Другі Ўсебеларускі КангрэсМатар'ялы сабраныя і апрацаваныя на падставе пратакольных запісаў камісіяй Беларускай Цэнтральнай Рады пад рэдакцыяй праф. Р.Астроўскага.
ПРАДМОВА
Апублікаваныя ў гэтай кніжцы з нагоды 10-тых угодкаў 2-га Ўсебеларускага Кангрэсу матар'ялы, собраны і апрацаваны на падставе пратакольных запісаў і архіўных дакумантаў камісіяй Беларускай Цэнтральнай Рады.
Фатаграфіі і дакумантарныя матар'ялы атрыманы ад удзельнікаў 2-га Ўсебеларускага Кангрэсу, перахаваныя імі з вялікім піэтызмам і вывезеныя на далёкую чужыну з наражэньнем на небяспеку асабісстага жыцьця. Пазьней яны былі захаваны ад густых сетак рэпатрыяцыйных бальшавіцкіх місіяў у Заходняй Нямеччыне.
Кніжка выдаецца за кошт ахвяраў беларускай незалежніцкай эміграцыі.
Усім асобам, якія садзейнічалі гэтаму скромнаму выданьню, Беларуская Цэнтральная Рада складае на гэтым месцы сваю шчырую падзяку.
БЦР
УСТУП
Другі Ўсебеларускі Кангрэс 1944 году становіць адзін з этапаў барацьбы беларускага народу за ўзнаўленьне свае дзяржаўнасьці, якую ён меў ужо на пачатку свае гістарычнае эпохі, творачы ў IX стагодзьдзі (згодна з формаю таго часу) паасобныя самастойныя беларускія княствы: Полацкае, Смаленскае, Турава-Пінскае, Ноўгарад-Северскае, Менскае, Слуцкае ды іншыя.
Па свайму паходжаньню, беларускі народ зьяўляецца зусім самастойным славянскім народам, які склаўся з блізкіх паміж сабою пляменьняў: Крывічоў, Радзімічаў, Дрыгавічоў, Вяцічаў ды інш.
Пачынаючы ад XIII стагодзьдзя, паасобныя княствы гэтых пляменьняў аб'ядноўваюцца ў першую чаргу паміж сабою, а пасьля і з княствамі літоўскімі, творачы задзіночаную беларуска-літоўскую дзяржаву пад назовам Вялікага Княства Літоўскага.
У Вялікае Княства Літоўскае на ўсходзе ўваходзілі гарады: Бранск, Смаленск, Вязьма, Ярцава, ды інш.; на поўначы - горад Себеж, Асьвея, востраў Талябінец, а на захадзе - граніца Вялікага Княства Літоўскага пераходзіла за раку Буг.
Пад канец XIV стагодзьдзя Вялікае Княства Літоўскае ўвайшло ў пэрсанальную вунію з Польшчай. Гэта аб'яднаньне дапамагло адхіліць нямецкую небясьпеку. У 1410 годзе аб'яднаныя беларуска-літоўскія і польскія сілы разьбілі нямецкіх крыжакоў пад Грунвальдам. Але хутка выявіліся і ад'емныя бакі гэтае вуніі, бо палякі ў дзяржаўным абсягу распачалі палянізацыю Беларусі. Палітычны ўціск, рэлігійнае праследваньне, палянізацыя беларусаў праз касьцельную вунію, ды інфільтрацыя палякоў у беларускае грамадзка-культурнае жыцьцё спатыкалі з боку беларусаў вялікі супраціў, як у форме легальнай, так і ў форме збройных паўстаньняў супроць польскіх гвалтаў.
Ня гледзячы аднак на ўціск, форма асобнай беларускай дзяржаўнасьці - Вялікае Княства Літоўскае - датрывала аж да часу заваяваньня Беларусі Расеяй у 1772-ім годзе. Расейскі Ўрад зьліквідаваў дарэшты ўсе сьляды беларускай дзяржаўнасьці, ператварыўшы Беларусь у так званы «Северо-Западный Край» Расейскай Імпэрыі. Ад гэтай пары распачаўся 145-ці гадовы бездзяржаўны перыяд у гісторыі беларускага народу.
Расейскі ваяўнічы імпэрыялізм, захапіўшы Беларусь, дакладаў усіх спосабаў, каб зьнішчыць дашчэнту ў Беларусі ўсё беларускае, але яму гэта не ўдалося: беларускі нацыянальна-вызвольны рух ніколі не заміраў. У палавіне XIX стагодзьдзя, пад уплывам новых культурных плыняў Заходняе Эўропы, распачалося беларускае нацыянальнае адраджэньне, спачатку ў галіне навукова-літаратурнай, а пазьней - у грамадзка-палітычным жыцьці, прымаючы часта форму збройных паўстаньняў (найбольш магутнае - пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага ў 1862-1863 гг.) і тэрарыстычных актаў (забойства цара Александра II у 1881 годзе Ігнатам Грынявецкім).
Выдатнага ўздыму асягнуў дзяржаўна-вызвольны беларускі рух у пару 1-шае Ўсясьветнае вайны, калі развалілася расейская абсалютная манархія, а поняволеныя ёю народы пачалі адбудоўваць свае незалежныя дзяржавы.
У 1917-ым годзе ў Менску зьбіраецца 1-шы Ўсебеларускі Кангрэс, які становіцца на плятформу дзяржаўнай незалежнасьці Беларусі. Абраная Рада Кангрэсу, рэарганізаваная пазьней у Раду Беларускай Народнай Рэспублікі, дня 25-га сакавіка 1918-га году ў Менску праклямавала дзяржаўную незалежнасьць Беларускай Народнай Рэспублікі. Савецкая, аднак, Расея і панская Польшча збройнымі сіламі зруйнавалі адбудаваную беларускую дзяржаву, акупавалі яе ды падзялілі паміж сабою трактатам 1921-га году ў Рызе.
У заходняй Беларусі польскі акупацыйны ўрад мэтадамі тэрору праводзіў сыстэматычную палянізацыйную палітыку, супроць якога беларусы вялі такую-ж сыстэматычную барацьбу. Побач іншых беларускіх партыяў у 1924-ым годзе была арганізавана Беларуская Сялянска-Работніцкая Грамада, якая ў кароткім часе ахапіла арганізацыйна болей 120.000 сяброў.
Шляхам масавага крывавага тэрору польскі ўрад разграміў Грамаду. Пасьля палякі пазбавілі беларусаў прадстаўніцтва ў Сойме, зьліквідавалі ўсе беларускія палітычныя, грамадзкія, культурныя і гаспадарчыя арганізацыі ды ўстановы, зачынілі ўсе беларускія школы, забаранілі беларусам ня толькі купляць зямлю ў Беларусі, але і нават дзецям атрымоўваць яе ў спадчыну ад бацькоў. Каталіцкі польскі касьцёл спаўняў актыўную палянізацыйную ролю. Праваслаўная царква палякамі была спалянізавана. Уцісканым беларускім жыхарствам былі перапоўнены шырака разбудаваныя турмы і канцэнтрацыйны лягер у Бярозе Картускай.
Усходняя Беларусь, з часткі якое бальшавікі зрабілі так званую Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку, перажывала розныя этапы. У перыяд так званага НЭПу беларусы здолелі разгарнуць значную культурна-нацыянальную дзейнасьць; стварылі беларускае школьніцтва да Беларускай Акадэміі ўключна, арганізавалі беларускі тэатр, развілі навуковую і літаратурную творчасьць ды займалі кіраўнічыя становішчы ў дзяржаўных установах.
Бальшыня беларускай інтэлігэнцыі паверыла, што бальшавікі адмовіліся ад расейска-імпэрыялістычных мэтадаў ды пачынаюць класьці здаровыя асновы ўзаемаадносінаў паміж народамі. Паверыў гэтаму і эміграцыйны Ўрад Беларускай Народнай Рэспублікі ды на Бэрлінскай канфэрэнцыі ў 1925-ым годзе самазьліквідаваўся, а сябры яго, супольна амаль з усімі сябрамі БНР пераехалі з эміграцыі ў БССР. Такім чынам спыніў сваю дзейнасьць апошні легітымны ўрад Беларускай Народнай Рэспублікі. Аднак, гэты нацыянальна-творчы ўздым у БССР трываў ня доўга. У 1929-1930 гг. бальшавікі распачалі масавы крывавы пагром усяго нацыянальна-беларускага. Мільёны беларусаў:інтэлігэнцыі, сялян і работнікаў былі расстрэлены або высланы ў тайгу Сібіру. Рэлігійнае жыцьцё было поўнасьцю зьнішчана. БССР засталася толькі назовам дзяржавы, захаваным для прапаганды, а сапраўдная ўлада над Беларусяй сканцэнтравалася ў Маскве, якая трактуе Беларусь як сваю калёнію.
Аднак, падчас 2-гое Ўсясьветнае вайны выявілася, што тэрор акупантаў - Савецкай Расеі і Польшчы - які трываў 20 год, ня здолеў знішчыць імкненьня беларускага народу да адбудовы сваёй дзяржавы. Пад нямецкай акупацыяй беларусы з вялікай энэргіяй ізноў узяліся за адбудову асноў свае дзяржаўнае незалежнасьці. У барацьбе супроць бальшавіцкай, польскай і расейскай дывэрсіяў, беларусы ахоплівалі сваім актывам адміністрацыю, паліцыю, школьніцтва, суд, сацыяльную апеку ды іншыя дзялянкі жыцьця. У Менску ў 1942 годзе адбыўся Праваслаўны Ўсебеларускі Сабор, які пастанавіў арганізаваць Беларускую Праваслаўную Царкву на асновах аўтокефаліі. Беларуская Народная Самапомач арганізавала густую сетку сваіх аддзелаў на ўсім абшары Беларусі, працуючы ня толькі ў галіне харытатыўнай, але і ў напрамку агульна-нацыянальным.
Вялікі развой беларускай вызвольнай працы ды няўдачы нямецкай арміі на франтох, змусілі нямецкую акупацыйную ўладу пайсьці на значныя ўступкі беларусам. У такіх абставінах арганізавалася Беларуская Цэнтральная Рада, як нацыянальна-беларускае кіраўніцтва краю. БЦР арганізавала свой адміністрацыйны апарат у форме намесьніцтваў, ахапляючы абшары па-за прыфрантовай паласы, узначаліла школьніцтва, ахову здороўя, сацыяльную апеку, суд ды правяла мабілізацыю ў сваю нацыянальную армію - Беларускую Краёвую Абарону.
