Надышоў час, калі першы цёплы дождж хлынуў на зямлю, змыў плесневыя павуцінкі, што засталіся ад глыбокага снегу, і з сучкоў клёна, галіны з якога абрэзалі ў мінулую восень, закапалі слёзы. Раман зняў капялюш, нібы збіраўся пакланіцца каму, узышоў на масток, што перакінуўся цераз глыбокі яр у гарадскім парку, і спыніўся. Высокія дрэвы ў глыбіні яра, вершаліны якіх амаль дасягалі мастка, былі напалову ў вадзе. Там, між імі, на люстраной гладзі, плавала пара лебедзяў. Лебедзь большы за лябёдку. Ён раз-пораз ускідваў свае крылы і, нібы падхоплены ветрам або плынню, заходзіў да яе то збоку, то спераду, а яна выцягвала шыю і амаль лажыла яе на ваду, штосьці шаптала... Раман жмурыў вочы і толькі зрэдку падымаў чорныя вейкі і кідаў позірк на бліскучую плынь шырокага Сожа, воды якога залілі і гэты яр. Думкі-ўспаміны змянялі адна адну, і хаця навокал было зусім ціха, нават не чутно гулу машын праз тоўстую цагляную сценку, якой адгароджаны парк ад горада, Раману здавалася, што масток зыбаецца, грохае ад людскіх ног, бубняць і дыхаюць дошкі, як бубнелі і дыхалі многа год таму назад. Тады Раман глядзеў з гэтага мастка, і яр быў зусім непрывабны: брудная вада, пакрытая раскай, абламаныя дрэвы, на галінах якіх там-сям віселі бляшанкі з-пад замежных кансерваў, на абрывістым беразе валяліся клубкі ржавага дроту з павукамі-калючкамі.
Упершыню, радасны і шчаслівы, Раман ступіў на гэты, хаця і непрывабны, масток з дзяўчынай у сорак чацвертым, калі хлопцу было васемнаццаць гадоў. І вось праз колькі часу, калі ўжо пасівелі скроні, ён зноў прыехаў у горад над Сожам і, канечне ж, зайшоў у парк, каб прыгадаць тую далёкую, цяжкую, але па-свойму цудоўную пару. Тут, у гэтым горадзе, з'явілася ў яго першае каханне, тут і ажыло яно ў памяці. Раман журботна ўсміхнуўся, яшчэ раз глянуў на чысты яр і лебедзяў, надзеў капялюш і ўжо на хаду, неяк праз нос, прагудзеў мелодыю песні: «Ромашки спрятались, поникли лютики...» Потым глянуў на гадзіннік і заспяшаўся.
Адрас даўняга сябра Хведара Раман ведаў, але колькі гадоў не быў тут, столькі не меў і сувязі з ім. Хведараву жонку Раман таксама ведаў.
«А вось якая ў яго сям'я цяпер?.. - Раман задумаўся і спыніўся каля крамы. - Вазьму цукерак, хаця жонка за Хведара значна старэйшая, але ж могуць і малыя быць».
Раман паспрабаваў уявіць, хто адчыніць яму дзверы і ці пазнаюць яго. І вось нарэшце ён націснуў кнопку. Маўчанне... Праз хвіліну пазваніў яшчэ, прыслухаўся.
- Уваходзьце, - пачуўся з глыбіні кватэры голас.
Раман увайшоў у цёмны калідор і крыху разгубіўся, што ніхто не сустракае. «Здымаць плашч ці не?» - падумаў ён і на нейкі момант затрымаўся, а потым паціху пайшоў у пакой, нават не зняўшы капелюша. Там ён разгубіўся яшчэ больш: на тахце ляжала маладая жанчына, накрытая лёгкай капай.
Раман прывітаўся і запытаў:
- Скажыце, калі ласка, гэта кватэра Хведара Міхалкіна?
Жанчына нацягнула вышэй на грудзі капу і адказала:
- Ага.
- Так, значыць, я туды трапіў. А хто ж вы будзеце Хведару, калі не сакрэт? - вырвалася неяк раптам у Рамана.
- Яго жонка. - Яна ўважліва паглядзела на Рамана чорнымі вільготнымі вачамі. - А вы хто будзеце?
- Я прыйшоў электраправодку праверыць, - усміхнуўся Раман.
- Не-е, я з выгляду амаль усіх маладых мужчын ведаю ў сваім горадзе, сядайце.
- О, бачыце, а на мяне і ўвагі не звярнулі.
- Цяпер я здагадваюся, хто вы, - уважліва паглядзела на госця жанчына. - Вы з Менска - Раман Зімін, журналіст, так? Хведар паказваў мне вашу картачку і многа расказваў пра вас.
Раман адвёў позірк ад жанчыны і падумаў: «Магчыма, яна і не ведае, што ў Хведара была жонка. Хаця б не прагаварыцца».
- Дзе ж Хведар?
- Ён хутка прыйдзе з работы. Пачакайце ўжо. Вы ж былі неразлучнымі сябрамі.
- Ага, разам да дзяўчат хадзілі.
- У вас была тут дзяўчына, вельмі прыгожая...
Раман не зразумеў, запытальна ці сцвярджальна сказала жанчына. І ён адказаў на апошнія словы:
- І я некалі быў нішто сабе хлопец, гаварылі дзяўчаты.
- Так, яна вельмі прыгожая. Бывала, мы, дзяўчаты, і то з яе вачэй не зводзілі, калі яна з'яўлялася ў клубе або кінатэатры. Дык вы сябравалі з ёй? - запытала жанчына і зноў уважліва паглядзела на Рамана.
- Думаю, што вы маеце на ўвазе Галубку, як я некалі яе называў, бо яна ў мяне адзіная была, якую так моцна кахаў.
