшла да вайны. З лютага каля Рунафера высланы Хадкевічам аддзел на чале з Мікалаем Тальвашам разбіў атрад рэвельскага губернатара Гейрага Клаўсена. Цяжка ўзброеныя шведскія кнехты і нямецкія найміты завязлі ў глыбокім снезе і сталі лёгкай здабычай ліцьвінаў. Нямецкія кнехты спрабавалі супраціўляцца, але іх змялі агнём гармат. Ліцьвіны захапілі шмат палонных, якіх адправілі ў Вільню. Пасля гэтай паразы шведы доўгі час не наважваліся нападаць на лівонскія землі, што ўвайшлі ў склад Вялікага Княства. Хадкевіч меў магчымасць спакойна кіраваць давераным яму краем. Рука гаспадара адчувалася. Ён падзяліў Лівонію на чатыры воласці і правёў там выбары сенатараў і земскіх суддзяў, упарадкаваў суды, а землі рыжскага архібіскупства секулярызаваў. Адкрыў школы і прытулкі.

Няўдача чакала Яна Хадкевіча ў Рызе. Гарадскі магістрат не пагаджаўся прыняць вунію і адстойваў прывілеі, дадзеныя гораду Мікалаем Радзівілам. Паводле велікакняжацкай інструкцыі, Хадкевіч вырашыў сілай прымусіць здацца рыжанаў. Ён загадаў пабудаваць у вусці Дзвіны крэпасць, каб браць мыта з рыжскіх караблёў. Рыжанаў гэта не палохала, і яны вырашылі напасці на крэпасць і спаліць яе, а Хадкевіча забіць. Папярэджаны аб гэтым намеры, Хадкевіч ноччу ўчыніў засаду, на якую і трапілі рыжане. У баі яны панеслі вялікія страты і ўцяклі ў горад. Здавалася, цяпер можна было падначаліць Рыгу, аднак і сам Хадкевіч не радаваўся пралітай крыві і вырашаць лёс горада прадаставіў вялікаму князю. А той не стаў ускладняць становішча і саступіў рыжанам.

Пасля бліскучай перамогі ліцьвінскага войска Мікалая Радзівіла Рудога над маскоўскім войскам Пятра Шуйскага абодва варагуючыя бакі абмяжоўваліся дробнымі баямі паміж сабой. Ліцьвінам удалося разбіць у 1564 годзе дзесяцітысячны аддзел ваяводы Юрыя Такмакова, які здабываў Азярышча. Яшчэ адну перамогу святкавалі ліцьвіны 20 ліпеня 1567 года, калі князь Раман Сангушка на чале 2-тысячнай почты начным нападам разагнаў пад Чашнікамі 8-тысячны аддзел ваяводы Пятра Сярэбранага. Віцебскія казакі гетмана Бірулі набегамі спусташалі памежныя воласці Масковіі. Маскавіты спынілі свой наступ на Літву. Яны захапілі Азярышча і гэтым задаволіліся. Пакуль што ўмацоўваліся ў Полацкай зямлі. Пабудавалі некалькі драўляных замкаў: Казьяны, Сітна, Красная, Туроўля, Суша, Сокал і другія. У вусці ракі Вула маскавіты ў 1566 годзе ўзвялі моцны замак, які пагражаў Віцебску. Віцебскі ваявода пасылаў шляхту пад варожую цвержу, але здабыць яе не ўдалося. Іван Жахлівы ўмацаваў Вульскі гарнізон свежымі сіламі.

Мірныя перамовы паміж Літвой і Масковіяй сталі звычайнымі дыскусіямі каму і якія належаць землі і хто на іх мае больш правоў. Іван Жахлівы накопліваў сілы. Баяры, князі, святары, дваране, купцы ў адзін голас раілі яму працягваць вайну за Лівонію і Полацак. Маскоўскія паслы Хведар Колычаў і Рыгор Нагі, якія прыехалі зімой 1567 года да Жыгімонта Аўгуста ў Горадню, патрабавалі саступіць Масковіі ўсю Лівонію па Дзвіну, а таксама Полацкую зямлю. Ніякіх кампрамісаў і чуць не хацелі. А калі ў Жыгімонтавай грамаце Ян Хадкевіч быў названы адміністратарам Лівоніі, дык адмовіліся ўзяць яе. Жыгімонт Аўгуст абвясціў збор шляхты ў Маладэчне. Аднак замест таго каб узначаліць войска, вялікі князь адпачываў ад дзяржаўных спраў у Кнышыне. І толькі калі ў кастрычніку атрымаў вестку, што вялікая маскоўская раць рушыла да межаў Літвы, выехаў да войска і адправіў яго ў Барысаў. Было сабрана каля 60 тысяч ваяроў і гэтая сіла напужала Івана Жахлівага. Ён вярнуўся ў Маскву. А што ж Жыгімонт Аўгуст? Не, ён не скарыстаў зручны момант, каб вызваліць Полацак, а палічыў свой абавязак выкананым. Не на полі сечы адчуваў ён сябе героем, а ў будуарах з наложніцамі. І прастадушна, як дзіця, апраўдаваўся: «Гэтыя сокалы (так называў ён каханак) не дазваляюць ні за што ўзяцца, каб і хацеў бы»[18]. Вось і зараз кінуў войска і паспяшаўся ў Кнышын да каханак. А няма вялікага князя, дык і шляхта пачала раз'язджацца па хатах, а тыя, хто заставаўся пры зброі, скардзіліся на холад і голад і прасіліся дадому. У студзені 1568 года Жыгімонт Аўгуст распусціў войска. Засталіся толькі почты паноў, якія ён выправіў пад Вулу. Кіраваць імі вялікі князь назначыў Яна Хадкевіча. І без усялякага настрою ішлі ваяваць шляхціцы. Як жа, уся астатняя шляхта дома ў цяпле і спакоі, а ім ісці на смерць.

Аб падзеях пад Вулай у летапісах знойдзем колькі радкоў. Летапісцы ўказваюць на адчайнае супраціўленне маскавітаў, значныя страты ліцьвінаў - і ўсё. Аднак захаваўся ліст Яна Хадкевіча да Жыгімонта Аўгуста з падрабязным апісаннем аблогі Вулы. Можна даведацца, як нялёгка здабываліся перамогі. Сам час «непогодни зимни» не спрыяў ліцьвінам. З-за мерзлай зямлі нельга было падвесці падкоп пад замкавыя сцены, а таму іх абстрэльвалі з гармат. Прабілі ў сцяне дзірку.

Але высветлілася, што шляхціцы не жадаюць браць замак.

Каб воям смерць іх сяброў «серца не псовали», Хадкевіч загадаў пачаць штурм уначы. Не дапамагло, шляхта «похоронилася», хто ў лесе, хто ў рове. А ротмістры ледзь «волоклися». Хадкевіч сілай гнаў воінаў у бой: «До того пришло, иже-м руки мои окровавил, принужаючы их до штурму»[19]. А яны ўсё роўна не хацелі «справы рыцарское оказаць» і ўцякалі надалей ад замка. «Прозьбою м добротою» Хадкевіч угаворваў шляхту паўтарыць штурм.

Маршалак сам пайшоў у бой: «або службу вашой королевской милости вырядити, або теж нам горло отдать»[20]. Смеласці воінам хапіла толькі падысці да замка. Вылазка маскавітаў напужала іх і яны «и разу стрелити не смели, а потом утекли от шанцов»[21].

Надзеі на перамогу з такімі ваярамі не было. Хадкевіч вырашыў зняць аблогу. Як ён сумна пажартаваў: «Ачбы была дыра в том замку, яко с Кракова до Вильни, предься бы до нее драбы ити не хотели и не смели»[22].

Пакуль ліцьвіны са зброяй у руках баранілі свой край ад заваёвы ўсходняга суседа, іх заходні сусед - «браты палякі» - плялі павуціну інтрыгі, каб прывесці Літву да «няволі». Час падганяў. Распуснае жыццё знясіліла Жыгімонта Аўгуста і, гледзячы на гэтага схуднелага і хваравітага чалавека, нельга было спадзявацца, што ён доўга пражыве. А з ягонай смерцю спарахнелыя граматы (частка іх была падроблена або не мела арыгіналаў) вуній з Літвой зніклі б у архівах, а вось хацелася, каб яны «не ляжалі дарэмна». На соймах у Берасці (1565) і ў Любліне (1566) палякам, нягледзячы нават на падтрымку Жыгімонта Аўгуста, не ўдалося схіліць ліцьвінаў падпісаць Варшаўскі рэцэс нібыта заключанай паміж Літвой і Польшчай вуніі. Адносіны ліцьвінаў да «нявольнай вуніі» выказаў ананімны аўтар у памфлеце «Размова Паляка з Ліцьвінам»: «Іван Жахлівы сядзіць на нашым горле і душыць, а палякі цягнуць за ногі да сябе. І пры вуніі вы не толькі раздавіце нас, але нават разарвяце на кавалкі»[26]. Аднак на 1568 год абодва бакі дамовіліся правесці сойм для заключэння вуніі. Асаблівую цікаўнасць да сойму праявіла рымская курыя. І было ад чаго. Каталіцкі касцёл у Літве, здавалася, дажываў апошнія дні - Рэфармацыя не пакідала яму ніякіх надзей. Далучэнне Літвы да Польшчы магло выратаваць каталіцызм на велізарных абшарах Усходняй Эўропы. У Польшчу прыбылі кардынал Гозій і легат Порцікус. І ў тым, што зацятымі прыхільнікамі «няволі» Літвы выступалі польскія біскупы на чале з кракаўскім Філіпам Паднеўскім, парупіліся папскія пасланцы.

Ліцьвіны не падманвалі сябе: палякі не пагадзяцца з іх праектам «роўнага злучэння». Важна было ўтрымаць на сваім баку Жыгімонта Аўгуста. Вялікі князь абяцаў, што вунія будзе заключана паводле «згоды братское». Аднак веры Жыгімонту Аўгусту не давалі, таму паны-рада дамагліся ад яго клятвы не парушаць правы і вольнасці Княства, не прымушаць да вуніі, а ў выпадку іх нязгоды з палякамі яны могуць спакойна ад'ехаць з сойма. Гарантаваў ён захоўваць цэласнасць Вялікага Княства. І ліцьвіны паверылі клятвам свайго ўладара і нарадзілі дэлегацыю на Люблінскі сойм з наказам: «Абы не от старых списов, але з милости братерское знову унею становили»[27]. Дэлегацыю ўзначалілі Мікалай Радзівіл Руды і Ян Гаранімавіч Хадкевіч, з імі былі кіеўскі ваявода Канстанцін Астрожскі, валынскі ваявода Адам Чартарыйскі, брацлаўскі ваявода Раман Сангушка, падканцлер Астафі Валовіч, віцебскі кашталян Дамінік Пац, крайчы Крыштоф Радзівіл, падчашы Мікалай Хадкевіч і другія. «Ад таго, што пакінулі нам продкі, мы не адступім ні ў найменшым пункце», - заявіў ад імя дэлегацыі Мікалай Руды[28].

Сойм пачаўся 10 студзеня 1569 года. І пачаўся зусім не так, як таго хацелі палякі.

Некалькі дзён ліцьвіны не прыходзілі ў соймавы зал.

Палякі непакоіліся, бо даведаліся, што ліцьвіны дамагаюцца ў Жыгімонта Аўгуста зацвердзіць новую рэдакцыю статута, «у якім было шмат супраціў вуніі». На дванаццаты дзень польскія паслы сустрэліся з Мікалаем Рудым і Янам Хадкевічам і пацікавіліся, ці жадаюць ліцьвіны вуніі. Нічога радаснага ў адказ не пачулі. Ліцьвіны толькі тады дадуць згоду на перамовы, калі добра ўладкуюць сваю рэч паспалітую. Ян Хадкевіч прама, без хітрыкаў, мовіў: «Што нам трэба - гэта мы ведаем лепш за іншых. Бо нашы народы і мы - людзі пачцівыя, шляхетныя і сваімі вольнасцямі можам параўнацца з любым народам на свеце і з вамі, але перш, чым закончыць вунію, уладкуем нашу рэч паспалітую, каб ведалі, што вы бераце вунію з прыяцелямі сабе ў шляхецтве роўнымі, ладам дамовым годным. Гэта перш за ўсё вырашым з панам сваім, а тады ўжо і пра вунію мовім з радасцю, да якой каралю, яго міласці, няма справы; вырашым мы самі, бо мы людзі вольныя, хрысціянскія, пра якіх ніхто не можа ніяк трактаваць, апроч нас саміх - так як нашы продкі з продкамі вашымі чынілі»[29]. Чаго яшчэ тлумачыць - ліцьвіны не лічылі сябе падданымі Кароны і таму гатовы весці перамовы на роўных правах. Сандэцкі кашталян Асалінскі з жоўцю на вуснах паспрабаваў давесці, што «польскія каралі ўладараць у Літве». Мікалай Радзівіл не пагадзіўся з гэтым: «Што датычыцца таго, што кароль польскі даўно ўладарыць у Літве, дык не думаю, каб праспявалі вечную памяць вялікаму князю літоўскаму». А Хадкевіч дадаў: «Каб Літва толькі тады вольнасці мела, калі там кароль польскі радзіў»[30]. Напрыканцы размовы Хадкевіч паабяцаў даць польскім дэлегатам Літоўскі статут. І калі наступным днём польскія сенатары і паслы азнаёміліся са статутам, яны ажно абурыліся. У статуте Жыгімонт Аўгуст даваў клятву за сябе і за сваіх наступнікаў, што ні славы, ні тытулу, ні сталіцы, ні значнасці, ні пасад, ні межаў Вялікага Княства «ни в чом не вменшати». А гэта значыць, што Жыгімонт Аўгуст, на падатлівасць якога яны так спадзяваліся, павінен адстойваць дзяржаўнасць Літвы. Не спадабаўся палякам і артыкул, якім забаранялася чужаземцам набываць у Літве землі і трымаць пасады. А гэта ўжо сапраўдная сцяна польскім панам і шляхціцам прыбраць Літву да сваіх рук. Не «лепшым» аказаўся і артыкул, дзе Жыгімонт Аўгуст пастанаўляў, што ён і ягоныя наступнікі - вялікія князі літоўскія - будуць праводзіць у Княстве вальныя соймы. «І ўсё гэта яны (ліцьвіны. - В.Ч.) чыняць, нібыта для таго, каб прыстаць да Польшчы з добраўладкаванай рэччу паспалітай!» - абурыліся палякі[31]. Дык што гэта за вунія?

Якім было расчараванне палякаў, калі Ян Хадкевіч ад імя ліцьвінскай дэлігацыі заявіў у сенаце: «Мы жадаем, каб пры заключэнні вуніі былі захаваны нашы правы і статуты»[32]. Палякі патрабавалі заключыць вунію на падставе старых актаў і фальшывага Варшаўскага рэцэса. Для палякаў гэтыя граматы галоўны аргумент.

Мікалай Руды насмешліва заўважыў: «Ведаю, што вашы мосці добра хавалі гэтыя старыя граматы ў скрынях і яшчэ дзе. А вось раней, хоць палякі прысягалі на Літву, а Літва на палякаў, але ласкава сябравалі; не было пергаментаў паміж намі, а пралівалі палякі кроў за Літву, таксама як Літва за палякаў, не мелі спісаў, а мелі шаблі і мячы»[33].

З такой жа зацятасцю адмаўлялі палякі законнасць прывілеяў, якія выдалі вялікія князі літоўскія Казімір, Аляксандар, Жыгімонт Стары і Жыгімонт Аўгуст на захаванне дзяржаўнай самастойнасці Вялікага Княства: «Тыя князі за зверхнасцю каралёў польскіх у Літве ўладарылі, таму гэтыя прывілеі не могуць парушаць сілу нашых прывілеяў»[34]. Нічога, хай будзе і хлусня, толькі «зрабіць так, каб Літва і Польшча складалі адно цела, адзін народ, адну рэч паспалітую»[35]. А за гэта аднадушна выступалі ўсе польскія сенатары і паслы ад шляхты. Адзін аднаго пераконвалі не адступаць ад вуніі паводле старых запісаў. Сярод довадаў сама нечаканы выказаў ваявода рускі: «Памятайце, што падчас вайны перш ліцьвін дапаможа нашаму краю, чым нехта з Познані або Кракава і Перамышля»[36]. Так палякі спадзяваліся ліцьвінскай крывёю купіць спакой свайму краю. «Калі страцім Літву (такое вялікае панства), дык вельмі занепадзем»[37]. А занепадаць не хацелася, хоць за кошт Літвы, а стаяць яшчэ на нагах. На вунію ўжо глядзелі, як на выратаванне Кароны. І пакуль Літве пагражае нашэсцем Масковія, міжволі ліцьвіны прымуць вунію. «На нашых храбтах быў непрыяцель, калі ад'язджалі сюды», - прызнаўся Мікалай Руды[38]. А таму палякі адкінулі ўсялякае прытворства - Літва павінна стаць Польшчай. Кракаўскі біскуп доўга абгрунтоўваў правы Польшчы на Літву. Маўляў, Ягайла «з'яднаў абодва панствы ў адно» і перадаў Княства свайму намесніку Вітаўту, а значыць, Літва належыць Польскай кароне. Грувасткая прамова біскупа выклікала ў душы Яна Хадкевіча з'едлівую іронію: «Калі мы вам падараваны, дык навошта вам яшчэ вунія з намі?»[39]. Адной фразай разбурыў усе аргументы біскупа. Зразумела, што ліцьвіны не прынялі польскі праект вуніі. Нічога новага там не было: Польскае каралеўства і Вялікае Княства Літоўскае злучаюцца ў адну дзяржаву, з адным уладаром, польскім каралём (якога абіраюць палякі і ліцьвіны, тытул вялікага князя скасоўваецца), адным соймам, адной агульнай пячаткай, адным сенатам, адным войскам, адной манетай - словам, ад Вялікага Княства не павінна застацца нават назвы.