Распачынаць вайну за незалежнасьць на два фронты - супроць бальшавікоў і немцаў - раўназначна было-б самагубству. Такі крок зрабіць было немагчыма. Бальшавікоў усе добра ведалі і з імі змагаліся, а што да немцаў - дык былі ўпэўненыя, што Захад ім рукі зьвяжа. У такой сытуацыі трэба было асягнуць найбольшага і пры тым у легальны спосаб.
Падчас агульнага адступленьня нямецкіх арміяў з усходу вытварыліся абставіны, якія давалі магчымасьці склікаць агульна-нацыянальнае беларускае прадстаўніцтва - Кангрэс - для выяўленьня волі беларускага народу аб сваім лёсе. З гэтай мэтай БЦР склікала 2-гі Ўсебеларускі Кангрэс, паседжаньні якога адбыліся дня 27-га чэрвеня 1944 г. у Менску ў залі сталічнага тэатру.
Асаблівасьці ваеннага часу і спэцыфічнай нямецкай акупацыі, пакінулі свае сьляды на падзеях 2-га Кангрэсу. Прапарцыянальнае прадстаўніцтва ў Кангрэс было праведзена на абшарах, ахопленых у той час кіраўніцтвам БЦР. З прыфрантовой паласы Беларусі ў Кангрэсе прымалі ўдзел тыя прадстаўнікі, якія змаглі прыбыць на Кангрэс. Прадстаўнікі ад частак Беларусі, далучаных акупацыйнай уладай да іншых краёў, як: з Віленшчыны - далучанай да Літвы; з Горадзеншчыны і Беласточчыны - далучаных да Нямеччыны; з Дзьвіншчыны - далучанай да Лацьвіі, - таксама прымалі ўдзел у Кангрэсе, як і прадстаўнікі ад беларусоў за мяжой, якія, як ваеннапалонныя ці дэпартаваныя на працу ў Нямеччыну, маглі пры першай магчымасьці вярнуцца ў вольную Беларусь.
Вуснамі дэлегатаў II Усебеларускага Кангрэсу беларускі народ заявіў сьвету, што ёсьць дзяржава Беларуская Народная Рэспубліка.
ХОД II УСЕБЕЛАРУСКАГА КАНГРЭСУ
А. Першае паседжаньне
Дня 27 чэрвеня 1944 г. у залі гарадзкога тэатру ў сталічным горадзе Менску, а восьмай гадзіне раніцы распачалося паседжаньне Другога Ўсебеларускага Народнага Кангрэсу.
Дэлегаты запоўнілі ўсю залю тэатру. Дакладна а 8-ай гадзіне ў лёжы Беларускай Цэнтральнай Рады зьявіўся Прэзыдэнт Рады Радаслаў Астроўскі; дэлегаты віталі яго дружнымі доўгатрываючымі воплескамі. Менскі гарадзкі аркестр сыграў музычны ўступ.
Адкрыцьцё і выбар прэзыдыюму Кангрэсу
У восем гадзін і 10 хвілін на трыбуну ўзыйшоў Прэзыдэнт БЦР праф. Астроўскі; дэлегаты Кангрэсу ізноў сустрэлі яго авацыяй. Прэзыдэнт БЦР зьвярнуўся да дэлегатаў з наступнымі словамі:
«Грамадзяне! Другі Ўсебеларускі Народны Кангрэс абвяшчаю адчыненым. Вітаю Вас, дэлегаткі і дэлегаты, як прадстаўнікоў беларускага народу, якія сабраліся тут, у сталіцы Беларусі, для вырашэньня важных праблемаў будучыні нашага народу і Бацькаўшчыны. Жадаю Вам адначасна ад імя Беларускай Цэнтральнай Рады посьпеху ў Вашай працы.
Для кіраваньня працамі Кангрэсу Вам, перадусім, неабходна выбраць Прэзыдэнта Кангрэсу, дзеля чаго і прашу Вас называць кандыдатаў.
(Воклікі з месцаў: Гаспадара Кіпеля! /Воплескі/. Кіпеля!)
Ці няма іншых кандыдатаў?
(Кіпель! Кіпель! /Воплескі/...)
Грамадзяне, прымаючы пад увагу, што іншых кандыдатаў не падана, а кандыдатура гасп. Кіпеля спаткана аднагалосным прызнаньнем, уважаю, што гасп. Кіпель выбраны аднагалосна праз аклямацыю на Прэзыдэнта Другога Ўсебеларускага Народнага Кангрэсу.
Ці супроць няма? Няма.
Гаспадар Прэзыдэнт Кангрэсу Кіпель займеце, калі ласка, сваё месца».
(Прэзыдэнт Кангрэсу, гасп. Кіпель займае сваё месца за прэзыдыяльным сталом і прапануе абраць двух віцэ-прэзыдэнтаў і двух сакратароў Кангрэсу.
З пададзеных кандыдатаў за віцэ-прэзыдэнтаў Кангрэсу выбіраюць інжынера Івана Касяка і былого сенатара польскага сойму Васіля Рагулю; за сакратароў - гасп. Леаніда Галяка і гасп. Бранавіцкага. Усе абраныя займаюць месца за прэзыдыяльным сталом).
Пасьля абраньня Прэзыдыюму Кангрэсу, Прэзыдэнт Кангрэсу агалошвае наступную павестку дня:
а) Справаздача Прэзыдэнта БЦР праф. Радаслава Астроўскага аб дзейнасьці Рады.
б) Выбары мандатнай камісіі і камісіі для апрацоўкі рэзалюцыяў.
в) Заслуханьне рэфэрату аб скасаваньні савецкіх і польскіх трактатаў аб Беларусі. (Дакладчык гасп. Шкелёнак).
г) Заслуханьне справаздачы мандатнай камісіі.
д) Заслуханьне рэфэрату аб разрыве з бальшавіцкай Масквой. (Дакладчык гасп. Калубовіч).
е) Прыняцьцё рэзалюцыяў і заключныя прамовы. Парадак дня быў прагаласаваны і прыняты аднагалосна. Пасьля прыняцьця павесткі дня Прэзыдэнт Кангрэсу зьвярнуўся да Кангрэсу з прывітальнай прамовай.
Прамова прэзыдэнта Кангрэсу гасп. Я.Кіпеля
Браты-дэлегаты Другога Ўсебеларускага Кангрэсу!
Я вельмі дзякую Вам за той гонар, які Вы мне зрабілі, але адначасна з гэтым я мушу зазначыць, што гісторыя на ўсіх нас усклала ганаровыя і вельмі цяжкія задачы. Мы сабраліся ў надзвычайна адказны гістарычны мамэнт: на ўсім сьвеце ідзе вайна, вырашаецца лёс народаў на доўгія гады. Беларусь цяпер ня можа заставацца бязьдзейнай. Мы мусім самі ўзяцца за будаўніцтва свае будучыні.
Ад нашага імя дазваляюць сабе гаварыць крамлёўскія заправілы, яны там вызначаюць апякуноў, якія ўжо рыхтуюць шыбеніцы нашаму народу. На нашы землі пратэндуюць польскія паны.
І вось таму ў гэты час мы павінны голасна сказаць усяму сьвету: Хто мы і чаго мы хочам! (Бурныя воплескі).
Першы раз беларускі народ меў магчымасьць вольна сабрацца тут у Менску, у гэтым будынку, дваццаць шэсьць гадоў таму назад.
Гэта быў Першы Ўсебеларускі Кангрэс. Ён выбраў Раду Кангрэсу, якая ў 1918 годзе 25 сакавіка вынесла свае агністыя пастановы аб лёсе Беларусі і беларускага народу. Не спадабаліся пастановы Першага Ўсебеларускага Кангрэсу і ягонай Рады бальшавікам, яны разагналі гэты Кангрэс і на працягу дваццаці шасьцёх гадоў аблівалі яго пастановы ня толькі памыямі і гразёю, а нават крывёю лепшых сыноў нашага народу. Аднак, сваімі бруднымі і подлымі ўчынкамі бальшавікі ня здолелі зацьміць пастановаў Першага Ўсебеларускага Кангрэсу - яны зіхацяць аж па сёньнешні дзень і вабяць да сябе ўсё лепшае, што ёсьць у беларускім народзе.
У часе свайго панаваньня ў Беларусі і бальшавікі склікалі так званыя ўсебеларускія зьезды. На гэтых зьездах беларусы былі прадстаўлены ў невялікай параўнаўча колькасьці, хоць насельніцтва Беларусі складаецца амаль што на дзевяноста працэнтаў з беларусаў. Камуністы імкнуліся паказаць, што ў Беларусі мала беларусаў, гэта адпавядала іх русіфікатарскім імкненьням. На бальшавіцкіх зьездах заўсёды было працэнтаў шэсцьдзесят не беларусаў, тут былі расейцы, жыды і палякі, а яны ўсе разам не складаюць і пятнаццаці працэнтаў насельніцтва Беларусі. Ужо па гэтаму аднаму бальшавіцкія зьезды ня могуць уважацца за народнае прадстаўніцтва.
Апрача таго, бальшавіцкія зьезды займаліся не разьвязаньнем нацыянальных пытаньняў, а служылі шырмаю для зьнішчэньня ўсяго самабытнага. Бальшавікі гэтых зьездаў зусім ня прымалі пад увагу і ніколі прынцыповых пытаньняў на зьездах не ставілі.
Мала таго, бальшавіцкія зьезды былі толькі зьездамі з усходняй часткі Беларусі, Заходняя-ж частка Беларусі ў гэтых зьездах удзелу ня брала.
Вось дзеля гэтага мы і ўважаем, што ўсенародна-беларускіх зьездаў было толькі два: першы - гэта ў 1917-ым годзе, а другі - гэта наш зьезд, і мы іх называем Кангрэсамі.
Успомніўшы аб Першым Усебеларускім Кангрэсе, нам належыць успомніць і аб тых, хто склікаў гэты Кангрэс. Гэта былі шчырыя сыны нашай Бацькаўшчыны, да іх належаць: Язэп Лёсік, Вацлаў Ластоўскі, Рак-Міхайлоўскі, Іван Серада, Язэп Сушынскі, Васілевіч, Тарашкевіч, Вацлаў Іваноўскі і шмат, шмат іншых. Іх ужо зараз няма сярод жывых, іх бальшавікі або замучылі ў турмах, на катарзе, або забілі з-за вугла. Я прапаную ўшанаваць іхную памяць і памяць усіх тых, хто загінуў за Бацькаўшчыну, уставаньнем і хвілінаю цішыні.
(Усе ўстаюць і ціха стаяць).
Прашу сесьці.
