Пасля захопу Полацка Іван Жахлівы марыў ужо пра ўсю Літву. У пачатку 1564 года дзве раці рушылі ў паход. Першую, у 20 тысяч ваяроў, якая выйшла з Полацка, узначаліў князь Пётр Шуйскі, любімец цара за перамогі ў Лівоніі. А другая (50-тысячная) раць на чале з князем Пятром Сярэбраным выступіла з Вязьмы. Каля Воршы на Друцкіх палях яны павінны былі злучыцца, а пасля ісці на Менск, Наваградак і Вільню.

26 студзеня каля рэчкі Вула Мікалай Руды з атрадам ліцьвінскай шляхты разбіў раць Пятра Шуйскага. Расійскія крыніцы сведчаць, што ліцьвіны напалі «безвестно» на маскавітаў, якія не сцерагліся, даспехі свае і ўсялякі рыштунак везлі на санях. І, маўляў, удар ліцьвінаў быў настолькі нечаканы, што царскія ваяводы не толькі не паспелі палкі паставіць, але і даспехі надзець. Быццам і не адбылося чэснай сечы, а ліцьвіны пасеклі бяззбройных людзей. Аднак самі ўдзельнікі гэтай бітвы кажуць зусім інакш. Даведаўшыся аб варожай раці, Мікалай Радзівіл з шасцітысячным войскам пайшоў насустрач ворагу. Імклівым маршам ліцьвіны дасягнулі рэчкі Вулы, дзе іх ужо чакаў вораг. Па дарозе ад конніцы адстала пяхота. Давялося пакінуць і гарматы. Упэўнены ў лёгкай перамозе, Шуйскі даў магчымасць ліцьвінам выйсці з лесу і пастроіцца. Почты чэрскага старосты Зяновіча, князя Саламярэцкага і наваградскага ваяводзіча Мікалая Сапегі стрымалі першы ўдар. Радзівіл умелымі манеўрамі і своечасовымі падмацаваннямі не даваў магчымасці маскавітам дамагчыся перавагі ні на адным з участкаў бітвы. Доўгі час чаша вагаў хісталася, то адступалі ліцьвіны, то пад іх ударамі адступалі маскавіты. Вырашальным у гэтай бітве стала не зброя і не колькасць ваяроў, а прысутнасць духу і мужнасць. Ліцьвіны, як пісаў кардынал Камендоне, «мужнасцю сваёй збілі непрыяцеля з месца, чым аднялі ў іх магчымасць страляць»[7]. І калі ноч апусцілася на зямлю, маскавіты, хаваючыся ў цемры, кінуліся наўцёкі. Прыклад паказаў сам Шуйскі, які так і не выратаваўся. Параненага ваяводу засек сякерай нейкі селянін. За сваім ваяводам з поля сечы ўцякло і войска.

Такім чынам перамогу каля Вулы ліцьвіны здабылі сваёй мужнасцю і крывёй у жорсткай сечы, а не дзякуючы хітрасці і раптоўнаму нападу. Сам Мікалай Радзівіл так апісваў бітву ў лісце да Чорнага:

«Справа ж пачалася з таго, што маскоўскі гаспадар, выправіўшы пасольства да нашага ўсяміласцівейшага гаспадара, караля польскага, пажадаў ваяваць у землях яго панства і спустошыць іх мячом і агнём.

І вось даў ён свайму ваяводзе Шуйскаму (знатнаму маскоўскаму князю, які быў віноўнікам усіх бед Ліфляндыі) даволі вялікую дапамогу з Смаленска і з Пскоўскай, Ноўгарадскай, Таропецкай і Луцкай абласцей дзеля таго, каб гэтыя раці злучыліся каля Воршы. Шуйскі выступіў з Полацка ў нядзелю 23 студзеня. Пра гэта я атрымаў вестку. Даведаўся і пра тое, што ён пойдзе да Вулы.

У гэты час я з маім войскам стаяў каля Лукомля, літоўскага горада, які знаходзіцца непадалёк ад Полацка і на адлегласці сямі міль ад Вулы. І хаця, у параўнанні з непрыяцелем, я быў слабым, але сорам і ганьба, што выпалі мне і ўсяму нашаму народу і нашаму імю захопам у нас горада і вобласці Полацкай, заахвоцілі мяне выступіць супраць ворага і паблізу самой Вулы сустрэцца з ім тварам у твар, што і адбылося ў сераду 26 студзеня і адбылося так:

Калі згаданы ваявода са сваім войскам выйшаў з лесу ў поле, што ляжала каля Вулы, я з другога боку, з Лукаўскага лесу, выйшаў на тое ж поле. Дарэчы, ён перада мною і маім войскам меў значную перавагу не толькі ў занятай пазіцыі, але і ва ўсіх іншых адносінах, чым і скарыстаўся. Калі ж я выступіў з лесу, уведамлёны аб усім маімі віжамі, дык ён, ведаючы аб маім прыходзе, чакаў мяне на палове поля, а другую палову аддаў (ды ўзнагародзіць яго Бог) мне і майму войску. Стаяў ён спакойна і ў баявым шыхце, не кранаўся з месца, пакуль я не пастроіў сваё войска і не зрабіў належныя загады. Пасля, даручыўшы сябе і войска ўсемагутнаму Богу і з цвёрдай надзеяй на яго, пачаў я бітву. Скажу, што вораг разбіты мною дазвання. Так што, самаго ваяводу і яго войска я праследаваў цэлых пяць міль і што ўся гэтая прастора была завалена целамі забітых, якія ляжалі адзін каля аднаго. Мы думаем загінула дзевяць тысяч чалавек. Сам ваявода, убачыўшы паразу перадавога палка, пабег да Полацка. Маскоўскія палонныя паведамляюць, што іх войска было да 20 000; аднак я, як чалавек, які неаднойчы рабіў падобныя назіранні, думаю, што іх стаяла на чале 17 000 або 18 000. Адным словам, па дабраце і міласэрнасці Ўсявышняга Шуйскі пераможаны мною і, ратуючыся ўцёкамі, пакінуў на полі сечы ўвесь свой абоз у пяць тысяч вазоў... Сярод нашых забіта не больш за 20 чалавек, але паранены ад шасці да сямі рот. У роце князя Саламярэцкага амаль усе параненыя, тое самае і ў роце Зяновіча, і сам ён паранены ў галаву.

Вось, міласцівы пане, як усё гэта здарылася з Боскай дапамогай і дзякуючы ўдзелу пана Хадкевіча. Ды і я са свайго боку зрабіў усё магчымае...»[8].

Перамога мела важнае значэнне для Літвы. Князь Сярэбраны, даведаўшыся пра паразу Шуйскага, пачаў адступаць са сваім войскам да Смаленска. Маскавіты былі настолькі напалоханыя, што невялікі атрад Філона Кміты і амсціслаўскага ваяводы Юрыя Осціка, які праследаваў іх, прынялі за ліцьвінскае войска. Увесь абоз у 25 тысяч вазоў з харчам і зброяй уцекачы пакінулі на Смаленскай дарозе. Шматтысячная раць, якая збіралася здабыць цару Літву, ператварылася ў натоўп баязлівых людзей, якія без аглядкі ўцякалі ад купкі смельчакоў. Вера ў непераможнасць сваіх палкоў пакінула Івана Жахлівага. Цару ўжо мроіліся баярскія змовы супраць яго асобы. І паляцелі галовы вінаватых і невінаватых. У жаху з Масковіі пабеглі ратавацца віднейшыя людзі і сярод іх улюбёнец цара князь Андрэй Курбскі.

І каб утрымацца на пасадзе, Іван Жахлівы акружыў сябе галавасекамі без душы і сэрца. На Масковію апусцілася крывавае і жахлівае ярмо апрычніны. Напужаны вульскай паразай, цар так і не адважыўся паўтарыць паход. У гэты час на Варшаўскім сойме «панове ляхове дивными а розными претекстами хотели, жебы Литву у кабалу записали и у вечную неволю собе нас взяли», як зазначыў невядомы ўдзельнік Вульскай бітвы[9]. Момант быў спрыяльны, каб навязаць «вечную неволю» Літве. Ліцьвіны з двух бед павінны былі міжволі выбраць найменшую - замест маскоўскай тыраніі польскую «няволю». Але перамога каля Вулы сарвала планы палякаў «уцялення» Княства ў Карону. Літва не стала на каленях прасіцца пад Польшчу.

Для самога Мікалая Радзівіла, які ўспрыняў падзенне Полацка за асабістую ганьбу, Вульская перамога дала права без сораму глядзець у вочы суайчыннікам. А яны ўдзячны былі ягонаму подзвігу.