Хведарава жонка прызналася Раману, што яна на першым годзе сумеснага жыцця з мужам ледзь не разышлася з ім праз Галубку.
- Ідзём мы па вуліцы, - расказвала яна, - і раптам мой Хведар кідае мяне і бяжыць убок. Гляджу, а ён да той прыгажуні кінуўся, якой зайздросцілі мы, прывітаўся і пацалаваў руку. У мяне аж у вачах пацямнела. Ён мяне кліча да сябе, а я павярнулася і - дадому. Божа мой, як я тады перажывала, гледзячы ў люстэрка і параўноўваючы сябе з ёю. Я ледзь не праклінала сваіх бацькоў, чаму не нарадзілі мяне такой, як яна, прыгожай. Тады ж вырашыла, што з Хведарам жыць не буду. Няхай ідзе да гэтай каралевы прыгажосці. Як толькі ён вярнуўся дамоў, я яго гнала прэч ад сябе і плакала. Ён мяне ўсю ноч пераконваў, што гэта была ваша дзяўчына і што вы лепшы за яго. Я не верыла, і толькі калі ён назаўтра схадзіў да былых вашых гаспадароў, дзе вы жылі на кватэры, і прынёс адтуль фотакартку, на якой вы зняты з ёю разам, я крыху астыла, але ўсё роўна хацела вам пісаць пісьмо на рэдакцыю. Адгаварыла мяне адна знаёмая настаўніца, якая працуе разам з Галубкай-Надзяй. Яна паведаміла, што сапраўды Надзя некалі кахала сябра Хведара, а выйшла замуж за інжынера і ўжо даўно разышлася з ім. Пасля таго мы яе заўсёды бачылі адну. Такія паводзіны адзінокай жанчыны здзіўлялі нас і ўзвышалі яе ў нашых вачах.
Рыпнулі дзверы, і ў пакой увайшоў Хведар. Убачыўшы Рамана, кінуўся да яго, і сябры на хвіліну застылі ў абдымках.
- Марына, дык чаму ты не запрасіла госця распрануцца?
- Няхай прабачыць, у нас адразу завязалася такая цікавая размова, што я нават забылася.
- Канечне, пра Галубку. Ну, спадзяюся, цяпер ты канчаткова пераканалася, што не мне было важдацца з ёю?
- Што гэта ты пра мяне так... Знайшоў нейкага выключнага прыгажуна, - усміхнуўся Раман.
- Я заўсёды радаваўся, што такая зорка, як Галубка, кахала майго сябра. І цікава, як толькі мы з ёю сустракаліся дзе, з яе твару адразу ж знікала строгасць і яна кідалася да мяне. І хаця з сарамлівай асцярожнасцю, але заўсёды пыталася ў мяне, ці не чуў я, як жыве Раман. Аднойчы, прачытаўшы ў газеце твой верш, Надзя расчулілася і кажа мне: «Няўжо Раман шчаслівы? Такія людзі, як ён, звычайна не могуць быць шчаслівымі. Цяпер, калі я зразумела больш жыццё, зразумела глыбей і Рамана. Ён з чулай і тонкай душою, бескарыслівы і добры чалавек. Але, як кажуць педагогі, у яго вельмі рухавы характар. Яго гонар можна адным цёплым словам зняць і пакінуць каля сябе добрага чалавека. Але варта яго папракнуць чым-небудзь, як ён робіцца яшчэ больш ганарысты, недасягальны. Ой, як я яго ведаю».
- Здаецца, не так многа часу мінула, а якія мы ўсе сталі філосафы, - працягваў Раман. - Тады мы летуценнічалі, малявалі нейкія прыгожыя ўзоры жыцця. Але варта было ўступіць у сапраўднае жыццё, і ўсе гэтыя ўзоры расплыліся, расталі. А цяпер круціся, глядзі, які намаляваны ўзор узяць, каб захаваць яго навечна, каб ён не паплыў, не знік. Я памятаю моманты з тагачаснага жыцця, калі перад сабой бачыў толькі туман. Гэта было ў сорак чацвертым. Мы з табой атрымалі ўзнагароды і ішлі з партызанскага штаба злучэння. У нашых рэчавых мяшках былі нейкія амерыканскія рызманы, што атрымаў Беларускі штаб па ЮНРУ, па дзве бляшанкі тушонкі. Мы закончылі вайну, але на чым спыніцца, не ведалі. Ты быў надзвычай узнёслы і радасны. І я тады сказаў табе: «Можа, яшчэ пашкадуем, што міма нас праляцелі варожыя кулі». І сапраўды, у далейшым мне праз Надзю давялося пацвердзіць тую, тады так безгрунтоўна выказаную думку. Я ж так любіў яе, а што выйшла...
- Прызнацца, мне іншы раз было цяжка, але я пра смерць не думаў. Першы раз ажаніўся, ты ведаеш, не па любві, але жыў, і мне было някепска, - сказаў Хведар.
- Я не зайздросціў тваёй жаніцьбе і нават здзіўляўся. Хаця ты з усіх навучэнцаў рачнога тэхнікума вылучаўся. Насіў скураное паліто і быў падобны на бывалага капітана. Я думаў, што Маша не ведае пра тваю першую жонку, і асцерагаўся прагаварыцца. А дзе яна, твая першая жонка?
- Яна аказалася несумленным чалавекам. Працавала ж бухгалтарам у тэхнікуме. Я хадзіў у плаванне, яна недагледзела дзіця, і яно памерла, сама запіла, пачала гуляць. І, больш таго, залезла ў дзяржаўную касу, судзілі. Адсядзела і сюды не вярнулася.
- Гм, дык гэта тое, што атрымалася з твайго ружовага малюнка ў жыцці?