Паважаныя гаспадары будзем-жа і мы такімі самаахвярнымі і мудрымі як тыя, што склікалі Першы Кангрэс. Будзем памятаць, што вораг наш зрабіўся яшчэ больш лютым, яшчэ больш подлым. Ён не адкідае ніякіх сродкаў для дасягненьня сваіх мэтаў, а гэта вымагае ад нас асаблівай аб'ектыўнасьці, асьцярожнасьці і ўмяркаванасьці пры вырашэньні нашага нацыянальнага пытаньня.
Я заклікаю ўсіх Вас і кожнага паасобку да актыўнага ўдзелу ў разьвязаньні ўсіх тых задач, што перад намі паўсталі. Пры добрай волі і шчырым жаданьні мы зможам вынесьці такія рашэньні, якія дапамогуць нашаму народу выйсьці з гора і нядолі на вольны шлях, які прывядзе да сьветлае будучыні. (Моцныя воплескі).
Напомніўшы ўсім Вам аб задачах, я дазволю сабе прасіць Прэзыдэнта Беларускае Цэнтральнае Рады зрабіць нам справаздачу аб дзейнасьці Рады.
Пасьля сваёй прамовы гасп. Кіпель дае слова для справаздачы гаспадару праф. Астроўскаму.
Перад прамовай праф. Астроўскага адзін з дэлегатаў зрабіў прапанову, каб запрасіць у прэзыдыюм удзельнікаў Першага Кангрэсу. Прапанова прымаецца аднагалосна і некалькі дзесяткаў былых дэлегатаў Першага Кангрэсу займаюць мейсца ў прэзыдыюме Кангрэсу, а сярод іх: Прэзыдэнт Р.Астроўскі, б. пасол у польскі сойм Фабіян Ярэміч з Вільні, Паваротная - настаўніца з Менску, др. Ян Станкевіч з Вільні, і палкоўнік К.Езавітаў з Рыгі.
Справаздача Прэзыдэнта БЦР праф. Р.Астроўскага
1) Мэты II Усебеларускага Кангрэсу
Дэлегаткі і дэлегаты 2-га Ўсебеларускага Кангрэсу!
Адным з найвялікшых здарэньняў у гістарычным мінулым Беларусі быў Першы Ўсебеларускі Кангрэс у 1917 годзе, які распачаў сваю працу якраз у гэтым самым слаўным тэатры, ды які вуснамі ўсіх сваіх лепшых сыноў - прадстаўнікоў з усяе Беларусі заявіў усяму сьвету аб сваёй волі і імкненьнях.
І хоць бальшавікі разагналі Кангрэс збройнаю сілаю, аднак Рада Кангрэсу і Сакратарыят, а таксама ўсе дэлегаты Кангрэсу, раз'ехаўшыся па ўсёй Беларусі яшчэ дакладней акрэсьлілі і пашырылі ў масах беларускага народу ідэю вызвольнага руху, якая ператрывала, не зважаючы на 25-гадовую няволю, аж да сёньняшняга дня.
Пазьнейшы вялікі акт народнай волі, абвешчаны 25-га сакавіка 1918 г., быў нацыянальным тастамэнтам для ўсіх наступных пакаленьняў. За ажыцьцяўленьне гэтага тастамэнту сёньня ўжо змагаюцца не адзінкі, ня групы ці паасобныя партыі, а літаральна ўвесь беларускі народ.
Я асабіста, як удзельнік Першага Ўсебеларускага Кангрэсу, вельмі шчасьлівы сёньня, што на маю долю прыпала чэсьць склікаць і адчыніць гэты Другі Ўсебеларускі Кангрэс, які, выконваючы тастамэнт папярэдніх пакаленьняў, павінен выказаць таксама на ўвесь сьвет свае адносіны да тых бяспраўных пастановаў, якія былі вынесены нашымі ворагамі, учыніўшымі найбольш ганебны гвалт над воляю беларускага народу.
Права на жыцьцё, дадзенае чалавеку Богам, не павінна адбірацца ніякім гвалтам, ніякаю брутальнаю сілаю. Нажаль, людзі, маючы вольную волю, гэтае права не шануюць. На працягу ўсяе гісторыі чалавецтва адбываецца перыядычнае фізычнае вынішчэньне людзей. На шчасьце, ніякая сіла яшчэ не здолела зьнішчыць чалавечую думку. Дух чалавека, а тым больш дух народу з яго найвышэйшым ідэалам - несьмяротны і непераможны. Можна пры помачы фізычнае сілы чыніць гвалт і несправядлівасьць, можна пэўны час зьдзекавацца і крыўдзіць нявінных, але рана ці позна праўда перамагае і справядлівасьць запаноўвае ўсеўладна.
Найлепшым доказам гэтаму служаць прыклады гісторыі, калі бязьлітасныя гвалтаўнікі, учыніўшы несправядлівасьць у адносінах да слабейшых народаў, вельмі хутка атрымоўвалі належную ім заплату.
2) Палажэньне беларусаў пасьля I Усебеларускага Кангрэсу
Больш ганебнага і брутальнага акту, як Рыскі трактат, у адносінах да беларускага народу, ня знае культурны сьвет. Ім жывое цела Беларусі было літаральна разрэзана крываваю мяжою. Цэлую чвэрць веку народны арганізм крывавіў, слабеў, гібеў, а ў дадатак да гэтага яшчэ час ад часу наносіліся яму ня менш цяжкія і крывавыя раны, то ў адзін, то ў другі бок. Ліквідацыя Беларускае Сялянска-Работніцкае Грамады на захадзе, ды крывавая расправа з так званай нацдэмаўшчынай на ўсходзе амаль дашчэнту пазбавілі наш народ сілы. Ён паволі канаў...
Здавалася, што ўжо няма ратунку. Здавалася, што крыўда будзе ўрачыста сьвяткаваць сваю перамогу...
Але раптам усё зьмянілася да непазнаньня.
Той, хто кіруе жыцьцём у сусьвеце палажыў канец зьдзеку і цярпеньням, насылаючы злачынцам заслужаную кару. У некалькі дзён лопнулі польскія і бальшавіцкія, дасюль здавалася непераможныя, сілы, што так зьдзекваліся над беларускім народам.
Народ акрыяў, крыху падужаў, раны пачалі загойвацца і... урэшце стаў на ногі. (Бурныя воплескі).
Ясна, што ня так хутка можна было паправіцца пасьля 24-х гадовай цяжкой хваробы, каб адразу стаць здольным да працы. Патрэбны былі яшчэ два гады, пакуль магчыма стала добра выпрастаць свае суставы. А гэта было цяжка, тым больш, што выздараўленьне працякала пры няспрыяльных абставінах. Навакол было полымя ваеннага пажару, вакол трашчэлі кулямёты і білі гарматы. Сілы варочаліся ступнёва і памалу. Урэшце народ акрыяў ня столькі целам, колькі духам. Пачалася адбудова зьнішчанага краю. Дасягненьні ва ўсіх галінах эканамічнага і культурнага жыцьця былі даволі значныя. Праз нейкі час народ пачаў уключацца ня толькі ў гаспадарчую і культурную працу, але ступнёва дабраахвотна пачаў брацца за зброю, каб дзейна змагацца за вызваленьне Беларусі. З кожным днём усё большыя і большыя сілы прымаюць удзел у змаганьні з насланымі на наш край сталінскімі бандытамі і партызанамі, абдуранымі камуністычнаю прапагандаю. Акцыя барацьбы настолькі пашырылася, што паўстала неабходнасьць канцэнтрацыі ўсіх разрозьненых сілаў, якія жадаюць змагацца за сваю Бацькаўшчыну.
3) Утварэньне Беларускай Цэнтральнай Рады і прынцыпы народнага прадстаўніцтва
Гэтую магчымасьць наш народ ажыцьцявіў, творачы Беларускую Цэнтральную Раду, як вышэйшае прадстаўніцтва нашых народных інтэрэсаў, як кіруючы нацыянальны цэнтр.
Зразумела, што для вырашэньня важных праблемаў у жыцьці будучай Эўропы і ўсіх пазытыўна настаўленых да ажыцьцяўленьня гэтае ідэі народаў, нельга было прытрымлівацца старых лібэральных прынцыпаў, паводле якіх зьбіраецца нейкі, часта прыпадковы, людзкі элемэнт для бязупынных дыскусыяў, а трэба было абаперціся на найлепшыя кадры народу, якія прынялі-б на сябе адказную працу перад будучымі пакаленьнямі.
Для гэтай мэты быў пакліканы так званы беларускі актыў, які існаваў у кожнай акрузе і кожным раёне. Беларускі актыў высунуў маю кандыдатуру на Прэзыдэнта Беларускае Цэнтральнае Рады, якому, згодна з статутам Рады, і было даручана ўфармаваньне самое Рады. (Бурныя воплескі).
Тут мушу затрымацца над пытаньнем, які прынцып павінен быць паложаны ў аснову пакліканьня народнага прадстаўніцтва: прынцып так званага фюрэрства (правадырства) ці прынцып дэмакратычнай выбарнасьці.
І той і другі мае свае плюсы і недахопы. Выбарная сыстэма, пабудаваная на агульным, беспасярэднім, тайным і роўным праве, ня споўніла пакладаных на яе надзеяў. Вось чаму, пасьля шматлікіх спробаў разьвязкі гэтага пытаньня, у некаторых народаў паўстала думка палажыць у аснову дзяржаўнага ці народнага прадстаўніцтва іншы - дыямэтральна процілежны прынцып, прынцып так званага правадырства. Прынцып гэты не павінен зьяўляцца, бязумоўна, сынонімам нейкае безадказнае дыктатуры адзінкі, але адначасна павінен абмяжоўваць уплыў на дзяржаўныя справы прыпадковых безадказных элемэнтаў, даючы поўную магчымасьць удзелу ў дзяржаўным будаўніцтве ўсім найбольш энэргічным, актыўным народным колам.
Калі ў абставінах мірнага часу недахопы ці небясьпекі дэмакратычных формаў не зьяўляюцца асабліва шкоднымі, то ў ваенных абставінах, зразумела, на гэткія экспэрымэнты ніводзін народ згадзіцца ня можа.