Ліцьвінскі паэт Андрэй Рымша ўсхваліў подзвіг Мікалая Радзівіла ў паэме «Радзівіліяда...», у якой гетман прадстае абаронцам Айчыны, свабоды і справядлівасці. Натхнёна і паэтычна гучыць заклік Радзівіла да ваяроў:

Пасля смерці Яна Гаранімавіча Хадкевіча ў Літве не было чалавека, які мог аспрэчваць уладу ў Мікалая Рудога. Вернай апорай яму служылі ягоныя сыны і пляменнікі. Пад бацькоўскай апекай маладыя Радзівілы занялі важныя пасады ў Княстве: Крыштоф стаў польным гетманам, кашталянам троцкім і падканцлерам, Мікалай - наваградскім ваяводам, Войтах - дворным маршалкам, а братаніч Мікалай Крыштоф (Сіротка) - маршалкам земскім. І Мікалай Руды, апора кальвінізму ў Літве, дапамагае другому братанічу Юрыю атрымаць тыяру віленскага біскупа. Радзівілы слухаліся главу рода, у любой справе прасілі: «Ваша міласць, навучыце»[12]. Акружаны сынамі і сваякамі, якія занялі сама высокія пасады, Мікалай Радзівіл пачуваў сябе сапраўдным уладаром дзяржавы. Сцяпан Батура даручыў яму і кіраванне Лівоніяй. Пэўна, Мікалай Радзівіл ясна ўсведамляў тую вялікую адказнасць за лёс краіны і народа, якую ўсклала на яго гісторыя. Дзеля «беднай Літвы» ён гатовы ахвяраваць нават інтарэсамі Радзівілаў. Гэтак, даведаўшыся ад Сіроткі, што Генрых Валуа сабіраецца ад'ехаць у Францыю, Руды замест таго, каб паклапаціцца пра «фамілію», як раіў яму братаніч, умаляе: «Пастарайцеся, ваша міласць, не толькі сваім і маім імем, але ад імя ўсёй беднай Літвы прасіць, нагадаць і проста ўмаляць караля, каб ён пакінуў добрую памяць пасля сябе... даў бы канфірмацыю нашым літоўскім правам і законам... Няхай гэта будзе яго апошнім падарункам нашай радзівілаўскай фаміліі»[13]. Нават сваім непрыяцелям ён даруе, бо не дзеля гэтых «блазнаў» рупіцца, а «дзеля дабра краю»[14]. І калі раней у маладых гадах ён часта сварыўся то з братам Чорным з-за ўлады, то з слуцкім князем Юрыем Алелькавічам, то ў помсту Яну Хадкевічу прыцясняў жамойцкую шляхту, «забороняючи им права и вольности шляхетские уживати»[15], дык цяпер павінен быць хрысціянскім, справядлівым і цнатлівым уладаром. Надышоў такі час, калі трэба служыць сваёй Айчыне «лепш за ўсіх», як некалі заклікаў яго Ян Хадкевіч[16]. І Мікалай Руды служыць. То сабірае войска, якое разбівае маскавітаў пры Вендэне, то ўжо сам едзе ў курляндскі гарадок Боўск, каб схіліць «лівонскага караля» Магнуса перайсці пад апеку Вялікага Княства, то рыхтуе Літву да вайны з Масковіяй і выстаўляе за свой кошт тысячны атрад вершнікаў, то старшынствуе ў камісіі па складанню новага Статуту законаў. Усіх дзеяў гэтага чалавека і не пералічыш, і не апішаш. А галоўная дзея Рудога - правадырства над ліцьвінскім войскам, якое было ядром збройных сіл Рэчы Паспалітай у пераможнай Полацкай вайне. Стары князь і вяльможа мог спакойна адсядзецца за сценамі свайго палаца. А вось узяў на сябе, як ён прызнаваўся, «рабскае іга» гетманства[17]. А за ім і іншыя вяльможы, і паны, і князі, і шляхта дружна падняліся на бой з ворагам.

Новая спроба паразумецца з царом зноў паказала, што без зброі вярнуць Полацкую зямлю і Лівонію немагчыма. На перамовах у студзені 1578 года з польска-ліцьвінскімі пасламі Станіславам Крыйскім і менскім ваяводам Мікалаем Сапегам Іван Жахлівы заявіў, што Літва ягоная вотчына, літоўскія князі паходзяць ад полацкіх Рагвалодавічаў, а паколькі «з гэтага княскага роду не засталося нікога», дык па праву сваяцтва «Карона Польская і Вялікае Княства Літоўскае - нашы вотчыны»[18]. Паслы так і не дамовіліся пра вечны мір, а прапанаванае Іванам трохгадовае замірэнне не прыняў Сцяпан Батура. На Варшаўскім сойме, які адбыўся ў лютым, пастанавілі пачаць вайну з Масковіяй. Батура думаў з лёгкасцю заваяваць Масковію; толькі варта ўзяць Полацак і Смаленск і з Боскай дапамогай возьме і Маскву.

Аднак планы Батуры апынуліся пад пагрозай з-за недахопу грошай і інтрыг Збароўскіх, якія падбухторвалі шляхту супраць уладара, а таксама складаных адносін Рэчы Паспалітай з Турцыяй. А ў Літве Батура сутыкнуўся з Мікалаем Радзівілам.

Справа ў тым, што вялікі князь па просьбе біскупа Валяр'яна Пратасевіча і суфрагана (намесніка біскупа) Юрыя Радзівіла выдаў прывілей аб пераўтварэнні віленскага езуіцкага калегіума ў акадэмію. І вось канцлер Вялікага Княства адмовіўся паставіць дзяржаўную пячатку на прывілеі. Пратасевіч і Ян Хадкевіч прасілі Рудога перамяніць сваё рашэнне і не ўгаварылі. Дзіўная ўпартасць, калі нагадаць, што Радзівіл часта прызнаваў кампрамісы, а тут вось не захацеў паспрыяць добрай справе. Батура шчыра здзіўляўся: «...хто мог ім даць прывілей на вечнае невуцтва і няведанне, на варварства і цемру?»[19]. Не, не супраць асветы выступіў Радзівіл, а супраць тых, хто нёс яе ў Вільню, - езуітаў. Руды рабіў захады для стварэння ўніверсітэта - у якім, дарэчы, навучанне вялося б і на беларускай мове. Пад кіраўніцтвам Радзівіла італьянец Бляндрацэ заняўся справамі арганізацыі ўстановы і запрашэння прафесараў. З'яўленне ж у Вільні каталіцкай акадэміі наносіла ўдар па планах Радзівіла стварыць універсітэт, але і аслабляла пазіцыі рэфарматараў у Літве. Узяўшы ў свае рукі адукацыю ў краі, езуіты станавіліся б уладарамі розуму маладых ліцьвінаў. Было б здрадай самому сабе, каб Мікалай Радзівіл падпісаўся пад дакументам, які знішчаў плён ягонай працы на рэфармацкай ніве. Батура зразумеў, што Руды не саступіць яму, таму патрабаваў ад падканцлера Астафія Валовіча паставіць на прывілей малую дзяржаўную пячатку. Ды і падканцлер заўпарціўся, тады вялікі князь прыгразіў яму: «Няхай зараз пячатае альбо мне пячатку аддасць, якая ўжо да яго не вернецца»[20]. Валовіч здаўся.

Да лета 1579 года была закончана падрыхтоўка да вайны. Войска стаяла ў Свіры і чакала прыезду Батуры. Паводле данясення папскага нунцыя Калігары, колькасць войска даходзіла да 60 000 чалавек. Але частку сіл даводзілася трымаць у замках, а таксама паслаць у Лівонію, дык у паход павінна было выступіць 40 000 чалавек[21]. Стрымалі сваё слова ліцьвіны і дружна выйшлі на абарону краю. Паны нават выставілі 12 000 вершнікаў. Апалчэнне налічвала 15 000, ды яшчэ 15 000 узначаліў князь Юрый Слуцкі. Дадзеныя гэтыя ўзяты з тагачасных звестак[22]. Яны розняцца з дадзенымі Калігары, але дазваляюць азнаёміцца з раскладам вайсковых сіл Рэчы Паспалітай. Гэтак, вугорскіх наймітаў было 2400 пяхоты і 2600 конніцы; атрад трансільванскага ваяводы Хрыстафора Баторыя - 2500, польская конніца - 6000, нямецкія найміты - 2000, атрад кіеўскага ваяводы Канстанціна Астрожскага - 8000, казакоў - 15 000, татараў - 12 000. Калі падлічыць, дык атрымаецца 92 000, а гэта значна пераўзыходзіць лічбу, названую Калігары. Аднак вядома, што замест 15 000 дняпроўскіх казакоў Баторый наняў усяго 600 чалавек - значыць, каля 78 тысяч. Выглядае даволі праўдападобна. Калі браць пад увагу тое, што атрад Астрожскага і, пэўна, татараў дзейнічаў у раёне Чарнігава і ўступіў у вайну пазней, дык атрымліваецца 57 000 чалавек. З іх 42 000 выставіла Вялікае Княства. Ясна, што менавіта ліцьвінскае войска было асноўнай ударнай сілай у Полацкім паходзе. Гэтым войскам і кіраваў Мікалай Радзівіл. Сам ён прывёў атрад у тысячу вершнікаў[23].

Іван Жахлівы таксама рыхтаваўся да вайны. Са знясіленай і разрабаванай апрычнінай краіны цар з цяжкасцю сабраў войска ў 23 641 чалавек[24]. Небагата. Пэўна, цар недаацаніў сілы ворага. Звялі ў зман свайго гаспадара паслы, якія вярнуліся з Літвы і суцяшалі яго, маўляў, з Батурам ідуць нямногія ахвочыя людзі. Але дзеля большай перасцярогі цар пужаў ліцьвінаў, што калі яны пойдуць на Полацак, дык ён выступіць на Вільню.