Такой была «братэрская любоў» палякаў. Інакш яе разумелі ліцьвіны. І Ян Хадкевіч ад іх імя выступіў у сенаце: «Братэрская любоў павінна быць роўнай, каб прынесла пажытак абодвум народам, але ўцяленне Вялікага Княства Літоўскага ў Карону не дасць ніякай любові, бо Княства павінна пасці, а народ мусіць стаць іншым народам, так што не можа быць ніякага братэрства... Мы прыехалі да вас па братэрства, па братэрскую міласць, а не страціць сваю рэч паспалітую і нашага пана - вялікага князя літоўскага, пазбаўленага свайго тытула княжацкага. Калі б мы гэта дазволілі, то ўчынілі б супраць нашай прысягі абразу нашага сумлення. Калі б мы падманулі ў гэтым Бога і нашага пана, і нашу рэч паспалітую, і ашукалі сваё сумленне, дык хто надалей верыў бы нам паводле прымаўкі: хто не верны сабе, ці можа быць верным другім?

Нам трэба рупіцца, каб пакінуць нашай маці - Рэчы Паспалітай Літоўскай і нашым нашчадкам памяць, як верна і зычліва мы служылі ім не толькі справамі, але і мудрымі парадамі, каб пакінуць нашчадкам нашае добрае імя»[40]. Не прызнавалі ліцьвіны і правы Ягайлы «ўцяліць» Вялікае Княства ў Карону, бо ён быў не спадкаемным, а выбарным уладаром, таму не мог самавольна вырашаць лёс дзяржавы. Так што Ягайлаў прывілей не мае для ліцьвінаў ніякай законнай сілы. Прапанаваны ліцьвінамі праект вуніі грунтаваўся на роўных правах кожнага з бакоў, гэта быў саюз роўных народаў і дзяржаў над вярхоўнай уладай агульнага гаспадара, які насіў бы тытул караля польскага і вялікага князя літоўскага. Княства захоўвала свае дзяржаўныя структуры, межы, манету, войска, сойм, статут.

Як і трэба было чакаць, польскія сенатары і паслы не прынялі гэты праект. Кракаўскі біскуп заявіў: «Тое, што вы напісалі, вядзе не да вуніі, а хутчэй да раз'яднання, або да канфедэрацыі. Такую вунію не толькі нам, але і вам лёгка ўчыніць з любым народам»[41]. З ліцьвінамі было не згаварыцца, і палякі ўхапіліся за апошнюю надзею - за Жыгімонта Аўгуста. Хай ён любымі праўдамі і няпраўдамі, сваёй уладай прымусіць ліцьвінаў да вуніі. Пра гэта і малілі караля польскія сенатары на патаемнай нарадзе з ім, якая адбылася 21 лютага. Жыгімонт Аўгуст паслухмяна згаджаўся: «Я рад зрабіць усё, што ваша мосць сенатары, а таксама і рыцарства будзе мне раіць»[42]. О, гэта і трэба было. І палякі не пасквапіліся на ўсхваленне караля, як той праславіць сябе на вякі вуніяй Польшчы і Літвы.

Пакуль палякі радаваліся, што «яго мосць выканае нашу просьбу», ліцьвіны адправіліся на сустрэчу з каралём. Аднак палякі не пусцілі ліцьвінскіх дэлегатаў да Жыгімонта Аўгуста. Раз палякі не прынялі іх праект, адвярнуўся ад іх уладар, заставалася пакінуць сойм. Дарэмна чакалі палякі ліцьвінаў 27 лютага на пасяджэнне сойма, на якім планавалася прымусіць іх падпісаць вунію. Жыгімонт Аўгуст даў палякам поўную волю: «Не пакідайце па-за ўвагай ніводнага сродку, якім можна было прывесці да канца вунію»[43]. І вось ліцьвіны не з'явіліся ў зале. Паслалі за імі, і як абраза для палякаў прагучаў адказ Хадкевіча і Радзівіла, што яны паедуць да караля, а не да польскіх сенатараў. Палякі паспешліва адправіліся да караля і засталі ў яго Яна Хадкевіча, Мікалая Рудога і Астафія Валовіча.

Калі ўвайшлі польскія сенатары, Ян Хадкевіч звярнуўся да караля: «Дайшло да нас, што за намі прыслалі дзеля таго, каб пры нас нейкія дэкларацыі зрабіць». Гэта заключэнне вуніі - «нейкія дэкларацыі»?! Як такое было пачуць палякам? А Хадкевіч паведаміў, што ліцьвіны не прымуць ніякіх дэкларацый. «Даходзяць да нас чуткі, што нас сілаю хочуць браць з дому. Калі дойдзе да гэтага, то мы будзем бараніцца, хіба толькі ў паўрозах прывядуць нас у замак». Жыгімонт Аўгуст пачаў упэўніваць Хадкевіча, каб не верылі такім чуткам і прасіў ліцьвінаў прыехаць заўтра ў замак на сойм. «Бог дасць, пастановім паміж вамі справу і ўсе будзем радавацца». - «Да вашай мосці мы можам прыехаць, але дзеля якой-небудзь дамовы з станамі кароннымі не прыедзем»[44], - адказаў Хадкевіч.

Ноччу 1 сакавіка ліцьвінскія дэлегаты пакінулі Люблін. Аб ад'ездзе павінен быў паведаміць Жыгімонту Аўгусту падканцлер Астафі Валовіч і падскарбі Мікалай Нарушэвіч, аднак палякі і цяпер не дапусцілі іх да караля.

Ад'езд ліцьвінскай дэлегацыі яны прыпаднеслі каралю, як вялікую ганьбу, нібыта ліцьвіны выставілі яго на смех перад усім светам. І Жыгімонт Аўгуст, забыўшыся, што сам выдаў ліцьвінам прывілей на свабодны ад'езд з сойма, пакрыўдзіўся і прызнаў, што яны зняважылі яго каралеўскую ўладу і Польскае каралеўства. «Што мне параіць рада і кароннае рыцарства, так і ўчыню. ...Нічога не пашкадую, не зраблю ніякіх уступак», - паабяцаў Жыгімонт Аўгуст[45]. Абрадаваныя тым, што кароль аддаў ім «сваё сумленне і сваю душу» палякі горача заспрачаліся як вырашыць лёс Літвы. Нянавісць да ліцьвінаў, якіх абвясцілі ворагамі, горшымі за туркаў і за сама страшных непрыяцеляў, адняла ў многіх розум. Паслы ад шляхты патрабавалі мячом прывесці Літву да вуніі і абвясціць збор паспалітага рушэння для паходу на Вільню. На парады каралю не сквапіліся. Забраць у Літвы Валынь і Падляшша, якія нібыта належаць Польшчы, забараніць ліцьвінскія соймы, адмовіцца ад паноў-рады, адмяніць валасныя пячаткі, замест герба «Пагоні» даць Літве польскага «Арла», далучыць Лівонію да Кароны, зняць з пасады лівонскага адміністратара і гетмана Яна Хадкевіча. Учыніць вунію, ці сілаю закона ці мячом. І трэба было выконваць парады. На вайну з Літвой Жыгімонт Аўгуст не адважыўся, бо і ваяваць не ўмеў, і не хацеў, і ў скарбніцы пуста, і баяўся, што ліцьвіны адмовяцца прызнаваць яго за ўладара. Але вось Валынь і Падляшша перадаў Кароне, і ўніверсалам ад 12 сакавіка 1569 года абвяшчаў жыхарам гэтых земляў, што яны сталі падданымі Польскага каралеўства. Вось так росчыркам пяра вырашыўся лёс Валыні і Падляшша. Вось так уладар здраджваў сваёй дзяржаве.

Яшчэ не выйшаў універсал, а палякі пачалі паляваць за валынскімі і падляшскімі пасламі, якія не паспелі выехаць з Любліна, сілай і пагрозамі забраць пасады, выбівалі з іх прысягу на вернасць Кароне. Адмовіўся толькі мельнікскі староста Мацішык, «каб не запляміць сваё сумленне». Раззлаваныя палякі накінуліся на старосту, не далі нават слова мовіць - гналі пад клятву і пагражалі адняць староства. Мацішык здаўся. Аднак Астафія Валовіча запужаць не ўдалося. Ён меў на Падляшшы землі. Вось і вырашылі палякі ўзяць прысягу і ў ліцьвінскага падканцлера. Сам факт, што адзін з першых дыгнітарыяў Княства прызнаў адыход Падляшша пад Польшчу, мог стаць прыкладам для падляшан. Валовіч запярэчыў супраць самавольнай пастановы Жыгімонта Аўгуста і прасіў яго «адкрыць вуха» для Літвы. І як ні прасілі палякі, як ні пагражалі падканцлеру, ён заставаўся непахісным: «Ваша мосць, рабіце са мной, што пажадаеце, прысягаць не магу»[46]. Валовіча пазбавілі падляшскіх уладанняў. Калі паны-рада даведаліся пра ўніверсал Жыгімонта Аўгуста і пра жаданне палякаў зброяй навязаць Літве вунію, дык яны вырашылі сабраць войска. На Падляшша і Валынь былі пасланы загады не падначальвацца Кароне, а рыхтавацца да вайны. Меркавала рада адправіць пасольства да крымскага хана дзеля заключэння саюзу супраць Польшчы. Але заўпарцілася шляхта, якая патрабавала працягваць перамовы з палякамі.

Пачынаўся апошні акт трагедыі як для Вялікага Княства Літоўскага - «ахвяры», так і для Польшчы - «пераможцы». «Нетрывалае ўсё, што чыніцца гвалтам»[47], - разумелі гэта палякі, але не дапускалі, што гэта датычыцца іх саміх.

І падзенне Вялікага Княства і Польскага каралеўства - іх агульнай Рэчы Паспалітай - пачалося ў Любліне. Толькі тады яшчэ ніхто не мог гэтага прадбачыць. Ніхто? А можа, нейкім звышпачуццём і трывогай на сэрцы адчуваў трагічны канец Жыгімонт Аўгуст, але не хацеў верыць свайму прадчуванню.

5 красавіка Ян Хадкевіч у прысутнасці польскіх сенатараў і паслоў зачытаў грамату паноў-рады. Ліцьвіны тлумачылі, чаму яны пакінулі сойм, а менавіта таму, што была парушана роўнасць паміж Вялікім Княствам і Каронай. Палякі не толькі не згадзіліся з ліцьвінамі на іх умовы вуніі, але нават не пусцілі ліцьвінскіх дэлегатаў да караля. Пратэставалі паны-рада супраць «прысваення» Польшчай Валыні і Падляшша: «Вялікае Княства Літоўскае заўсёды валодала гэтымі землямі і доказ таму тое, што на зямлі Валынскай жывуць толькі ліцьвіны і рускія і роды князёў Алелькі, Альгерда, Нарымонта, Карыбута і да сёняшняга дня мы абараняем яе ад непрыяцеля. Падляшша закладвалі вялікія князі літоўскія князям Мазавецкім, што сведчыць пра ўладу літоўскіх князёў над Падляшшам. Да таго ж гэты край ужо даўно вернуты ў рукі, з якіх выйшаў»[48]. Ад вуніі ліцьвіны не адмаўляліся, але настойвалі на тым, каб «абедзве рэчы паспалітыя злучыліся братэрствам і каб адзін бок не асуджаўся на загубу дзеля другога»[49]. Дзеля заключэння вуніі паны-рада прапаноўвалі склікаць новы сойм, а да яго ліцьвіны на сваіх сойміках абмяркуюць умовы вуніі і выберуць паслоў. Такой была заява паноў. Палякі пачалі абмяркоўваць яе. Пакуль Хадкевіч чакаў адказу, яму давялося судзіцца з віленскім ваяводзічам Глябовічам. А справа была вось у чым. Глябовіч у 1563 годзе пасля ўзяцця маскавітамі Полацка трапіў у палон. Каб вызваліцца з няволі, Глябовіч і паабяцаў Івану схіліць ліцьвінскіх і польскіх дыгнітарыяў абраць яго польскім каралём і вялікім князем літоўскім.

І вось у траўні 1566 года ён адправіў да цара свайго чалавека Шылінга. На зваротным шляху Шылінга па загаду Хадкевіча звязнілі і пыткамі дамагаліся праўды аб намерах Глябовіча. Нічога важнага не даведаўся Хадкевіч ад вязня, але ўсё ж абвінаваціў Глябовіча ў жаданні ад'ехаць у Маскву. Вырак паміж двума панамі адбыўся 16 красавіка 1569 года ў прысутнасці Жыгімонта Аўгуста. Ян Хадкевіч заявіў: «Найяснейшы і міласцівы кароль! Я нічога іншага не мовіў Глябовічу, апроч таго, што ён здраднік. Ваша мосць можаце ў гэтым пераканацца з яго ліста, які сведчыць, што ён будучы ў палоне змовіўся з маскоўскім князем і абяцаў таму схіліць людзей Польскага каралеўства і Літоўскага Княства, што яны выберуць маскоўскага князя сваім панам, а князь выдасць замуж сястру вашай каралеўскай мосці. Ён абяцаў намовіць і прывесці да гэтага ўсіх літоўскіх паноў, а таксама вызваліць двух маскоўскіх палонных. Ён пакляўся выканаць сваё абяцанне. Ваша каралеўская мосць, ці не віноўны ён у злачынстве супраць вас». Глябовіч як мог так і апраўдваўся: «У няволі я думаў, як атрымаць волю: таму, калі маскоўскі князь прапанаваў мне нагаданыя вышэй умовы, то я, жадаючы як-небудзь вызваліцца, мусіў згадзіцца на іх; я і сам другі раз прапаноўваў яму гэтыя ўмовы, каб вызваліцца. Аднак, ваша каралеўская мосць, заўважце тое, што гэтыя ўмовы нельга выканаць і пасля вяртання з Масквы, я распавёў вашай каралеўскай мосці ўсё, што ўчыніў. Усё гэта я ўчыніў дзеля таго, каб ваша каралеўская мосць ведалі думкі і намеры вашага ворага і маглі засцерагчыся. І так, я чыніў гэтыя справы будучы вязнем, і чыніў дзеля дабра вашай каралеўскай мосці; ваша каралеўская мосць міласціва аднесліся да гэтых спраў; вызвалілі за мяне палонных, апраўдалі мяне, таму прашу, ваша каралеўская мосць, пазбавіць мяне ад абвінавачванняў старосты»[50]. Тлумачэнне Глябовіча не задаволіла Хадкевіча. Ягоная высакародная душа не магла прыняць такога «двайнога» клятваадступніцтва. Як можна падмануць кагосьці, а пасля лічыць сябе сумленным чалавекам. А дзе гонар, дзе годнасць? Гэта было супрацьстаянне двух прынцыпаў: годны чалавек заўсёды павінен заставацца годным, а па словах Глябовіча, - дзеля дасягнення мэты ўсе сродкі добрыя, у тым ліку крывадушша і падман. Хадкевіч нагадаў учынак вугорца Будзіфэрэнса, які ў турэцкай няволі выбраў смерць замест таго, каб прысягаць туркам, нагадаў і больш даўнія прыклады самаахвярнасці Муцыя Сцэволы і іншых. Вось і Глябовіч павінен быў не забывацца пра сваю пачцівасць і хутчэй пакласці галаву на адсячэнне, чым прысягаць непрыяцелю. І ці варта пачэснаму чалавеку чыніць адваротнае сваім перакананням. Відаць, лічыў сябе Хадкевіч абражаным, бо выклікаў Глябовіча на паядынак: «Пакуль ваша каралеўская мосць не прызнае яго сваім дэкрэтам невінаватым, датуль я не толькі не буду сустракацца з ім, але і за чатыры мілі буду абыходзіць яго, а то загадайце, ваша каралеўская мосць, я сам зараз пакараю яго»[51]. Глябовіча не напужаў гэты выклік і ён з запалам адказаў: «Я не столькі спадзяюся на сваю мужнасць, колькі на сваю невінаватасць. Як і продкі мае, я чалавек пачцівы. Не глядзіце, ваша каралеўская мосць, што я невысокі; пусціце мяне і зараз убачыце, як я адпомшчу за сваю абразу»[52]. Жыгімонт Аўгуст абараніў Глябовіча, бо заступнікі ў таго былі важныя: Мікалай Радзівіл Руды і рускі ваявода Яраш.

Прыведзены выпадак - адметная рыса да партрэта Яна Гаранімавіча Хадкевіча. Перад намі чалавек рыцарскай годнасці і высакароднасці, якая на тыя часы, на жаль, была ўжо рэдкасцю.

Чалавекам другога часу выглядаў Ян Хадкевіч сярод польскіх сенатараў і паслоў гатовых на ўсё, абы дамагчыся свайго. Падман і сіла, нахабнасць і хітрасць змятала са свайго шляху справядлівасць і праўду, любоў і братэрства. Цынічна гучаць многія прамовы палякаў у адрас сваіх «братоў» ліцьвінаў, халодны гандлярскі разлік у прапановах як заняволіць Літву. «Тыя, якія жадаюць прыняць вунію, павінны атрымаць асаблівыя міласці, а тыя, якія не жадаюць, - павінны ведаць, што мы на ўсё гатовы». Або вось такая заява: «Усе сенатары лічаць ліцьвінскія просьбы незаконнымі і непатрэбнымі»[53]. Пасольская палата плявала на прыстойнасць і адкрыта хацела сарваць правядзенне соймікаў у Літве для абрання дэлегатаў на сойм. Нават сенатары не адважваліся парушыць правы суседняй дзяржавы, а шляхецкія паслы ўжо дзейнічалі без прытворства: «Няхай ліцьвіны прысягаюць, што прынялі ўсе нашы пастановы»[54]. Сенатары прапанавалі заключыць вунію на наступным сойме, але паслы дружна запярэчылі ім, маўляў, ліцьвіны могуць заявіць, што Люблінскі сойм закончыўся нічым і гэтым «знішчыць прывілей на вунію»[55]. Не трэба даваць ліцьвінам цягнуць час, бо раптам вайна або смерць караля - і парушыцца справа вуніі, і замест Літвы ў руках застануцца пергаменты.

Адказ палякаў быў такім - яны чакаюць ліцьвінскую дэлегацыю на сойм да Троіцы.

У сваёй грамаце вялікі князь крывадушна абяцаў «ласку» і права свабодна ад'ехаць з сойма ліцьвінскай дэлегацыі. Ян Хадкевіч вярнуўся ў Літву.