У найбольш дэмакратычных дзяржавах на час вайны на чало высоўваецца заўсёды таксама нейкая адзінка, якой і перадаюцца паўнамоцтвы народнай рэпрэзэнтацыі і дзяржаўнага кіраўніцтва. Інакш, фактычна, і быць ня можа, бо каб спраўна дзеяла стырно дзяржаўнага карабля, трэба, каб кіравала ім дасьведчаная рука аднаго капітана. Гэта зразумелі ўсе ў галіне ваеннага камандаваньня, гэта трэба пашырыць у ваенны час і на іншыя галіны дзяржаўнае машыны. У час найбольшага змаганьня, у час, калі вырашаецца лёс народу, калі перад кожным стаіць праблема: быць ці ня быць, - усё павінна быць падпарадкавана ваенным патрэбам, усе павінны працаваць аднолькава спраўна да канчальнае перамогі. Гэтую аксыёму зразумэлі ўрэшце і тыя, што найбольш бароняць дэмакратычныя прынцыпы ды шмат крычаць аб іх патрэбе. Бальшавікі першыя зьвялі іх выключна да вонкавае формы, уводзячы такім чынам сьвядома ману і фальшаваньне.
Ці-ж не адным бязупынным фальшаваньнем зьяўляюцца ў бальшавікоў усе іх выбары і плебісцыты? Ці-ж ня чыстай фікцыяй зьяўляецца так званае народнае прадстаўніцтва ў савецкай сыстэме? Ці-ж ня фікцыяй, урэшце, з'яўляюцца ўсе так званыя рэспублікі Савецкага Саюзу? Бальшавіцкае прадстаўніцтва нават у самай камуністычнай партыі ёсьць нічым іншым, як пэрфідыяй у сэнсе дэмакратычнасьці яго выбараў. Аб гэтым найлепш ведаюць самі бальшавікі, але аб гэтым нешта ведаем і мы.
Вось чаму сяброў Беларускай Центральнай Рады нельга разглядаць як нейкіх самазванцаў, абсалютна не зьвязаных у той ці іншай ступені з вызвольным беларускім рухам, як гэта стараюцца прадставіць масам бальшавікі.
Але, каб палажыць урэшце канец і гэтай недарэчнай ды ілжывай прапагандзе, я ўважаў сваім абавязкам склікаць Вас, гаспадары Дэлегаты, каб прадставіць Вам усю веліч і адказнасьць заданьняў, што стаяць перад намі, а таксама прыцягнуць Вас да больш актыўнага і згоднага ўдзелу ў нашай супольнай працы.
Утварэньне Беларускай Цэнтральнай Рады адбылося ў той мамэнт, калі амаль ўся тэрыторыя Беларусі была апанавана бандытамі рознага колеру, якія білі ды рабавалі наш народ, палілі нашыя сёлы і вёскі, параліжавалі ўсё эканамічнае і грамадзкае жыцьцё. Перад намі стаяла вельмі цяжкае заданьне і, калі-б не пачуцьцё абавязку перад народам і Бацькаўшчынаю, абавязку службы ім у найбольш цяжкую і крытычную хвіліну, то, бязумоўна, я гэтай ролі на сябе не прыняў-бы.
На колькі нам удалося споўніць свой абавязак перад народам, будзеце судзіць Вы, а пазьней гісторыя.
4) Абарона Краю і ўтварэньне беларускай збройнай сілы
Згодна статуту Беларускай Цэнтральнай Рады, у першую чаргу трэба было заняцца абаронай краю ад бальшавіцкіх і іншых бандаў. Мы добра разумелі, што ніякая культурная ці грамадзкая праца ў ваўсім яе абыйме немагчыма будзе датуль, пакуль мы не забясьпечым насельніцтву спакойнага жыцьця. Вось чаму трэба было падумаць у першую чаргу аб тым, каб арганізаваць сваю збройную сілу. (Моцныя воплескі). Дабраахвотніцкае тварэньне невялікіх збройных аддзелаў ці абаронных вёсак не магло быць разьвязкаю гэтага пытаньня, бо сем'і дабраахвотнікаў рабіліся першымі ахвярамі бандытаў. Заходзіла патрэба пакліканьня ўсяго насельніцтва да змаганьня супроць ворага і дзеля гэтага 10 сакавіка г.г. я выдаў загад аб пакліканьні пэўнай колькосьці гадавікоў у Беларускую Краёвую Абарону. (Воплескі).
Мушу тут з прыемнасьцяй адзначыць, што, не зважаючы на ўсе цяжкасьці, з якімі мы сустрэліся пры праводжаньні мабілізацыі, яна дала нам надспадзяваныя вынікі. Амаль 100°/о падлягаючых абавязку пакліканьня ў армію дабраахвотна і пунктоўна ставіліся на прыймовыя камісіі. (Моцныя воплескі). Такім чынам паўсталі шматлікія батальёны Беларускае Краёвае Абароны (БКА), якія пакрылі сабаю ўсю тэрыторыю наступных акругаў: Менскае, Барысаўскае, Слуцкае, Баранавіцкае, Слонімскае, Наваградзкае, Вялейскае і Глыбоцкае. (Доўгая авацыя). Справа пакліканьня ў БКА вайсковаабавязаных у іншых аругах з тэхнічных прычынаў была адкладзена на пазьней.
Мабілізацыя, такім чынам, паказала нам нацыянальную дасьпеласьць нашага народу і высокае яго пачуцьцё да спаўненьня сваіх абавязкаў перад Бацькаўшчынай. (Воплескі).
Але, паколькі ўсе цяжкасьці, зьвязаныя з правядзеньнем мабілізацыі, былі пераможаныя, дзякуючы энэргіі і самаахвярнасьці павятовых старшыняў і маіх акруговых намесьнікаў, патолькі пасьля мабілізацыі перад намі паўсталі новыя, яшчэ больш цяжкія, заданьні.
Дзясяткі тысяч жаўнераў БКА трэба было забясьпечыць харчаваньнем, зброяй, вопраткай і абуткам. Ня маючы ў сваім распараджэньні ані добра вышкаленых кадраў, ані арганізаванай інтэндантуры, цяжкасьці гэтыя здаваліся часамі непераможнымі. Аднак у сучасны мамэнт усе нашыя батальёны ўжо ўзброеныя і накормленыя, часткова адзеты і абуты. Яшчэ, аднак, патрэбны магутны высілак усяго народу, каб даць нашаму жаўнеру ўсё, што яму патрэбна.
І калі рэзультат правядзеня мабілізацыі быў доказам нацыянальнай сьпеласьці беларускага народу, то постаць нашага жаўнера, часта голага і босага, па калені ў балоце, на холадзе, моцна трымаючага вінтоўку ў сваіх руках, зьяўляецца доказам яго надзвычайнай сілы і бязконцай адданасьці свайму народу і Бацькаўшчьше.
Аб'яжджаючы батальёны БКА і бачачы, у якіх абставінах стойка змагаюцца яны за права вольнага жыцьця, я ўрачыста сьцьвярджаю, што нашыя беларускія стральцы роўныя найлепшаму жаўнеру ў сьвеце! (Бурная авацыя).
Не зважаючы на ўсе недахопы і цяжкія абставіны, у якіх апынуліся нашыя батальёны БКА, яны ўжо шмат заслужылі перад Бацькаўшчынай. Частка іх, як асобныя баявыя адзінкі, мужна змагаецца, аддаючы сваё жыцьцё за Бацькаўшчыну, на нутраным фронце ў акцыі супроць вялікай колькасьці сталінскіх бандытаў, якіх падтрымоўвае рэгулярная Чырвоная армія. Частка з іх нясе дапаможную службу ў раёнах і мястачках. Шмат якія вёскі здолелі правесьці веснавы пасеў толькі і выключна дзякуючы ахове батальёнаў БКА.
Ясна, што справу арганізацыі патрэбнай колькасьці батальёнаў яшчэ ня можна лічыць закончанай. Мы мусім прывесьці перш у парадак тое, што маем у сягоньняшні дзень, каб пазьней прыступіць да далейшага пакліканьня ў астатніх акругах. Найбольшую цяжкасьць мы мелі і маем з камандным складам.
Агулам кажучы, жаўнер беларускі вельмі добры, але камандны склад вымагае яшчэ вялікае апрацоўкі і падрыхтоўкі. За гэты час ужо праведзена двое курсаў перападрыхтоўкі афіцэраў і падафіцэраў, а з 15 чэрвеня арганізавана афіцэрская школа ў Менску для нашых юнакоў з сярэдніх і іншых школаў. Роўналежна з гэтым у некалькіх акругах у хуткім часе будуць арганізаваны школьныя батальёны, якія павінны даць адпаведны падафіцэрскі склад.
5) Дзейнасьць БЦР у галінах:
а) школьніцтва і адукацыі
У галіне культурна-грамадзкай працы за мінулы час Беларуская Цэнтральная Рада правяла наступнае:
У ваўсіх акругах арганізаваны намесьніцтвы БЦР, якім беспасрэдна падпарадкаваны аддзелы культуры і навукі, школьніцтва, сацыяльна-грамадзкае апекі і Беларуская Самапомач (БНС). У хуткім часе да БЦР маюць перайсьці Палата Здароўя і Саюз Беларускай Моладзі.
У галіне школаў прароблена наступныя працы:
Пасьля ўтварэньня БЦР, усе школы разам з акруговымі і павятовымі школьнымі інспэктарамі выйшлі з-пад кампэтэнцыі акруговых камісараў.
Урэгуляваўшы службовыя адносіны ў гэтай галіне, школьны аддзел прыступіў да апрацаваньня праекту арганізацыі беларускага школьніцтва. Гэты праект абгавораны і прадыскутаваны на сходзе менскіх найлепшых настаўнікаў. Асноўныя яго палажэньні ўвойдуць у пастанову аб арганізацыі беларускага школьніцтва.
На менскіх базах і складах засталося шмат школьных наглядных дапаможнікаў. Школьны аддзел атрымаў усе гэтыя дапаможнікі для беларускіх школаў дармова, таксама атрымаў да разьмеркаваньня па акругах усе пісьмовыя матар'ялы. Створана школьная база БЦР, якая сартуе і высылае ды мае ў хуткай будучыні папраўляць папсутыя бальшавікамі школьныя дапаможнікі. Выратаваньне вялізарнай колькасьці гэтых матар'ялаў, якіх хопіць на забясьпечаньне ўсіх нашых сярэдніх і вышэйшых школаў, мае вялікае значэньне.
Да гэтага часу ў кожнай акрузе існавалі розныя настаўніцкія стаўкі. Школьны аддзел выпрацаваў адпаведныя стаўкі для настаўнікаў і абслугоўваючага пэрсаналу народных і сярэдніх школаў. Таксама ён улажыў бюджэт школьніцтва на наступны год. Калі гэты бюджэт будзе зацьверджаны, то матар'яльныя ўмовы настаўнікаў значна палепшацца.