- Я думаю, што ўсе, хто ваяваў, сваё будучае сямейнае жыццё ўяўлялі ў ружовым святле. Вайна не кідала на распусту людзей, а крышталізавала, чысціла і вучыла ставіцца сур'ёзна да дзяўчыны. Я маю на ўвазе сапраўдных воінаў...
- Загаварыліся, а чалавек з дарогі, можа, паесці хоча, - заўважыла Маша.
- Ты ў мяне разумніца, правільна, правільна. Зараз збегаю ў краму.
- І я прайду з табой, - сказаў Раман.
- Ты лепш пасядзі.
- Не, пайду з табой. Крама жа ў гэтым доме.
Сябры выйшлі. Раман яшчэ на лесвічных прыступках выказаў сваё жаданне пабачыць Надзю.
- Што ж, можна! Яна яшчэ ў школе, і мы з крамы пазвонім.
У Рамана адразу ж ёкнула сэрца. Пра што ён будзе гаварыць з ёй пры сустрэчы? Але не, ён толькі паглядзіць ёй у вочы. Так яна сустрэне яго позірк, як калісьці, ці не? А можа, яна зусім не захоча сустрэцца з ім? Раман сціснуў зубы ў чаканні, пакуль Хведар набіраў нумар.
- Яна ёсць, пайшлі зваць да тэлефона, - Хведар падміргнуў сябру і ўсміхнуўся.
Раман захваляваўся яшчэ больш. Твар яго пабляднеў.
- Прывітанне, - пачаў гаварыць Хведар. - Ты які сон сніла сёння? А-а... Хочаш бачыць Рамана? Дык ён у мяне. У сем гадзін мы цябе сустрэнем на рагу Камсамольскай. Дык я не развітваюся. - Хведар паклаў трубку і зарагатаў. - Відаць, напалохаў я яе, аж заікацца пачала, але кажа, што хацела б бачыць яго. А мне хочацца толькі паназіраць за вашай сустрэчай. Ці будзеце вы такія шчаслівыя, - ужо ўвайшоўшы ў кватэру, сказаў Хведар.
- Ведаеш, толькі піць я не буду. Хачу бачыць усё цвярозымі вачамі.
Сябры доўга не заседжваліся за вячэрай.
Яшчэ не было і паловы сёмай, як Хведар з Раманам былі ўжо на Камсамольскай вуліцы. Яны паціху хадзілі ўзад-уперад, і Хведар раз-пораз ківаў галавой - усё вітаўся са знаёмымі. Раман людзей амаль не адрозніваў, усе яны былі для яго нейкія аднолькавыя. Ён быў перакананы толькі ў адным, што абавязкова здалёку па паходцы адразу ж пазнае Надзю.
- Як толькі мы сустрэнемся, я пайду, - неўзабаве сказаў Хведар.
- Чаго гэта так?
- Ведаеш, як кажуць, дзе двое, там трэці лішні, - усміхнуўся Хведар. - Вы кахалі адно аднаго, ну дык прызнаецеся ў гэтым яшчэ раз, - зноў засмяяўся ён.
- Як сабе хочаш.
Хведар хуценька павярнуў галаву і глянуў на Рамана. Ён хацеў улавіць момант, калі Раман заўважыць Надзю.
Раман неўзабаве збіўся з нагі, гучна пракаўтнуў сліну і ціха прамовіў:
- Ідзе, паходка не змянілася. Пастаў шклянку вады на галаву, не разальецца.
Сябры ішлі насустрач ціха, а Надзя спяшалася. Раман намагаўся ўсміхнуцца, але на твары была відаць разгубленасць. Дэманстратыўна глянуў на гадзіннік і гэтым нібы падкрэсліў, што ім надакучыла чакаць.
Надзя здалёку пачырванела, спынілася, прывіталася і папрасіла прабачэння за спазненне.
«Яна крыху распаўнела, яшчэ прыгажэйшая стала», - падумаў Раман. Нейкае імгненне ён глядзеў на яе фігуру, а потым іх вочы сустрэліся, і яна першая апусціла вейкі.
- Што ж, я сваю місію выканаў. А цяпер даруйце, спяшаюся, - прыветліва памахаў рукой Надзі і Раману Хведар.
...У рэстаране грымела музыка. Пад разгалістым фікусам у кутку быў незаняты стол. За яго і селі Раман з Надзяй. Яшчэ як толькі ўвайшла гэта пара, многа вачэй з-за столікаў накіравалася на іх. Раман падумаў, што гэта, мабыць, знаёмыя і таму яны праяўляюць такую цікаўнасць. Але Надзя чамусьці ішла, ні з кім не вітаючыся. Музыка зайграла танга. Мужчына, што сядзеў за сталом каля ўвахода на кухню, устаў і падышоў да Рамана.
- Можна? - паказваючы рукой на Надзю, спытаў ён.
- Калі ласка, - адказаў Раман.
- Прабачце, я не танцую, - адмоўна пакруціла галавой Надзя.
- Мне сказалі, што вы танцуеце.
- Дрэнна вас інфармавалі.
- Не, якраз сказаў чалавек, які добра ведае вас.
- Будзьце задаволены тым, што вы не ведаеце мяне, - са злосцю сказала Надзя.
Мужчына працягваў стаяць і хацеў яшчэ штосьці сказаць, але тут умяшаўся Раман:
- Грамадзянін, вам павінна быць зразумела ўсё: не прыставайце. Пашукайце сабе іншую партнёршу.
Той скоса глянуў на Рамана і прабасіў:
- О, зноў сустрэліся, - і, хістаючыся, пайшоў ад стала.
- У чым справа? Не разумею гэтых слоў: «О, зноў сустрэліся».
- Не разумееш, - усміхнулася Надзя. - Я тут ніколі не бываю. А мне перадавалі, што мой былы муж, Касяк, тут заўсёды мокне ў гарэлцы і ўсё сватаецца да афіцыянтак. Дык гэта яго пасланец падыходзіў, а Касяк вунь сядзіць.