А тым часам палякі не марнавалі час і выклікалі ў Люблін для прывядзення да прысягі валынскіх і падляшскіх магнатаў. Многія з іх спасылаліся на хваробу і не ехалі на сойм. Раззлаваныя палякі патрабавалі ў Жыгімонта Аўгуста пазбавіць непаслухмяных пасад. І кароль для пастраху іншым адняў ваяводства Падляшскае ў Тышкевіча і перадаў яго Кішку. Гэтая мера падзейнічала, і ў Люблін прыбылі валынскі ваявода Чартарыйскі, кіеўскі ваявода Канстанцін Астрожскі, луцкі, брацлаўскі і вініцкі староста Богуш Карэцкі і іншыя. Аднак высветлілася, што валынцы не жадалі прысягаць Кароне. У сенатарскай палаце наступіла цішыня. І толькі пагроза Жыгімонта Аўгуста, што ён паступіць па закону (адыме пасады), паставіла валынцаў на калені перад Каронай. Як уладар земляў на Валыні прысягнуў і кіеўскі ваявода Канстанцін Астрожскі. А ў палякаў распаліўся імпэт. Кіеў павінен належаць Польшчы, ёсць жа законнае права - права сілы.

Трывожныя навіны даходзілі ў Літву. Палякі гатовы былі па частках разарваць Вялікае Княства. Ян Хадкевіч нават і не перадыхнуў з дарогі, засабіраўся ў Люблін. Прасіў ехаць разам з ім і Мікалая Рудога: «...ратуй сваю Рэч Паспалітую, якой ты адзін можаш служыць лепш за ўсіх»[56]. Аднак Радзівіл застаўся ў Літве. Так што Ян Хадкевіч мусіў сам ратаваць Вялікае Княства ад «няволі».

Па дарозе ў Парчаве Ян сустрэўся з валынцам панам Радомскім. Той распавёў, што з-за валынскіх уладанняў прысягнулі Кароне ваяводы троцкі, кіеўскі і валынскі, шмат паноў і шляхты, нават Астафі Валовіч і той здаўся. Валынь перайшла да Польшчы. Але мала таго, валынцы падтрымалі дамаганні палякаў на Кіеў, баючыся, каб ліцьвіны праз Кіеўскую зямлю не наводзілі на іх татараў. А калі так, дык няма чаго сумнявацца, што Жыгімонт Аўгуст аддасць Польшчы і Кіеўшчыну.

Тое, што Вялікае Княства асуджана, Хадкевіч зразумеў у першы дзень прыезду ў Люблін. Літву дзялілі як хацелі. Валынь і Падляшша ўжо лічыліся польскімі землямі. А валынцы патрабавалі далучыць да валынскага ваяводства не толькі Кіеў, але і Берасце, Пінск, Кобрын і правесці мяжу Валыні па рэках Нараў і Ясельда. Жамойць палякі прапаноўвалі перадаць Прусіі. І ўжо адкрыта казалі, што цяпер і не патрэбна вунія з Літвой, каб не ваяваць з Масковіяй: «Няхай вые сабе Літва»[57]. Са скрухай пісаў Ян Хадкевіч Мікалаю Рудому: «Цяжка баліць сэрца, калі глядзіш на тое, што чыніцца з намі, асабліва, калі бачыш, што мы вельмі ва ўсім памыляемся і менавіта ў тым, адкуль з надзеяю чакалі для сябе ўсяго добрага»[58]. І заклікаў Богам, каб Руды спяшаўся ў Люблін ратаваць дзяржаву, «бо няма ніякай надзеі на тых, хто прыехаў»[59]. Ян Хадкевіч яшчэ гатовы быў адстойваць Вялікае Княства. На другі дзень (1 чэрвеня) пасля прыезду ў Люблін, ён сустрэўся з Жыгімонтам Аўгустам і прасіў яго ад імя паноў-рады «адкрыць вуха» і для Літвы. Не выносіць сваёй пастановы, «пакуль з усёю справядлівасцю не высветліць, - каму належыць ягнё і каму казёл»[60]. Даводзіў, што Валынь і Падляшша былі набыты Літвой «крывёю нашых продкаў»[61], і прасіў не прымушаць брацлаўскага ваяводу Рамана Сангушку і кіеўскага ваяводу Канстанціна Астрожскага прысягаць Кароне. Асабліва абурала Хадкевіча тое, што адабралі пасады ў тых, хто застаўся верным клятве Вялікаму Княству: «Можна зразумець, як мы ўражаны, убачыўшы, як лёгка пазбаўляюцца пасад такія заслужаныя ў дзяржаве людзі, і больш годныя, чым тыя, якія занялі іх месца. Просім так сурова з намі не абыходзіцца, а з ласкаю і па-братэрску»[62]. Усе довады, увесь запал Хадкевіча не дайшлі да вушэй венцаноснага. Радзілі ж яму цяпер польскія саноўнікі і радзілі, што і Кіеў, і Брацлаў, і Вініца «заўжды належылі да каралеўства». А венцаносны толькі паслухмяна з імі пагаджаўся. Пра Валынь і Падляшша ўжо не нагадвалі - яны цяпер на векі вечныя польскія землі і няма чаго спрачацца з ліцьвінамі. Быў вырашаны і лёс Кіеўшчыны. У крыках большасці не пачулі разважлівыя галасы меншасці: «Як бы не ўзяць на сябе больш цяжару, чым могуць вынесці нашы сілы»[63]. Ад караля чакалі, каго ён падтрымае. А ён адкрыта прызнаўся, што небяспечна пакідаць Кіеў Літве і неабходна «дзеля ўтрымання ліцьвінаў пад уладай акружыць іх сваімі ўмацаваннямі і землямі»[64]. Яшчэ адна здрада Вялікаму Княству. Кіеў быў падараваны Польшчы. У каралеўскім універсале ад 5 чэрвеня прысваенне Кіева тлумачылася тым, што Руская зямля здаўна належала Польшчы. Вось як! Ужо казалі, што Польшчы здаўна належаць і Вільня, і Трокі. Нярадасна было на сэрцы тых ліцьвінаў, якія яшчэ не схілілі калені перад Каронай. «Нашы справы па-ранейшаму ідуць усё горш і горш і ўжо не ведаю як паправіць іх, - пісаў Ян Хадкевіч Мікалаю Рудому, - палякі забраўшы ў нас усіх людзей, яшчэ жадаюць, каб мы і абаранялі іх, пэўна, дзеля таго, каб хутчэй вынішчыць нас. Мой стрый (Гаранім. - В.Ч.) троцкі кашталян, размаўляючы ў мяне за абедам з Асалінскім пра тое, якую згубу прыносіць гэтая вунія, з-за патрыятычнай любові мовіў, што жадаў бы не дажыць да яе, што і здарылася, - ён не дачакаўся дня і аддаў пану Богу душу»[65].

Смерць блізкага чалавека і бяда, што навісла над родным краем, цяжарам леглі і на сэрца Яна Хадкевіча. Але трэба было не паддавацца адчаю, знайсці ў сябе сілы для змагання.

6 чэрвеня Жыгімонт Аўгуст паклікаў да сябе ліцьвінскую дэлегацыю, дзе іх чакалі польскія сенатары. Хадкевіч «з горыччу і гневам» казаў, што палякі без усялякіх справядлівых падстаў адабралі ў Княства частку земляў і патрабаваў іх вяртання. На рэзкія дакоры Хадкевіча палякі маўчалі.

Ужо занадта яўным і непрыкрытым было рабаванне Літвы, каб адмаўляць гэта. А таму кракаўскі біскуп Філіп Паднеўскі ўльтыматыўна заявіў, што ніякіх перамоваў з ліцьвінамі не будзе, пакуль яны не прымуць вунію. Хадкевіч горка заўважыў: «Не ведаю, якая гэта будзе вунія, бо бачым паноў Княства Літоўскага ў радзе з вамі. Вы ўжо абрэзалі нам крылы!»[66]. Так, са стратай чатырох ваяводстваў: Падляшскага, Валынскага, Брацлаўскага і Кіеўскага ў Княства сапраўды «абрэзалі крылы». Нават калі ліцьвіны і ўзяліся б за зброю, каб абараніць сваю дзяржаву, дык не перамаглі б двух драпежнікаў: Польшчу і Масковію. Польскія паслы палічылі, што Хадкевіч зняважыў караля, сенат і шляхту і паскардзіліся Жыгімонту Аўгусту. Той суцешыў паслоў: «Калі па праўдзе, дык ліцьвіны не могуць не гневацца: бяда іх нялёгкая - у іх абарвалі крылы, але вы, ваша мосць, патрабуйце свайго»[67]. Натхнёныя яшчэ адным бласлаўленнем караля, палякі ні на коску не змянілі сваёй пазіцыі. Так і не прынялі яны тыя ўмовы вуніі, якія ім прадставіў Ян Хадкевіч, а менавіта: каб агульны ўладар, прыносіў як вялікі князь літоўскі прысягу Вялікаму Княству, каб у акце вуніі стаяла ліцьвінская пячатка, каб былі захаваны ўсе службовыя пасады ў Княстве і соймы праводзіліся па чарзе - адзін раз у Польшчы, другі - у Літве, палякі даюць прывілей на сябе, а ліцьвіны - на сябе. Пры захаванні тытула вялікага князя літоўскага, дзяржаўнай пячаткі і сваёй улады Літва па-ранейшаму заставалася б асобнай дзяржавай. Як на гэта можна было пагадзіцца палякам? У Хадкевіча яшчэ заставалася надзея, што зрэшты яны саступяць і таму 15 чэрвеня ён выступіў у сенаце. «Мы прыехалі да вас з надзеяй мець ад вас тое, пра што казалі з вамі раней. Але вы спаткалі нас не з тым праектам вуніі, які мы ад вас чакаем; як баба ўпала з гары, чым далей, тым горш. Нельга без горычы пра гэта ўспамінаць. Калі вы, ваша мосць, жадаеце быць з намі ў роўнасці, дык мы не разумеем, чаму трэба цярпець такое жаласлівае становішча - быць ніжэйшымі за вас? Нам трэба захаваць сваю годнасць, што пацверджана ва ўсіх прывілеях, асабліва ў прывілеі Аляксандра. Мы досыць наслухаліся, што вы не хочаце быць над намі. Але калі соймы будуць толькі ў Польшчы, калі граматы будуць выходзіць пад пячаткай кароннай, дык мы не разумеем, якая ўлада застанецца пры нашых пасадах»[68]. «Вашамосці» не супраць у драбніцах саступіць: «Нам трэба падганяць ліцьвінаў у сеці, а не адпугваць іх»[69], але пасольская палата прасіла Жыгімонта Аўгуста не абмяркоўваць ліцьвінскіх умоў. Урэшце рэшт і ў яго не хапіла цярпення. Вокрык падзейнічаў, і шляхта абмеркавала ліцьвінскі праект. Паслы згадзіліся на існаванне Вялікага Княства Літоўскага і захаванне ў Літве асобных ад Кароны пасад, але вось не згаджаліся на дзве пячаткі, бо яны «будуць азначаць, што ў нас дзве дзяржавы, дзве рэчы паспалітыя»[70].

І вось надышоў доўгачаканы палякамі дзень заключэння вуніі - гэта было 27 чэрвеня 1569 года ў аўторак. У Люблінскім замку польскага караля і вялікага князя Літоўскага Жыгімонта Аўгуста яшчэ з раніцы сабраліся нецярплівыя польскія сенатары і паны. Пазней з'явілася ліцьвінская дэлегацыя на чале з Янам Гаранімавічам Хадкевічам. Ён і выступіў з прамовай да караля і польскіх дзяржаўных мужоў: «Найяснейшы і міласцівы кароль! Вашай каралеўскай мосці вядома, што наша справа абмеркавана радай і станамі Вялікага Княства Літоўскага. Цяпер яна дайшла да таго пункту, што самі мы не можам без уступкі сумленню адмовіцца ад таго, што мы патрабавалі ад сенатараў каралеўства. Мы прыйшлі да вашай каралеўскай міласці як верныя і пакорлівыя вашы падданыя, каб сказаць, на чым спынілася справа: на спадчыне літоўскага пасада, на Інфлянтах, на пячатцы літоўскай Рэчы Паспалітай, на Варшаўскім рэцэсе, на Люблінскім прывілеі. Паводле вашай каралеўскай мосці расказання, мы з вялікім жалем і ўшчымленнем нашага сэрца волілі згадзіцца і на гэтыя пяць пунктаў, але як нам гэта жаласліва, не можам выказаць словамі, бо мы павінны дбаць пра айчыну нашу, як добрыя яе сыны, колькі ёсць у нас сіл. І вы самі, ваша каралеўская мосць, і ўвесь гэты сход можаце сведчыць, што мы ўсімі нашымі сіламі абаранялі нашу айчыну, якую дагэтуль захавалі цэлай нашаю крывёю і жыццём. Але, калі цяпер мы не змаглі закончыць гэтай абароны, дык таму, што саступілі волі лёсу і часу.

Мы саступаем, але мы саступаем не якому-небудзь дэкрэту, а волі вашай каралеўскай мосці як спраўцу законаў і супольнага пана, якому ўсе мы прысягалі. Згаджаемся на адну пячатку для зацвярджэння прывілеяў або супольных спраў. Саступаем у гэтым братэрскай любові (пэўна, гэты выраз у вуснах Хадкевіча прагучаў іранічна. - В.Ч.), каб не думалі пра нас, што мы хочам быць асобна ад іх мосці паноў польскіх і іх Рэчы Паспалітай. Няхай будзе адна пячатка, але не знішчаецца пячатка літоўская. Саступаем таксама і ў тым, аб чым мы пільна напаміналі, прыехаўшы сюды, каб захавалася наша Рэч Паспалітая, як была раней. Што тычыцца Інфлянтаў, дык вашай каралеўскай мосці вядома, што мы абаранялі іх ад ворагаў сваім коштам і накладам, і сваёю крывёю, ахвяравалі і здароўем. Мы далі ім клятву, што яны будуць пры Літоўскім Княстве. Калі Інфлянты добравольна пажадаюць адступіцца за намовамі вашай каралеўскай мосці, дык мы не будзем супраць гэтага, і як яны адыйдуць, дык ваша каралеўская мосць здыміце з нас клятву. Але, як я казаў, мы атрымалі гэтую краіну за кошт вялікіх страт і дагэтуль абараняем яе, не шкадуючы нашай маёмасці і здароўя, дык слушна было б узнагародзіць нашы страты.

Застаецца сказаць пра спадчыну літоўскага пасада, пра Варшаўскі рэцэс, і пра Люблінскі прывілей, найяснейшы і міласцівы кароль! Прывілеі продкаў вашай каралеўскай мосці сведчаць, мы свабодна выбіралі нашага ўладара. Гэтак, бацька вашай кралеўскай мосці быў у Сілезіі - у дальняй ад нас краіне, аднак нашы продкі выбралі яго за свайго пана і ездзілі за ім, як ён сам нам сведчыў. Сведчыў ён - слаўнай памяці бацька вашай каралеўскай мосці - і аб тым, што мы і вас свабодна выбралі сабе за пана яшчэ ў дзяцінстве вашай каралеўскай мосці. Ад часоў дзядоў і прадзедаў вашай каралеўскай мосці заўсёды было так, што не паводле спадчыны, а за вольным абраннем панавалі над намі. Але якую спадчыну ваша каралеўская мосць не мелі б у Літве, калі яна можа быць там, дзе вольна выбіраюць пана, мы бачым, што гэтая спадчына, якую ваша каралеўская мосць Варшаўскім рэцэсам і Люблінскім прывілеем жадае даць Кароне, прыносіць нас пад Карону, таму што, калі мы належым да вашай каралеўскай спадчыны, якую перадаеце Кароне, тады разам са спадчынай аддаеце і нас у падданства Кароне.

Мы не думаем, каб мы маглі з добрым сумленнем, з добрай славай і добрым розумам згадзіцца на гэта і зволіць, каб у прывілеі на вунію былі ўзгаданы Варшаўскі рэцэс і Люблінскі прывілей. Мы ўжо казалі, што мы пра гэтыя рэчы ніколі не чулі, не ведаем, з кім не гаварылі. Ваша каралеўская мосць, можаце самі зразумець, што нам як пачцівым не прыстойна згаджацца на падобныя пункты. Няма звычаю, каб падданыя зацвярджалі дары сваіх паноў, і калі мы зацвердзім рэцэс і прывілей, дык тады зацвердзілі б спадчыну на нас і разам з тым наша падданства Кароне. А ўжо нам няма да каго звярнуцца па дапамогу, адно да Бога, і да вашай каралеўскай мосці, нашага міласцівага спраўцы нашых пачцівасцей, абаронцу нашых правоў і Боскаму памазанцу, то вось мы цяпер стаім перад вашай каралеўскай мосцю, як дабравольна і хутка мы прыехалі сюды, так цяпер дабравольна і стаім перад вамі, як верныя падданыя вашай каралеўскай мосці. Просім вашу каралеўскую мосць, пана нашага, так справаваць да канца, каб праз то няволі і ганьбы нам і нашчадкам нашым не было. Не дапускайце, ваша каралеўская мосць, зганьбіць нас. Няхай гэтая вунія закончыцца так, каб ніякай ганьбы на нас не засталося.

