Міхась Чарот. Босыя на вогнішчы

Міхась Чарот

Босыя на вогнішчы

Паэма

Вайна і пажар...
На вогнішчы людзі
Жывуць босымі.
- Няўжо ж гэтак і будзе?
Свой уласны дар
У чужых просім мы?
Працуй - на пана,
Працуй - на падпанка.

Жыць стала пагана.
А тут яшчэ з самага ранку
Усякі чорт лезе ў балота.

Ну і ёсць жа людзям ахвота?
Крыжам бы іх - каля плота,

Ды - трах!

Які тут страх?!

А ты маўчыш,
Цягнучы сам цяжкі крыж.
Крыжамі ўставілі поле,
Пад крыжамі - магілы.
Шлях класці да Волі
У людзей няма сілы.

- Эх, жыві як папала...

А для жыцця мала

Аднаго толькі хлеба.
Пагуляць бы, душу адвясці!..
Эх!.. пусці!!!
На ўсходзе зардзелася неба:
Нібы золата, падаюць косы...
На зямлі... агнявыя палосы, -
Дзень новы, новыя ночы,
Век новы: агню, дыму, попелу...
Будзе шмат каму горача,
Нам толькі цёпла,
Дармо што мы босыя!

- Пажар на Усходзе!
Таварышы, ур-р-ра!
- Што вы, шалёныя, годзе!
Што вам не шкода дабра?
Усё, што збіралі вякамі,
Сёння марнее ў агні...
- Маўчы! Мы цябе кулакамі,
Чуеш?! Ні-ні!
Цэрквы, палацы, харомы -
Памяць мінулага - з дымам!
Што не запалім мы - зломім!
Знізу наверх ўсё падымем!
Страшна вам? страшна?
Пажару агонь ломіць вочы?
Затое нам відна уночы...
Не ліце крыві - не пагасне.

Маліцеся, грэшныя, небу,

Рукі ўгору узняўшы,
Вас не паслухаюць хмары.

Таварышы!
Што нам трэба?

- Пажа-ары!

І пылае мур струхнелы,
Іскры скачуць па страсе.
Раптам вецер, вецер смелы,
Крыж чырвоны нам нясе.

- Адным крыжам будзе болей, -
Шэпча змучаны народ...
На крыжы чытаюць «Воля».
- Братцы! Гляньце на Усход!

То ж агонь, агонь збавення
Нам нясе Чырвоны Крыж.
- Братцы, песню вызвалення!
Люд гаротны, што маўчыш?

Паняслася песня волі
Між лясоў густых, балот...
І аб лепшай вольнай долі
Стаў ля рэчкі пець чарот.

Крыжы... курганы на балоце...
Заросшыя дзёрнам магілы -
Ўсё ў вогненнай зноў пазалоце:
Бушуюць дзве страшныя сілы -

Змагаюцца праца з багаццем:
Свет новы жыццё утварае.
Зышліся дзве моцныя раці,
І праўда няпраўду змагае.

Глядзяць, пацяшаюцца людзі,
Зюзюкаюць бабы паціху:
- Цяпер мо і нам добра будзе?
Забудзем бяду ўсю і ліха!

Баіцца наш пан-непаседа,
Нябось яго кончыцца песня!
- Не будзем больш мець дармаеда,
Да працы сам пойдзе, аж трэсне!

- Стойце, хлопцы! будзь на месцы!
Не кідайце на бяду...
- А казаў паганы ў Брэсце,
Што вайною не пайду...

А цяпер - глядзі!.. Ну, дзіва?!
Пачакайце... як жа нас?
- К вам мы прыйдзем, прыйдзем жыва,
А цяпер мы: раз! - два!! - раз!!!

Пры запаленых будынках
Чуем плач мы беднаты...
- Дзе ж цяпер шукаць прыпынку?
Ці даваць мо ла-та-ты?

Пан з падпанкамі рагоча,
Гладзіць тоўсты свой жывот
І пад нос сабе бармоча:
- Йдзе Хвядот, але не тот!..

Над палямі Белай Русі

Стогне віхар-бура...
- Зноў прыйшлі дзянькі прымусу, -

Шэпча люд пануры.