Батура адправіў да Жахлівага Вацлава Лапацінскага з аб'яўленнем вайны, а сам 30 чэрвеня ў суправаджэнні Рудога прыехаў у Свір. З задавальненнем агледзеў ён ліцьвінскую конніцу і адзначыў, што яна «добра забяспечана ўсім неабходным»[25]. Асабліва спадабалася каралю почта Мікалая Рудога. На вайсковай радзе вырашалася куды ісці. Ліцьвіны прапаноўвалі на Пскоў, бо горад дрэнна ўмацаваны і там не чакаюць нападу. Так падаюць тагачасныя летапісцы. Верагодна, паны-рада на чале з Рудым жадалі вырашыць лёс вайны ў галоўнай бітве з маскавітамі, бо ў Пскове ў гэты час знаходзіўся Іван Жахлівы з асноўнымі сіламі. Іншы погляд меў Батура. З аднаго боку, маючы ў абодвух панствах шмат незадаволеных ім, ён асцярожнічаў і не мог рызыкаваць. Батура вырашыў: «усе сілы нашай зброі перш за ўсё павінны быць накіраваны на аблогу Полацка, таму што гэты замак пагражае Вялікаму Княству Літоўскаму і нават самому нашаму гораду Вільні»[26]. Першым рушыў у паход на чале ліцьвінскага войска Мікалай Руды. Разам з ліцьвінамі выступіў і вугорскі атрад Кашпара Бекеша. Гэты адчайны чалавек некалі прэтэндаваў на сяміградскае княства, але прайграў барацьбу Сцяпану Батуру. І вось адазваўся на заклік свайго былога непрыяцеля і з'явіўся дапамагчы яму. Вугорцаў падахвочвалі аповеды пра незлічоныя каштоўнасці Полацка, а таму яны прагнулі першымі ўварвацца ў горад.

Трэба было спяшацца, каб не дапусціць у Полацак пасланы Іванам Жахлівым атрад. Аднак за гады варожага панавання ўсё полацкае наваколле на дваццаць міль апусцела, дарогі зараслі хмызняком і лесам. Сякерамі пракладвалі шлях наперад. Перашкаджалі дажджы. Коні і людзі вязлі ў гразі. Каля Дзісны па пабудаваным загадзя мосце пераправіліся праз Дзвіну. Услед за Радзівілам выступіў Батура.

17 ліпеня ў Дзісне Батура ўчыніў агляд войска. Перад вачыма караля і ягоных іншаземных гасцей прайшлі ўзброеныя лукамі, шаблямі і дзідамі, адзетыя ў панцыры і шлемы харугвы. Коні былі пакрыты воўчымі і тыгровымі шкурамі, а вяльможы ўпрыгожылі сваіх коней золатам, зброя зіхацела на сонцы каралямі.

Тым часам Радзівіл падышоў да Полацка і заняў усе дарогі, што вялі да горада. Да ягонага расчаравання, ён усё ж спазніўся, і ў горад праскочыў невялікі непрыяцельскі атрад. Руды паслаў у Полацак грамату з прапановай здаць горад. У адказ маскавіты, нібыта жадаючы паказаць сваю моц, выйшлі з горада і сталі ў баявы шыхт. Радзівіл прыняў гэты выклік і паслаў на ворага конніцу. Аднак маскоўскія ваяводы паспешліва адвялі ваяроў за сцены. Як бывалы военачальшк Руды разумеў, што здабыць Полацак нялёгка. Горад абнесены высокай драўлянай сцяной, але галоўнымі цвержамі былі два замкі: Высокі, які стаяў ля сутокаў рэчак Палаты і Дзвіны, прыкрыты гарадскім пасадам Запалоцце, і другі - Стралецкі Астрог. Абодва замкі маскавіты ўмацавалі высокімі вежамі, шырокай сцяной і глыбокімі равамі. З-за дажджоў прапала надзея перабрацца да замкаў цераз брод. Больш за 6000 ваяроў абараняла Полацак. Яны мелі добрую артылерыю, а зброі, пораху і ежы хапала на месяцы. У бліжніх да Полацка замках, пабудаваных маскавітамі, таксама заселі моцныя гарнізоны, якія ў любы момант маглі прыйсці на дапамогу абаронцам Полацка або нападамі перашкаджаць весці аблогу і перахопліваць абозы з ежай.

Поспех у аблозе Полацка залежаў і ад таго, ці ўдасца ўзяць гэтыя замкі і запанаваць у полацкім наваколлі. Яшчэ на маршы Радзівіл паслаў два атрады на замкі Краснае, Каз'ян і Сітна. Каз'ян стаяў на рацэ Обалі і ахоўваў Полацак з усходу. Казакі на чале з Хведарам Жуком начным нападам захапілі замак і спалілі яго. Таксама, дзякуючы раптоўнасці і начной цемры, казакі незаўважанымі падняліся па драбінах на сцены Краснага і расправіліся з гарнізонам. Аднак на радасцях пераможцы на сваю ж пагібель перапіліся, а з суседняга замка Сушы наляцела восем соцень маскавітаў і перарэзала безразважлівых удальцоў. Яшчэ адзін замак Сітна, які знаходзіўся ў вярхоўі Палаты на Люцынскім шляху, захапілі радзівілаўскія ваяры. Гэтыя перамогі былі азмрочаны бесчалавечнай жорсткасцю маскавітаў, якія пабілі ліцьвінскіх і польскіх палонных і, прывязаўшы іх да бярвенняў, пусцілі ўніз па Дзвіне.

Нарэшце, 10 жніўня да Полацка з войскам падышоў і Сцяпан Батура. Ужо на другі дзень, пакуль Батура ў суправаджэнні Замойскага і Бекеша аглядаў размяшчэнне горада, ліцьвіны, вугорцы і польскія драбы пачалі абстрэльваць з гармат Запалоцце. Маскавіты, страціўшы надзею абараніцца, запалілі пасад і адступілі ў Высокі замак. Батура, каб пазбегнуць кровапраліцця, прапанаваў абаронцам здаць цвержу. Маскавіты пыхліва адказалі, што ключы ад замка ў руках уладара, а таму хай кароль сам адчыніць браму, калі гэта яму ўдасца. Заставалася штурмам адчыніць браму. Было вырашана прабіць ядром у сцяне праём і кінуць туды ваяроў. Драўляныя сцены вытрымалі агонь гармат. А дажджы тушылі раскаленыя ядры. Тады смельчакі пераправіліся праз Палату і спрабавалі запаліць сцены. Маскавіты сустракалі іх стральбой з гармат, а калі хто і прабіраўся да замка, кідалі ім на галовы вялікія бярвенні. Супраціўляліся абаронцы адчайна. Днём і ноччу адстрэльваліся і рабілі вылазкі. Батура прызнаўся, што «маскавіты пры абароне крэпасцей сваёй вытрымкай і мужнасцю пераўзыходзяць усе другія народы»[27]. Аблога зацягвалася. Кожны новы дзень прыносіў новыя цяжкасці. Дажджы лілі як з вядра. Нават думалі, што яны выкліканы чарадзействам маскавітаў. Уся зямля набрыняла вільгаццю, і ў шатрах, і палатках стаяла вада. Канчалася і ежа. Дарогі распаўзліся ад гразі, і коні не ў сілах былі адолець іх. Абозы ў лагер прыходзілі вельмі рэдка. А шлях па Дзвіне сцераглі замкі Суша і Туроўля. Купцы, баючыся вайны, не паказваліся пад горадам. Адразу ж падскочылі кошты на харч. Хто не цураўся, той перабіваўся мясам дохлых коней. У войску ўспыхнулі хваробы. Асабліва мучыліся немцы, на якіх напала крываўка. Пэўна, з гора яны аднойчы перапіліся і паваліліся адсыпацца. Маскавіты не прамінулі скарыстацца такой безадказнасцю, выскачылі з замка, пахапалі сонных ваяроў. Дарэмнымі былі мальбы працверазеўшых гуляк. Літасці яны не выпрасілі. Адных маскавіты варылі жывымі ў кіпені, другім пратыкалі плечы і, прасунуўшы праз дзіркі вяроўку, вешалі на сценах паміраць пакутлівай смерцю. Сэрцы іх сяброў, што засталіся ў лагеры, поўніліся гневам на жорсткага ворага. А той за высокімі полацкімі сценамі пачуваў сябе беспакарана.