Будзьце самі, ваша каралеўская мосць, вартаўніком і спраўцам гэтай справы, і калі вы ўчыніце яе з ласкай, дык гэта будзе найвялікшай вашай ласкай. Нам, або нашым унукам, было б вельмі балюча, калі з часам высветліцца, што на гэтую справу трэба глядзець не з любоўю, а з жалем, або што мы мусім вінаваціць сябе за тое, што не разумелі свайго зняволення. (Можна ўявіць, што адчуваў Ян Хадкевіч, калі не вытрымаў і са слязьмі на вачах упаў на калені перад Жыгімонтам Аўгустам вымаліць «ласку» для Літвы.) Просім дзеля пана Бога, успомніце нашу службу, нашу вернасць табе і нашу кроў, якую пралівалі дзеля тваёй славы. Учыні так, каб усім нам быў гонар, а не здзек і прыніжэнне, захавай сваё панскае сумленне. Дзеля Бога просім цябе памятаць сваю прысягу нам»[74]. Настолькі пачуццёвы быў заклік Хадкевіча да караля, столькі горычы і болю чулася ў кожным слове, што і сэрцы палякаў крануў гэты крык душы і многія з іх не стрымалі слёз. Шчыра аплаквалі яны смерць Вялікага Княства Літоўскага і Рускага, якое ўжо гатовы былі навечна пахаваць пад стосам струхлелых грамат і магілу запячатаць цяжарам люблінскага пагаднення. Дарэмна маліў Хадкевіч караля, дарэмна прасіў ён і польскіх сенатараў, каб ад вуніі абодвум народам была «радасць». Лёс Літвы яны ўжо вырашылі. І Жыгімонт Аўгуст у квяцістых выразах канстатаваў факт. Ужо загадзя напісаны адказ караля і вялікага князя прачытаў каронны падканцлер. Жыгімонт Аўгуст адмаўляў ліцьвінам у іх просьбах, нават не выслухаўшы іх. «Мы не бачым, каб тут у чым-небудзь абражаўся або прыніжаўся ваш слаўны народ. Таму я спадзяюся, што вашы мосці, зразумеўшы, што ўсё ідзе толькі да агульнага дабра, згадзіцеся на вунію і яшчэ больш парадніцеся з кароннымі чынамі, таму што, чым больш паміж вамі будзе памнажацца згода і любоў, пры якіх можна будзе з часам выправіць ўсё, што вы лічыце патрэбным. Я ніколі не пераконваў бы вас, каб бачыў знявагу і прыніжэнні для вас таму, што я аднолькава клапачуся пра абодва гэтыя панствы. І паколькі бачу, што супольная справа прынясе вам пажытак і славу, дык я павінен не толькі раіць, але і праз сваю ўладу схіліць вас да вуніі»[75]. Пэўна, убачыўшы па тварах ліцьвінаў, што яны без усялякай радасці ўспрынялі ягоны адказ, Жыгімонт Аўгуст звярнуўся да іх з доўгай прамовай. Нібыта хацеў схаваць сваю здраду Літве і апраўдваўся перад самім Богам. «Я то ведаю, што гэта хвалебная справа несупраціўная ні майму ні вашаму сумленню таму, што яна ідзе да ўзаемнай міласці і вечнага братэрства, а дзе міласць, там прыбывае пан Бог... Тут я жадаю з Боскай дапамогай выканаць тое, што патрабуе ад мяне мой абавязак. Я ўпэўнены, што Бог даў мне ў гэтай справе такое разуменне, што я тут выконваю, што абавязаны выканаць, і, што атрымаўшы такое разуменне, я вяду вас да таго, што ў дагоду Богу... На гэта была Боская воля, і ён сам гэта справаваў і ўчыніў гэтую справу, бо, калі не было ягонай волі, тады б мы да вуніі не прыйшлі. Ані сабе гэтага поспеху, ані хто другі не можа залічыць сабе, бо гэта здзейсніў пан Бог, які вышэйшы за ўсіх паноў і які справуе свае дзіўныя справы... Таму я не ведаю, што іншае сказаць вам, апроч таго, што вам трэба скарыцца Боскай волі і згадзіцца з тым, што я вам прапаноўваю. І паводле сваёй павіннасці нават сваёй уладаю мушу схіліць вас гэта зрабіць»[76]. Здавалася, што ліцьвіны падначаляцца і волі Боскай, і волі гаспадарскай, але і цяпер, калі ў іх не заставалася ніякіх шансаў, яны не здаваліся - Ян Хадкевіч папрасіў у вялікага князя часу на роздум. Амаль тры гадзіны думалі і абмяркоўвалі ліцьвінскія паслы, што ім рабіць. Добра ведалі, што прымаюць важнейшае рашэнне, ад якога будзе залежаць лёс іх Айчыны. А воля гаспадарская: «Выканайце жаданне чыноў каронных, негледзячы ні нашто»[77]. Вядома, можна было не згаджацца на вунію і пакінуць сойм, але Жыгімонт Аўгуст пад ціскам палякаў прадасць Літву да апошняй валокі.

Зноў ад ліцьвінскай дэлегацыі выступіў Ян Хадкевіч: «Найяснейшы і міласцівы кароль! Жаласліва ўспамінаць, што грахамі сваімі і цяжкімі абразамі ўгневалі пана Бога, бо доўга трэба пералічваць усе тыя няшчасці, што напаткалі Княства Літоўскае. Вось і цяпер бачым, што нашу рэч паспалітую пераносяць з аднаго народа ў другі. Але, як заўжды ў нашых смутках і ўсякіх нашых справах, ваша каралеўская мосць давалі нам палёгку, так і цяпер мы спадзяёмся на пана Бога і на ласку вашай каралеўскай мосці, то ваша каралеўская мосць будзе рупіцца пра наша аблягчэнне, за што вы будзеце мець вечнае блаславенства і мы, як вашы вернападданыя, вечна малілі б за вас Бога.

З той справы, якую нам ваша каралеўская мосць паведаў, мы бачым, што вы з бацькоўскай міласцю правіце паміж намі вунію... Былі часы, што і мы ўладарылі над другімі народамі і многімі непрыяцелямі нашага панства. Цяпер мы рашыліся на ўсё згадзіцца таму, што ведаем, што пасля Бога павінуемся вам першаму і слухаем вашу каралеўскую мосць. Рашэнне закончыць справу, што прапаноўвае ваша каралеўская мосць, трохі супакойвае нашы сэрцы, але мы яшчэ больш супакоімся, калі тое, што нам было прачытана ад вашага імя, ваша мосць адзначыць прывілеем аб рэцэсе і да таго дададзіце, што мы маем права, калі спатрэбіцца, так абараняць правы нашай рэчы, як палічым лепш паводле нашай пачцівасці. Што да Люблінскага прывілея, дык просім іх мосцей паноў каронных так яго змяніць, каб было бачна, што вы сапраўды адносіцеся да нас з любоўю. Згаджаемся на гэты прывілей, але каб у ім улічылі нашы просьбы і быў рэвенсал вашай каралеўскай мосці, што вунія не прынясе нам зла.

Разумеем, што ваша каралеўская мосць, будучы памазанцам Боскім, які паміж усімі каралямі хрысціянскімі даўно і слаўна пануе, прызнаем, што ваша каралеўская мосць ёсць найвышэйшы суддзя ўсіх нашых пачцівых спраў: просім, абы ваша каралеўская мосць даў бы тастамент спраў, каб гэта сведчанне было вечнай памяццю. Не з-за боязні смерці, якой мы тут не бачым, і не з-за асабістых выгод, але з-за жадання дабра Рэчы Паспалітай і любові братэрскай, да таго ж, каб заслужыць ласку вашай каралеўскай мосці і любоў ад паноў-рад каронных, нашых братоў, мы згадзіліся выканаць волю вашай каралеўскай мосці. Калі мы не ўбачылі вачыма сваімі гэтай любові, дык упэўнены, што яна будзе, няхай убачым пісьмовае пацвярджэнне ў гэтым. Да таго ж ваша каралеўскя мосць стамілася і многіх з нас тут няма, - вам давядзецца пасля прыводзіць іх да вуніі. Калі вы дадзіце гэта пацвярджэнне, дык і яны прымуць вунію і ўсе мы будзем маліць за вас Бога. У кожнага чалавека ёсць прыяцелі і непрыяцелі: таму, каб ніводны наш непрыяцель не мог дакараць нас, нібыта мы ўчынілі вунію за падарункі або паводле нейкіх іншых меркаванняў, мы просім вашу каралеўскую мосць і ўсіх вас, ваша мосць, добра памятаць, як мы абаранялі сваю Бацькаўшчыну, як і трэба было абараняць яе»[78]. З усёй гэтай прамовы ясна бачна, што Ян Хадкевіч яшчэ не расстаўся з надзеяй хоць неяк змякчыць умовы вуніі на карысць Літвы, уздзейнічаць на Жыгімонта Аўгуста.

Асаблівае значэнне Хадкевіч і ягоныя паплечнікі надавалі ўнясенню ў прывілей вуніі пункта, што ліцьвіны маюць права, «калі спатрэбіцца, так абараняць правы Рэчы Паспалітай, як палічым лепш», а гэта азначала, што ліцьвіны адстойвалі права скасаваць вунію.

Кракаўскі біскуп ад імя польскіх сенатараў і паслоў пачаў запэўніваць ліцьвінаў, што вунія прынясе шчасце абодвум народам. Пасля гэтых слоў сенатары, нібыта ў знак згоды, падняліся з месцаў і стоячы даслухалі біскупа. А ён кляўся ў шчырасці і любові палякаў: «Не сумнявайцеся ў нас. Мы вам верныя, як да мілых братоў»[79]. Абяцанні даваць было лёгка - трэба ж ліцьвінаў загнаць у сеці. І Жыгімонт Аўгуст задаволены, што нарэшце перамовы завяршыліся, у сваёй прамове быў шчодрым на абяцанні: «Будзьце ўпэўнены, што аб усім патрэбным вашай Рэчы Паспалітай я буду добра рачыць»[80]. Гэтак, абяцаннямі і закончыўся дзень. Вунію так і не заключылі. Наступным днём палякі і ліцьвіны абмяркоўвалі праект. Зноў ліцьвінская дэлегацыя адстойвала пячатку Княства на акце вуніі, каб прызнаць яго актам свабоднай дамовы паміж абедзвюма дзяржавамі. Спрэчку аддалі на суд Жыгімонта Аўгуста. А той ясна чый бок прыняў. І хаця яшчэ не склалі акта, але ўжо ў люблінскіх касцёлах ксяндзы заклікалі народ дзякаваць Богу за тое, што ён прывёў два народы да вуніі. І наступны дзень прайшоў у працы над актам. Пад ціскам Жыгімонта Аўгуста ліцьвіны «на ўсё згадзіліся»[81]. Нарэшце быў складзены акт. Абвяшчалася злучэнне Польшчы і Літвы ў адну дзяржаву - Рэч Паспалітую. «Карона Польская і Вялікае Княства Літоўскае ёсць адно непадзельнае і неасобнае цела, а таксама не асобная, але адна супольная Рэч Паспалітая, якая з двух панстваў і народаў у адзін люд злілася і злучылася.

А таму абодвум народам будзе на вечныя часы адна галава, адзін пан і адзін кароль»[82]. Паводле акта, агульнага ўладара палякі і ліцьвіны выбіралі супольна, але выбіралі яго ў Польшчы. Новы ўладар каранаваўся ў Кракаве. Асобнае выбранне яго ў Літве і ўзвядзенне на велікакняжацкі пасад адмяняліся. Аднак паколькі захоўваўся тытул вялікага князя літоўскага, дык уладар пасля абрання і каранацыі абвяшчаецца каралём польскім, вялікім князем літоўскім, рускім, прускім, мазавецкім, жамойцкім, кіеўскім, валынскім, падляшскім і лівонскім. Пасля выбрання ўладар у адной грамаце пацвярджае прывілеі і вольнасці абодвух народаў і прысягае ў выкананні іх. Устанаўліваецца агульная рада (сенат) і сойм. Ніякіх дамоў асобна Польшча і Літва не могуць заключаць, толькі разам. Уводзіцца адна манета, ад мыта вызваляецца шляхта, палякі могуць набываць зямлю ў Літве, а ліцьвіны - у Польшчы. У Літве захоўваюцца пасады, якія былі да вуніі.

1 ліпеня акт пабачыў свет. У гэты ж дзень адбылася ўрачыстая прысяга. Палякі давалі клятву ліцьвінам, а ліцьвіны палякам, прычым «палякамі» былі валынцы, падляшане і кіяне. Ад радасці, што нарэшце жаданая вунія здзейснілася, польскія сенатары настолькі расчуліліся, што абліваліся слязьмі, а канцлер не змог ад хвалявання прачытаць прысягу. Ну што ж, палякам і сапраўды на радасцях было чаго плакаць. Голымі рукамі, без зброі абрабавалі «мілых братоў». Валынь, Падляшша, кіеўскую зямлю - задарма атрымалі ад вялікага князя літоўскага. А там з часам і Літва стане новай Польшчай.

Вялікае Княства Літоўскае (а цяпер пасля адыходу рускіх земляў да Польшчы яно ўжо не называлася Рускім) так і не было пахавана, яно працягвала жыць. Замест аб'яднання двух дзяржаў утваралася федэрацыя Кароны і Княства пад уладай агульнага ўладара і з адным сенатам і соймам. Захаваннем сваёй дзяржавы Літва была абавязана перш за ўсё Яну Гаранімавічу Хадкевічу.

Такім чынам вунія была заключана. Ужо ў першыя дні пасля гэтай падзеі выразна праявіліся супярэчнасці паміж Польшчай і Літвой, і яны разрасталіся, пагражаючы ператварыць акт у пустую фармальнасць. І польскі бок, і ліцьвінскі бок хваляваліся не пра дабро сваёй агульнай Рэчы Паспалітай, а толькі пра свае інтарэсы. Палякаў не цікавілі ліцьвінскія справы, і яны адмовіліся іх абмяркоўваць, а ліцьвіны не лезлі ў польскія. Замест «любові», панаваў недавер: і ліцьвіны, і палякі пільна сачылі, каб не былі прынятыя якія-небудзь шкодныя для іх пастановы. Замест збліжэння абодва бакі пачалі пакрысе аддаляцца адзін ад аднаго. Варожасць і нянавісць да «ляхаў» завалодалі ліцьвінамі: «Не дай Бог ляху быць! Вырежет Литву, а Русь поготову»[84]. Жыгімонт Аўгуст разумеў несправядлівасць вуніі і пачаў ужо думаць, як выправіць сваю віну перад Літвой - хацеў далучыць да яе Мазовію, але... Але знясілены ад свайго распуснага жыцця - жаласная ахвяра нізкіх пачуццяў - Жыгімонт Аўгуст поўнасцю залежаў ад той цёмнай і двурушнай хеўры, што акружала яго пры польскім двары. Спрытныя і хітрыя дворцы не выпускалі каралеўскую руку, якой вадзілі па дакументах. Кароль плакаўся: «Я і не ведаю, што вы даяце мне падпісваць! Я падпішу - і толькі клопату будзе з гэтага! Да чаго вы мяне давялі!»[85]. Ясна, што аддаць Мазовію Княству Жыгімонту Аўгусту не дазволілі б. А дні ягонага жыцця былі злічаны. Смерць увайшла ў ягоны палац у Кнышыне, дзе ён хаваўся ад паморку. Кароль адчуваў яе блізкасць, і свае апошнія сілы патраціў на сховы каштоўнасцей, каб хоць што пакінуць сваім сёстрам. 7 ліпеня 1572 года смерць забрала апошняга Ягайлавіча. Наступіў час безгаспадарства. Не словам удзячнасці праводзілі палякі свайго ўладара, а аблягчоным уздыхам - скончыўся палон вавілонскі.

Хто меў магчымасць, той і абкрадаў дзяржаву. І пакуль прагныя набівалі кішэні, самалюбівыя пачалі грызціся за ўладу. На ролю «спраўцы» прэтэндаваў гнезенскі архібіскуп Якаб Уханскі. Упарты і хітры святоша ўявіў сябе выратавальнікам Польшчы і з галавой кінуўся ў вір палітычных інтрыг. Праціўнік ягоны быў куды больш годны - каронны маршалак і кракаўскі ваявода Ян Фірлей - адзін з правадыроў польскіх пратэстантаў. Своечасова зразумеўшы сілу шляхты, ён кляўся ў любові да «меншых братоў». І не дзіўна, што малапольская шляхта прызнавала яго за свайго правадыра. А яе падтрымка і ўплыў пратэстантаў у Польшчы надавалі надзею Яну Фірлею быць абраным на каралеўскі пасад. Аднак на ягоную бяду ўспыхнула старая нянавісць паміж вялікапалянамі і малапалянамі, якую ўдала выкарыстаў сандамірскі ваявода Пётр Збароўскі. Ён марыў верхаводзіць у Польшчы і ненавідзеў Фірлея за тое, што кароль перадаў яму па просьбе каханкі Кракаўскае ваяводства, на якое і сам Збароўскі нацэліў вока.

Пакуль у Польшчы разбіраліся, каму там запраўляць, дык у сталіцах манархій ужо рыхтаваліся праекты, як завалодаць каронай Рэчы Паспалітай.

Шведскі кароль Ян ІІ, якому мяцежныя дваране паднеслі карону ягонага брата, як муж Кацярыны Ягелонкі спадзяваўся на прыхільнасць фартуны. Французскі кароль Карл ІХ і ягоная хітрая маці Кацярына Медзічы хацелі выправадзіць з Францыі неспакойнага Генрыха Анжуйскага, польская карона і ліцьвінскі вянец задаволілі б ягоныя самалюбівыя памкненні. Ды і Карл ІХ нямала выйграў бы ад гэтага, бо пры саюзе Францыі і Рэчы Паспалітай ён мог без цяжкасцей забраць пасад імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі. За французскага кандыдата выступаў і турэцкі султан, які палохаўся кандыдатуры Івана Жахлівага. Меней за ўсіх хваляваўся імператар Максіміліян ІІ. Па натуры дабрадушны і памяркоўны, Габсбург быў ужо ўпэўнены, што менавіта нехта з ягоных пяці сыноў стане каралём польскім і вялікім князем літоўскім. Сам папа рымскі Рыгор ХІІІ узяў на сябе клопат аб пашырэнні магутнасці Габсбургаў. Клопат папы зразумелы - не даць польска-ліцьвінскую карону ў рукі пратэстантам. У Польшчу быў пасланы Ян Камендоне, які праявіў сябе верным і самаадданым служкам рымскай курыі. Ведалі добра Камендоне і ў Польшчы. Некалькі разоў прыязджаў ён сюды, каб падтрымаць католікаў, якія ўжо зусім палі духам перад поспехамі пратэстантаў. Гэта ён доўга і цярпліва пераконваў Яна Хадкевіча перайсці ў каталіцызм. Пасылаў у палац да Яна гаваркіх каталіцкіх казнадзеяў. Зрэшты пад іх красамоўствам і пад уплывам свайго школьнага сябра езуіта Варшавіцкага Ян Хадкевіч стаў католікам, чым выклікаў гарачае асуджэнне пратэстантаў. Яшчэ аднаго «ерэтыка» прывёў да касцёла Камендоне - сына Чорнага Мікалая Радзівіла Сіротку. І яго акружыў езуітамі, якія хітра дурачылі князя рознымі цудамі (то ажываў смажаны певень, то яшчэ што «дзівоснае») і зрабілі шчырым католікам. Асаблівую ўвагу Камендоне надаваў Літве. Ён добра зразумеў, што палякі сталі закладнікамі вуніі, бо выбраць сабе караля яны маглі толькі са згоды ліцьвінаў. Каго пажадаюць ліцьвіны, таго вымушаны будуць і прыняць, каб не разарвалася вунія. Слова Яна Хадкевіча і Мікалая Рудога вырашала ў Княстве ўсё. Як пісаў маскоўскі пасол Рыгор Мяшчэрскі: «слухаюць віленскага ваяводу ды старосту жамойцкага ўсёю зямлёю»[86]. З Радзівіламі (Рудым і Мікалаем Сіроткам) Камендоне згаварыўся без клопатаў. Радзівілы даўно прыязна адносіліся да імператарскага дома. А вось з Янам Хадкевічам? Дапамаглі тыя ж Радзівілы - ведалі, як ненавідзіць Хадкевіч маскавітаў, і параілі Камендоне напалохаць яго крывавымі намерамі Івана Жахлівага заваяваць Літву. Камендоне так і зрабіў.