Арол чорны ўецца ў высі,

Крыллямі махае.
Над пахілымі крыжамі

Песню напявае;

Чуе пах сваёй ахвяры,

Когці распраўляе,
Ўніз спусціцца - там пажары,

Дымам павявае.

І змагацца стаў угоры

З бураю мяцежнай...
Рэжа крыллямі узоры

Ў небе чорна-снежным.

А на зямлі - даждаліся раю:
Старыя лады і манеры,
Ў пагонах ідуць афіцэры...
- Упакой раба Мікалая...
- Аляксея на многія лета...
Босыя кажуць:
- Што гэта?
З кукардай, акуляры на нос,
Чыноўнік па скверы гуляе...
У кішэні няма папярос, -
Мусіць, шмат зарабляе?
На Захараўскай вуліцы
Дзень як уздзене чорны халат,
Толькі песня чуваць блудніцы:
- Палюбі ты хоць трошкі, камрад!

А босыя ходзяць па попелу,

На Ўсход пазіраюць з надзеяй:
- Покуль што нам яшчэ цёпла,
Але мы вам ўспомнім,

Зладзеі!..

Бура страшная вырвала пер'я
Арлу чорнаму ў высі...
- Зямля! ах, зямля, цяпер я
Ўніз паляту - сцеражыся!..
І рэха адклікнулася: «Ах!..»
Буржуі крычаць: «Які страх!
Вось цяпер нам будзе скок...»
Дружна, роўна, крок у крок:
Ідуць чырвоныя палкі,
І чуваць напеў стары:
- Эх, сякі-такі,
Чорт вас пабяры!..

Босыя спаткалі іх:

Гоман, жарты, крык...
- Туды бег, назад прыехаў,
Бач ты, бальшавік!

Босым дарогу!
Поп, памаліўшыся богу,
З цэрквы ідзе па завулку:
- «О времена ныне...»
А ў разбітай вітрыне
Спекулянт шукае булку.
Чыноўнік казённай палаты
Скінуў парадны сурдут...
Бурчыць пад нос: «Праклятыя!

Зноў яны тут!»
Паны за граніцу

Давай бог ногі...
Гром... навальніца...
Б-о-с-ы-м д-а-р-о-г-у!..
Паўцякалі? Ну, так што ж!
На вогнішчы, басанож,
Пагуляем... Эх, глядзі!
Бедната ўся, выхадзі!
Ўчора там - а сёння тут...

Буржуазіі капут!
Зноў гуляем на балоце!
Ў войска, братцы, - па ахвоце...
Ухапіўшы сваю частку,
Расчынілі людзі пастку:

- Вой, вой, вой!

Будзе бой!..

Чырвоным завешаны вуліцы,
Вокны, балконы і плот,
Белы дом толькі журыцца:
Не йдуць туды на сход...
Чытаюць адны пацеры, -
У бога пытаюць, як быць?..
А босыя на сабранні
Пасылаюць к... мацеры...
Пану даволі служыць -
Вось наша заданне!
- А як жа?
Кім будзем звацца?
Як жа будзе вось гэта ды тое?
- Давайце ўсе разам змагацца,
Пакуль не знішчым старое!..
Замоўклі яны - ні слова.
Чакаюць другога адказу...
Толькі шэпчуць, стуліўшы галовы:
- Паслаў бог бальшавіцкую заразу.
Зноў мы безгалосыя,
І цярпі, як сабака шалёны:
Ўласць усю забралі босыя,
А іх тут - мільёны!

Не ціхне бура. Стогне лес...
На ўсе лады віхура свішча!..
Лясун стары к русалкам злез
Спраўляць над возерам ігрышча.

Чырвоны колер ціхіх хваль...
У іх відаць адбітак неба,
І з тых краёў, дзе смерць і баль,
Руччы крывавыя шле глеба.

Русалкі скачуць з лесуном.
Музыка грае - «бух ды бразь!».
І вось, хто спаў адвечным сном, -
Усплыў над возерам - «сам князь!».

Не далі спаць. Вайна, агонь
Руйнуе ўсю яго краіну.
Пад ім стаяць не хоча конь.
І кліча князь сваю дружыну...

Русалак рогат... Ночы ціш...
Пужаюць князя над вадою...
Адказ чуваць: «Чаго крычыш?
Твая дружына там, з табою».