Не пакінуў без дапамогі Полацак і цар. Іван Жахлівы выправіў пад горад перадавы полк, а следам выступіў яшчэ адзін полк на чале з сынам Пятра Шуйскага Іванам. Шуйскі спадзяваўся прабіцца ў горад. Але дарогу яму перагарадзіў Мікалай Руды. Ліцьвіны пільна сцераглі ўсе подступы да Полацка. А пад Сокал, які стаяў над Дзвіной у пяці мілях ад Полацка па Пскоўскай дарозе, Руды паслаў атрад на чале са сваім сынам Крыштофам. Сюды і рушылі маскоўскія палкі. Убачыўшы, што шлях на Полацак заняты, маскавіты акапаліся пад замкам. Некалькі разоў ваяводы кідалі сваіх ваяроў у бой, але ліцьвіны адбівалі іх атакі. Яшчэ адна варожая раць засела ў замку Туроўлі - у чатырох мілях ад Полацка на Віцебскай дарозе. Радзівіл адправіў на Туроўлю казакоў з Францам Жуком. Казакі не ўзялі замак (не хапала гармат), але і не выпусцілі з яго ворага. Усе спробы Івана Жахлівага ўдарыць у тыл войску Рэчы Паспалітай не прынеслі поспеху. Полацак знаходзіўся ў аблозе. Нарэшце ўдача схілілася на ліцьвінскі бок. Заціхлі дажджы. Сонца заліло зямлю цяплом. Шматлікія смельчакі, заахвочаныя Батурам, кінуліся праз Палату падпальваць падсохлыя сцены. Адзін з іх (мешчанін з Львова) усё ж прабраўся праз град ядраў і куль да замка. Ён прынёс з сабой кацёл з гарачымі вуглямі і падпаліў вежу. Агонь прагна ўзяўся за сухое дрэва і вежы неўзабаве запалалі. Смяльчак шчаслівы вярнуўся ў лагер. За свой подзвіг ён атрымаў ад караля шляхецкую годнасць і прозвішча Палацінскага. На бяду маскавітам агонь разгарэўся і ў іншых месцах. Пажар ужо было не патушыць. Некаторыя з абаронцаў пабеглі з замка, аднак трапілі да вугорцаў і развіталіся з жыццём. Убачыўшы, што вораг захістаўся, Батура падняў усё войска. Аднак вялікі агонь не дазваляў ісці на прыступ. Усё ж адчайныя галовы, прагныя да багатай здабычы, гатовы былі і праз полымя праскочыць у замак. Іх маскавіты спынялі стрэламі з гармат. Батура прапанаваў гарнізону здацца. Абаронцы яшчэ спадзяваліся выстаяць і сабраліся ўмацаваць згарэлую вежу. Наступным днём вугорцы зноў падпалілі яе. Цэлую ноч агонь распраўляўся з замкам. Гарматы бесперапынна абстрэльвалі Полацак. І абаронцы не вытрымалі 30 жніўня стральцы і баярскія дзеці падаліся на каралеўскую ласку.

«И так Полоцко, славная столица княжат давных, з рук московских выдертая есть»[28]. Пасля чужынскага панавання гэты багацейшы горад ператварыўся ў пустыннае месца. Жыхары былі ўведзены ў няволю, а новы гаспадар нагнаў сюды салдатні. Былую магутнасць Полацка растаптала вайна. Сумнае відовішча ўяўлялі спаленыя будынкі, на вуліцах валяліся забітыя. Батура нават адклаў урачысты ўезд у горад з-за смуроду.

Абаронцы атрымалі волю і права на сваю маёмасць. Гэтым яны і скарысталіся, прыбралі ўсе каштоўнасці з полацкіх храмаў. Вугорцы і палякі аж узвылі ад скрухі, калі ўбачылі абвешаных абразамі і золатам ворагаў, якія беспакарана пакідалі горад. Багацце, дзеля якога яны рызыкавалі галавой, уплывала з іх рук. Нейкі няшчасны нават не вытрымаў і ўзяўся адымаць у маскавітаў каштоўнасці. Яго заўважыў Батура і ўдарам булавы супакоіў назаўсёды. Для аховы маскавітаў кароль назначыў два эскадроны ліцьвінскіх казакоў і шляхты. Аднак і гэта не адвадзіла рабаўнікоў. Яны пацягнуліся ўслед за маскавітамі, і калі тыя спыніліся нанач, накінуліся на іх. Варта замест таго каб ахоўваць сваіх падапечных, сама прынялася за рабаванне. Маскавіты ў жаху разбегліся хто куды, пакідаўшы сваё багацце.

Пераможцам дасталіся ў Полацку слаўныя трафеі: 38 гармат, 300 гакаўніц (лёгкіх гармат), 600 ручніц, порах, зброя, запасы харчоў. Некалькі дзён па гораду рыскалі пераможцы і выграбалі ўсё, што ім трапляла пад рукі. Багацейшую бібліятэку Сафійскага сабора разабралі вяльможныя аматары кніг. Золата пасварыла ўчарашніх паплечнікаў па зброі. Разборкі, што каму належыць, прывялі да таго, што вугорцы і палякі ледзь не кінуліся ў баявым парадку адзін на аднаго. А ў начальных людзей былі свае разборкі. Польскі гетман Мікалай Мялецкі спрачаўся з канцлерам Янам Замойскім з-за ўлады, а пасля счапіўся з Мікалаем Рудым. Вельмі ж пакрыўдзіўся гетман, што Руды ад імя ліцьвінаў прасіў прыняць у шэрагі ліцьвінскай шляхты Каспара Бекеша. Як гэта так, ён жа, Мялецкі, першы герой? І, пэўна, жадаючы даказаць свой гераізм - пажадаў узяць Сокал. З ім пайшлі палякі і немцы. Замак падпалілі першым гарматным залпам. Агонь вымусіў абаронцаў прасіць літасці. Аднак нямецкія найміты, злыя на маскавітаў за жорсткае пакаранне іх суайчыннікаў, не ведалі літасці. Маскавіты, ратуючыся ад раз'юшаных немцаў, апусцілі жалезную рашотку і заперлі іх у замку. Сярод агню і дыму людзі азвярэла секлі адзін аднаго. Калі рашотку зламалі, ратавацца ад полымя рынуліся і маскавіты, і немцы. А насустрач ім лезлі тыя, хто марыў пра багатую здабычу. У штурханіне загінуў не адзін чалавек. Гэткай разні жахнуліся нават бывалыя ваяры, якія ўсё жыццё карміліся з вайны, бо ў такой сечы яны яшчэ не біліся. Загінула больш за 4000 маскавітаў, але і пераможцы крывёй заплацілі за свой поспех. Немцы страцілі 500 чалавек. Затое не пралілося крыві пры ўзяцці Туроўлі. Батура хацеў паслаць туды вугорцаў, аднак Мікалай Руды апярэдзіў караля і адправіў пад замак атрад вульскага старосты князя Канстанціна Лукомскага. У Туроўлі здагадаліся, што Полацак паў, бо сціхла гарматная кананада і неба не асвятляла зарыва пажараў. І толькі абаронцы ўбачылі перад сценамі атрад ліцьвінаў, як ад жаху вырашылі, што гэта ідзе ўсё войска і праз другую браму кінуліся ратавацца. Туроўлю засталіся абараняць адны ваяводы, якія таксама не пажадалі ахвяраваць жыццём дзеля «батюшки-государя» і адчынілі браму. Радасць пераможцаў была нядоўгай. Свой поспех яны адсалютавалі пальбой з гармат і падпалілі замак.

На гэтым і скончыўся паход - Полацкая зямля была вернута Вялікаму Княству. Шчаслівы Сцяпан Батура ў акружэнні сваіх паплечнікаў са славай вярнуўся ў Вільню, дзе яго вітаў папскі легат Андрэй Калігары. А пасля адправіўся на сойм у Варшаву. Галоўным водцам войска пакінуў Рудога, які адпусціў ваяроў па дамах. Мяжу сцераглі невялікія атрады служылых шляхціцаў. А Іван Жахлівы баяўся і ворага, які мячом і агнём апалчыўся супраць яго, баяўся і сваіх, якія маглі прыпомніць яму крывавыя пакаранні. Ганарлівы пераможца татарскіх ханстваў і Лівоніі ўпершыню прызнаў сваю паразу. Змагацца з тымі, хто не ўступаў яму па сіле, не хапала духу і смеласці, цар прасіў міру. І ўжо не здзекаваўся над ліцьвінскімі пасламі, як раней. Каралеўскага ганца запрасіў да стала і шчодра адарыў. Аднак самалюбства не дазваляла цару паказаць сваю слабасць і палахлівасць. Сваім баярам Івану і Васілю Мсціслаўскім, Нікіту Захар'іну загадаў звярнуцца да Мікалая Рудога і Астафія Валовіча з мірнай прапановай. Баяры пісалі, што іх «гасудар абавязкова адпомсціць за ўзяцце Полацка, але мы, не жадаючы праліцця хрысціянскай крыві, упалі да яго ног і прасілі ўстрымацца, і ён дазволіў трохі спыніць сябе. Таму просім вас, каб і вы спынілі свайго гаспадара і рупліва схілілі яго да міру»[29].

Радзівіл і Валовіч гатовы былі садзейнічаць перамовам і па іх просьбе Батура выдаў царскаму пасланніку Лявону Страмавухаву грамату на пасольства. Аднак і за словамі пра мір абодва бакі цягнулі час, дзеля падрыхтоўкі да новых баёў.