- А-а, а я такі і звярнуў увагу на яго, калі ўвайшоў. Думаю, нейкі знаёмы чалавек сядзіць. Але такі стары і апушчаны стаў Касяк... - прыжмурыўшы вочы, глядзеў у той бок Раман.
- Мне рабілі папрокі, што гэта я давяла яго, хаця ўжо даўно пакінула і адмовілася ад аліментаў. У яго не душа, а адна жоўць. Яшчэ гады два назад неяк зайшоў да мяне, я тады толькі кватэру атрымала, і кажа: «Чаму не паведамляеш у Менск, дзе ж твой прыгажун, разумнік, золата?» Меў на ўвазе цябе. І вось нарэшце ўбачыў разам.
- Ну, як ты думаеш, шкадуе ён цябе?
- Не, ён мяне ніколі не шкадаваў. Я разумею тваё пытанне. Чалавек калі шкадуе, дык і кахае. У яго гэтага не было. Ён лічыў мяне сваёй уласнасцю. Чалавека нельга лічыць сваёй уласнасцю. Яму трэба было ўзяць маю душу, - ледзь усміхнулася Надзя. - Але гэтага не атрымалася...
Падышла афіцыянтка.
Раман падаў Надзі меню, каб заказала вячэру на свой густ, а сам не зводзіў з яе вачэй.
«Добра і тое, што я хоць жыву з ёй разам на зямлі, - думаў ён. - Нарадзіся я раней ці пазней - і мог бы не мець шчасця любавацца ёю».
- Заказала? А віна?
- Ну, гэта па тваёй лініі. А калі ты пачаў выпіваць?
- Быў перыяд, што лічыў сваё жыццё бязмэтным. Трыста!
Афіцыянтка пайшла і спынілася каля стала, за якім сядзеў Касяк з кампаніяй.
- А я ніколі не лічыла, што маё жыццё бязмэтнае... Скажы, ты, як і раней, любіш музыку?
- Музыка заўсёды ў мяне падвойвае адчуванне жыцця, ну, а з табою - патройвае. Ты, напэўна, забылася той верш, што я некалі прысвяціў табе.
Вчера я был в хорошем настроении,
А сегодня уж никто не узнает.
Я подошел к ней с внешним примирением,
Душу терзало танго - «Дождь идет».
Гэтае танга было спадарожнікам нашага юнацтва, спадарожнікам тых людзей, якія гартаваліся ў агні вайны, і яно было нам па душы. А цяпер дзікі рогат і свіст узбуджваюць многія юначыя душы. Думаю, што гэта музыка - часовая з'ява, як бы пераходны этап ад журботных «Цёмнай ночы», «Аганькоў», «Дарогі»... А потым усё зноў стане на сваё месца і будзе зноў добрая музыка з яе шырынёю, вясёлым, уласцівым сэрцу нашага чалавека рытмам. Давай вып'ем.
- Цікава паглядзець на цябе, які ты, калі вып'еш.
- У кампаніі добрых людзей амаль не мяняюся або раблюся яшчэ лепшым. А ў дрэнным асяроддзі нервы агаляюцца і рэагую на ўсё павышана.
Доўга яшчэ сядзелі за сталом Раман з Надзяй, а размова ўсё была амаль беспрадметнай. Адны ўспаміны. А на душах іх ляжаў нейкі цяжкі пласт, і ён доўгі час нічым не быў крануты. Яны, можа, яшчэ б пасядзелі крыху, але тут устаў Касяк і, напэўна, хацеў падысці да іх, ды ступіў крокі два і рухнуў пад стол. Яны абое не згаворваючыся ўсталі і пайшлі.
Вільготнае паветра цьмяна прабівалі вулічныя ліхтары. Голас Надзі на дварэ неяк адразу пазванчэў.
- Памятаеш, як мы хадзілі па гэтай вуліцы і тут былі адны руіны? - спытала Надзя.
- Чаму ж не? Добра помню.
- А я як успомню, дык аж трасе чамусьці. Хаця б больш ніколі-ніколі такое не паўтарылася.
Яна, відаць, думала, што дарэмна ўсё ж гаварыць пра свой душэўны стан. Ёй усе, хто яе ведаў, казалі, што яна мужная: пахавала бацьку, маці. Як было ні цяжка адной, завочна закончыла інстытут, здала экзамены ў аспірантуру. І заўсёды трымае сябе сур'ёзна і з пачуццём уласнай годнасці. А тут што здарылася? Як ні імкнецца быць мужнай, нічога не атрымліваецца. Адбудаваны горад, усё змянілася і навокал, і ў яе жыцці, а яна не можа саўладаць з сабой. Няўжо можа так здарыцца з чалавекам, каб нехта ўзяў яго, як некалі браў пад руку, і адразу вярнуў у юнацтва, зрабіў такім жа нявопытным, такім, што не хоча ісці і ў той жа час жадае быць разам, па-дзіцячаму не аналізуе, што скажа, зробіць? Яна сустракалася з рознымі людзьмі, адразу пазнавала абмежаванага, угадвала, з якой мэтай той або іншы падыходзіў да яе, давала яму адпаведны адказ. А ён, Раман, такі чалавек, што і паводзіны, і яго пытанні, і размова - усё падабаецца яе незалежнай, гордай душы. І вось цяпер крочыць з ім пад руку па цэнтральнай вуліцы горада, не хавае вачэй ад знаёмых. Можа, з'явілася якая-небудзь вялікая надзея, дык не, можа, перамагае яе ўнутраная культура - таксама не: яна адчувае сябе наіўнай семнаццацігадовай дзяўчынай. А можа, радасць звароту ў даўні, мінулы час? Таксама - не. Ён быў надзвычай цяжкі, вельмі складаны, як мала ў каго.