А выбранне Габсбурга - гэта і дапамога Імперыі і ўдар па магчымаму маскоўска-імперскаму саюзу. Ды і асоба імператара Максіміліяна ІІ вабіла. Рэдка на цэзарскім пасадзе сядзеў чалавек просты ў абыходжанні, душэўны па натуры, даверлівы і сардэчны да людзей і верацярплівы. І Хадкевіч пагадзіўся на кандыдатуру Габсбурга. Яшчэ Жыгімонт Аўгуст чапляўся за жыццё ў любімым Кнышыне, а каля Варшавы ў лесе патаемна сустрэліся Камендоне, ягоны спадручнік Грацыані, Ян Хадкевіч і Мікалай Сіротка. За надзейнай сцяной векавечных дрэў вырашылі змоўшчыкі, што пасля смерці Жыгімонта Аўгуста ліцьвіны абвясцяць вялікім князем літоўскім аднаго з сыноў імператара, каго ён сам параіць. Каб падтрымаць свайго выбранніка, выставяць войска ў 25 тысяч вершнікаў. Аднак умовы, што вылучылі Хадкевіч і Сіротка, не спадабаліся Камендоне.

Ліцьвіны хацелі мець свайго ўладара. Гэта ж супярэчыла інтарэсам апостальскага пасада. Як ні адгаворваў легат Хадкевіча і Сіротку, тыя цвёрда стаялі на сваім. І на ўсе довады Камендоне заяўлялі, што яны вырашаюць не прыватныя справы, а лёс Літвы, а таму не адступяць ад сваіх патрабаванняў. Усё ж яны згадзіліся на захаванне вуніі, але пры ўмове, што Літве будуць вернуты тыя землі, якія прысвоіла сабе Польшча, усе пасады ў Княстве павінны займаць тутэйшыя, ліцьвінскія біскупы свабодна выбіраюцца канонікамі. Тут жа, у лесе, была складзена дамова, якую змоўшчыкі падпісалі і пакляліся выканаць.

Камендоне збіраўся ехаць у Вену на сустрэчу з Максіміліянам, аднак смерць Жыгімонта Аўгуста затрымала яго ў Польшчы. Трэба было не губляць часу, пачаць агітаваць за Габсбурга. Імператар лёгкадумна чакаў, калі яго абвясцяць польскім каралём. А ў Літве чакалі імператарскае пасольства з пацвярджэннем заключанай дамовы і з абвяшчэннем Габсбурга вялікім князем не спяшаліся.

Унеслі свае змены ў план і падзеі, з-за якіх стала ясна, што паспешлівасць можа прынесці бяду. З Кнышына Сіротка даносіў Хадкевічу і Рудому: «Паны-палякі з прыхаванай злосцю і нянавісцю глядзяць на нас (ліцьвінаў. - В.Ч.). Яны амаль перакананы, што мы жадаем разарваць вунію і нашы сэрцы ляжаць да маскавітаў. І вось яны куюць у гэтую хвіліну свае задумы! Яшчэ наша шчасце, што яны варагуюць паміж сабой. Але я баюся, што яны надумалі нешта ўчыніць з намі, ледзь не адхіліць нас ад выбрання. Трэба дзейнічаць, пакуль яны яшчэ не згадзіліся адзін з адным. Чым больш адкладваць, тым горш для нас: каб яшчэ не дайшла справа да зброі! Ужо цяпер некаторыя кажуць пра караля - Пяста. Яны забываюць, што паляк не будзе кланяцца перад ліцьвінам, а ліцьвін перад палякам. У нашага караля не было ні кроплі польскай крыві: адна ліцьвінская з італьянскай. Аднак польская адукацыя сапсавала яго і ліцьвіны тое адчулі на сябе і будуць адчуваць. Спяшайцеся сюды, але не з пустымі галовамі! Трэба цвёрдыя і прадуманыя рашэнні, бо надышоў час выступіць перад Польшчай з нашымі законнымі патрабаваннямі»[87]. Намаўляліся супраць ліцьвінаў «браты», таілі нядобрае супраць іх «ворагі». Па-ранейшаму вісела над Літвой пагроза маскоўскага нашэсця. Здавалася, Івану Жахліваму ўжо не да Літвы. То «выкрываў змовы» баяраў і цешыў сябе пакараннямі, то зімой 1570 года рэзаў і тапіў непакорлівых ноўгарадцаў, то наступным годам сам дранцвеў ад жаху перад крымскімі татарамі Дзіўлят-Гірэя, якія спалілі палову Масковіі і яе сталіцу. Але няўдачы яшчэ больш распальвалі сатанінскую душу драпежнага тырана. Вырашыў ён абавязкова завалодаць Лівоніяй. Гандляваўся з-за яе з Жыгімонтам Аўгустам і прапанаваў узамен Полацак. Гандаль не адбыўся. Тады два нямецкія прайдзісветы Таўбе і Крузе, якія гатовы былі кланяцца любому, хто купіў бы іх сумленне і даў бы сытнае карыта, параілі Жахліваму ўтварыць Лівонскае каралеўства, а на караля паставіць сына Готгарда Кетлера.

Маладому Готгарду хапіла розуму адмовіцца ад ролі марыянеткі. Не бяда - Таўбе і Крузе знайшлі яму замену - дацкага прынца Магнуса. Незадачлівы прэтэндэнт на ўладарства ў Эстляндыі сядзеў як мыш пад венікам на купленай выспе Эзелі і баяўся, каб і яе не адабралі прагавітыя суседзі. І вось тут такая прапанова - быць лівонскім каралём.

Вялікі князь абласкаў прынца, ажаніў яго з сваёй пляменніцай Ефіміяй (дачкой забітага ім брата Ўладзіміра) і даў 25-тысячнае войска. І Магнус у 1570 годзе рушыў здабываць сабе «каралеўства». 30 тыдняў прастаяў пад Рэвелем і так не заваяваў яго. Крузе і Таўбе, зразумеўшы бесперспектыўнасць Магнуса, перабеглі да ліцьвінаў. Затое Іван Жахлівы па-ранейшаму быў зычлівым да «лівонскага караля», нават зноў ажаніў з другой пляменніцай, замест памёршай Ефіміі. Уздумай маскавіты напасці на ліцьвінскую частку Лівонію, дык як яе бараніць? Ні грошай, ні войска ў Хадкевіча не было. «Зусім няма грошай ні ў мяне, ні ў ліцьвінскай скарбніцы. Жаўнераў вельмі мала, ды і тых утрымліваю толькі сілай. Яны пакутуюць ад нястачаў і наракаюць на мяне. А я не маю не толькі людзей для бою, але і сотні не налічу для выканання звычайных адміністратыўных спраў»[88]. Хадкевіч не шкадаваў сваіх асабістых грошай (патраціў 32 000 коп), каб толькі ўтрымаць гэты невялічкі аддзел. Адзіная надзея, што Іван Жахлівы ў бліжэйшы час не пачне вайны з Літвой. У ход пайшла дыпламатыя. Хадкевіч і Руды вырашылі перахітрыць маскоўскага ўладара. Каб падтрамаць надзею, што ліцьвіны гатовы выбраць яго на велікакняжацкі пасад, паны-рада адправілі ў Маскву пасла. Пачуўшы, што ліцьвіны і палякі жадаюць мець яго за свайго ўладара, Іван не шкадаваў абяцанняў. «Калі вашы паны пажадаюць узяць мяне за гаспадара, то ўбачаць, якога атрымаюць ад мяне абаронцу і добрага гасудара, тады не будзе высіцца паганая сіла; ды не толькі паганства, Рым і ніводнае каралеўства супраць нас не ўстаіць, калі землі вашы будуць заадно з нашымі»[89].

Іван Жахлівы сам не разумеў, які ён нікчэмны ў сваёй фальшывай велічы. Ніводнаму яго слову Хадкевіч не верыў. Не можа быць тыран свайго народа дабразычлівым да чужога. Хадкевіч гатовы быў «кожнага прызнаць сваім панам, апроч маскоўскага»[90]. Малады Сіротка прызнаваўся Рудому: «Не дай Бог, каб намі ўладарыў маскоўскі каўпак»[91]. Ад гэтых людзей і залежаў лёс Літвы, а значыць, кандыдатура Івана была асуджана. Аднак калі Івана Жахлівага прывабіла ліцьвінская «прапанова», дык трэба было як мага далей не раскрываць сваіх намераў. І не паехалі ў Маскву паслы, і не абвясцілі ліцьвіны сваім уладаром Габсбурга. Ян Хадкевіч спісаўся з імператарам і паведаміў, што ён па-ранейшаму застаецца верным іхняй дамове.

А ў Польшчы тым часам разгаралася барацьба паміж вялікапалянамі на чале з прымасам Якабам Уханскім і малапалянамі з Янам Фірлеем. Абодва бакі спрачаліся паміж сабой, даводзячы адзін аднаму свае правы выступаць ад імя ўсёй Рэчы Паспалітай.

З'езд у Кнышыне паходзіў, па словах Хадкевіча, на змову нейкай «патаемнай лігі», а кіраваў ёй «той, якому вельмі хочацца стать Пястам нават насуперак багам, хто ўжо прымерваў каралеўскую адзежу на сваім халопскім целе». І гэта - Ян Фірлей. Ён не хаваў сваіх намераў. «Усе ягоныя ўчынкі і ўчынкі ягоных сяброў, іх словы і ўсе абставіны сведчаць: вось вам пан: другога не шукайце». Такім было ўражанне Хадкевіча ад Кнышынскага з'езда. Няцяжка было здагадацца, што чакала ліцьвінаў і вялікапалянаў у Любліне. «...І на выбарчым сойме ў Любліне ва ўсіх нас на галовах будуць цясаць кіі». Хадкевіч прыняў бок вялікай Польшчы і Якаба Ўханскага. У сваіх лістах да прымаса і правадыроў вялікапалян ён заклікаў іх «ратаваць айчыну ад будучай тыраніі»[92]. Пазіцыя Хадкевіча была раўназначнай пазіцыі ўрада Вялікага Княства. І пазбаўленыя падтрымкі Літвы, Ян Фірлей і малапаляне прызналі першынство прымаса. Аднак спрэчкі і рознагалоссе не ўціхлі.

А там, дзе нязгода, там лёгка плясці інтрыгі. І яны пляліся. Польшчу наваднілі імператарскія агенты, якія пачувалі сябе гаспадарамі. Раз'язджалі па краіне і сыпалі грашыма (на подкуп імператар выдзеліў ім больш за 60 000 талераў). Як абураліся палякі, калі ў адным з перахопленых лістоў даведаліся пра сябе, што яны «варварскі, няздатны народ, жабрацкі, хцівы і да таго прагны, што вечна жыве толькі падачкамі ды падарункамі і гатовы абрабаваць нават бажніцу»[93]. Палякі ў адказ бэсцілі немцаў: «Гэты народ фанабэрысты, нянавісны людзям і багам, які зневажае ўсе народы пад сонцам, народ - п'яніца»[94]. Максіміліяна назвалі нікчэмным уладаром. Пры такім настроі палякаў да Габсбурга ягоныя шансы на пасад Рэчы Паспалітай рэзка ўпалі.

Пэўна, і сам Максіміліян зразумеў, што карона не дастанецца яму, а таму праз свайго пасла прапаноўваў Івану Жахліваму падзяліць Рэч Паспалітую. Польскае каралеўства - да цэзара, а Вялікае Княства Літоўскае - да Маскоўскай дзяржавы.

Невялікімі былі шансы і ў Івана Жахлівага, хаця прыхільнікаў у яго хапала і ў Польшчы, і ў Літве, а некаторыя з іх нават пісалі ў Маскву і прасілі за свае паслугі грошай і сабалёў.

Заварушыўся Ян Глябовіч, збіраў ваяроў і не хаваў сваіх сімпатый да маскоўскага ўладара. Пазіцыя самога Івана Жахлівага не вызначалася яснасцю, то ён жадаў быць выбраным, то не жадаў, то прапаноўваў замест сябе свайго сына Хвёдара. Ды і ўмовы дыктаваў непрымальныя: злучэнне Польшчы і Літвы з Масковіяй, адыход пад маскоўскую ўладу Кіева і Лівоніі.

А можа, ён сам зразумеў, што ў яго вельмі мала надзей. Верныя людзі даносілі, што супраць яго Ян Хадкевіч. І Станіслаў Карнкоўскі, прыхільнік цара, прызнаў асуджанасць Івана, бо «Хадкевіч, хаця і сваяк Маскоўскага, ніякім чынам не згаджаецца на яго выбранне з-за асабістай варожасці да яго. А без Хадкевіча нельга дзейнічаць»[95].

Ставілі і на Ганну Ягелонку. Той жа Карнкоўскі і ... Камендоне думалі абвясціць польскай каралевай Ганну і ажаніць яе з якім-небудзь падатлівым прынцам або герцагам. Паўтарыць камбінацыю з Ядвігай і яе прымаком Ягайлам, які поўнасцю трапіў пад волю сваіх саноўнікаў. Поспех і гэтай кандыдатуры таксама залежаў ад Хадкевіча. «Паколькі нельга дзейнічаць без Хадкевіча, дык было б добра загадзя ведаць ягоныя меркаванні», - папярэджваў Камендоне свайго саўдзельніка Карнкоўскага[96]. Што ж думаў пра Ганну гэты ўплывовы чалавек у Рэчы Паспалітай? Можна было толькі пашкадаваць гэтую няшчасную жанчыну. Фізічнае ўродства (горб) адштурхнула ад яе жаніхоў. Так і заставалася яна ў дзеўках аж да сарака гадоў. Зайздросціла сямейнаму шчасцю сясцёр, у яе гэтага не было, толькі чатыры сцяны пакоя каралеўскага палаца і адзінота. Ніхто не бачыў на яе змрочным твары ўсмешкі, затое вочы не прасыхалі ад слёз. І ніякай надзеі на светлыя дні. Пасля смерці брата яна нібыта згубіла апошнюю надзею на нешта лепшае, некалькі разоў траціла прытомнасць.

Ніхто сур'ёзна яе не ўспрымаў: ліцьвіны адмаўляліся прызнаць яе правы на Літву, прэтэндэнты Генрых Анжуйскі і Сцяпан Батура (Стэфан Баторый) і чуць не хацелі, каб узяць яе за жонку. А каб не абцяжарваць сябе, палякі засадзілі Ганну ў Плоцкі замак, дзе пад вартай трымалі без грошай і сытнай ежы. Каралеўна плакала, наіўна спадзеючыся, што слязамі зменіць свой лёс. Не, лёс вырашалі тыя, хто хацеў выгадна для сябе скарыстаць яе каралеўскае паходжанне. Вось і Ян Хадкевіч загарэўся думкай ажаніцца з Ганнай і з поўным правам прэтэндаваць на пасад караля польскага і вялікага князя літоўскага. А чаму не паспрабаваць? Сваю сілу ён ведаў.

Патаемна ад усіх да Ганны перадалі ліст Хадкевіча. Адзін з правадыроў Літвы прасіў у яе рукі. І Ганна, якая нечакана апынулася ў цэнтры ўвагі, уявіла сябе значнасцю, а не пешкай у чужой гульні. Зганьбіць сябе шлюбам са сваім васалам не захацела, а тым самым адштурхнула ад сябе чалавека, які мог пасадзіць яе на пасад бацькоў. А без ягонай падтрымкі за Ганну ніхто і не рупіўся. Шляхта адкрыта крычала, што не жадае падначаліцца жанчыне.

Ніхто сур'ёзна не разглядаў і другіх прэтэндэнтаў. Семіградскага ваяводу Сцяпана Батуру не прымалі з-за таго, што ён прызнаваў сябе турэцкім васалам. Прускага герцага Фрыдрыха лічылі вар'ятам. А пра шведскага караля Яна казалі, што ён «блядуе з курвамі». Адна за адной адпадалі кандыдатуры на пасад уладара Рэчы Паспалітай. Падзеі спрыялі французу - Анжуйскаму герцагу Генрыху Валуа. У Польшчу прыехаў ягоны пасол Жан Манлюк.

Не паспеў Манлюк дабрацца да польскай мяжы, як яго апярэдзіла вестка аб крывавай разні ў Варфаламееўскую ноч. Палякі і ліцьвіны (католікі і пратэстанты) шчыра абураліся жорсткасцю і злахітрасцю Валуа. Манлюк пачаў ужо думаць, як паціху вышмыгнуць з Польшчы. Аднак з Парыжа прыслалі новыя інструкцыі і легенду пра «адміральскую змову», у якой крывавыя злачынцы выдаваліся за герояў, што раскрылі змову; тысячы забітых гугенотаў ператварыліся ў сорак змоўшчыкаў-дваран. Манлюк ажыў і бессаромна выдаваў хлусню за праўду. Не ведаючы стомы, ён пісаў і пісаў свае падобныя адзін на другі памфлеты, у якіх апраўдваў Генрыха і маляваў усё тое дабро і шчасце, што чакае Рэч Паспалітую, калі француз стане яе ўладаром.