Прагнуў вайны Сцяпан Батура. Былы дробны князёк, які воляй лёсу стаў уладаром дзвюх дзяржаў, быў цяпер на вяршыні славы. Яго віталі ў Эўропе як героя. Паэты ўсхвалялі яго імя. Агульнае захапленне натхняла Батуру на подзвігі. Ваяўнічы запал караля і вялікага князя ўмела распальвалі езуіты, якія акружалі венцаносца. Рымская курыя марыла крывёю ліцьвінаў і палякаў заваяваць Масковію, накінуць ёй вунію цэркваў, а яе вайсковы патэнцыял выкарыстаць супраць Турэцкай імперыі. Надзею каталіцкага свету бласлаўляў сам папа Рыгор ХІІІ, які нават адправіў Батуру асвячоны меч. Патрэбна была вайна і канцлеру Яну Замойскаму, які спадзяваўся, што перамога ўмацуе яго становішча пры двары. Ён горача заклікаў шляхту на Варшаўскім сойме павялічыць межы ўладарства Рэчы Паспалітай, што аблегчыць іх падаткавы цяжар. Прапанова канцлера захапіла легкадумную шляхту. І тыя, хто выступаў супраць заваёў (асабліва Збароўскія, расчараваныя каралём), аказаліся ў меншасці. Так што было вырашана працягваць вайну з Масковіяй. А пакуль маскоўскія вестуны запэўнівалі Батуру ў шчырым жаданні «спакою хрысціянскага». Неўзабаве высветлілася, што цар хітраваў. Іван узяўся рыхтаваць змову ліцьвінскіх феадалаў супраць Батуры. Спадзяваўся ён на прайдзісвета і гуляку Рыгора Осціка. У адрозненне ад свайго брата амсціслаўскага ваяводы Юрыя Рыгор шукаў лёгкага і вясёлага жыцця. Дзеля каханкі кінуў ён жонку і сына, а пасля закруціла няшчаснага ў віры гулянак і распусты. Каб мець грошы, Рыгор падрабляў дакументы і пячаткі і судзіўся за землі і маёмасць, рабіў наезды на суседзяў. А грошай усё роўна не хапала. У часы першага безгаспадарства прапаноўваў ён свае паслугі цару. Хаця ягоны вястун з лістамі да цара быў схоплены і пакараны смерцю, але сам Рыгор, дзякуючы заступніцтву брата Юрыя, збярог галаву. Фінансавыя праблемы Рыгор пачаў вырашаць вырабам фальшывых грошай. Калі ж адчуў небяспеку, забіў сваіх саўдзельнікаў, свайму заступніку Юрыю аддзячыў тым, што адсудзіў у ягонай жонкі паводле падробленых дакументаў дваццаць тысяч коп грошаў. Вось да такога чалавека і звярнуўся цар. Маскоўскі пасол Нашчокін сустрэўся з Осцікам і перадаў яму царскі ліст з прапановай саслужыць службу. А служба такая - угаварыць ліцьвінскіх вяльмож забіць Батуру. Осцік, паквапіўшыся на царскую ўзнагароду, згадзіўся, нават паказаў Нашчокіну фальшывыя пячаткі вяльмож, маўляў, за ім стаяць знатныя асобы. Прагнасць і загубіла Осціка. На сваю бяду прыняў ён падарунак - каня. Добры конь выклікаў зайздрасць у шляхціца Мірскага, які і дапытаўся ў Осцікавага слугі пра візіт яго гаспадара да пасла. Мірскі данёс на Рыгора. У вялікай тайне Батура на радзе з Рудым і яшчэ трыма панамі вырашыў звязеніць Осціка. Дзеяннямі па захопу здрадніка кіраваў Радзівіл. Пасланыя ім віжы знайшлі Осціка ў Троках і ад імя вялікага князя ўзялі яго пад варту. У адным з куфэркаў былі знойдзены фальшывыя пячаткі і лісты з падробленымі подпісамі. Росшук у выменні Каварск даў новыя доказы - прылады для вырабу манет і пячатак. На судзе Осцік апраўдваўся тым, што ад сваёй беднасці хацеў пустымі абяцаннямі выманіць у цара грошай. На каленях прасіў ён памілавання. Аднак суддзі не злітаваліся і вынеслі яму смяротны прысуд. І нават Руды, якому Осцікі былі сваякі, не заступіўся за гэтага нікчэмнага чалавека. Але вось за свайго сына... Здарылася так, што Крыштоф Радзівіл пасварыўся з трабскім старостам Уладзімірам Забалоцкім. Той нібыта не захацеў зняць шапкі перад польным гетманам. Ну і дагаварыліся да злых слоў. Абражаны Крыштоф паскардзіўся на Забалоцкага бацьку. Гонар любога шляхціца не дазваляў дараваць «сорамныя словы», а тут - першыя вяльможы. Руды палічыў сябе абражаным і мовіў сыну: «Не помстишь ли му се тэкго, тэды и я о тобе так розуметь буду, яко то он назвал»[30]. Атрымаўшы бацькоўскае блаславенства, Крыштоф вырашыў самасудам пакараць крыўдзіцеля. У тую ж ноч на сваім двары сабраў ён ваяроў і шляхту. Напужаны Забалоцкі паслаў слуг да сенатараў прасіць памірыць яго з Радзівілам. Сенатары абяцалі раніцай разабрацца ў чым справа. Відаць, Крыштоф не хацеў праліцця крыві, бо стрымліваў тых, хто браўся расправіцца з ягоным непрыяцелем.

У пачатку лета 1580 года войска Рэчы Паспалітай сабралася ў Чашніках. Пад зброю сталі 20 000 ліцьвінскіх вершнікаў (палова з іх прыйшлі добраахвотна), а таксама тысячны атрад вугорскіх наймітаў і 1500 польскіх валанцёраў. Пяхоту складалі 5000 вугорцаў, 2000 польскіх і 3000 ліцьвінскіх добраахвотнікаў. Свой атрад, наняты з вугорцаў, прывёў Ян Замойскі - 1000 вершнікаў і 2000 пяхоты[33]. Руды, як і ў першым паходзе, узначаліў ліцьвінскае войска ды яшчэ прывёў свой атрад у 1200 ваяроў.

Цар змог выставіць каля 15 000 ваяроў[34]. Нягледзячы на царскі загад, шмат дваран так і не з'ехаліся ў палкі. Не хапала і грошай. Каб напоўніць скарбніцу, Іван Жахлівы склікаў духоўны сабор і плакаўся перад святарамі. Праваслаўе ў небяспецы, бо шматлікія ворагі падняліся на Русь, а таму святарства павінна дапамагчы цару ратаваць царкву і дзяржаву. Святарства вырашыла падзяліцца сваімі даходамі з абаронцам праваслаўя. Трывожыла цара і невядомасць намераў Батуры. Куды ён ударыць? Можа, на Смаленск - і дарога на Маскву свабодная, а можа, і на Вялікія Лукі - апорны пункт царскага войска на межах Літвы, а можа, і на Лівонію. На ўсялякі выпадак цар умацаваў памежныя гарады. Сам з галоўным войскам спыніўся ў Пскове. А Батура, прыняўшы ад Паўла Ўханскага прысланы папам асвячоны меч, 15 чэрвеня выехаў з Вільні. Непадалёк ад Чашнікаў, у вёсачцы Шчуці, 8 ліпеня кароль учыніў нараду са сваімі ваяводамі. Вырашалі куды ісці. Адны раілі да Смаленска, другія - да Пскова, трэція - да Вялікіх Лук. Выбралі Вялікія Лукі.

У Чашніках Батура агледзеў войска і застаўся задаволеным ягоным станам. Перад самым выступам да Батуры прыбыў царскі вястун. Так спяшаўся, што нават апярэдзіў абоз і без святочнай адзежы прадстаў перад каралём. Цар паведамляў, што ён, насуперак звычаям продкаў, першым шле вялікае пасольства для заключэння міру і прасіў Батуру прыняць паслоў у сталіцы Княства. Маленькую хітрасць Івана - пустаслоўем пра мір сарваць паход - Батура зразумеў. Кароль адказаў, што ён ужо даволі далёка адышоў ад Вільні і прыме пасольства ў любым месцы. З такім адказам вястун паскакаў у Маскву, а войска Рэчы Паспалітай рушыла ў дарогу. Аднак услед за першым пасланцам да Батуры прыбыў другі і перадаў ранейшую царскую просьбу не ісці раццю, а вяртацца ў Вільню, дзе і чакаць паслоў. Пра ганарлівы тон цар забыўся і пачціва называў Батуру ўжо не суседам, а братам, пісаў, што змірыўся перад Богам і перад ім, каралём. Батура нават не стаў чытаць царскі ліст. Было ясна, што цар не ўпэўнены ў сваіх сілах і не верыць у перамогу.

Вайсковыя дзеі пачаліся ўзяццем Веліжа. Пасля падзення гэтага горада войска выступіла з Віцебска і каля Суража 11 жніўня пераправілася цераз Дзвіну. Устрывожаны цар прыслаў Батуру новую грамату, у якой прасіў спыніць паход для перамоваў пра мір. Батура быў непахісны і патрабаваў вызвалення Лівоніі. Цар зусім паў духам. Хворая фантазія малявала яму змовы і здрады падданых. Са слязьмі на вачах ён каяўся перад мітрапалітам і святарамі ў сваіх грахах і абяцаў наперад быць міласцівым. Тыя запэўнілі Івана, што даруюць ягоныя несправядлівасці і застануцца заўжды вернымі яму. І гэтая мера не прынесла цару жаданай палёгкі - па-ранейшаму мроіліся яму змовы і здрады, былыя рашучасць і цвёрдасць пакінулі гэтага, здавалася б, жалезнага чалавека. Ён не толькі не адважыўся выйсці насустрач ворагу, але і выправіць на яго войска. Гэтак гарнізон Вялікіх Лук быў асуджаны сваім гаспадаром.

Мікалай Радзівіл на чале авангарда падступіў да Ўсвятаў, дзе некалі пражыў два шчаслівыя гады малады Альгерд, жанаты з віцебскай княгіняй Марыяй. Шлях да гэтага горада быў нялёгкім, прабіваліся праз густы лес з сякерай у руках. Гарматы і вайсковы рыштунак цягнулі на лодках уверх па рацэ Ўсвячы.