- Вось мы і прыйшлі, я тут жыву, - зайшла наперад Надзя і спынілася каля вялікага, у агнях, дома.
Яна ледзь узняла вочы і глядзела моўчкі на Рамана.
- Вельмі блізка ты жывеш ад цэнтра, а я хацеў бы, каб твая кватэра была дзе-небудзь у мікрараёне. Каб трэба было ісці доўга-доўга, аж да раніцы.
- Зойдзем да мяне, пабачыш, як я жыву.
- Зойдзем.
Са станцыі даляцеў доўгі паравозны гудок.
II
На беразе маўклівага заснежанага Сожа стаяў доўгі драўляны дом. У вячэрні час вокны яго не свяціліся з прычыны маскіроўкі. Старэйшыя называлі гэты дом сталовай, а моладзь - клубам воднікаў. А Раман з Хведарам называлі яго «Наш клуб». А як жа інакш - яны ж навучэнцы рачнога тэхнікума, тут харчаваліся, сюды прыходзілі на танцы. Асабліва ганарыўся сваім клубам Раман. Гэта быў адзіны ў горадзе клуб, а сталовых шмат. Некаторыя з іх былі намнога лепшыя, такія, напрыклад, як абкомаўская, міліцэйская. А ў водніцкай кармілі па картачках «Р-7». Харчы былі не з лепшых, але Раман не пажадаў хадзіць у міліцэйскую. Калі ён прыйшоў са шпіталя з ордэнам Чырвонага Сцяга на грудзях, яго запрашалі ў міліцыю, але ён катэгарычна адмовіўся. Ён з дзяцінства марыў стаць мараком. Праўда, ён не стаў ім, але ж мае прамое дачыненне да флоту. Як камсоргу тэхнікума ды каб і ордэн не вісеў на якой-небудзь старэнькай сарочцы, Раману аднаму з першых далі адрэз на флоцкі касцюм, шынель, і ён пашыў нават мічманку. І адзенне змяніла маладога партызана.
У той суботні вечар ён прыйшоў у клуб у новай форме. Зняў шынель, паклаў яго на спінку крэсла, што стаяла ля выцертай, некалі белай сценкі. Да Рамана падышоў Хведар. Ён быў у старой амерыканскай світцы, якая нагадвала аб'едзеную рыбіну. Яму яе далі ў штабе партызанскага злучэння.
- Не смейся. З мяне хапіла б адной - вось гэтай, - паказаў Раман на дзяўчыну, якая толькі што ўвайшла ў суправаджэнні лейтэнанта міліцыі.
- Дык з ім жа дзве, - заўважыў Хведар.
- Пачакай, пачакай, здымае паліто. Вунь, у блакітнай сукенцы... А фігура, точаная... Ну, каля яе і хлопец. На Байрана падобны, што ў хрэстаматыі.
- Ты лепшы.
- Кінь жарты.
- Вышэйшы, а ён амаль роўны з ёй.
- Не звяртай увагі, бо яна таксама разглядвае прысутных. Зайграе аркестр, і я іду да яе: была не была. А раптам не адмовіцца.
- Давай, давай, - падбадзёрваў Хведар.
Раман то ўпотай паглядаў на дзяўчыну, то на музыкантаў, якія перагортвалі нотныя сшыткі і падносілі трубы да губ. Імгненна мільганула думка: кінуцца да яе, як некалі да варожай чыгункі - у няведанні - будзе ўдача ці не.
З першым уздыхам мелодыі вальса «Амурскія хвалі» Раман ужо стаяў перад лейтэнантам, просячы дазволу на танец з яго дзяўчынай. Той разгублена кіўнуў галавой, і дзяўчына ў блакітнай сукенцы закружылася з Раманам у ярка асветленай зале. З хвіліну яны танцавалі адны, потым пачало ўтварацца кола, у большасці з дзявочых пар. Партнёры іх недзе сядзелі яшчэ ў сцюдзёных акопах Прыдняпроўя. Другая дзяўчына, што прыйшла з лейтэнантам, таксама пайшла танцаваць, але не з ім. Лейтэнант стаяў і прыкметна перажываў у чаканні сваёй дзяўчыны. Раман жа, наадварот, хацеў, каб танец не канчаўся. Ён спяшаўся, спяшаўся выбраць што-небудзь з разрозненых сваіх думак і хоць перакінуцца з дзяўчынай некалькімі словамі. Але танец падыходзіў к канцу, а ён яшчэ і слова не прамовіў.
І раптам Раман сказаў:
- Можна вас яшчэ хоць на адзін танец?
- Калі ласка, можна.
Музыка сціхла, Раман правёў дзяўчыну да лейтэнанта, падзякаваў, крута павярнуўся і пайшоў на другі бок залы, дзе стаяў Хведар.
- Так, я знарок пастаяў і прыгледзеўся да дзяўчыны, вы нечым падобны. І многія звярнулі на вас увагу.
- Гэта не на мяне, а на яе, Галубку.
Раман ва ўпор глядзеў на дзяўчыну, і іх позіркі сустрэліся. Яна першая апусціла вочы. Другая дзяўчына з вялікай цікаўнасцю глядзела на Рамана і, нахіляючыся да вуха сяброўкі, штосьці шаптала. Пераступаючы з нагі на нагу, неабыякава паглядаў на Рамана і лейтэнант.
- Ты сябе недаацэньваеш. За цябе цягнуць і... - Хведар вачыма паказаў на Раманавы ордэн і два медалі.
- Я не хачу, каб любілі ўзнагароды, а не мяне.
- Ну, усё роўна гэта мае значэнне, як ні кажы. Хто тут яшчэ ёсць такі? Вунь без нагі сядзіць з медалямі і той у акружэнні дзяўчат.
- Вайна закончыцца, і многа будзе хлапцоў з ордэнамі.