- А дзе паслухны мой народ?
Ён за мяне у бойцы ляжа!..
І чуе шум крывавых вод:
- Цяпер ён сам сабою княжыць!

І злосна князь рвануў каня,
Падняў уверх пярэдні ногі, -
На ўсход зірнуў, дзе золак дня,
Дзе кроўю змочаны дарогі...

Вось чуе раптам - «бух ды бразь!»
У саму поўнач ціхай ночы...
І зноў паплыў на дно наш князь,
Закрыўшы шлемам твар і вочы.

Блакітна-белы князя цень
Заслаў ўсё возера туманам,
І ходзяць хвалі ноч і дзень,
Шумяць і вечарам і рана.

Лясун, русалкі там рагочуць,
К сабе ўсіх маняць, кажуць: «Глянь!»
Ў вадзе чырвонай шмат хто хоча
Уночы бачыць князя здань.

На вогнішчы стала пячы.

На вуліцы вецер... бура...

- Трэба ўцячы,

Каб была цэлая скура.
- А мы, босыя, адступаем...
Не дадзім ахвотаю

Новай зямлі!

Таварышы, страляем!

Ротаю!..

Плі!..
Разлягаецца грук.

Чорны жук

І павук
Сядзяць у падвале, слухаюць,
Баяцца выткнуць жывот,

Дзеці сабачыя!
Босыя патыліцы чухаюць,

Пазіраюць праз плот,

У кулак плачуць:
- Бач, нашы паўцякалі,
Куды дзявацца нам?
Зноў служыць панам

Мы прычакалі?..
Людзей мала на вуліцы.
Ноч прыйшла, горад - пустка,
Толькі новы крык чуецца:

«Пшэ-пу-устка!!!»

Застагналі вёскі і сёлы...
Брычка стаіць ля святлічкі.
А народ схаваўся ў касцёлы:
Моліцца, чытае кантычкі...
«Бэндзь, люд спанялы...»
На шапку «ожал бялы», -

Блішчаць гузікі, -
Чыноўнік зноў на скверы

Лушчыць гарбузікі,

Думае, якой ён веры?

- Ах, халеры!
Каб дастаць работу,
Пытаюць, хто ты?

А босым - холадна...

Абутым - голадна...

Жыць не ахвота.

Над балотамі дыміцца -

Згас агонь.
А па вогнішчы імчыцца

Белы конь.
Скача ўлева, скача ўправа -

Не стрымаць.
Захацеў улан на славу

Пагуляць.
Расступіся, свет, дарога -

Аднаму!
«За айчызну і за бога».

Што яму?!
Яго сіла, яго права,

Ёсць бізун...
Скача ўлева, скача ўправа

Конь-скакун.
Гэй, ляці, але дзяржыся,

Злы яздок,
Без пары не праваліся

У масток.
На вадзе ляжыць мост новы,

На агні.
Не праедзеш ты дубровы -

Пагані?!
Усхадзіўся лес шумлівы, -

Вые воўк.
Конь спаткнуўся палахлівы.

Стой, яздок!
На балоце і на полі

Зноў агні.
Не гуляць табе тут болей -

Павярні!

Вёскі і гарады

Дымам спавіты

Днём.
Ўночы глянеш куды -

Неба абліта

Агнём.
Слёзы... кроў на траве...

Як у магіле

Спіш.
- Бач, чырвоны плыве

Па небасхілу

Крыж.
Цёпла, і груганы

Ўсе на чужыне...

Эх!
Чуеш гоман? Яны!

Леташні гіне

Снег.
Нам не шкода: бяры

Стужы зімовай

Цень.
Крыж! Ты стань на гары:

Радзі нам новы

Дзень!

На вогнішчы басанож,
У руках вінтоўка, нож...

Здабываць галодным славу:

«Даёш Варшаву?!»

- Нам не трэба гарады:
Волі сцяг нясём туды,

Іскры гонім мы пажару.

Смялей ударым!

«Нам дарогу - уцякай!»
Чуваць крыкі: а-я-яй!..

Бач, улан астатні едзе:

«Ах, цо то бэндзе?..»

А чырвоныя ідуць,
Песні волі зноў пяюць,

Адусюль бягуць к ім людзі:

- Нам цёпла будзе!