У сувязі з заканчэньнем школьнага году, школьны аддзел перапрацаваў і значна ўпрасьціў існуючыя інструкцыі аб пераводных і выпускных экзамінах у народных і сярэдніх школах. Тое самае зроблена ў галіне школьнай статыстыкі і справаздачнасьці. Інспэктары школьнага аддзелу прысутнічалі на выпускных і пераводных іспытах сярэдніх школаў у Нясьвіжы, у Наваградку, у Слоніме і Менску.
З рэарганізацыяй школьніцтва выплыла патрэба перагляду, а нават стварэньня новых праграмаў. Адначасна неабходна было прысьпешыць пісаньне новых школьных падручнікаў. Дзеля гэтага, у згодзе з навуковым аддзелам БЦР, утвараюцца спэцыяльныя камісіі для ўкладаньня праграмаў і падручнікаў.
У будучым школьным годзе рэарганізуюцца прафэсійныя школы, і адчыняюцца новыя. Праектуецца адчыніць некалькі новых школаў, між іншым - Інжынерна-мэталюргічны Інстытут, Юрыдычна-адміністрацыйную акадэмію, Вэтэрынарны Інстытут і Гуманістычны факультэт Пэдагагічнага Інстытуту.
б) сацыяльных мерапрыемстваў
У травені месяцы 1944 г. Беларуская Цэнтральная Рада распачала сваю працу ў галіне сацыяльнага забясьпечаньня працоўных па старасьці, на час хваробы, або страты працаздольнасьці ад розных няшчасных выпадкаў.
Сацыяльным забясьпечаньнем будуць карыстацца ўсе працоўныя, што працуюць у прадпрыемствах ды ўстановах, а таксама і іх сем'і. Забясьпечаньне будзе ажыцьцяўляцца коштам спэцыяльных дзяржаўных фондаў, якія будуць стварацца ад складак працадаўцаў.
Да гэтага часу Беларуская Цэнтральная Рада праводзіла больш арганізацыйную працу па абніманьні гэтых функцыяў і ўстановаў, па стварэньні сыстэмы дзяржаўнага сацыяльнага забяспечаньня, і па зьбіраньні зьвестак, якія характэрызуюць стан фактычнага забясьпечаньня працоўных.
Але гэтая арганізацыйная праца ўжо ў хуткім часе будзе скончана і тады Беларуская Цэнтральная Рада мае на ўвазе, у аддаведнасьці з накопленымі фондамі, распачаць апрацоўку пытаньня аб павялічэньні існуючых цяпер нормаў забясьпечаньня працоўных. Поруч з гэтаю сыстэмаю дзяржаўнага забясьпечаньня працоўных, існавала і дзейнічала, пад агульным кіраўніцтвам Беларускай Цэнтральнай Рады, сыстэма грамадзкае ўзаемадапамогі праз Беларускую Самапомач. Беларуская Цэнтральная Рада надае асаблівае значэньне гэтай, пакліканай да існаваньня вайной і абставінамі часу, інстытуцыі, у задачы якой уваходзіць перш за ўсё выклікаць і замацаваць у народзе пачуцьцё грамадзкіх абавязкаў дапамогі адзін другому.
Трэба адзначыць, што Беларуская Самапомач стала ўжо запраўды народнай, масавай арганізацыяй. Яна налічвае цяпер у сваіх радох дзясяткі тысяч сяброў, якія сваімі штомесячнымі ўзносамі бесперапынна павялічваюць фонд узаемадапамогі.
Якое значэньне мае ўжо цяпер дзейнасьць Беларускае Самапомачы, відаць з наступных паказчыкаў:
За мінулы гаспадарчы год Беларуская Самаломач сабрала ў парадку грамадзкіх ахвяраў і ў выніку сваёй гаспадарчай дзейнасьці 11.606.170 рублёў. За гэты-ж перыяд праз Беларускую Самапомач выдадзена бяднейшаму насельніцтву дапамогаў:
а) харчаваньнем у страўнях у ліку 137.342 абедаў,
б) індывідуальна харчамі для 28.877 асобаў,
в) індывідуальна грашыма 8.047 асобам.
У грашовым выражэньні дапамога зробленая праз Беларускую Самапомач бяднейшаму пацярпеўшаму насельніцтву, а таксама ўцекачом, складала за гэты час 3.812.000 руб.
Спэцыяльнае месца ў працы Беларускае Самапомачы займала дапамога Беларускаму Мэдычнаму Інстытуту ў Нова-Вялейцы. Усяго выдадзена дапамогі за час з 1 сьнежня 1943 г. па 20 чэрвеня 1944 г. на суму 470.760 руб. у тым ліку на выплату стыпэндыяў - 144.900 руб. і на дапамогу абуткам - 185.100 руб.
Апрача вышэй адзначанага, Беларуская Цэнтральная Рада зараз пераймае ў свае рукі і кіраўніцтва мясцовымі аддзеламі Грамадзкай Апекі, якія да гэтага часу знаходзіліся ў кампэтэнцыі Грамадзкіх Управаў і фінансаваліся з грамадзкіх бюджэтаў. Беларуская Цэнтральная Рада і надалей будзе ўсімі магчымымі способамі падтрымліваць дзейнасьць Беларускае Самапомачы і стала заклікаць насельніцтва да ўсё большага згуртаваньня ў яе радох.
в) навукі, культуры і права
Як і было абвешчана ў Дэклярацыі, у галіне культуры, Беларуская Цэнтральная Рада настойліва і пасьлядоўна вяла і вядзе палітыку інтэнсіўнага разьвіцьця і пашырэньня сярод жыхарства Беларусі нацыянальнае беларускае культуры і мастацтва, палітыку адрадждньня і пашырэньня ў народзе народных беларускіх традыцыяў.
З гэтаю мэтаю сёлета, 6 лютага, БЦР залажыла Беларускае Культурнае Згуртаваньне, якое пераняло ў свае рукі і сцэнтралізавала кіраўніцтва ўсімі беларускімі культурнымі ўстановамі: тэатрамі, музэямі, бібліятэкамі, народнымі дамамі і г.д., гуртуючы вакол сябе ўсе творчыя культурныя сілы нашага краю - паэтаў, пісьменьнікаў, кампазытараў, мастакоў, скульптараў, архітэктараў, актораў і г.д.
За справаздачны перыяд аддзеламі культуры БЦР і Беларускім Культурным Згуртаваньнем праведзена вялікая праца: адноўлена праца Менскага Беларускага тэатру, ідзе падрыхтоўка да адчыненьня акруговых прафэсійных тэатраў у Баранавічах, Наваградку і Слуцку. Адчынены народныя бібліятэкі ў Менску і іншых гарадох Беларусі. Зладжаны чатыры выстаўкі працаў беларускіх мастакоў. У Менску адчынена сярэдняя музычная школа, арганізаваны драматычныя і музычныя курсы ў Баранавічах і Менску. Шмат новых хораў, духавых і смычковых аркестраў. Па цэлай Беларусі за гэты перыяд часу зладжана ўжо сотні мастацкіх паказаў для жыхарства (доўгія воплескі), беларускіх вайсковых і паліцыйных аддзелаў. Толькі сіламі актораў Менскага Беларускага тэатру за справаздачны перыяд дадзена, апрача паказаў у самым тэатры і выступленьняў праз радыё, каля 350 канцэртаў у горадзе Менску, Менскай, Баранавіцкай, Вялейскай і Глыбоцкай акругах, у горадзе Вільні, Новай Вілейцы і г.д.
Праведзена колькі прапагандовых выездаў беларускіх паэтаў і пісьменьнікаў у Менскую, Слуцкую і Баранавіцкую акругі і імі былі наладжаны вечары беларускае паэзіі і літаратуры, папярэджаныя рэфэратамі. Праз радыёстанцыю Менск і Баранавічы адбываецца штотыдня 49 музычна-літаратурных і іншых перадачаў.
Беларускімі кампазытарамі напісана і ўлучана ў рэпэртуар звыш 60 новых музычных твораў, сярод іх балет кампазытара А.Туранкова «У лясным гушчары». Заканчваюцца: кампазытарам М.Шчагловым беларуская апэрэта «З выраю» (На лібрэта Н.Арсеньневай), кампазытарам М.Равенскім апэрэта «Залёты» (на лібрэта Д.-Марцінкевіча), кампазытарам М.Івановым - дзіцячая опэра «Мухамор», кампазытарам Р.Самохіным - новая сымфанічная паэма і г.д. Напісана гісторыя беларускай музыкі і цэлы рад іншых працаў. Здадзены ў друк «Зборнік дзіцячых беларускіх песьняў і гульняў», «Зборнік патрыятычных беларускіх песьняў» і інш.
Беларускімі паэтамі і пісьменьнікамі напісана за гэты час шмат новых апавяданьняў, навэляў, паэмаў і вершаў, а таксама зроблена шмат перакладаў твораў сусьветных мастакоў слова. Выдадзены зборнікі вершаў Н.Арсеньневай «Сягоньня», Тодара Лябяды - «Песьні Выгнаньня», слуцкіх паэтаў - «Песьняры Случчыны», паэма «Рагнеда» Л.Случаніна. Адноўлена выданьне зачыненага бальшавікамі ў 1931 годзе літ-мастацкага часапісу - «Узвышша». Прачытаны сотні рэфэратаў на культурныя тэмы і г.д.
Навуковым Аддзелам БЦР прароблена таксама вялікая праца:
За ўвесь час свайго існаваньня Навуковы аддзел склаў 21 падручнік для сярэдніх і пачаткавых школаў, беларуска-нямецкі тэхнічны слоўнік. Перагледжана і часткова распрацавана тэрміналёгія па хіміі, гісторыі, псыхалёгіі, фізыцы і іншых дысцыплінах. Напісаны артыкулы па эканоміцы Беларусі, па нацыянальнаму пытаньню і па філёзофіі.
Зараз Навуковым Аддзелам арганізуецца майстэрня па вырабу прыладаў і дапаможнікаў для фізычных кабінэтаў.
Беларускае Навуковае Таварыства аб'ядноўвае ўсіх навуковых працаўнікоў Беларусі. Праца яго, пакуль што, абмяжоўваецца дакладамі на розныя навуковыя тэмы. Мяркуецца выдаваць часапіс Навуковага Таварыства, у якім будуць друкавацца навуковыя працы сяброў Таварыства.
Апрача ўсяго гэтага, Беларуская Цэнтральная Рада за справаздачны перыяд злажыла шмат праектаў у галіне заканадаўчай па рэгуляваньню грамадзкага, адміністрацыйнага і эканамічнага жыцьця.