- Дык гэта, калі закончыцца.
- Я дамовіўся з Галубкай яшчэ на адзін танец, дык ты лепш скажы, цяпер ісці ці прапусціць адзін. Можа, няёмка, хлопец прыйшоў на танцы і будзе стаяць.
- Няхай з сяброўкай ідзе і танцуе.
Зноў ускалыхнулася лямпачка над аркестрам. Раман рашыў не танцаваць факстрот. Але што такое? І лейтэнант не запрашае Галубку. Яна пастаяла крыху, крадком глянула на Рамана і, напэўна, зразумеўшы, што ён не намераны запрашаць яе, узяла сяброўку, і лейтэнант застаўся адзін.
«У чым справа? - думаў Раман. - Можа, ён не танцуе, тады гэта лепш».
Воддаль ад Рамана Галубка смяялася, размаўляла з напарніцай, а пры набліжэнні да яго змаўкала і рабілася сур'ёзнай. Нейкія хвалі Раманавых пачуццяў пачалі нібы перадавацца дзяўчыне. А лейтэнант здаваўся цяпер не такой ужо сур'ёзнай перашкодай на яго шляху. А якая яна мілая.
Ужо дзве пары вачэй па-захопніцку ўлоўлівалі яе і вылучалі з гурту дзяўчат. Раман ужо адкрыта сачыў за Галубкай, а лейтэнант пабляднеў і з пагардай глядзеў на нечаканага саперніка. Зайгралі танга, Раман зноў кіўнуў галавой у бок лейтэнанта, просячы ўжо не дазволу, а прабачэння. Але той нібы адсек.
- Я не дазваляю, - сказаў ён тады, калі рука дзяўчыны ўжо была на плячы ў Рамана.
Дзяўчына крыва ўсміхнулася, пачырванела. Але невядома чаму. Ці што была пераканана ў згодзе свайго паклонніка і паспяшалася пакласці руку на плячо, ці ад сораму перад Раманам, які мог падумаць, што той мае над ёй вялікую ўладу.
- Ваш муж пакрыўдзіўся на вас, - раптам сказаў Раман і паглядзеў дзяўчыне ў вочы.
Яна ўсміхнулася:
- Які муж, проста знаёмы, - адкінуўшы галаву назад, глядзела зблізку на Рамана дзяўчына.
- Тады і я стану такім, - знайшоўся хлопец. - Раман.
- Надзя, - у адказ паціснула руку дзяўчына.
- А я думаў, буду вас называць іншым імем - Галубкай - і ніколі не даведаюся сапраўднага. Думаў, не скажаце, не пажадаеце...
- А я вас яшчэ раней ведала.
Раман спачатку падумаў, што дзяўчына хоча пажартаваць. І, як звычайна, асабліва ў маладых людзей, смелы жарт не можа ўжывацца з вялікім заляцаннем. Раптоўнае каханне робіць юнага чалавека нясмелым, скаваным у сваіх першых кроках. Раману здалося, што Надзя хутка пачне адкрыта смяяцца з яго. Маўляў, я ўжо такіх бачыла. І яму зрабілася ніякавата. Раман хацеў закончыць размову і таму з ледзь улоўнай крыўдай уздыхнуў і ціха сказаў:
- Гэта няпраўда. Адкуль вы маглі мяне ведаць?
Надзя зразумела, што Раман не паверыў ёй. Але ж яна не памыляецца, некалі ж бачыла яго.
- Вы былі ў нашым інстытуце? - запытала Надзя.
- У якім?
- У пед...
Раман здзіўлена паглядзеў на дзяўчыну і адказаў:
- На першым часе меркаваў паступіць у педінстытут, але мяне не прынялі. Я перад вайной закончыў толькі восем класаў, і мне ў інстытуце сказалі, што калі б прайшоў падрыхтоўчыя курсы, тады была б іншая размова. І я паступіў адразу на другі курс рачнога тэхнікума. Тым больш што флот - гэта мая даўняя мара.
- Чаму я запомніла вас, ды не толькі я, а яшчэ некаторыя нашы дзяўчаты? Павінна ў гэтым ваша шапка. Сапраўды, я не жартую, мы ўсе бегалі глядзець на вас. Нехта сказаў, што ў інстытут партызан паступае. А ў нас уяўленне было аб партызанах, што яны ўсе з бародамі, старыя.
- Ну і што, калі ўбачылі?
- Нічога, толькі здзівіла ваша шапка.
«Так, шапка...» - падумаў Раман. Ён, можа, і расказаў бы пра гісторыю з шапкай, але ці будзе дзяўчыне цікава, ды і танец ужо канчаўся. Шапка, што тады была на галаве Рамана, - падарунак былога салдата царскай арміі, які быў узнагароджаны двума Георгіеўскімі крыжамі. Пасля адной адчайнай аперацыі, у якой Раман адмарозіў вушы, бывалы салдат аддаў яму сваю шапку як узнагароду за мужнасць і адвагу. Цяпер Раман не насіў тую шапку, бо яна сапраўды вылучала яго з усіх вайсковых і цывільных людзей.
Але Надзя не прызналася, што не так шапка, як вочы маладога партызана тады запалі ёй у памяць.
- А мы думалі, куды вы тады зніклі з нашага інстытута? - калі сціхла музыка, сказала Надзя.
- Хто гэта мы?
- Дзяўчаты.
- Добра, я яшчэ буду з вамі танцаваць? - паблізу лейтэнанта прашаптаў Надзі Раман.