Нарэшце ў самым пачатку 1573 года ў Варшаве адбыўся канвакацыйны сойм. Падазронасць і нянавісць панавалі на гэтым зборы паноў і шляхты. Трывогу наводзіла маўчанне Літвы. Ліцьвіны не прыехалі на сойм. Не сціхалі гаворкі, што Літва выбрала сваім панам то маскоўскага цара, то цэзарскага сына. А паведамленне Пятра Збароўскага пра сустрэчу з панамі-радай у Мсцібогаве і ўвогуле прымусіла палякаў паверыць у сама горшыя прадчуванні. Ян Хадкевіч, Радзівілы (Руды і Сіротка), Астафі Валовіч рэзка і непрыемна выказаліся пра палякаў: «Мы будзем лішнімі ў Варшаве, дзе паны-палякі жадаюць чыніць усё па-свойму і загнаць Літву ў пастку. Яшчэ і таму мы не можам пакінуць Літву, што вы свае межы з боку татараў, турак і немцаў абаранілі, а на нашы не зважаеце. І вось, на нашай шыі сядзіць увесь узброены і люты вораг. Мы павінны сустрэць яго, бо лепш загінуць за айчыну, чым бачыць яе заваёву. Да таго ж Польшча нічога не чыніць з намі супольна, шчыра і па-братэрску, а ўсё загадвае, нібыта сваім хлопам»[97]. Зноў патрабавалі ліцьвіны вяртання Валыні, Кіева, Брацлава і Падляшша і пагражалі ў выпадку адмовы забыцца пра «ўзаемную любоў». Сваю справаздачу Збароўскі закончыў меркаваннем, што няма чаго чакаць ліцьвінскую дэлегацыю. А без ліцьвінаў гэты сойм траціў усялякую законнасць. І раптам прыемная навіна - едуць ліцьвіны. Аднак радасць была дарэмнай. Прыехала не дэлегацыя, а толькі Астафі Валовіч ды віцебскі кашталян Павел Пац без ніякіх паўнамоцтваў. Прыехалі, як віжы, убачыць і пачуць, што робяць палякі. Адначасова ў Варшаву патаемна прыбыў вястун ад слуцкага князя Юрыя Юр'евіча Алелькавіча. Князь умудрыўся перасварыцца і з Мікалаем Рудым, і з Янам Хадкевічам. Усімі забыты, ён сядзеў у Слуцку і вось нагадаў пра сябе. Алелькавіч даносіў палякам пра зносіны Яна Хадкевіча з імператарам і маскоўскім царом, нават прыслаў і копіі грамат да Івана Жахлівага, на якіх, дарэчы, стаяў і ягоны подпіс. За данос князь прасіў месца ў сенаце Рэчы Паспалітай і прызнаваў над сабой уладу Кароны. Сенатары звярнуліся па тлумачэнні да Валовіча і Паца. Тыя супакоілі іх, кажучы, што ліцьвіны пісалі да маскоўскага ўладара з адной толькі мэтай, каб адхіліць напад маскавітаў на Літву.

Пасля доўгіх пасяджэнняў і спрэчак выбарчы сойм быў перанесены на 5 красавіка. Час да адкрыцця прайшоў у інтрыгах варагуючых партый. Максіміліян ІІ пужаў палякаў, што забярэ Прусію, а нямецкія князькі хваліліся, што заваююць для імператара польскі пасад. Чым бліжэй да выбарчага сойма, тым больш накаляліся страсці, тым выразней адчувалася нейкая бяда і небяспека.

Трывожна было і ў Літве. Падняла галаву шляхта. Узяліся за зброю прыхільнікі Івана Жахлівага і адмаўляліся падначальвацца панам-радзе. І правадыр у іх з'явіўся - Ян Глябовіч, які прагнуў горла першых ліцьвінскіх вяльмож. Юрый Алелькавіч падлізваўся да віленскага біскупа і зносіўся з кіеўскім ваяводам, задумаўшы зло супраць Сіроткі і Яна Хадкевіча. Грэлі рукі на безуладдзі махляры. А ў Лівоніі нейкі ксёндз падбіваў лівонцаў супраць «іга» Літвы і яе Сцыпіёна, як называлі Хадкевіча. Сам Ян Гаранімавіч не ведаў спакою, то аглядаў памежныя землі, то адліваў гарматы, то судзіў злодзеяў (заўжды за дзвярыма ягоных пакояў стаяла дванаццаць плячыстых дзецюкоў, гатовых тут жа выканаць прысуд суровага суддзі).

У сваім бяссіллі нядобразычліўцы распускалі пра яго сама неверагодныя чуткі, зласловілі наконт няўдачы пад Вулай.

Тым часам каля Варшавы на зялёным лузе паставілі вялізарную палатку (на замежны манер яе назвалі шопай), якая ўмяшчала больш за шэсць тысяч чалавек. Тут павінны быў засядаць сенат Рэчы Паспалітай і пасольская палата, але любы шляхціц меў сюды свабодны ўваход.

Вакол шопа выраслі палаткі сенатараў, паноў, шляхты. Месца ўсім не хапала і лагер раскінуўся на тры мілі. Дэлегацыі ваяводстваў, нібыта рыхтаваліся да вайны, акружалі свае станы равамі і плотам, нават гарматы прывезлі. Не толькі словам, але зброяй гатовы былі даказваць сваю правату. Многія выбаршчыкі нават не ведалі імёнаў прэтэндэнтаў і прыехалі на сойм разагнаць самоту, пакрычаць ды пагуляць. Прыбывалі і замежныя пасольствы. Ян Хадкевіч і Мікалай Сіротка з'явіліся ў Варшаву раней ліцьвінскай дэлегацыі. І часу дарэмна не гублялі. Сустракаліся з кіеўскімі, валынскімі і брацлаўскімі вяльможамі і схілялі іх вярнуцца да Літвы. Высветлілася, што не так і салодка жывецца пад Польшчай. Канстанцін Астрожскі горка скардзіўся, што зусім збяднеў на пасадзе кіеўскага ваяводы, а раней на гэтым месцы людзі багацелі. Брацлаўскі ваявода Раман Сангушка ўсім сэрцам ненавідзеў палякаў за забойства свайго брата і пакляўся адпомсціць. Усе чакалі ліцьвінскую дэлегацыю, а яна спазнялася. Што надумалі ліцьвіны, за каго аддадуць галасы? А тыя захоўвалі маўчанне, і гэта пужала палякаў. Так і не дачакаўшыся ліцьвінскай дэлегацыі, сойм 5 красавіка 1573 года пачаў сваю працу. І адразу Пётр Збароўскі абурыўся на папскага легата Камендоне за патрабаванне роспуску пратэстанцкай канфедэрацыі. Католікі незадаволена закрычалі і падняліся са сваіх месцаў. Пачалося! Сойм закіпеў страсцямі, і нянавісць зноў адчула сябе валадаркай людскіх сэрцаў.

Імператарскі пасол Розенберг без усялякага натхнення, абы адбыць свой абавязак, распавёў пра выгады, якія чакалі Рэч Паспалітую, калі яе панам стане Габсбург: усмірэнне турак, панаванне палякаў на Балтыйскім моры, заканчэнне спрэчак з-за Прусіі і Лівоніі, вяртанне заваяваных маскавітамі земляў, шляхта можа служыць у Імперыі і нават бязмытны ўвоз вугорскіх вінаў.

Прамова Розенберга нарабіла клопату Манлюку. Нейкім чынам цэсарскі пасол даведаўся пра патаемную дамову Манлюка і Пятра Збароўскага і выкрыў яе перад соймам. Манлюк адразу ж прыкінуўся хворым, каб толькі не трапіць пад гнеў паноў і шляхты. Цэлую ноч ён рыхтаваўся да свайго выступу. А раніцай здаровы з'явіўся на сойм. Сваёй тактыкі ён не змяніў. Зноў бязмернае ўсхваленне палякаў, а яны ад пахвал разамлеюць і тады бяры іх голымі рукамі. І Манлюк пераўзышоў сябе. Не сквапіўся на сама гучныя эпітэты. Тры гадзіны ён распавядаў аб велічы палякаў, што ніхто не можа параўнацца з імі.

Гэта яны захавалі волю і беражліва перадаюць яе з пакалення ў пакаленне ў той час, як другія страцілі яе. Гэта ім удзячна Эўропа за тое, што яны стрымліваюць напады дзікіх барбараў і абараняюць хрысціянства.

Смешна гучалі словы Манлюка, калі ён усхваляў непадкупнасць польскіх соймаў, перад якімі блякне слава Рымскай рэспублікі, і апяваў польскую «згоду». А палякі ад шчасця аж плакалі. Калі гэта было такое, каб ім распавялі, які яны вялікі і высакародны народ.

Аднак і гэты галасісты птах не наважыўся расхвальваць Генрыха - распусніка, п'яніцу, а ўзяўся выкрываць Івана Жахлівага. Маўляў, у параўнанні з гэтым тыранам Генрых проста нявінны анёлак. «Маскоўскі гвалтоўна і несправядліва забірае чужое дабро, знясільвае народы набегамі, пажарамі, рабаваннем; выганяе законных уладароў з іх спрадвечных вотчын; дзеля сваёй выгоды або забавы выдумвае новыя пакаранні і жорсткасці, каб забіваць і мучыць нявінных. Усе ягоныя рашэнні і жаданні дзеля аднаго: як бы падарваць дзяржаўную справу, абрабаваць правы народаў, прыгнятаць сваіх падданых сама цяжкімі падаткамі і паборамі. Вось вам сапраўдны тыран, усё жыццё якога азмрочана забойствамі, гвалтам, рабаваннем і другімі злачынствамі»[98].

А Генрых захавае ўсе вольнасці і правы Рэчы Паспалітай, будзе ахвяраваць ёй 450 000 злотых са сваіх даходаў, не дапусціць і рэлігійнай вайны. Французскі кароль дапаможа палякам заваяваць не толькі Малдавію, але нават і Маскву, падыме польскі гандаль і завядзе флот.

Радаснымі крыкамі палякі шчыра дзякавалі Манлюку за тры гадзіны іх велічы... у сваіх памутнелых слязьмі замілавання вачах. Такім слаўным народам, як яны, мог уладарыць толькі прадстаўнік не меней слаўнага народа - француз. Само сабой, што прыхільнікаў Генрыха адразу ж значна прыбавілася. Зусім безнадзейна выступіў пасол шведскага караля. Суроваму шведу не хапіла красамоўнай пачуццёвасці француза, ды і важкіх аргументаў на карысць свайго ўладара ён не знайшоў. Замест таго каб таксама расхваліць палякаў, ён нагадаў ім пра нявыплачаную пазыку і нявыдачу вена (пасага) за Ягелонку. Ды што мог ім даць Ян? Сам жабрак і нягоднік. Пужаў шведаў і маскавітамі: «Хто не знаёмы з нягодніцтвам і злахітрасцю гэтага лютага ворага? Хто не ведае, як гэты нікчэмны, цёмны народ падняўся за кошт зняволеных ім народаў»[99]. А справіцца палякам з маскавітамі дапаможа Швецыя. Толькі палякі асабліва і не праглі памерацца сіламі з такім «лютым ворагам», хай Літва ваюе з ім. І да прамовы шведа засталіся глухімі. А тут яшчэ, як на бяду, абвалілася шопа і ўсе думалі не пра шведскага караля, а як выбрацца на свет Боскі.

Незайздросным было становішча і прыхільнікаў Івана Жахлівага. Мала таго, што ім пужалі палякаў, ён не прыслаў сваіх прадстаўнікоў. Умовы, якія ён вылучаў, здаліся палякам знявагай іх гонару. І пра Івана Жахлівага забыліся. З усіх прэтэндэнтаў больш за ўсё спадабаўся Генрых. Непрыяцелям Валуа засталося толькі пускаць плёткі, што французы падкупілі ўсіх сваіх прыхільнікаў. Нават і кошт называлі, маўляў, патрацілі дзвесце тысяч дукатаў, а Хадкевіч і Сіротка атрымалі кожны па сто тысяч. Так высока цаніліся галасы гэтых двух ліцьвінаў. Камендоне і той меней атрымаў - дванаццаць. Плёткі ніколькі не перашкаджалі Манлюку. Ён апынуўся ў цэнтры ўвагі. Штодня яго асаджала шляхта з шчырымі прызнаннямі ў любові да Генрыха. Натхнёны поспехам, Манлюк цягнуў на свой бок і каралеўну Ганну, кляўся ёй, што Генрых закахаўся ў яе і гатовы павесці пад вянец. Аднак без падтрымкі Літвы Манлюк не быў упэўнены ў сваёй перамозе. І вось праз пасрэдніцтва Камендоне французскі пасол пачаў перамовы з Янам Хадкевічам і Мікалаем Сіроткам. Тут ужо пахвальбой або пустымі абяцаннямі і золатам свайго не дамагчыся. Ліцьвіны аддадуць свой голас за Генрыха і прызнаюць яго сваім уладаром, калі той выканае іх умовы. «Усё забранае ў Літвы маскавітамі вяртаецца ёй і ранейшым уладальнікам. Вяртаюцца ёй і захопленыя Польшчай Валынская, Кіеўская і Брацлаўская землі, а з Падляшша Літва саступае дзеля братэрства частку на рацэ Нурэц. Не толькі ўсе ліцьвінскія ўлады, законы і прывілеі застаюцца непарушнымі, але і генеральныя соймы павінны быць як у Польшчы, так і ў Літве, у апошнім выпадку ліцьвінскія справы разглядаюцца ў першую чаргу. Усе пасады ў Вялікім Княстве, як духоўныя, так і свецкія, даручаюцца толькі ўраджэнцам. Усе ліцьвінскія князі застаюцца ў сваім ранейшым, спрадвечным становішчы. Лівонія ні ў якім выпадку не адрываецца ад Літвы»[100].

Час да выбараў уладара Рэчы Паспалітай праходзіў у высвятленні адносінаў. Не было і дня, каб стан не абляцела вестка пра сварку або бойку. Католікі грызліся з пратэстантамі, «французы» з «немцамі», шляхта з панамі, а ліцьвіны паміж сабой. Разам з ліцьвінскай дэлегацыяй прыехаў на сойм і даўні праціўнік Хадкевіча Ян Глябовіч. Менскага кашталяна акружыла світа ўзброеных прайдзісветаў, якія гатовы былі перарэзаць горла любому, на каго ўказаў бы іх правадыр. Услед на чале коннай почты заявіўся і Юрый Алелькавіч. Слуцкі князь сабраўся ўсесціся на сенатарскае месца, якое ён заслужыў даносам на суайчыннікаў. Толькі Ян Хадкевіч не дараваў яму здрады. Сенат да свайго здзіўлення даведаўся ад Хадкевіча, што данясенне Алелькавіча падман. Сенатарскае месца ён атрымаў тайком за шчодры подкуп. Аспрэчваць Хадкевіча ніхто не ўзяўся. Алелькавічу абвясцілі, што ён пазбаўляецца сенатарства, бо сенатарская годнасць не можа быць наследнай у краіне, дзе нават ненаследная каралеўская ўлада. Раззлаваны князь адправіўся да сваіх людзей. І вось ужо хацеў прабіцца сілай у шопу і сесці ў сенаце. Але на сілу ёсць сіла. Алелькавіча не пусцілі і ён з ганьбай убраўся прэч.

Не дзіўна, што Глябовіч і Алелькавіч без лішніх слоў зразумелі адзін аднаго і аб'ядналіся дзеля помсты свайму галоўнаму ворагу. Яну Хадкевічу і ягоным паплечнікам Мікалаю Рудому, троцкаму ваяводзе Стэфану Збаражскаму, Астафію Валовічу давялося ўзброіцца. Калі яны наступным днём прыехалі да сената на чале коннай почты, дык у шопе пачаўся перапалох. Сенатары ўявілі сама горшае - ліцьвіны гатовы іх рэзаць. Але Хадкевіч адказаў, што ліцьвіны памятаюць свой абавязак і не хацелі парушаць мір на сойме, але не могуць стаяць бяззбройнымі сярод натоўпу заклятых ворагаў, якія толькі і думаюць, як ажыццявіць свае злахітрыя задумы. Усё ж ліцьвінскія правадыры, «шануючы шчасце Рэчы Паспалітай вышэй за сваё жыццё», згадзіліся ўвайсці ў сенат без зброі. Высветлілася, што «ворагі» былі толькі падставай, каб паказаць сенатарам сілу, бо замест ласкавых прамоў ліцьвіны заявілі пра вяртанне Літве прысвоеных Польшчай земляў. Сенатары пачалі круціцца на лавах. Якая тут «любоў і братэрская згода»? Каб неяк супакоіць ліцьвінскіх паноў, сенатары пастанавілі разгледзець іх патрабаванні перад асобай новага караля і ўсёй Рэчы Паспалітай.

А тут новая бяда. Заявіліся галодныя і злыя найміты выбіваць плату за службу. Гэтых абяцаннямі не супакоіць - ім трэба грошы. Пагрозы разрабаваць усё, што трапіць пад руку, прымушалі дрыжаць ад жаху і польскіх сенатараў, і польскую шляхту. У дзяржаўнай скарбніцы даўно чыста і пуста - ні злотага. Як толькі пра гэта жабрацтва даведалася шляхта, дык закіпела абурэннем. Добрая падстава паквітацца з ненавіснымі панамі і прыдворнымі, якія так спрытна абкрадалі краіну. Шляхта асаджала сенат з патрабаваннямі выявіць і пакараць рабаўнікоў. Пачалося новае трагікамічнае дзеянне. Прыдворныя звальвалі віну на каралеўскую камарыллю, каханак Жыгімонта Аўгуста, галоўных яго «еўнухаў» - Юрыя і Мікалая Мнішкаў. Пётр Збароўскі, назначаны старшынёй следства, выпусціў злосць на Мнішкаў... за тое, што іх сястра, багацейшая ўдава, выбрала не яго, а Яна Фірлея. Аслеплены нянавісцю, ён не разлічыў свае сілы. Не толькі Мнішкі палохаліся выкрыцця, але шмат хто з сенатараў, чые імёны яшчэ не ўсплылі ў следстве. І яны гарой падняліся за сваіх саўдзельнікаў. Сам каронны канцлер Дэмбінскі даводзіў, што не вялікі грэх красці ў дзяржавы. І асмялеўшы, казнакрады ўжо выдавалі сябе за сама шчырых патрыётаў. Эўрапейскія паслы пацяшаліся, як «лепшыя сыны сама вялікага і знакамітага народа» з пенай на вуснах выкрываюць адзін аднаго ў нягодніцтве і крадзяжу. Следства, як таго і трэба было чакаць, закончылася нічым. Куды падзеліся дзяржаўныя грошы, у чыіх кішэнях яны аселі, засталося таямніцай. А наймітам паабяцалі выплаціць каралеўскую кварту. Тыя падлічылі, што не хапае яшчэ 10 000 злотых, і ўразілі палякаў веданнем іх фінансаў. Замест недабранай сумы найміты патрабавалі частку спадчыны Ганны Ягелонкі і срэбра з Тыкоцінскага палаца. Як ні сорамна было перад іншаземцамі, як гэта ні прыніжала годнасць і сумленне «вялікага народа», але сенатары абрабавалі сваю каралеўну. Задаволеныя перамогай, найміты ўбраліся ахоўваць межы. На слёзы Ганны ніхто не звяртаў увагі. Каго яна хацела разжалобіць?