6) Заключныя выснавы
Вось тая сьціплая праца, якую правяла Беларуская Цэнтральная Рада за 6 месяцаў свайго існаваньня.
Мушу адначасна пры гэтым зазначыць, што праца Беларускае Цэнтральнае Рады не магла разгарнуцца ў ваўсёй шырыні з тых прычынаў, што ў хуткім часе пасьля сфармаваньня яе, частка пакліканых у Раду сяброў павінна была быць адклікана, бо не магла пакінуць свае адказнае працы на мясцох. Частка сяброў яшчэ будзе змушана выйсьці з Рады дзеля немагчымасьці замяніць іх на вельмі важных і адказных становішчах у акругах.
Такім чынам перад намі стаіць сёньня заданьне аб папаўненьні БЦР новымі сябрамі. Гэтага пытаньня я не хацеў вырашаць да Кангрэсу. Апрача таго, маю намер выступіць з праектам пэўнай рэканструкцыі Рады з такім разлікам, каб у Радзе мець прадстаўніцтва з кожнай паасобнай акругі. Гэтыя сябры стала знаходзіліся-б у сваёй акрузе і склікаліся-б на перыядычныя сходы для абмяркоўваньня больш важных праблемаў народнага жыцьця ды цясьнейшай сувязі акругі з цэнтрам.
На колькі праца, праробленая Беларускай Цэнтральнай Радай, а таксама яе агульная палітыка была дастатковай і правільнай - рашайце самі, я толькі тут павінен сьцьвердзіць, што свой абавязак перад Бацькаўшчынай і беларускім народам Беларуская Цэнтральная Рада споўніла чэсна ў меру сваіх сілаў і вонкавых магчымасьцяў.
На гэтым я, як Прэзыдэнт, і Беларуская Цэнтральная Рада свае паўнамоцтвы складаем перад Кангрэсам. Далейшы лёс Бацькаўшчыны ў Вашых руках і ў руках самаго народу: або наш народ застанецца ў гэту адказную хвіліну пасыўным і перастане існаваць як нацыя, або ён здолее скансалідаваць ўсе свае сілы супроць ворага і пераможа, займаючы пачэсны пасад сярод вольных народаў Эўропы. (Бурныя воплескі і клічы: «Няхай жыве Вольная і Незалежная Беларусь!»)
Прэзыдэнт БЦР скончыў сваю прамову а гадз. 9,18. Прэзыдэнт Кангрэсу абвесьціў дыскусію над справаздачай Прэзыдэнта БЦР. Голас атрымаў Э.Ясюк.
Дыскусія над справаздачай прэзыдэнта БЦР
а) прамова гасп. Э.Ясюка
Паважаныя Грамадзяне!
Мы толькі што з Вамі праслухалі справаздачу Прэзыдэнта нашае Цэнтральнае Рады аб яе дзейнасці. Рада створана, параўнаўча, ня так даўно - прайшло ўсяго паўгода ад пачатку яе стварэньня, - аднак і за гэты кароткі час Рада прарабіла даволі многа. Самаю важнаю галінаю працы Рады і самым вялікім яе дасягненьнем зьяўляецца, бязумоўна, стварэньне Краёвае Абароны. Краёвая Абарона зьяўляецца нашым нацыянальным войскам, а трэба адзначыць, што свайго нацыянальнага войска мы пры бальшавіцкай уладзе ня мелі. Войска - гэта нацыянальная сіла, на якую абапіраецца народ, і вось бальшавікі прыкідваліся прыяцелямі нашага народу, але гэта толькі было на словах. На справе-ж бальшавікі не давалі нашаму народу ніякай магчымасьці стварыць сваю нацыянальную ўзброеную сілу. Пры бальшавікох нават бальшавіцкая міліцыя і тая была не беларуская. У бальшавіцкай міліцыі камандны склад на дзевяноста працэнтаў быў не беларускі; усе каманды і справаздачнасьць вяліся не ў беларускай мове. А калі возьмем Чырвоную армію, дык там аб беларускай арміі і слухаць не хацелі. Яшчэ ў 1924-27 гадох бальшавікі гаварылі аб нейкай тэрытарыяльнай сыстэме, а пачынаючы з 1930 г., ніякіх гутарак аб тэрытарыяльнай сыстэме ўжо ня было. Пры наборы рэкрутаў у Чырвоную армію, нашую моладзь адпраўлялі з нашае бацькаўшчыны далёка ў Сыбір і на Ўрал. Там нашу моладзь русыфікавалі, там ёй убівалі ў галаву варожасьць, нялюбасьць да роднай мовы, да свайго краю і, дзякуючы гэтаму, нашая моладзь адпадала ад свайго краю і ад свайго народу.
Гэта гаворыць аб тым, што бальшавікі хацелі зьнішчыць наш народ і таму яны не давалі яму магчымасьці стварыць сваю армію. Бальшавікоў цікавіла міжнародная рэвалюцыя і, зразумела, што ім было не да Беларусі.
І калі мы зараз бачым, што Цэнтральная Рада адразу ўзялася за арганізацыю свае народнае беларускае арміі, на якую наш народ можа ў гэты гістарычны час абаперціся, дык гэта выклікае ў нас вялікую радасьць і здавальненьне. Такая дзейнасьць Цэнтральнае Рады адказвае інтарэсам нашага народу і таму я ўважаю, што Цэнтральная Рада зьяўляецца запраўды беларускаю народнаю ўладаю. (Воплескі).
Будзем разглядаць дзейнасьць Рады далей: кінем свой позірк на галіну асьветы. Калі прыняць пад увагу, што зараз вайсковы час, і ў галіне асьветы зроблена ня мала: ёсьць адна вышэйшая навучальная ўстанова, ёсьць цэлы шэраг сярэдніх і прафэсійных школаў.
Паважаныя дэлегаты! Канчаючы сваю прамову, я хачу і ад свайго імя і ад імя насельніцтва свайго раёну, у чым, як я думаю, і Вы са мною будзеце згодны, пажадаць Радзе і надалей посьпеху ў ейнай працы.
Няхай жыве Рада!
Няхай жыве Беларусь! (Воплескі).
Пасьля гаспадара Ясюка бярэ слова гаспадар Дзямідаў.
б) прамова палкоўніка М.Дзямідава
Паважаныя Дэлегаты!
Ня прыходзіцца гаварыць аб тым, што Цэнтральная Рада зьяўляецца вельмі паважнаю арганізацыяй у гісторыі нашага народу. Зьяўленьне Цэнтральнае Рады, як палітычна-арганізацыйнае сілы, адразу станоўча адбілася на ўсіх галінах нашага жыцьця. Я зьяўляюся настаўнікам і мушу тут сьцьвердзіць, што для жыцьця нашае школы Радаю зроблена ўжо вельмі многа. Самым важным і каштоўным мерапрыемствам Рады ў галіне школьнага жыцьця зьяўляецца тое, што школы будуць запраўды народныя, беларускія.
Пры ўсіх ранейшых уладах, якія былі ў Беларусі, мы ня мелі нацыянальных школаў. Я настаўнікам ужо больш 40 гадоў і скажу Вам, што ў ваўсіх ранейшых школах у Беларусі рабілася даволі дрэнная справа: у школах дзяцей вучылі чытаць і пісаць, зразумела, не па беларуску, але адначасова з гэтым у школах нашым дзецям убівалі ў галаву ня любасьць да свайго краю, а наадварот, нашую моладзь варожа настройвалі да свайго краю і да ўсяго беларускага. У гэтай галіне асабліва многа шкоднага зрабілі бальшавікі. Яны сваю русыфікатарскую і бальшавіцкую раскладальную працу прыкрывалі рознымі лёзунгамі аб міжнароднай рэвалюцыі і гэтым зацямнялі галовы маладым беларусам, адрывалі іх увагу ад патрэбаў нашага краю і нашага народу. Калі ў нас ёсьць выдатныя пісьменьнікі і выдатныя вучоныя, дык яны вучыліся або за граніцаю або выхоўваліся ў розных падпольных арганізацыях. Усё выдатнае, усё інтэлігэнтнае ў нашым народзе, усё паставілася супроць бальшавікоў, бо бальшавіцкая лінія ў галіне асьветы самая шкодная. Я ня буду спыняцца на розных дробязях бальшавіцкіх праграмаў, яны вельмі часта зьмяняліся, але ў адным яны былі заўсёды сталыя - гэта ў варожасьці да Беларусі і беларускага народу.
Зусім нешта іншае мы маем цяпер. Як толькі ўтварылася нашая Цэнтральная Рада, яна зараз-жа адмяніла латыніцу, яна пачала будаваць нацыянальны фундамант у нашых школах. Нашыя школы адразу набылі нацыянальны колер. Зараз у нас школы выхоўваюць ня ворагаў беларускага народу, а шчырых патрыётаў, якія гатовы аддаць усё жыцьцё за дабрабыт свайго краю і свайго народу. (Воплескі).
Такое магчымасьці і такога ўраду мы раней ня мелі. Мы зараз стаім на здаровым грунце. Трэба трымацца гэтага грунту і ўмацоўваць яго. Цэнтральная Рада праводзіць правільную лінію і мы павінны ўсімі сродкамі падтрымаць Раду.
У нас, зразумела, ёсьць і недахопы.
Асноўным недахопам зьяўляецца разбурэньне, якое зроблена вайною, толькі-ж у гэтым Цэнтральная Рада не вінаватая. У гэтым вінаватыя бальшавікі; яны нішчылі наш край на працягу доўгіх гадоў, яны і прывялі наш край да таго разбурэньня, якое мы зараз перажываем. Цэнтральная Рада ставіць сваёй мэтаю адбудову Беларусі, яна вядзе наш край да вольнага жыцьця. Яна ставіць сваёй мэтай вызваліць беларускі народ ад тых ланцугоў, якімі скавалі яго бальшавікі, а дзеля гэтага я прапаную выказаць давер Радзе і пажадаць лепшай творчай працы.
Няхай жыве Цэнтральная Рада!
Няхай жыве Беларусь! (Воплескі).
Заключнае слова ў дыскусіі бярэ прэзыдэнт Кангрэсу гасп. Кіпель.
в) прамова прэзыдэнта Кангрэсу гасп. Я.Кіпеля
Паважаныя Сябры Кангрэсу!