Дзяўчына сцвярджальна кіўнула галавой. Лейтэнант, напэўна, зразумеў, што ў гэты вечар ён можа быць толькі сведкам, як яго дзяўчына захоплена ў палон гэтым чарнявым, сінявокім хлопцам. Якая сутычка адбылася паміж імі, Раман не бачыў. А калі вярнуўся на сваё месца і глянуў на лейтэнанта, то заўважыў, што той ужо апранае шынель. Надзя стаяла крыху разгубленая, а яе сяброўка нешта гаварыла лейтэнанту і ўтрымлівала яго за руку. Ён вырваў руку і шпарка пайшоў да дзвярэй. Надзя глянула на Рамана, а потым, відаць, са злосцю шмарганула за рукаў сяброўку, якая працягвала глядзець услед лейтэнанту.
Да Рамана падышоў Хведар.
- Кажаш, адшыў? - усміхнуўся ён.
- А ты бачыў?
- Ты толькі адышоў, ён нешта сказаў ёй, а яна ў адказ. І той - ходу.
- Добра, добра атрымалася. Але, напэўна, яна перажывае, штосьці задумалася, глядзіць уніз. А калі падысці да яе?
- Не трэба. Ужо амаль усе звярнулі на гэта ўвагу.
- Ну і што, я не хачу, каб яна і хвіліну думала пра яго ці як адной дадому зайсці.
- Атрымаецца, што ты смелы стаў, як той пайшоў.
- Усё роўна я пасля гэтага танца буду каля яе.
- Гэта іншая справа.
Раман так і зрабіў. Ён ужо не пакідаў Надзю ні на хвілінку. Каля іх стаяла і Вера - старэйшая сястра Надзі. Сястра паводзіла сябе з Раманам больш смела. Яна адразу ж зрабіла яму папрок, што ён пакрыўдзіў іхняга маладога чалавека.
- Асабіста я да яго ніякіх прэтэнзій не меў. А чаму ж вы з ім не танцавалі?
- Ён не танцуе.
- Тады не трэба было ісці на вечар танцаў.
- Другі раз не пойдзе.
- Гэта мяне не цікавіць. А вы прыйдзеце?
- Таксама не, - адказала Вера і хітра паглядзела на Рамана, чакаючы, што ён адкажа.
- Дарэмна, лепшага аркестра ў горадзе няма, як у нас... і клуба.
- А чаму вы да нас не прыходзіце? - не пакідала выпытваць Вера.
- Куды гэта - да вас?
- У педінстытут.
- Дык і вы там вучыцеся?
- Там. Я таксама вас бачыла, калі ішоў набор.
- Можа, не мяне, а шапку, як і Надзя? - усміхнуўся Раман.
- А ты сказала? - звярнулася Вера да сястры.
- Ага.
- Няпраўда, Надзя заўважыла тады не толькі вашу шапку, а і вас.
- Ну, як табе... - пачырванела Надзя.
- Я веру, веру, што шапку, але задаволены, што вы пазналі мяне і без яе. А вы, Надзя, таксама не прыйдзеце больш сюды?
- Ды вы не слухайце, што яна кажа. Мяне ніхто не абмяжоўвае, куды захачу, туды і пайду.
- А што гэта вам, Вера, тут не падабаецца?
Да дзяўчат падышла яшчэ адна маладая асоба, і Вера адразу ж пазнаёміла яе з Раманам і паведаміла, што Зоя - яе аднакашніца і даўняя сяброўка.
Зоі было за дваццаць, яна яшчэ да вайны закончыла першы курс інстытута. Дзяўчына была прыгожая і, як Вера, смелая і незалежная. Зоя адразу павяла бойкую размову з хлопцам. Надзя крыху адступілася ўбок і адчула сябе нібы лішняй. Раман гэта заўважыў, але не ведаў, як спыніць размову з Зояй. Выручыў Хведар. Ён таксама падышоў да свайго сябра. Раман адразу ж пазнаёміў яго з дзяўчатамі. Вера з Зояй лічылі сябе старшакурсніцамі. І сапраўды - вышэй другога курса ў той час у інстытутах горада студэнтаў не было.
З Хведара яны пачалі адразу кпіць, што ён не ведае, што такое скерца. Кідаліся словамі з музычнай тэрміналогіі і смяяліся. Раману гэта не спадабалася, і ён ціха сказаў Надзі, што кожны дурань можа задаць столькі пытанняў, што на іх не адкажуць і сто разумных.
- Не звяртайце ўвагі, - ціха сказала Надзя.
- Не, я ўсё ж запытаю ў іх. Скажыце, дзяўчаты, а што такое МЗД?
- Ага, мужчына, такі як Скерца, - заўважыў Раман. - Міна запаволенага дзеяння. Бачыце - і вы не ўсё ведаеце.
Надзі напэўна спадабалася, што Раман заступіўся за сябра. Дзяўчаты замоўклі, а яна смяялася і паўтарала: «мужчына, мужчына».
Раптам знадворку данёсся роў сірэн, і ўсе хуценька кінуліся да сваіх паліто.
Хтосьці крыкнуў:
- Без панікі! Справа ад клуба ў падвале разбуранага дома бамбасховішча!
Раман паводзіў сябе спакойна, дапамог дзяўчатам апрануць паліто.
- А вы ведаеце, дзе бамбасховішча? - звярнулася Вера да Рамана.
- Ведаю.
- Дык вы, калі ласка, правядзіце нас.
- Абавязкова.
Раман накінуў на плечы шынель і пайшоў услед за дзяўчатамі да выхаду. На дварэ было светла. Гэта фашысцкія самалёты развесілі ракеты. Загрукаталі зенітныя гарматы, захадзілі па хмарах промні пражэктараў. Недзе каля моста, што злучаў два берагі Сожа, пачалі рвацца бомбы. Раман схапіў за рукі дзяўчат, і яны кінуліся па крутых прыступках у падвал. Там было цёмна, пахла плесенню. Маладыя людзі прабраліся ад увахода да халоднай цаглянай сцяны. Раман адпусціў Верыну руку, а Надзіну сціснуў, прыхіліўся да яе пляча.