Не сціхалі сваркі паміж пратэстантамі і католікамі. Пратэстанцкія лідэры жадалі закону, паводле якога ўладар Рэчы Паспалітай абавязаны захоўваць рэлігійную свабоду. Іх падтрымлівалі і прадстаўнікі праваслаўнай Валыні. Якаб Уханскі заявіў, што ўсялякая вера, апроч рымскай, ерась. Наперадзе прадбачылася ўзброеная калатнеча. Каб прадухіліць кровапраліцце, заўзяты пратэстант Станіслаў Шафранец уздумаў сарваць сойм, а па дапамогу звярнуўся да ліцьвінаў. Вось каму надакучылі бязглуздыя польскія разборкі і спрэчкі.

У апошнюю красавіцкую ноч Шафранец потайкі пракраўся ў ліцьвінскі стан і перагаварыў з кожным з правадыроў Літвы. Раніцай яны параіліся паміж сабой і вырашылі паразмаўляць з папскім легатам. Да Камендоне ў Скерніцу паскакаў Ян Хадкевіч. Легат не адобрыў намеру ліцьвінаў. «Палякаў другі раз ніяк ужо не збярэш. А цяпер вельмі лёгка выбраць караля католіка», - казаў Камендоне[101]. Перакананы ягонымі довадамі, Хадкевіч вярнуўся да сваіх і настояў не пакідаць сойм.

Вось так у сварках міналі дні, і нарэшце надышоў дзень падачы галасоў - 1 траўня. З новай сілай успыхнулі спрэчкі паміж партыямі, хаця ўжо даўно было ясна, што большасць за Генрыха. І ўсё ж нібыта схапіліся за апошні шанц. Гучней за ўсіх крычалі і хваляваліся «пястаўцы», носячыся па лагеры з ідэяй «родака» - ўладара родных крывей. Супраць іх дружна падняліся і «французы», і «немцы», і «шведы» і ў адзін голас ганілі праўленне Пястаў. Усе заслугі гэтых каралёў бязлітасна змешвалі з граззю. Ды і кандыдатуру «пястаўцы» ніяк не маглі выбраць, называліся дзесяткі імёнаў ад пярвейшых вяльмож Яна Хадкевіча, Мікалая Рудога, Пятра Збароўскага ды нікому невядомых шляхціцаў. «Пястаў» было як мух на кучы гною. І каб выбраць з іх караля, спатрэбілася б не адзін год, і то не выбралі б.

Галасаванне дало такія вынікі. Эрнэст Габсбург перамог у Кіеўскім ваяводстве і Прускім герцагстве. Нямала галасоў атрымаў шведскі кароль Ян ІІІ. Ягонае імя называлася ў спісах дзесяці ваяводстваў, а ў пяці з іх (Рускім, Падольскім, Сандамірскім, Познанскім і Калішскім) швед набраў большасць за кошт праваслаўных і пратэстантаў. Па-за канкурэнцыяй апынуўся Генрых Анжуйскі. Манлюк сабраў важкі ўраджай галасоў: у васьмі ваяводствах Генрых быў пераможцам. Падкупленая Манлюком жабрацкая мазавецкая шляхта крычала: «Француза! Француза! І нікога больш не хочам!»[102]. Да мазураў далучыліся «французы» і іх тысячагалосны крык настойліва напамінаў сенату, хто павінен стаць уладаром Рэчы Паспалітай. Не сказалі свайго слова ліцьвіны. Чакалі, чыя возьме, і адгаворваліся, што яны пагадзяцца з большасцю. Хітрыкі ліцьвінаў прымушалі палякаў кланяцца ім па дзесяць разоў. Ян Хадкевіч ад імя Літвы, Валыні і Брацлава абвясціў: «Дзеля шчасця, выгоды і выратавання Рэчы Паспалітай мы пасля дакладнага і разважлівага абмеркавання з аднадушнай згоды вырашылі так: калі герцаг анжуйскі саступіць нам рэлігійную свабоду, абароніць нас ад маскоўскага, ажэніцца з каралеўнай Ганнай, абяцае свята і непарушна захоўваць нашыя вольнасці і прывілеі, а таксама і свабоду выбару: калі да таго, выбар будзе аднадушным і згодным, бо, апроч таго, асабліва важна тое, што турак узрадаваўся б сваркам паміж палякамі і скарыстаўся б імі, дык мы выбіраем яго ў нашы каралі і лічым і прызнаем яго каралём»[103]. Хадкевіч аддаваў галасы васьмі ліцьвінскіх, а таксама Валынскага і Брацлаўскага ваяводстваў за Генрыха. Узрадаваныя «французы» гучна віталі ліцьвінаў: «О годныя і магутныя ліцьвінскія мужы! Ён будзе панаваць у вас! А мы гатовы праліць нашу кроў, пакласці наша жыццё за вас!»[104]. І чым больш набіраў галасоў Валуа, тым адчайней супраціўляліся ягоныя непрыяцелі. На сваю пагібель вылезлі са спісам пястаўцы. Калі называліся імёны вяльмож, сенат яшчэ трымаўся, а калі загучалі імёны нікому невядомых шляхціцаў, сенатары давіліся ад рогату. Апошнім значыўся нейкі Бандура. Камусьці востраму на язык уздумалася пажартаваць: «Пяст з бандураю». І пайшла гуляць прымаўка. Пад раскатамі рогату была пахавана ідэя «родака». На пасад Рэчы Паспалітай рэальна прэтэндавалі Генрых Анжуйскі і Ян Ваза. За Вазу стаялі іншаверцы. Сам Ян Фірлей 9 траўня выступіў у сенаце за выбранне шведа. Ведаў, куды ўдарыць. Ён пачаў пужаць Масковіяй - вось дзе загуба Рэчы Паспалітай. І толькі з дапамогай шведаў, вопытных у баях з маскавітамі, можна скарыць гэтае царства тыраніі і жаху. Усе прыціхлі. Сапраўды, хто, як не суседзі-шведы, маглі дзейсна дапамагчы вайне супраць маскавітаў. Французы далёка, немцы паміж сабой не ладзяць. Запанавала цішыня, нібыта раптам працверазіліся і скончылася ап'яненне. І тут падняўся Ян Хадкевіч. «Паглядзіце палякі, каго вам прапаноўваюць, як чалавека годнага вашага пасада! Шведскі кароль здраднік і нягоднік. Ён падмануў свайго брата і незаконна тыраніць над ім, захапіўшы ягоны пасад. А толькі гэты брат і перамог дацкага караля. Сам жа ён у вочы не бачыў ніводнай бітвы, і цяпер вось шведскае войска ў Лівоніі ўвесь час па ягонай міласці церпіць нястачы і паразы. Ён, як стаў каралём, ледзь-ледзь разы два ў год высунецца на свет. Больш сядзіць каля каміна ў чатырох сценах. Спіць сярод белага дня; а падымаецца, дык расчэсвае сваю барадзішчу ды валасы. Пасля ідзе снедаць; а на каралеўскім стале замест прыстойных страў ляжаць вантробы гавяды. Паесць і зноў заваліцца спаць на некалькі гадзін. Прачнецца, пашляецца па двары або па садзе. Вось вам жыццё гэтага чалавека, у якога няма і намёка на думку або свядомасць. Тут ні пры чым і ягонае веданне моваў, якое не дае яснага розуму, калі яго няма. Дарэмна казаць і пра ягонае кіраванне краінай. Гэта самапраўны тыран. Ён выразаў усіх сенатараў і ўсю шляхту, апроч аднаго графа ды некалькіх рыцараў. Цяпер і сам ён чорнага роду, і вакол яго адна чэрнь ды халопства. Словам, гэта такое кіраванне, што толькі з-за жонкі падданыя так і не забілі яго або не выгналі прэч. Таму не спадзявайцеся на злучэнне Швецыі з Польшчай: зрабі ён толькі крок за межы сваёй дзяржавы - і ўжо падданыя не пусцяць яго назад. Не спакушайцеся, палякі, таксама і шведскімі грашыма. Шведскі кароль вельмі сквапны, не плаціць жалаванне жаўнерам, а калі прымушаюць - падсоўвае фальшывую манету. Ды і краіна тая вельмі ўбогая; а славутыя срэбныя радовішчы заняпалі. У скарбніцы ні залатога. Вось гэтым паслам, што цяпер у вас, няма чаго было даць у дарогу, па ўсёй дзяржаве збіраў грошы для іх, адымаў палову ў кожнага падданага. Гэты нягодны сын праматаў усё, што бацька накапіў цяжкай працай, гандлюючы маслам, сырам, малаком, жалезам ды валамі. А тое што ён даруе нам пазыку, дык яшчэ трэба спытацца, што гэта за пазыка? Прыданае ўзяў за сваю жонку, нібыта за цэсарскую дачку. Ды ці не ён яшчэ павінен палякам, калі ўлічыць, што па ягонай віне маскавіты забралі шмат польскіх умацаванняў? І, паверце, Масква на будучую зіму забярэ ў яго ўсё, калі вы не пасадзіце яго на свой пасад. Ды і на моры яго ўладу моцна падарваў дацкі кароль. А палякам неабходны кароль, які са славай верне аднятыя маскоўскім землі. Замест гэтага швед прынясе вам інтрыгі і кайданы, якія ён так любіць, ды яшчэ ўвядзе шведскі згубны парадак наследавання пасада не толькі па мужчынскай, але і па жаночай лініі. У гэтым выпадку ў вас можа ўсталявацца небяспечны трыумвірат сясцёр (Жыгімонта Аўгуста. - В.Ч.): шведскай каралевы; інфанткі Ганны Ягелонкі і герцагіні браўншвейгскай. Нарэшце ўкажу на пагалоскі, нібыта Ян ІІІ ведае вашу мову. Так, два-тры словы ён можа сказаць па-польску. А пра ягоную зычлівасць да палякаў можа паведаміць вам пан Салікоўскі, які разам з Кромерам быў пасланы гады два таму ў Шчэцін дзеля прымірэння Яна ІІІ з Дацкім. Ён паступаў з імі горш за сабак»[105]. Увесь арэол мудрага правадыра развеяўся.

Праціўнікі Яна дадалі, што Кацярына адхапіла сабе трыста тысяч злотых - больш, чым дасталося іншым яе сёстрам. А Швецыя часта трапляла пад дацкае ярмо. Дык што гэта за краіна? Ратаваць шведскага караля ўзяўся ўлюбёнец шляхты пратэстант Мікалай Мялецкі. Ён кінуў пальчатку Хадкевічу. «Але я разаб'ю ўсе твае довады». Як бы не так. Шляхта заглушыла яго крыкамі: «Не швед, а француз, француз будзе ў нас! Вось наш кароль!»[106]. Перакрычаць гэты шматтысячны натоўп Мялецкі не змог. І нават Ян Фірлей нічога не зрабіў. «Французы» бралі горлам і не хацелі нічога чуць, апроч сваіх крыкаў. Раззлаваны Фірлей пакінуў сойм, а за ім падаліся і ягоныя паплечнікі. А ў шопе запанавала трывога. Што яшчэ надумаў Фірлей?

Раніцай даведаліся. Фірлей са сваімі сябрамі і аднадумцамі ноччу перабраўся ў суседняе сяло Грохаў. Тут сабраліся ўсе праціўнікі каталіцтва і Генрыха Анжуйскага. Да гэтай партыі далучыўся Юрый Алелькавіч і кіеўскі ваявода Канстанцін Астрожскі. У сенат даходзілі трывожныя весткі: Фірлей расставіў гарматы і падрыхтаваў да бою конніцу. Узбуджаная шляхта патрабавала ад сенатараў весці яе на непрыяцеля. Хадкевіч, Ласкі і Крыштоф Збароўскі ўзначалілі ахвотнікаў, якія ўпрыгожылі сябе французскімі лілеямі. Хадкевіч даў загад падкаціць гарматы і навесці іх на Грохава. Аднак лёгка рассекчы мячом вузел і парвалася нітачка згоды, а лепш паспрабаваць развязаць гэты вузел супярэчнасцей. Хадкевіч сабраў нараду правадыроў войска і на ёй вырашылі паслаць дэлегацыю ў Грохаў з прапановай вярнуцца ўсім на выбарчае поле або згубіць права голасу. Грохаўцы наракалі на тое, што ім не далі выступіць, а іх непрыяцелі змагаюцца і сілай, і хітрасцю. Таму засталося толькі захаваць дарагую свабоду і законнасць выбараў. Дэлегацыя вярнулася і перадала адказ грохаўцаў. Некаторыя з сенатараў ужо пачалі шкадаваць, што занадта несправядліва абышліся з прыхільнікамі шведскага караля. Гэтую нерашучасць разбіў Ян Хадкевіч: «Генрых прызнаны большасцю галасоў, значыць, пра другіх кандыдатаў няма чаго і казаць»[107]. Шляхта нібыта чакала гэтага слова і запатрабавала: «Француза! Нікога, апроч француза». Можна было яшчэ спрачацца, нешта даводзіць, але гэта ўжо нічога не вырашала - перамога Генрыха не выклікала сумненняў. І шведы здаліся, адзінае, чаго яны прасілі, - рэлігійнай свабоды.

Спадзяванні ліцьвінаў і палякаў на Генрыха Валуа не спраўдзіліся. Распусны гуляка не займаўся дзяржаўнымі справамі. Не ведаючы па-польску і па-ліцьвінску ні слова, не вывучыўшы і латыні, ён сядзеў у сенаце, нібыта нямы, і ад самоты марыў толькі пра адно - вырвацца з абрыдлых сценаў. І толькі па начах за картачнай гульнёй і на баляваннях з сябрамі і жанчынамі ён адчуваў сябе на сваім месцы. Дагуляўся да таго, што застаўся без граша ў кішэні. Каралеўскія кухары пабіраліся па людзях, каб пазычыць чаго-небудзь на ежу. Палякі наракалі на Генрыха, нават гразіліся адабраць карону, а ён скардзіўся, што яго хочуць зрабіць сенатарскім суддзёй. У такім становішчы вабіў пасад Францыі, які вызваліўся пасля смерці брата. Сенатары не адпускалі Генрыха, бо дазвол на ад'езд з Рэчы Паспалітай ён павінен атрымаць ад сойма. Тады кароль у ноч на 28 чэрвеня 1574 года потайкі ўцёк з Кракава. Дагналі яго толькі за аўстрыйскай мяжой. Генрых паабяцаў вярнуцца і адправіўся ў Францыю. Палякі абурыліся і клялі Генрыха як толькі маглі: «Няўдзячны, бессаромны, распусны... прысягаў адной дзяржаве, а цяпер, як начны злодзей, уцёк у другую...»[109]. А спрытныя на руку прыдворныя рабавалі каралеўскі замак, падмятаючы ўсё, што засталося ад караля-ўцекача. У Галіцыі ўзбунтаваліся найміты і здабывалі сваё заслужанае зброяй.

Уцёкі Генрыха ўразілі ўсіх, як у Кароне, так і ў Княстве. Зноў безгаспадарства? А ў манархічных дамах ажылі духам - надарылася магчымасць узяць рэванш за папярэднюю паразу на выбарах.

Аднак у Польшчы і Літве яшчэ спадзяваліся, што Генрых адумаецца. Ліцьвіны паведамлялі палякам, што па-ранейшаму лічаць Генрыха Валуа сваім уладаром і прапаноўвалі адправіць сумеснае пасольства ў Парыж. На Варшаўскім сойме, скліканым прымасам Якабам Уханскім без ведама Літвы і без яе ўдзелу, палякі пастанавілі чакаць Генрыха да 12 траўня наступнага года. Калі ён да гэтага тэрміну не вернецца, прызнаць, што ён адмовіўся ад кароны Рэчы Паспалітай. У гэтым выпадку ў Стэнжыцах адбудзецца новая элекцыя.

Ліцьвіны на сваім сойме пастанавілі пры неабходнасці новых выбараў аддаць свой голас за імператарскага сына Эрнэста. Гэты выбар, без сумнення, прадвызначылі Хадкевіч і Радзівілы, памятаючы сваю былую дамову з імператарам. Мэта была ранейшая - дамагацца ў новага ўладара вяртання забраных ад Літвы земляў. «А калі хто-небудзь з палякаў або Літвы выбера караля, апрача Эрнэста, і гэтым парушыў бы нашы вольнасці, дык, хаця б гэта каштавала нам жыцця, мы ні ў якім разе не саступім, а далучымся да тых, хто падасць голас за Эрнэста»[110]. Пастанову замацавалі сваімі подпісамі ўсе віднейшыя дыгнітарыі Княства, нават кіеўскі біскуп Мікалай Пац і кіеўскі кашталян Павел Сапега. Такой была пазіцыя Вялікага Княства Літоўскага.