Усвяцкі замак стаяў на высокім пагорку паміж двума азёрамі, на беразе ракі Ўсвячы. У замку засела больш за тысячу ваяроў. І штурм каштаваў бы не аднаго жыцця. Мікалай Радзівіл не хацеў крыві і адправіў у крэпасць ліст з прамовай здаць яе на каралеўскую міласць. Абаронцы насмешліва адказалі, што няма каму прачытаць ліст. На паўторную прапанову маскавіты ўжо прама адказалі, што гатовы памерацца з ворагам сіламі. І нібыта ў доказ сваіх намераў, пачалі абстрэльваць з гармат пераправу праз брод. Цэлую ноч ліцьвіны капалі шанцы і раніцай падабраліся пад самыя сцены.

Становішча рэзка змянілася - цяпер абараніць замак стала немагчыма. І абаронцы адчынілі браму. Усіх іх, акрамя тых, хто перайшоў да ліцьвінаў, а таксама і ваявод, Руды адпусціў па дабру і здарову. Наступным днём 17 жніўня прыехаў Батура і прыняў замак ад Радзівіла. Задаволены новым поспехам кароль пахваліў мужнасць і дбанне ліцьвінскіх ваяроў, што выклікала зайздрасць у палякаў.

Можна было смела ісці на Вялікія Лукі. Дарога да гэтага горада заняла сем дзён. Лясы, рэкі і балоты сталі цяжкім выпрабаваннем для войска. Многія палі духам, а ў палякаў з'явіліся ўцекачы. Замойскаму нават давялося павесіць некалькі дэзерціраў. Складаней было ліцьвінам, якія шлі ў авангардзе і пракладвалі шлях, секлі дрэвы, убіралі іх з дарогі, наводзілі масты і клалі гаці.

25 жніўня войска падышло да Вялікіх Лук. Батура ў акружэнні водцаў агледзеў замак і пад'ехаў да самых сцен. Руды, які не падзяляў вось такога паказнога геройства, прасіў караля не рызыкаваць жыццём. Па сваіх памерах Вялікія Лукі не саступалі Вільні. Горад акружалі драўляныя сцены і вежы. Непрыступна выглядаў і замак, падыходы да якога перакрывалі рэчка Ловаць, роў, сажалкі і балоты. Навучаныя папярэднімі няўдачамі маскавіты абклалі сцены дзірваном, каб уратаваць іх ад агню. Сам замак абараняла каля 7000 ваяроў на чале з князем Хведарам Янковым.

Баявыя дзеянні Батура не пачынаў, бо даведаўся, што да яго едзе пасольства ад Івана Жахлівага. Паслы Іван Сіцкой і Раман Піваў прыбылі 28 жніўня і прывезлі царскае патрабаванне зняць аблогу Вялікіх Лук, а перамовы правіць у Вільні. На гэта Руды адказаў паслам: «Прыйшлі з нічым, з нічым і пойдзеце»[35]. А калі з гармат удалося падпаліць замак, паслы папрасілі ў караля дазволу перагаварыць з панамі-радай. Перамовы вёў Руды. Цар адмаўляўся ад прэтэнзіі на Курляндыю і землі, якімі валодаў Магнус. Такія ўмовы не задаволілі паноў, і яны адказалі, што курляндскі герцаг свабодны ўладар сваёй зямлі, які добраахвотна падначаліўся Кароне і Княству, як і Магнус. Мір можна заключыць тады, калі цар саступіць Літве Северскую зямлю, Лівонію, Пскоў, Ноўгарад і Смаленск і заплаціць кантрыбуцыю. Умовы былі цяжкімі і паслы пачалі крычаць, каб іх дапусцілі да караля. Батура гатовы быў адмовіцца ад Пскова і Ноўгарада. Аднак паслы ніяк не згаджаліся саступіць Северскую зямлю. Некалькі гадзін гарачых спрэчак так і не прывялі да згоды - паслы пайшлі ні з чым.

Тым часам працягвалася аблога. Кароль паабяцаў шчодрую ўзнагароду таму, хто падпаліць замак. Ваяры лезлі насустрач смерці, каб заслужыць каралеўскую міласць. Каля ста смельчакоў падабраліся да сцяны і зарыліся ў пагорак. Ноччу ім дастаўлялі ваду і ежу. Метр за метрам падкопваліся пад замак і вось 4 верасня дабраліся да вежы і падпалілі яе. Агонь хутка ахапіў пабудову. Перад пагрозай пажару маскавіты запрасілі літасці. Калі яны пачалі выходзіць з замка, вугорскія найміты закрычалі, што вось адпускаюць ворагаў, каб яны зноў паднялі зброю супраць караля. І прасілі адпомсціць за смерць і кроў сваіх сяброў. Заклікамі да помсты вугорцы апраўдвалі сваё жаданне ўварвацца ў замак і разрабаваць яго. І тут іх нельга было стрымаць, яны пабеглі да брамы, а за імі і палякі. Раз'юшаныя ваяры секлі і дабівалі ўсіх, хто трапляўся пад руку, тапталі нагамі дзяцей. Рабаўнікоў не спыніў і выбух парахавых складаў.

Замак з багатымі вайсковымі запасамі згарэў. Ахвярай гэтага «ганебнага і вялікага забойства»[36] сталі сотні чалавек. Кароль, гледзячы на поле жахлівага пабоішча, ледзь стрымліваў слёзы.

Стары гетман Мікалай Радзівіл таксама жахнуўся ад бесчалавечнай расправы азвярэлых наймітаў. Таму, відаць, не шукаў ён крывавай славы пад Азярышчам. Узяць гэты замак ліцьвінскаму войску было няцяжка. Аднак Руды жадаў пазбегнуць дарэмнага кровапраліцця з абодвух бакоў і прапанаваў абаронцам Азярышча свабоду ўзамен на капітуляцыю. Радзівілу паверылі. Слова сваё гетман стрымаў - адпусціў маскавітаў, як ужо не раз, па дабру і здарову. Недарэмна ж сярод маскавітаў Руды ў адрозненне ад Яна Замойскага праславіўся, як «справядлівы, вялікі і добры пан, які хоча міру»[37]. Апроч гэтага замка войска Рэчы Паспалітай узяло Невель і Завалочча. Пад Таропцам маскоўскія палкі ваяводы Хілкова хацелі стрымаць атрад князя Збаражскага, аднак не вытрымалі першай жа атакі і ўцяклі.

Два паходы войска Рэчы Паспалітай не далі чаканай перамогі над Масковіяй. Так, Іван Жахлівы запрасіў міру і ахвяраваў Лівоніяй, апроч Нарвы. Аднак Батура патрабаваў і Нарву, і Ноўгарад, і Пскоў, а таксама выплаты кантрыбуцыі ў 400 000 злотых. Цар не згаджаўся. Таму Батура лічыў, «што для карыснага і сумленнага міру трэба ваяваць»[38] і зброяй прымусіць Жахлівага прызнаць свае ўмовы. «Радуйцеся перамозе, але гэтага мала: умейце карыстацца ёю. Лёс, здаецца, дае вам усю Маскоўскую дзяржаву: смеласць і надзея накіроўваюць да вялікага», - заклікаў кароль паноў і шляхту да вайны[39]. Сойм адобрыў двухгадовы вайсковы падатак, але грошай усё ж не хапала і кароль узяў пазыку ў прускага герцага, саксонскага і брандэнбургскага курфюрстаў. Батура збіраўся ісці на Пскоў або Ноўгарад. А зломлены духам цар не верыў ні ў сваё шматлікае войска, ні ў свой па-рабску паслухмяны народ, не верыў ён і сам сабе. У нялёгкую хвіліну для дзяржавы цар схаваўся за спіны ваявод: «Уся надзея мая на Бога і на вашу дбайнасць»[40]. Прымірыць яго з Батурам прасіў ён папу рымскага Рыгора ХІІІ. А той узрадаваўся - вось той час, калі можна і Масковію ўзяць пад апеку апостальскага пасада. Пасрэднікам у перамовах паміж Рэччу Паспалітай і Масковіяй папа назначыў езуіта Антонія Пасевіна і загадаў таму схіліць цара да прыняцця каталіцызму.