Ужо выказаліся два дэлегаты. Кожны з гэтых дэлегатаў імкнуўся давесьці мэтазгоднасьць існаваньня нашае Цэнтральнае Рады. Мяркуючы па тых воплесках, якімі адказвае Кангрэс на прапанову прамоўцаў аб падтрыманьні Рады, я ўважаю, што сярод дэлегатаў Кангрэсу пераважная большасьць людзей за тое, каб нашая Цэнтральная Рада існавала і далей, як Беларускі Нацыянальны Ўрад. З боку паасобных прадстаўнікоў Кангрэсу могуць быць закіды, што Цэнтральная Рада многа чаго не зрабіла, што яна яшчэ не пашырыла свайго ўплыву на ўсе галіны народнага жыцьця. Такія закіды могуць быць. Але, калі ўзяць пад увагу, што мы жывём у часе вайны, што ўся ўвага зварочваецца на вайну, а таксама, калі ўзяць пад увагу і тое, што Рада існуе ня так даўно, дык ня прыдзецца надта многа ўпікаць Раду. Памойму прыдзецца тады, усё-ж такі, больш хваліць яе. (Воплескі).
У галіне асьветы Рада зрабіла вельмі многа і прымае ўсе захады, каб зрабіць яшчэ больш, і калі часамі выходзіць ня так, як хацелася-б, дык вінавата гэтаму вайна і сталінскія банды. У галіне асьветы мы стаім далёка не на апошнім месцы ў параўнаньні з суседнімі народамі, ахопленымі вайною.
У галіне аховы здароўя ў нас таксама справа стаіць ня блага. У галіне паляпшэньня быту рабочага дасягнута многае - выдадзены закон аб забясьпечаньні на выпадак інваліднасьці і беспрацоўя. Робяцца захады аб урэгуляваньні зарплаты. Асноўным для нас на даным этапе зьяўляецца тое, каб бандытызм перастаў руйнаваць наш край. Гаспадар Прэзыдэнт гэта сабе належна ўсьведаміў і пачаў будаваць узброеную сілу. Гаспадара Прэзыдэнта Астроўскага ведае ўвесь край; лічу, што цяпер ня час займацца крытыкай, але час падтрымаць БЦР усім, хто любіць свой край. Гаспадар Прэзыдэнт сказаў, што доля Беларусі ў нашых руках. Я ўважаю, што гаспадара Прэзыдэнта трэба прасіць каб і надалей заставаўся Прэзыдэнтам. (Бурныя воплескі).
Апрабата дзейнасьці БЦР і выбары прэзыдэнта БЦР
Прэзыдэнт Кангрэсу аб'яўляе, што ў прэзыдыюм паступіла прапанова наступнага зьместу:
«Другі Ўсебеларускі Кангрэс сьцьвярджае, што з гэтага мамэнту Беларуская Цэнтральная Рада з Прэзыдэнтам Радаславам Астроўскім на чале зьяўляецца адзіным правамочным прадстаўніцтвам беларускага народу». (Бурныя воплескі).
Прэзыдэнт Кангрэсу ставіць гэтую прапанову на галасаваньне:
- Хто за гутую прапанову? Прашу падняць мандаты (Усе дэлегаты ўстаюць і падымаюць мандаты).
- Прашу апусьціць. Хто супроць?
- Супроць няма!
- Хто ўстрымаўся ад галасаваньня?
- Такіх няма!
- Прапанова прынята аднагалосна! (Доўгатрываючыя воплескі).
У гэты час дэлегат з Вільні Др. Франук Грышкевіч выгаласіў з месца: «Няхай жыве сучасны Прэзыдэнт Беларускай Цэнтральнай Рады і будучы дажывотны Прэзыдэнт Беларускай Народнай Рэспублікі - праф. Радаслаў Астроўскі!» (Дэлегаты адказваюць бурнаю авацыяй).
Цяпер пераходзім да наступнага пункту павесткі дня.
Выбары мандатнай камісіі і камісіі па апрацоўцы рэзалюцыяў
Прэзыдэнт Кангрэсу просіць падаваць кандыдатаў у мандатную камісію. Тры паданыя кандыдаты ў мандатную камісію адназгодна абраны: гасп. Сабалеўскі, праф. Жарскі і гасп. Дзямідовіч-Дзямідэцкі.
У камісію па выпрацоўцы рэзалюцыяў абраны:
а) Тулейка ад Баранавіч;
б) Случанін ад Слуцка;
в) Арсеньнева ад Менску;
г) Гінтаўт ад Глыбокага;
д) Орса ад Наваградка;
е) Арэхва ад Менску;
ж) Езавітаў ад беларусаў у Лацьвіі.
Па абраньні камісіяў Прэзыдэнт Кангрэсу агалошвае заяву аб прыняцьці прывітаньняў ад розных арганізацыяў. Кангрэс згаджаецца заслухаць прывітаньні. Прэзыдэнт Кангрэсу адчытвае надасланае пісьмо генеральнага Камісара генерала фон Готбэрга.
Прывітаньні
а) Прывітальнае пісьмо генеральнага камісара ген. фон Готбэрга і адказ на яго прэзыдэнта БЦР
«Другому Ўсебеларускаму Кангрэсу, на рукі прэзыдэнта БЦР прафэсара Р.Астроўскага.
Вітаю гэтым 2-гі Ўсебеларускі Кангрэс і веру, што беларускі народ рашуча, супольна з народам нямецкім будзе змагацца супроць бальшавіцкай небясьпекі за вызваленьне Эўропы і што ён узмоцніць і аддасьць для гэтае мэты ўсе свае сілы. Тады гэтае цяжкае змаганьне дасьць перамогу, каторая і беларускаму народу прынясе шчасьлівую будучыню. Фон Готбэрг, Генеральны камісар, СС Групэнфюрэр і Генерал-Лейтэнант. Менск, 27.6.44 г.»
На прывітальнае пісьмо нямецкага генерала фон Готбэрга, прэзыдэнт БЦР прапануе выслаць наступны адказ:
«Ад імя кангрэсу шчыра дзякую за прысланае прывітаньне. Адначасна я, як прэзыдэнт Беларускай Цэнтральнай Рады, складаю Вам падзяку за Вашае зразуменьне пры ўтварэньні Рады і дапамогу па скліканьню Кангрэсу.
Дасюлешняя дзейнасьць БЦР прынясла шмат карысьці беларускаму і нямецкаму народам, мабілізуючы беларускія нацыянальныя сілы для барацьбы супроць супольнага нашага ворага - бальшавізму.
Сёньня я вельмі цешуся з нагоды скліканьня Кангрэсу і глыбока перакананы, што прадстаўнікі ўсяго беларускага народу прызнаюць дзейнасьць БЦР адпаведнай ды яшчэ больш рашуча стануць па боку змагароў за вольную Эўропу, вядучы гэтае змаганьне датуль, пакуль ня будзе асягнена канчальная перамога.
Р.Астроўскі - Прэзыдэнт БЦР».
Тэкст пісьма аднагалосна Кангрэсам прыймаецца. Ад беларускага войска (Беларускае Краёвае Абароны) Кангрэс вітае капітан Чабатарэвіч.
б) Прывітаньне ад Беларускай Краёвай Абароны
Высокапаважаныя Грамадзяне, Сябры Ўсебеларускага Кангрэсу!
Ад імя ўсіх афіцэраў, падафіцэраў і стральцоў Беларускае Краёвае Абароны прыношу Вам сваё шчырае жаўнерскае прывітаньне.
Гэты дзень, калі ў прабегу апошніх трох дзясяткаў гадоў адбываецца ў сталіцы нашай Бацькаўшчыны Другі Гістарычны Кангрэс, напаўняе нас радасьцю. Сёньня ўвесь беларускі народ выяўляе праз вусны сваіх лепшых сыноў, тут у гэтай залі, сваю волю, выказвае свае нацыянальна-палітычныя правы і жаданьні.
Воля беларускага народу зьяўляецца для нас, беларускіх жаўнераў, сьвятой і нашым найвышэйшым абавязкам. Мы - там, дзе ўвесь беларускі народ, мы - там, дзе волю беларускага народу трэба ўзмоцніць са зброяй у руках, бо для нас зусім ясна, што перад намі стаіць адна толькі праблема - быць або ня быць.
Ужо амаль пяць гадоў, як ідзе жорсткае змаганьне за новую эпоху ў гісторыі чалавецтва. Кладуцца падваліны пад новы сьвет. На папелішчах і развалінах, на пралітай крыві, на касьцёх нашых бацькоў, на ахвярах бальшавіцкага тэрору і зьдзеку, на ахвярах польскага панаваньня над беларускім народам, на пралітай крыві ў змаганьні з бандытамі павінна паўстаць Вольная і Незалежная Беларусь.
Гэта наша апошняе слова!
Гэтым словам я жадаю Вам, Высокапаважаныя сябры Вялікага Кангрэсу, посьпеху ў працы для дабра нашага Беларускага Народу! (Воплескі).
Наступна быў прачытаны ліст ад Кэнігсбэрскага Аддзелу Беларускага Камітэту Самапомачы ў Нямеччыне з дня 22 чэрвеня 1944 г., прысланы на рукі Прэзыдэнта Р.Астроўскага для Ўсебеларускага Нацыянальнага Кангрэсу ў Менску.
в) Прывітаньне ад Кенігсбэрскага аддзелу БНС
«Мы, беларусы, працуючыя на фабрыках, варштатах і сялянскіх гаспадарках у Ўсходняй Прусіі, сябры Беларускага Камітэту Самапомачы, перасылаем сваё гарачае беларускае прывітаньне Ўсебеларускаму Нацыянальнаму Кангрэсу, з пажаданьнямі добрых вынікаў у яго працы для дабра Беларускага Народу і станоўкасьці імкненьня да вялікай мэты ў адказнасьці перад пакаленьнямі і гісторыяй.
Мы, знаходзячыся на чужыне, пільна сочым за працай над адбудовай беларускага нацыянальнага жыцьця і барацьбой за вольнасьць нашай Бацькаўшчыны. Мы ўпэўнены ў канчальную перамогу ў барацьбе.
Няхай жыве Ўсебеларускі Нацыянальны Кангрэс! Няхай жыве Прэзыдэнт Беларускай Цэнтральнай Рады прафэсар Радаслаў Астроўскі! Няхай жыве вольная і незалежная Беларусь!
Сябры Беларускага Камітэту Самапомачы».
Пасьля быў прачытаны зварот беларускіх жаўнераў Парадкавай Службы з усходняго фронту.
г) Прывітаньне ад жаўнераў парадкавай Службы ўсходняга фронту
«Другому Ўсебеларускаму Кангрэсу ў Менску, вельмі паважанаму Гаспадару Прэзыдэнту Прафэсару Радаславу Астроўскаму.