У часы другога безгаспадарства Ян Гаранімавіч Хадкевіч дасягнуў вяршыні сваёй улады. Ягоныя рашэнні прымаюць і паны-рада, і біскупы. Без ягонай пячаткі ніводны дакумент урада Вялікага Княства не мае законнай сілы. Ён вызначае палітыку дзяржавы. Радзівілы баяліся супрацьстаяць яму і толькі марылі аб магчымасці «адпомсціць старосту за ўсе ягоныя крыўды. Трэба толькі чым-небудзь не напужаць яго, каб ён сам не навёў на нас гарматы»[111]. Былы непрыяцель, слуцкі князь Юрый Алелькавіч, шукаў з ім прымірэння. Ян Глябовіч ужо «сябар» і папярэджваў аб намерах Радзівілаў. У новай барацьбе за карону Рэчы Паспалітай Ян Хадкевіч вырашаў, каму яе аддаць. І гэты голас хацелі купіць. Вільгелым Розенберг, які марыў аб кароне, схіляў Пятра Збароўскага падкупіць Хадкевіча за сто тысяч залатых. Не шкадаваў абяцанак Хадкевічу і яшчэ адзін кандыдат - Іван Жахлівы: «І толькі нам паслужыш, і тыя тры дзяржавы: Масква, Польшча і Літва - аб'яднаюцца, і нам дасць Бог на тых дзяржавах быць, то мы цябе сваім жалаваннем ва ўсялякіх пашанах і прыбытках пачнём узнагароджваць больш за іншых паноў, а таксама вотчынамі і скарбам пажалуем цябе і задаволім»[112].

Папулярнасць Івана Жахлівага сярод шляхты як у Польшчы, так і Літве прымушала задумацца. Шляхта наіўна марыла, што Іван пакончыць з усемагутнасцю паноў. У Літве партыю маскавітаў узначальваў менскі кашталян Ян Глябовіч, які акружыў сябе ўзброенымі паплечнікамі. І з гэтым трэба было лічыцца. Хадкевіч заявіў маскоўскаму паслу: «Каб гасудар прыслаў да нас у Літву добрага свайго пасланніка, а пісаў бы нам граматы паасобна з жалаваным словам: да ваяводы віленскага грамату, другую - да мяне, трэцюю - да пана троцкага, чацвёртую - да маршалка, Сіротку Радзівілаваму, пятую - да ўсяго рыцарства, прымаў бы пасланніка адразу ж, не марудзячы: а каралю Генрыху ў нас не бываць. Я сваёй віны ні ў чым перад гасударом не ведаю, а гасудар да мяне не адпіша ні пра якія справы і сабе служыць не загадае; нам вельмі прыкра, што міма нас палякі пана на панства просяць, а наша вера лепш з маскоўскай сышлася, і мы, уся Літва, гасудара жадаем да сябе на дзяржаву. Калі мы ўмолім Бога, а гасудара ўпросім, каб быў у нас у Літве на дзяржаве, дык палякі ўсе прыедуць да гасудара біць чалом сваімі галовамі, а гасудару вядома, што калі ў нас раней быў кароль Вітаўт, дык ён заўсёды жыў у Вільні; і цяпер нам гэтага хочацца, каб у нас кароль быў у Вільні, а ў Кракаў бы ездзіў на час; але гасудар як быццам праз пень калоду валіць»[113].

Не будзем адмаўляць, што ход Хадкевіча быў выкліканы і жаданнем захаваць з Масковіяй перамір'е, тэрмін якога ўжо заканчваўся. Нібыта дзейнічаў Ян паводле народнай мудрасці: каля пекла жывучы, трэба й чорта за кума папрасіць. Хадкевіч быў асабіста зацікаўлены ў кандыдатуры Івана, як у запасным варыянце, на выпадак няўдачы з камбінацыяй з Эрнэстам Габсбургам, бо тады рэальны шанц на карону атрымаў бы шведскі кароль Ян ІІІ. Аднак Хадкевіч не збіраўся выклікаць злога дэмана, якога цяжка было б суняць.

Не пасквапіўся Ян на ягоныя шчодрыя абяцанні ўсялякіх пашан і прыбыткаў і маўчаннем адказаў на пытанне «Якое ты наша жалаванне хочаш?»[114].

На Стэнжыцкім сойме, які пачаў працу 11 траўня 1575 года, зноў праявілася супрацьстаянне паміж палякамі і ліцьвінамі. Ліцьвіны ўпарта адмаўляліся прызнаць законнасць папярэдняй пастановы Варшаўскага сойма. Тое, што абвяшчэнне элекцыі адбылося без іх удзелу, сведчыла, што палякі адводзілі ім ролю паслухмяных выканаўцаў сваёй волі. І гэтым разам Хадкевіч быў душой і галавой ліцьвінскай дэлегацыі. Ён гнеўна заяўляў, што не пагодзіцца з пастановамі, якія парушаюць правы Літвы.

«Нельга столькі разоў зневажаць ліцьвінаў, і калі палякі так прыніжаюць іх, дык яны цяпер і паедуць»[115].

Аднаго позірку на ягоны суровы твар хапала, каб халадок трывогі прабягаў па спінах сенатараў. Варта было ім узняць пытанне аб падазроных узброеных прыгатаваннях у ліцьвінскім стане, Ян Хадкевіч зноў прама рэзануў: «Досыць з вас, калі ў шопе будзем цярпець вашы ўстоі; калі ж кожны сядзіць у сваім абозе, няхай у нашы справы не лезуць. Гэта было б ужо занадта»[116]. Калі ж палякі асмеліліся прасіць ліцьвінаў прызнаць пастанову Варшаўскага сойма, Ян Хадкевіч са сваімі паплечнікамі пакінуў сенат. А за імі следам падаўся і прымас. Цяжка было чакаць, што пры такой «згодзе» сойм прыме што-небудзь істотнае. Так яно і здарылася. Шляхта, не дачакаўшыся заканчэння, пачала раз'язджацца. Каб выратаваць становішча, польскія сенатары абвясцілі элекцыю. Хадкевіч і гэтым разам запрацівіўся і заявіў, што элекцыя магчыма толькі пасля таго, як усе станы падпішуць акт аб нізлажэнні Генрыха. Зразумела, тое самае заявілі ліцьвінскія сенатары і шляхта. Не дзіўна, што на сойме так і нічога не справілі.

7 лістапада 1575 года ў Варшаве пачаўся новы сойм. Шляхта і паны сабраліся, каб выбраць уладара Рэчы Паспалітай. Зноў загучалі шчодрыя абяцанні кандыдатаў. Былі яны падобныя - паслы кляліся, што пад уладай іх гаспадароў Рэч Паспалітая стане квітнець і багацець. А памеры кішэні дазвалялі называць тую ці іншую суму, якую будучы ўладар ахвяруе дзяржаве. Гэтак, брат імператара эрцгерцаг Фердынанд кляўся даваць штогод 150 000 талераў са свайго даходу. Шведскі кароль гатовы быў выкарыстаць трэць сваіх прыбыткаў на вайну з Масковіяй. Аднак і цяпер ён нагадаў пра пазыку і велікадушна адмаўляўся ад яе ўзамен за Лівонію. Пасол беднага ферарскага герцага Альфонса шчодрых дароў не абяцаў, а сціпла паведаміў, што ягоны ўладар прывядзе вучоных людзей у Кракаўскую акадэмію ды стане на сваё жалаванне выхоўваць сто пяцьдзесят маладых шляхціцаў. Пасол Сцяпана Батуры доўга расхвальваў семіградскага ваяводу, які розумам і дзеяннямі падняўся да свайго высокага становішча. Як з рога сыпаліся абяцанкі: Батура захавае правы і вольнасці паноў і шляхты, заплаціць усе каралеўскія пазыкі, адваюе ў Масковіі забраныя землі, нават прывядзе сваё войска, дасць 800 000 злотых на вайсковыя патрэбы, выкупіць палонных з маскоўскай і татарскай няволі. Важкім аргументам на карысць Батуры было і пасланне турэцкага султана, які папярэджваў, каб не выбіралі Габсбурга, і раіў семіградскага ваяводу.

Шмат прыхільнікаў, асабліва сярод дробнай шляхты, меў Іван Жахлівы. Але на сойме маскоўскі ганец груба заявіў, што цар прышле да сенатараў не вялікае пасольства, як да караля, а сярэдняе, суадносна іх годнасці, і тым самым абразіў самалюбства сената. Нават прыхільнікі Івана збянтэжыліся ад падобнай заявы. Значная частка «маскавітаў» ахладзела да свайго куміра.

Ліцьвіны, якія прыехалі ў Варшаву на чале са сваімі правадырамі Янам Хадкевічам і Мікалаем Рудым, стаялі за кандыдатуру эрцгерцага Эрнэста. За яго Літва і падала голас. Польскія сенатары, прадстаўнікі Прусіі і святарства прагаласавалі хто за Эрнэста, а хто за імператара. Ніводная партыя так і не набрала пераважнай колькасці галасоў. Жаданага аднадушна не было. Нецярплівая шляхта патрабавала выбрання Сцяпана Батуры, за якога стараліся Збароўскія. «Пястаўцы» на чале з Янам Косткам і Андрэем Тэнчынскім заклікалі ўспомніць уласную годнасць і выбраць «родака». Тэнчынскага вельмі абурала тое, што такому слаўнаму панству, як Рэч Паспалітая, «чужаземцы» мала давалі грошай. Ганьба! А «родак» будзе бацькам сваім падданым, а не айчымам.

Вось тады прыхільнікі Габсбургаў аб'ядналіся і вырашылі выбраць імператара. 12 снежня яны пакінулі сенат і сабраліся каля Варшавы. Для прыліку адправілі паслоў да праціўнікаў з паведамленнем аб сваім намеры, але не чакалі ад іх адказу. Перад самым вечарам Уханскі, які не ўстояў пасля ўгавораў нунцыя Лаўрэа, абвясціў каралём польскім і вялікім князем літоўскім Максіміліяна ІІ.

Гэты акт быў поўнасцю незаконным: Габсбург не набыў большасці галасоў і за яго не выказаўся ўвесь сойм. «Пястаўцы» і шляхта спачатку разгубіліся. А іх правадыры белзскі ваявода Тэнчынскі і белзскі староста Ян Замойскі, Збароўскія, кракаўскі біскуп аб'ядналіся. План, прыдуманы імі, задавальняў абедзве партыі. Каралевай Польшчы абвяшчалася Ганна Ягелонка, што было даспадобы «пястаўцам», а яе мужам выбралі Сцяпана Батуру. Такім чынам той станавіўся польскім каралём, як таго дамагалася шляхта.

Як бачым, сойм нарадзіў яшчэ адну незаконную пастанову - абвяшчэнне вуснамі Замойскага ад імя рускіх (украінскіх) ваяводстваў каралевай Ганну Ягелонку, як у першым выпадку: ні большасці галасоў, ні аднадушша, і абвяшчэнне зрабіў чалавек, які не меў на гэта права. Мужам каралевы і каралём польскім шляхта выбрала Сцяпана Батуру. Безгаспадарства скончылася двухуладарствам.

Стары імператар не вельмі абрадаваўся новаму клопату, што зваліўся на ягоную галаву: лепш польска-ліцьвінская карона дасталася б ягонаму сыну Эрнэсту. Ды ўмовы, якія прадставілі яму паслы, не задавальнялі Максіміліяна, ён завёў гаворку аб іх пераглядзе. Прапаноўваў у мужы Ганне свайго сына, што памірыла б варагуючыя партыі. Сесці на пасад Рэчы Паспалітай няпроста, ды палохаўся імператар і рэакцыі Турцыі. І Максіміліян стаў чакаць лепшай для сябе кан'юнктуры. Чакаў і Батура, які пабойваўся імператара.

Мінула тры месяцы, аніводны з выбраных каралёў не прыехаў у сваё новае гаспадарства. Ужо пачалі раздавацца галасы, каб абодва кандыдаты адмовіліся ад кароны і правесці новыя выбары. Прымас Уханскі нагадаў пра Івана Жахлівага і шчаслівы ад сваёй знаходлівасці цягнуў рукі да неба, заяўляючы, што гэты чалавек пасланы Святым Духам. Да кандыдатуры Івана ўсё больш схіляліся і ў Літве. Ян Хадкевіч у размове з маскоўскім паслом Навасельцавым прызнаўся: «Мы ўжо міжволі выбралі Максіміліяна; цэсар Максіміліян стары і хворы, і мы думаем, што ён адмовіцца ад пасаду; ляхі выбіраюць на панства Абатуру і да нас ужо другі раз прысылаюць, каб мы яго выбралі; але нам ні ў якім разе Абатуру на панства не браць. Абатура турэцкі пасажанік, і як нам аддаць хрысціянскае панства басурманам у рукі? Ты едзеш да палякаў, так сам убачыш польскую праўду: яны ні за што не пашлюць з табой граматы на гасударовых паслоў, а я цару-гасудару ўсёю душою рад служыць, толькі б гасудар не адняў бы нашых вольнасцей, таму што мы людзі вольныя»[117]. Пакуль што Хадкевіч арыентаваўся на імператара і ў выпадку ягонай адмовы гатовы быў прызнаць кандыдатуру Івана Жахлівага.

Неўзабаве адносіны правадыра Літвы да абодвух венцаносцаў рэзка змяніліся. Імператар працягваў зносіцца з царом. У снежні 1575 года ягоныя паслы пабывалі ў Масковіі. Цар прапаноўваў Максіміліяну пасадзіць на Польскае каралеўства Эрнэста, а Вялікае Княства, Кіеў і Лівонія адыходзілі б да Масковіі і сутнасць гэтай змовы не была таямніцай для ліцьвінаў. Пра што яшчэ маглі дамаўляцца цэсар і цар? «Каб ім заадно прамысліць і Літоўскую зямлю паміж сабой падзяліць»[118].

Многія прыхільнікі Габсбурга, паводле прызнання нунцыя Лаўрэ, «каб выратаваць дзяржаву, вырашылі згадзіцца на выбранне і вянчанне Батуры, калі імператар з неабходнай у гэтым выпадку хуткасцю не апярэдзіць яго ў Польшчы»[119]. Бяздзейнасць Максіміліяна надала рашучасці Батуру і ён у красавіку 1576 года з'явіўся ў Польшчы. Каб не губляць час, каранацыю і вянчанне Батуры назначылі на 28 красавіка. У Літву прыехала пасольства з запрашэннем на ўрачыстасць. Аднак гэта не азначала, што ліцьвіны так лёгка прызнаюць Батуру вялікім князем. Па-ранейшаму яны лічылі сваім уладаром Максіміліяна. Мікалай Руды рассылаў па Княству ўніверсалы, у якіх імператар абвяшчаўся вялікім князем літоўскім. Аднак ужо не давяраў Максіміліяну Хадкевіч. А тое, што імператар не прыслаў абяцанай субсідыі, пераконвала Яна ў нядобрых намерах Максіміліяна. І Хадкевіч выбраў Сцяпана Батуру, хаця не без хістанняў. Не дарэмна так упарта ўгаворваў яго Пётр Збароўскі. Ды і сам Батура абяцаў яму гетманства і прыслаў нямала грошай, якія Хадкевіч не ўзяў. Аднак магутныя Радзівілы не вельмі хацелі і гэтым разам ісці за Хадкевічам. Ды і ліцьвіны злаваліся на палякаў, што тыя навязваюць ім свайго выбранца. На Гарадзенскім сойме, які пачаўся 19 красавіка, адкрыта казалі, што нельга далей трываць польскую фанабэрыю, бо колькі разоў ужо палякі праяўлялі сваю нянавісць і знявагу да Літвы. Таму і заклікі Хадкевіча прызнаць вялікім князем літоўскім Батуру не дайшлі да сэрцаў угневаных ліцьвінаў. Настроены яны былі рашуча. Калі палякі пачнуць гвалтам навязваць Літве свайго караля, дык ліцьвіны з чыстым сумленнем абвясцяць дамову аб вуніі скасаванай. Пасля чаго на сойме ў Мсцібогаве яны выбяруць сабе вялікага князя. Падобная пастанова не падабалася Хадкевічу. У той час, калі Іван Жахлівы з войскам стаяў на мяжы Лівоніі, было б неразумна пачынаць яшчэ і адкрытую барацьбу з Польшчай. Свае палітычныя інтарэсы Літва магла рэалізаваць і праз Сцяпана Батуру, які дзеля велікакняжацкай кароны вымушаны прызнаць ліцьвінскія патрабаванні.

Аднак здавалася верх возьмуць Радзівілы. Ліцьвінскае пасольства на чале з Янам Глябовічам, выконваючы рашэнне Гарадзенскага сойма, указала Сцяпану Батуру (якога тытулавалі толькі каралём) на дамову вуніі, дзе гаварылася, што адзін народ не павінен нічога абмяркоўваць без ведама другога, а таксама выбіраць асобна ўладара. А ён, нягледзячы на тое, што ліцьвіны не выбралі яго і не запрашалі на велікакняжацкі пасад, ужывае тытул вялікага князя літоўскага. А таму Літва не прызнае яго за свайго пана. Рэзка і прама Ян Глябовіч заявіў у сенаце: «Вы, палякі, вырвалі ўсё з нашых рук; вы несправядлівым чынам зняважылі нас, не далі нам удзельнічаць у элекцыі і каралеўскай каранацыі. Таму мы пратэстуем супраць парушэння нашых правоў праз каранацыю, якую ўчынілі без нашага ведама, і мы ўжо вызвалены ад вузаў вуніі з Польшчай»[120]. Як і планавалася, пасля вызвалення ад «вузаў вуніі» ліцьвіны сабраліся ў Мсцібогаве, каб выбраць уладара.

Між тым Хадкевіч пераконваў паноў і шляхту абвясціць Батуру вялікім князем літоўскім, бо ён не мае «злога вока на Літву»[121]. І прыхільнікаў Батуры прыбавілася. На Мсцібогскім з'ездзе ўжо не было таго аднадушша, як у Горадні. Партыя Батуры ўяўляла сур'ёзную сілу. І Радзівілы здаліся. Не сама горшы выбар і Батура. Як-ніяк, ягоная бабуля Ганна паходзіла з Радзівілаў, а значыць, будучы вялікі князь іх сваяк. Згода Радзівілаў азначала і згоду Літвы на прызнанне вялікім князем літоўскім Сцяпана Батуры.

Новы ўладар Вялікага Княства адрозніваўся ад свайго бязвольнага папярэдніка Жыгімонта Аўгуста рашучасцю і актыўнасцю, прыроджаным дарам во