А вайна не заціхала. Віцебскія казакі Вацлава Жабкі спалілі Холм і натхнёныя поспехам здзейснілі набег пад Ноўгарад. Завалодалі ліцьвіны горадам Варонечам і прывялі жыхароў да клятвы. Няўрымслівы Філон Кміта - граза маскавітаў - заявіўся пад Старую Русу і без супраціўлення месцічаў увайшоў пераможцам у горад. Пражыўшы ў Русе тры тыдні, ён разбурыў горад і вярнуўся ў Вялікія Лукі. У Лівоніі ліцьвінскае войска разам з атрадам Магнуса ўзяло замак Смільцен. Дарэмна спадзяваўся цар на дбайнасць сваіх ваявод. Яны хаваліся ад ворага за высокія крапасныя сцены. Ды і Пасевін не мог утрымаць Батуру. Кароль і вялікі князь адказаў езуіту: «Гаспадар маскоўскі хоча падмануць папу, бачачы пагрозу над сабой, гатовы ўсё абяцаць: і злучэнне вер, і вайну з туркамі; але мяне не падмане. Ідзі і дзейнічай: не забараняю, ведаю толькі, што для карыснага і сумленнага міру трэба ваяваць. Мы будзем мець яго: даю слова»[41]. І калі за мір трэба было ваяваць, дык за яго і ваявалі. Гэта добра разумелі ў Літве, прынамсі Ян Радван у сваёй «Радзівіліядзе» выказаў агульную думку:

Амаль шэсць месяцаў у непагадзь і мароз войска Рэчы Паспалітай здабывала мацнейшую цвержу Пскоў. Паход на Пскоў быў апошнім паходам Мікалая Радзівіла. Стары гетман зноў узначаліў ліцьвінскае войска і не баявымі подзвігамі, не дзівоснай для яго ўзросту актыўнасцю праславіў сябе, а дбайнасцю пра мір. Да яго звярталіся і свае, і ворагі «абы быў пакой і кроў хрысціянская не пралівалася»[43]. І Радзівіл рупіўся дзеля патрэбнага абедзвюм краінам спакою. А пазіцыя Радзівіла прымусіла і Батуру быць згаворлівым з царом. Хто ведае, ад якіх новых бед і нястачаў выратаваў гэты чалавек Літву, чыёй крывёю прагнулі рымскія палітыканы ўзнесці каталіцкі крыж над Масковіяй. І не кароннага гетмана Яна Замойскага можна назваць героем Пскоўскай аблогі, а Мікалая Радзівіла. Польскія мемуарысты і летапісцы ў дагоду свайму канцлеру ўзносяць ягоныя заслугі, любуюцца ягонымі подзвігамі. Толькі цяжка назваць заслугай і подзвігам мітуслівую дзейнасць Замойскага ў жаданні выслужыцца перад каралём. Безразважліва шле ён на верную смерць людзей, гатовы пакласці апошняга чалавека, але ўзяць горад. Ваяры вынеслі яму прысуд: «Вайсковай справы не разумее, раіць каралю ўпарта трымацца пад Псковам і гэтай парадай загубіць усё войска»[44]. І зусім інакш паводзіць сябе Радзівіл. Утрымлівае ліцьвінскае войска ад непатрэбнага штурму, даражыць жыццём сваіх ваяроў. Сваёй дбайнасцю ў службе паказвае ім прыклад. Ясна бачыць ён беспаспяховасць аблогі і замест вайны думае пра мір. Узначаленая Радзівілам апазіцыя вымагае Замойскага і Батуру патушыць паходню вайны.

Кажучы больш празаічна, Радзівіл засцярог Рэч Паспалітую ад неспрыяльнага для яе развіцця вайны, бо ў выпадку паразы пад Псковам цар мог перайсці ў наступ і перамогі двух папярэдніх паходаў былі б дарэмнымі.

Ход падзей пскоўскага паходу фатальным чынам не спрыяў войску Рэчы Паспалітай. Зразумела, у ім можна вызначыць і свае заканамернасці, якія вынікалі з тых ці іншых абставін і акалічнасцей. Можна назваць памылковым выбар Пскова замест, напрыклад, Смаленска, як раілі Батуру палонныя ваяводы. Мацнейшая маскоўская цвержа, абароненая мураванымі сценамі з вялікім гарнізонам, які пераўзыходзіў колькасць абложнікаў, была не па сілах войску Рэчы Паспалітай. Але Пскоў ключ да Лівоніі, і гэты ключ Батура хацеў мець у сваіх руках. І гэта была памылка Батуры. Фатальнымі сталі пралікі і ў падрыхтоўцы: недастатковая колькасць ваяроў, і запознены збор войска, і недахоп пораху, што зрабіла войска бяззубым перад пскоўскімі мурамі. Так што паход паходзіў больш на авантуру, якая не абяцала поспеху хаця б таму, што яе задачы былі не па сілах ні войску, ні самому Батуру. Спачатку амаль усе ўдзельнікі верылі ў перамогу сваёй зброі і вайсковы геній караля і вялікага князя.

Упэўнены ў перамозе Батура і гэтым разам не прыняў царскай просьбы памірыцца. Раззлаваны на тое, што маскавіты здзейснілі набег на Магілеўскую зямлю, ён прагнуў адказаць цару не словам, а зброяй. Ад каралеўскага імя маскоўскім паслам, якіх Батура прыняў у Полацку ў сярэдзіне ліпеня, Мікалай Радзівіл заявіў, што кароль з дапамогай справядлівага і ўсемагутнага Бога па заслугах адпомсціць іх князю, і не толькі на Лівонскую зямлю падняўся ён, але на ўсе землі іх уладара. І ў адказ на знявагі, якімі асыпаў яго ў грамаце цар, Батура паслаў не меншую любезнасць. Іван называўся і «Каінам», і «Неронам», і «Ірадам», і «катам людзей». «Чаму сам да нас з сваім войскам не прыехаў? Чаму не бараніў сваіх падданых? І бедная курыца перад ястрабам і арлом птушанят сваіх крыламі сваімі акрывае: а ты, арол з дзвюма галовамі, бо такую пячатку маеш, хаваешся»[45].

Радзівіл узяўся апісаць у грамаце «ўсё, што ад пачатку той вайны тычылася»[46]. Асаблівая ўвага надавалася гісторыі Ноўгарада і Пскова. «Которых яко продкове твои достали под той час, кгды войнами Прускими продкове наши забавилися»[47]. Урад Рэчы Паспалітай нагадаў цару аб гвалтоўнай заваёве гэтых гарадоў і тым самым надаваў паходу на Пскоў вызваленчы характар. Канчатковае рашэнне ісці на Пскоў Батура прыняў 29 ліпеня ў Полацку на патаемнай нарадзе з ліцьвінскімі панамі. Ваяўнічы кароль гатовы быў выступіць нават пад Ноўгарад. Але паны (а сярод іх вылучаліся Радзівілы: Юрый - віленскі біскуп, Мікалай Крыштоф - земскі маршалак, Альбрэхт - дворны маршалак, Крыштоф - польны гетман, са сваім главой Мікалаем Рудым) выбралі Пскоў, разважыўшы, што дарога на Ноўгарад знясіліць войска, а пскоўскі гарнізон будзе пагражаць з тылу.

Батура ўзначаліў 30-тысячную раць, якую апроч ліцьвінаў, палякаў, жамойтаў, украінцаў складалі вугорскія, браўншвейгскія, прускія, аўстрыйскія, курляндскія, шатландскія, дацкія найміты. Уражаны гэтай сілай турэцкі пасол у захапленні ўскрыкнуў: «Калі султан і Батура пажадаюць дзейнічаць аднадушна, дык перамогуць Сусвет»[48].

Надзвычай цяжка было ўзяць Пскоў. Колькасць гарнізона складала 7000 конніцы і да 50 000 драбаў разам з жыхарамі, якія ўсе да аднаго падняліся на абарону роднага горада[49]. Узначалілі гарнізон Васіль Скопін і сын Пятра Шуйскага Іван. Убачыўшы высокія крапасныя муры і даведаўшыся, што за імі засела шматлікае войска, Батура засмуціўся. Аднак адступаць было позна. Пачалася аблога.

Назначаны каронным гетманам Ян Замойскі, каб апраўдаць каралеўскі давер, безразважліва пачаў штурм горада. 7 верасня з раніцы да позняга вечара гарматы крышылі крапасныя сцены і прабілі іх. Наступным днём палякі, вугорцы, немцы рынуліся праз праломы ў горад і захапілі дзве вежы: Пакроўскую і Свіную. Адступленне абаронцаў спыніў князь Іван Шуйскі, які з абразом у руках павёў іх на непрыяцеля. Крывавая сеча доўжылася шэсць гадзін. Маскавіты ўзарвалі Свіную вежу разам з тымі, хто завалодаў ёй. Штурм захлынуўся. Страта 5000 чалавек паказала, наколькі бессэнсоўным і безразважным было рашэнне штурмаваць Пскоў. Да гонару Мікалая Радзівіла, ён не паслаў ліцьвінаў у гэтую разню. Стары гетман разумеў, што такія крэпасці з наскоку не бяруцца і дзеля прывіднай перамогі не праліў крыві. Аднак Батура яшчэ не губляў надзеі на сваю зброю. Абложнікі пачалі рыць падкопы, каб падабрацца пад сцены. І тут іх напаткала няўдача. Абаронцы даведаліся ад перабежчыка аб падкопах і ўзарвалі іх. А патаемны падкоп перагарадзіла скала. Набліжалася зіма. Раннія маразы - яшчэ адно выпрабаванне для ваяроў. Батура зноў паспрабаваў штурмам захапіць Пскоў. Пяць дзён білі гарматы і прабілі пралом у гарадской сцяне. 5 лістапада ваяры па лёдзе ракі Вялікай памкнуліся да горада. Двух гарматных залпаў са сценаў хапіла, каб прымусіць іх да ўцёкаў. Усе сродкі былі выкарыстаны, заставалася толькі доўгай блакадай адчыніць пскоўскую браму. Войска адступіла ад горада ў лагер. Цяпер кароль больш клапаціўся, каб утрымаць ваяроў пад Псковам. Супраць іх паўстаў новы непрыяцель - голад і холад. А лютыя маразы касілі іх шэрагі лепш за варожую зброю. У каравулах замярзалі разам з сваімі коньмі. Не давалі спакою і маскавіты. Частымі вылазкамі яны зніштажалі пікеты. Войска таяла штодня. Менш стойкія падаліся дадому. Ян Замойскі траціў свае сілы на змаганне з марадзёрамі і прастытуткамі. Ваяры злосна лаялі гетмана: «Мог задаволіцца адным пяром, а на гетманскую годнасць не прэтэндаваць»[50]. Трэба было абавязкова пратрымацца пару месяцаў, пакуль Іван Жахлівы не прыме ліцьвінскія ўмовы. Аднак гэтыя месяцы маглі стаць ракавымі, і так ваяры ўжо пагаворвалі, што войска чакае загуба. Вось сведчанне аднаго з удзельнікаў паходу: «Ежу здабываем за 12 міль ад лагера, ды і тое з вялікай небяспекай. Маскавіты захопліваюць коней, правіянт і ўсё астатняе... ваяры ўцякаюць ад холаду, б'юцца з-за дроў, якія прывозяць у лагер, адымаюць адзін у аднаго адзежу і абутак»[51].