Жаўнеры Парадкавай Службы - першай беларускай збройнай арганізацыі прысылаюць з усходняга фронту Другому Ўсебеларускаму Кангрэсу гарачае прывітаньне і жадаюць Яму поўнага посьпеху ў ягонай працы над адбудовай Вольнай і Незалежнай Беларусі. Прыракаем Усебеларускаму Кангрэсу поўную салідарнасьць у ягонай дзейнасьці і пастановах. Прыракаем сваю зброю ня выпусьціць з рук, пакуль не застанецца ніводнага ворага на нашай беларускай зямлі. Жыве Беларусь! 26.6.1944. Жаўнеры і афіцэры Парадкавай Службы, Усходні Фронт».
Кангрэс пастанавіў даручыць гасп. Прэзыдэнту адказаць на прысланыя прывітаньні.
Пасьля ад Саюзу Беларускае Моладзі выступіў Міхаіл Ганько ў суправоджаньні др. Надзеі Абрамавай і 4 юнакоў і юначак.
д) Прывітаньне ад Саюзу Беларускай Моладзі
Высокапаважаны гасп. Прэзыдэнт! Высокапаважаныя сябры Беларускай Цэнтральнай Рады! Вельмі шаноўныя гаспадары дэлегаты!
Вялікая радасьць і шчасьце хвалююць сяньня, у дзень адчыненьня гэтага вялікага Ўсенароднага Сходу ўсе старыя і маладыя беларускія сэрцы. Беларусь чакае, што з гэтае трыбуны будзе выяўлена вялікае імкненьне нашага народу да волі, што будзе дадзены горды адказ на бальшавіцкія рабаўніцкія пляны.
Першы наш голас пратэсту супроць чужацкага зьдзеку і прыгнёту, узьняты Першым Усебеларускім Кангрэсам, у гэтых самых гістарычных мурох у 1917 г., быў крывава задушаны дзікімі бальшавіцкімі камісарамі. Але Беларускі Народ не паддаўся і ня згінуў і, вызваліўшыся з бальшавіцкіх путаў няволі, узяўся за адбудову свае вольнае Бацькаўшчыны і абарону яе ад новых спробаў паняволеньня.
Цяпер мы, беларусы, хочам ізноў перад тварам усяго сьвету заявіць, што не жадаем насіць на сваей шыі ланцугоў няволі, што хочам жыць вольна ў сваёй роднай хаце, на сваім родным загоне.
Ад імя Кіраўнічага Штабу і юначак і юнакоў Саюзу Беларускай Моладзі горача вітаю Вас, паважаныя гаспадары дэлегаты, і ад шчырага сэрца жадаю ўдала праводзіць і закончыць гэты гістарычны Кангрэс. Няхай ён распачнець новую эпоху слаўнай гісторыі Вольнай Беларусі! Беларуская моладзь ужо актыўна ўлілася ў шэрагі працаўнікоў і змагароў за волю і будучыню Беларусі. Ейныя моцныя рукі ўзяліся за лапату і меч, якія прынясуць вольнае жыцьцё Беларусі, а сьмерць ейным ворагам. Мы, моладзь, прысягаем перед Вамі, рэпрэзэнтантамі волі Беларускага Народу, што будзем з гонарам несьці сьцяг змаганьня за народную волю, што ніколі ня зганьбім і не здрадзім нашага нацыянальнагаі ідэалу.
Няхай жыве Другі Ўсебеларускі Кангрэс! Няхай жыве Беларуская Цэнтральная Рада і наш Прэзыдэнт праф. Радаслаў Астроўскі! Няхай жыве вольная Беларусь! (Воплескі).
Ад работнікаў, сялян і інтэлігэнцыі вітае гаспадарыня Савёнак.
е) Прывітаньне ад беларускіх сялянаў, работнікаў і інтэлігэнцыі
Глыбока-паважаныя Дэлегаты 2-га Ўсебеларускага Кангрэсу! Ад імя беларускага сялянства, работнікаў і інтэлігэнцыі я маю гонар прывітаць тут сяньня 2-гі Ўсебеларускі Кангрэс.
Беларускае сялянства і работнікі - гэта падваліны беларускага народу. Яны спадзяюцца ад Кангрэсу вырашэньня ўсіх спраў, якія так цесна зьвязаныя з іхным жыцьцём і працай. Беларускія сяляне і работнікі з вялікай радасьцю віталі акцыю, якая зьнесла бальшавіцкі калгасны прыгон сялянства і бессаромную эксплёатацыю работнікаў пад выглядам спаборніцтва і стаханаўшчыны. Беларускія сяляне і работнікі паказалі ўжо свой патрыятызм і сваю адданасьць беларускай справе, калі на заклік Прэзыдэнта Беларускай Цэнтральнай Рады пайшлі ў Краёвую Абарону, дзе, не шкадуючы крыві і жыцьця, ахвярна змагаюцца цяпер з ворагамі беларускага народу - бандытамі, якія рабуюць і паляць нашую краіну. Беларускае сялянства верыць, што Кангрэс вырашыць найважнейшае для яго пытаньне - пытаньне собскага куска зямлі, на якім ён мог-бы спакойна працаваць і прычыніцца гэтым ня толькі да адбудовы дабрабыту свайго і свае сям'і, але і да гаспадарскага, эканамічнага ўздыму свайго краю. Гэтаксама і беларускія работнікі, аддаючы свае сілы адбудове зруйнованае вайною прамысловасьці роднага краю хацелі-б мець, нарэшце, спакойны варштат працы, які-б забясьпечыў, хай сьціплае пакуль што, існаваньне ім самым і іхным сем'ям. Беларуская-ж інтэлігэнцыя, гэтая кроў ад крыві і косьць ад косьці беларускіх сялянаў і работнікаў, нашая ахвярная інтэлігэнцыя, якая ў найгоршыя часы не апускала рук, а мужна змагалася за шчасьце Радзімы і, якая перанесла столькі маральных і фізычных пакутаў ад нашых ворагаў - палякоў і бальшавікоў, - не жадае сяньня нічога больш, як толькі свабодна працаваць на карысьць свайго народу і свае дарагое Бацькаўшчыны - Беларусі.
Беларускія сяляне, работнікі і інтэлігэнцыя гатовыя аддаць усе свае сілы і веду для таго, каб Беларусь магла ўвайсьці вольнай, незалежнай, магутнай і шчаслівай, як раўнапраўны сябра, у дружную сям'ю вольных народаў і заняць сярод іх належнае ёй месца.
2-гі Ўсебеларускі Кангрэс жыве! (Доўгія воплескі).
ж) Прывітаньне ад Беларускага праваслаўнага духавенства Прамова архіяпіскапа Філафея
На 2-гім Усебеларускім Кангрэсе сярод прадстаўнікоў беларускага народу, сярод дэлегатаў маюцца і праваслаўныя духоўнікі. З пасярод прысутных сьвятароў найстарэйшым на кангрэсе зьяўляюся я. Дык дазвольце мне ад імя царквы, на чале якой стаіць Мітрапаліт Панцелейман, прывітаць 2-гі Ўсебеларускі Кангрэс.
Гаспадар Прэзыдэнт, дэлегаты і госьці!
У гэтых ваенных днёх, калі кладуцца падваліны лепшае будучыні, мы, духавенства Беларускай Праваслаўнай Царквы, цешымся, што ідзе небылая ў гісторыі праца па адбудове Бацькаўшчыны. Кідаючы вокам на гісторыю Беларусі, я цешуся, што сягоньня ў такіх цяжкіх хвілінах, адбываецца 2-гі Ўсебеларускі Кангрэс, што дні прыгнёту скончыліся і можна свабодна маліцца ў царкве, хоць праца і не зусім яшчэ добра наладжана. Хачу яшчэ сказаць, што цешуся з таго, што праваслаўная царква арганізуецца; (Воплескі) у верасьні 1942 году адбыўся Ўсебеларускі Праваслаўны Сабор у Менску, які папярэдзіў і адзначыў мамэнт паўстаньня Беларускай Цэнтральнай Рады. Я вітаю БЦР на чале з прэзыдэнтам праф. Астроўскім, як найвышэйшую нашу Ўладу пакліканую для рэпрэзэнтаваньня народу ў гэты цяжкі час і хачу прыпомніць пры гэтым, каб не забываліся таго, што апрача вонкавай Краёвай Абароны ёсьць яшчэ рэлігійна-маральныя ідэалы. У сувязі з гэтым трэба падумаць і аб адбудове рэлігійна-маральнага характару народу. Калі ідзе аб змаганьне з бальшавізмам, дык трэба ведаць, што хрысьціянская культура зьяўляецца найбольшым ворагам бальшавізму. У барацьбе за лепшую долю трэба вырабіць сьветапагляд праціўны бальшавізму - сьветапагляд хрысьціянскае культуры. (Моцныя, доўгатрываючыя воплескі).
Ад імя Царквы выражаю радасьць з такой падзеі ў нашай гісторыі, як Другі Ўсебеларускі Кангрэс. Прадстаўнікі царквы моляцца ў гэты мамэнт за тых, якім цяжка цяпер жывецца, за тых, што аплакваюць цяпер сваіх сыноў і братоў. Вам, Гаспадар Прэзыдэнт, жадаю здароўя, цярпеньня і сілаў стаяць на чале беларускага праваслаўнага народу. Няхай жыве БЦР на чале з Прэзыдэнтам! (Воплескі).
Наступна выступіў прэсьвіцер грамады Баптыстых - Дзекуць-Малей - з наступным словам:
з) Прывітаньне ад Эвангэл. Хрысьціянаў-Баптыстых
Вітаю Вас, гаспадар Прэзыдэнт, дэлегаты і госьці ад імя грамады Эвангэльскіх Хрысыцянаў-Баптыстых і выражаю сваю радасьць, што сягоньня мы маем магчымасьць сабрацца ў адпаведным будынку, бо да гэтага часу мы працавалі ў падпольлі. Я ня раз прасіў Бога, каб ён памог нам узяць свабоду. Успамінаючы адыйшоўшых ад нас, загінуўшых за Беларускі Народ: праф. др. Вацлава Іваноўскага, рэдактара Ўладыслава Казлоўскага ды інш., я прапаную ўшанаваць іх памяць. Я прашу Бога дапамагчы нашаму народу знайсьці Бога, бо толькі з такой дапамогай магчыма атрымаць волю. Нас баптыстых нямнога, яшчэ за цара мы былі прасьледваныя, цяпер у Беларусі мы жывём вольна.