Замоўклі песні грознай сілы...
Адкуль прыйшлі? хто яны?
Што рвуць няволі кайданы
І сыплюць свежыя магілы?..

Яны - байцы вялікай раці.
Іх хата там, дзе ёсць прастор.
Няволя, крыўда - вось іх маці!
Ідуць яны да сонца й зор.

За імі йдзе, хто голы, босы,
Ў пакуце жыў хто цэлы век...
Дарогу чорны снег заносіць -
Загінуць можа чалавек.

- Загінуць? Што ж! На той магіле,
Якая зможа прыгарнуць,
Вясною ранняй урадлівай
Прыгожа кветкі зацвітуць.

Прывабіць колер іх чырвоны
Схіліць калені над пяском
Таго, хто шле цяпер праклёны
І вострыць меч на нас тайком.

- Браты, за намі! Кінь маленне,
Хто праўдай жыць не даў зарок...
Смялей!.. Нас будуць біць каменнем.
Мы - нашых вольных дней Прарок.

Босыя ходзяць па вуліцы.
Тыдзень не елі стравы...
- Жыць будзем - нічога!
Буржуй за вугал туліцца,
Шэпча: «Дрэнныя іх справы...

Дзякуй богу!»
Хмары, дзе заход,

Падняліся...
- Што? зноў непагода?
- Вецер! - крычыць народ.
- Вецер, уздыміся!..
Вецер адказвае: «Згода!»
Хто слабы - дзяржыся.

...Хто рэжа,

Таму не балюча.
Балюча - каго рэжуць.
- Цяжка жыць ваюючы.

Зрабілі межы...
А вецер свішча, гудзе...

Сціхнуць не хоча.
- Гэй, хто там ідзе?
Сцягам белым махае?

Рагоча?!
Вецер, плюнь яму ў вочы!

- Пачакаю!..

Мы - дзеці краіны,

Дзе бура бушуе...
Мы на прадвечных руінах

Працы палац пабудуем,

Не любяць нас - босых,

Хто век быў абуты...

На нас узіраецца скоса,
Хто, як і мы, быў закуты...
І вы, хто гімны пеў гаротным,
Хто ў цемру слаў жыцця праменні, -
Ў руках трымаеце каменні
І нас пабілі бы ахвотна.

А можа, Чырвань Сонца Волі
Вам асляпіла раптам вочы...

А помніце, як вы кляліся
Братам, сялянам і рабочым,
Што вы не здрадзіце - ніколі?!

Пявун не прапяяў тры краты,

Вы - адракліся...

С у п а с т а т ы!!!
Без вас раць наша узрастае,
Рады шчыльнеюць, крэпне дух!
Вы чуйце! Песня не сціхае:

«Паўстань, хто з голаду век пух!..»

Бягуць яны... Іх рукі, ногі
Ў крыві... пякуцца на агні...
Куды бягуць яны дарогай,
Дзе страшна ехаць на кані?
Яны баяцца спатыкнуцца, -
Не ўсякі будзе верны конь...
Хутчэй каня яны нясуцца
З агню ў агонь і праз агонь...
Пакуты крыж чырвоным крыжам
Яны наважылі змагчы...
Што шаг - пабеда бліжай, бліжай,
Іграйце песню, трубачы!

Тру-ру-ру, тра-та-та!

Гэй, за намі, бедната!

На дарозе макрата...

Тру-ру-ру, тра-та-та!

Тухне вогнішча ў крыві, -

Песню іграйце: «дзін-дзі-ві!»

Каго зловіш - разарві,

Хто не наш - таго даві...

Босы хто - за намі ўслед,

Хто убогі, хто раздзет...

Гэй, за намі - ў новы свет!..

Цёпла там, і там прастор,

Небасхіл там повен зор...

Сонца тчэ жыцця узор!..

Там спачынеш, бедната...

Тру-ру-ру, тра-та-та!
Бягуць яны... Іх ловяць вочы
Золатасонечны прамень,
Які і родзіць з цемры ночы
Вялікай будучыні дзень...
Што шаг - пабеда бліжай, бліжай...
Штандар чырвоны на плячы...
Чым крыж цягнуць - лепш спаць пад

крыжам...
Іграйце песню, трубачы!!!

1921

Беларуская Палічка: http://knihi.com