У гэты нялёгкі час Мікалай Радзівіл узяўся наладжваць вартавую службу. У мароз і завіруху ліцьвіны ахоўвалі агульны лагер. Сам гетман, каб падтрымаць сваіх ваяроў, нёс з імі цяжар службы, дзень і ноч аб'язджаў пасты, а то і сам трымаў варту, чым выклікаў захапленне ваяроў. Толькі голад і маразы былі мацнейшымі за дух. Першымі не вытрымалі ліцьвіны, і 20 кастрычніка заявілі Радзівілу, што ў сілах заставацца ў лагеры яшчэ 18 дзён. Вечарам Руды быў у караля і да трох гадзін ночы ўгаворваў яго не губіць войска. «Ужо не з Псковам вайна, але з Богам, бо ні пешцы ў шанцах, ні вершнікі на варце не могуць перанесці моцных маразоў»[52]. На вайсковай радзе Руды заявіў: «Пачакаем, што прынясе вястун ад Пасевіна. Калі што пэўнае і праўдзівае, абы князь вялікі хацеў згоды, тады служылі б вашай каралеўскай міласці, пакуль бы да той згоды не дайшлі»[53]. Батура мусіў прыняць прапанову Радзівіла і згадзіцца пачаць мірныя перамовы з царом. А напужаны Іван Жахлівы рад быў саступіць усю Лівонію і заключыць мір, які патрэбен быў яму, каб адбіцца хоць ад шведаў. Шведскае войска на чале з французам Дэлагардзі ў верасні штурмам заваявала Нарву. Не сустракаючы сур'ёзнага супраціўлення, бо ўсе вайсковыя сілы цар паставіў супраць Рэчы Паспалітай, шведы бралі адзін горад за другім: Івангорад, Ям, Капор'е. А ў глыбі Масковіі, прабіраючыся праз лясы, агнём і мячом пракладвалі шлях да міру Крыштоф Радзівіл і Філон Кміта на чале сямітысячнага атрада. Ліцьвіны разбілі некалькі маскоўскіх рацей, высланых царом ім насустрач, і дайшлі да вытокаў Волгі. Праз акно сваіх палат у Старыцы цар бачыў зарыва пажараў. Іван мог на яве пераканацца, што і ў бяскрайняй Масковіі яму не схавацца ад помсты тых, каму прынёс ён вайну. Цяпер яны прыйшлі на ягоную зямлю. А спадзяванні на ваявод не спраўдзіліся. Тыя са шматлікімі рацямі хаваліся па гарадах. Іван Жахлівы не ведаў, як яшчэ можна выратаваць Масковію, апроч як мальбой суняць карны меч. Антоній Пасевін з-пад Пскова пужаў цара: «...у горадзе шмат гіне ад абстрэла каралеўскіх гармат, ад хваробы і душэўнай скрухі, у сёлах шмат хто спазнаў на сабе варожы меч, што я бачыў сваімі вачыма, а паколькі яны твае падданыя і ты будзеш адказваць за іх перад Богам, падумай, ці не захочаш ты паклапаціцца пра іх выратаванне без вялікай працы, а менавіта: аддаць каралю Сцяпану тое, што ён у цябе просіць»[54]. Выратавання цар не бачыў. Параіўшыся з сынамі-царэвічамі і баярамі, ён пастанавіў: «Саступіць неабходнасці і магутнасці Батуры, саюзніка шведаў, які валодае сіламі шмат якіх земляў і народаў, аддаць яму, але толькі ў канечнай няволі, усю расейскую Лівонію з тым, каб ён вярнуў нам усе іншыя заваёвы і не ўключаў шведаў у дамову, каб мы на волі маглі суняць іх»[55]. Каб схіліць Батуру да міру, цар вырашыў дзейнічаць праз Мікалая Радзівіла. Да Рудога 8 лістапада прабраўся праз польскія пасты маскоўскі вястун з просьбай даць засцерагальную грамату для пасольства. Гэтую грамату Руды дамогся ў караля.

Цяпер лёс вайны павінен быў вырашацца за дыпламатычным сталом. Батура, не чакаючы вынікаў перамоваў, 1 снежня ад'ехаў у Вільню. Відавочна паказаў, што ўжо не верыць у паспяховае заканчэнне аблогі.

Мірныя перамовы паміж Рэччу Паспалітай і Масковіяй пачаліся 15 снежня ў вёсцы Ківерава Гара, што знаходзілася за 15 вёрст ад Запольскага Яма. Рэч Паспалітую прадстаўлялі брацлаўскі ваявода князь Мікалай Збаражскі, дворны маршалак Альбрэхт Радзівіл і каралеўскі сакратар Міхайла Гарабурда, а Масковію - князь Дзмітрый Яцецкі і баярын Раман Алфераў. І пасля доўгіх спрэчак на 21-ым пасяджэнні паслы заключылі перамір'е на 10 гадоў ад 6 студзеня 1582 года. Цар саступаў Лівонію, Полацак і Веліж Рэчы Паспалітай, а Батура вяртаў Вялікія Лукі і Пскоўскую зямлю. Доўгачаканае перамір'е з радасцю ўспрынялі простыя людзі ў абедзвюх дзяржавах.

Крывавая Лівонская вайна закончылася. Не толькі крывёю заплаціла Вялікае Княства за сваю перамогу, але і стратай паловы сваіх земляў, якія па-зладзейску прысвоіла Польшча.

Яшчэ адзін выпадак, які ўразіў свет, адбыўся ў гэты час. Царэвіч Іван маліў цара паслаць яго з войскам на ворага. Цар не верыў і роднаму сыну і ад яго ён чакаў здрады: «Мяцежнік! Ты разам з баярамі хочаш скінуць мяне з пасада»[56]. Гнеў асляпіў тырана. Раз'юшаны цар ударыў сына па галаве вострым жазлом. Праз чатыры дні царэвіч памёр. Зло ўжо было непадуладна творцу зла. І слёзныя раскаянні перад Богам былі падобны на вар'яцтва. Чалавек, які прынёс людзям жахлівую трагедыю вайны, сам стаў яе ахвярай. Нават не верыцца, што Мікалай Радзівіл і Іван Жахлівы жылі ў адзін і той жа час - такімі рознымі былі яны.

Руды, які са зброяй у руках бароніць Радзіму, і Жахлівы, які пралівае кроў дзеля заваёвы чужых земляў. Руды, які гатовы памерці на полі сечы, абы змыць з сябе і Радзімы ганьбу паразы, і Жахлівы, які баязліва хаваецца ад ворага за крапасныя сцены. Руды, які не дапускае думкі, што можна сілай пазбавіцца ад палітычнага праціўніка, і Жахлівы, які атрутай і забойствам распраўляецца з няўгоднымі яму. Руды, які «па дабру і здарову» адпускае палонных, і Жахлівы, які жорстка распраўляецца з людзьмі. Руды, які пакутліва шукае свой шлях да Бога, і Жахлівы, які прытворна замальвае перад Госпадам крывавыя грахі, каб не мучыцца сумненнямі перад новымі злачынствамі. Руды, які выступае з ідэямі прававога грамадства і дзяржавы, і Жахлівы, які прызнае адзін закон - сваю волю, адно права - сваю сілу. Руды, які да канца свайго жыцця захоўвае каханне да памершай жонкі, і Жахлівы, які раз за разам жэніцца і аддаецца распусце. Руды, які гатовы ахвяраваць сваё «здрове», абы выратаваць сына і, шануючы ягоную мужнасць, сустракае яго, здымаючы на марозе шапку, і Жахлівы, які забівае свайго сына. Руды высакародны і вялікі ў сваіх здзяйсненнях, і Жахлівы нікчэмны нявольнік улады, не варты яе.

Два чалавекі адной і той жа эпохі. Адзін прыўносіў у яе чалавечнасць, хоць і вымушаны быў дзеля міру ваяваць, і другі - увасабленне пекла і сіл разбурэння. І невыпадкова, што тагачасныя паэты ўспяваюць Мікалая Радзівіла - воіна, абаронцу Айчыны, свабоды і справядлівасці[57].

Была вышэйшая Боская праўда ў тым, што перамагла справа, якой служыў Мікалай Радзівіл. У дваццацігадовай вайне за сваю незалежнасць Вялікае Княства Літоўскае перамагло і выстаяла.

І слава героям, што абаранялі са сваім гетманам бацькаўшчыну!