Ух-ух-ух! - страсянуліся сцены сховішча - недзе зусім блізка разарвалася бомба.
- Табе страшна? - прашаптаў Раман.
- Ага, - адказала Надзя.
Ён узяў Надзіну руку, паднёс да сваіх губ і пацалаваў. Гэта атрымалася неяк само па сабе.
Хутка збліжае людзей небяспека. Раман раней і ў думках не дапускаў, што ён з першага знаёмства з дзяўчынай зможа так сябе паводзіць.
Надзя не вызваляла сваёй рукі ўжо з дзвюх Раманавых. Яна хоць і не бачыла добра хлопца, але адчувала перад сабой яго як абаронцу. У час бамбёжак або артылерыйскага абстрэлу яна заўсёды хавалася за маці, дрыжала, нават плакала. А цяпер перад ёй была нібы сапраўдная ахоўная браня. А навокал вухалі бомбы, грукаталі гарматы. Ёй нават хацелася бліжэй прытуліцца да Раманавых грудзей, але нешта не дазваляла зрабіць гэтага.
- Вы, можа, шкадуеце, што не пайшлі дадому разам з лейтэнантам? - ціха запытаў Раман.
- Не, я толькі шкадую, што мы не ў нашым бамбасховішчы, там маці.
- А са мной вам горш?
- Каб і вы там былі.
Раман зноў прыціснуў Надзіну руку да сваіх вуснаў.
Выбухі сціхлі.
Хтосьці ў цемры сказаў:
- Дзякуй Богу, пранесла...
Зарава калыхалася ў снегавых хмарах рэдкай чырванню. Штосьці гарэла каля моста. Дзяўчаты, што жылі ў тым баку горада, глуха ўскрыквалі і хуценька знікалі ў цемры. Раман выйшаў следам за Надзяй і Верай. Вера прапанавала спыніцца і пачакаць Зою.
- О, глядзіце, мы тут яе чакаем, а яна там з Хведарам ніяк не расстанецца, - не прамінула папракнуць сяброўку Вера, калі тая падышла з хлопцам.
- Я якраз выйшла адна, але вас шукала і з Хведарам сустрэлася, - апраўдвалася Зоя.
- Няпраўда, няпраўда, так, Хведар? - сказаў Раман.
- Так, так.
- Дык правядзём дзяўчат, - прапанаваў Раман сябру.
- Пойдзем хутчэй, а то маці будзе хвалявацца, - сказала Надзя.
Раман узяў Надзю пад руку, і яны пайшлі папераду.
- Ваша маці, напэўна, таксама недзе за вас хвалюецца, - павярнулася Надзя да Рамана.
- Мая маці хвалюецца, але ўжо не так. Раней вельмі хвалявалася, калі я, як кажуць, ішоў прама немцу ў зубы.
- І яна пра гэта ведала?
- Ведала.
- Ох, гэтым мамам, колькі ім даводзіцца перажыць...
Сыпаў мяккі сняжок, у горадзе было ціха. Зарава з небасхілу хутка знікла, і Раману было лёгка на душы. Здавалася, усе мары яго павінны здзейсніцца.
Пасля шпіталя ён марыў вучыцца і вось вучыцца. Жадаў сустрэцца з любай дзяўчынай. А якая яна будзе, яшчэ не ўяўляў. Быў перакананы, што сустрэне толькі бландзінку, і ўжо добра ўяўляў сабе яе валасы, якія звісаюць пышным хмелем на плечы, пабліскваюць, нібы аўсяная салома на сонцы. А вочы... Ён бачыў такія ў адной сялянскай дзяўчыны, і яму здалося, што яны - з самага яснага блакіту. Цяпер такія ж вочы побач з ім. Ну, валасы, праўда, крыху не такія, як колісь уяўлялася, але хто ведае, можа, ён і хацеў бы раней уявіць іменна такія, ды не мог. Надзіны валасы пахнуць суніцамі, якія збіраў Раман на сонечнай паляне, нават больш: яны ўвабралі ў сябе водар той паляны, на якой ён адпачываў, калі ўзарвалі варожы бронецягнік. Яны ішлі, і Раман расказаў Надзі пра свайго сябра, таксама падрыўніка, як той закахаўся ў дзяўчыну, а потым загінуў у баі.
- Яна перажывала? - запыталася Надзя.
- Не ведаю. Мне здаецца, што толькі ён яе кахаў. А яна... Спыніліся аднойчы ў вёсцы. Якраз была вечарынка. Зайшлі і мы туды. Яны пазнаёміліся. Майго сябра Мішам звалі, а дзяўчыну Раяй. Ён з ёй танцаваў увесь вечар. Быў бязмерна шчаслівы. А яна танцавала без асаблівай ахвоты, проста не хацела хлопца пакрыўдзіць, тым больш партызана. Збоку гэта было вельмі прыкметна. І вось закончыліся танцы. Мы падбухторылі Мішу, каб ён праводзіў дзяўчыну дадому. Усе маладыя, самі яшчэ ні разу не хадзілі з дзяўчатамі пад ручку, цікава было паназіраць за хлопцам. І вось ён выйшаў на вуліцу і пакрочыў следам за ёй. Дагнаў, узяў яе за руку. А тая: «Што табе трэба?» Хлопец разгубіўся, стаў і не выпускае рукі. Яна зноў паўтарае тое самае. Тады ён, бядак, гаворыць: «Дай закурыць!» Ну, мы і паехалі са смеху. Рая схапіла яго шапку ды - пад плот. Міша нагнуўся падняць, а дзяўчына бягом ад яго. Як потым мы даведаліся, просьба закурыць была ў некаторай ступені апраўданай. Яе маці, калі ў сорак першым адступілі нашы байцы, на агародзе знайшла дзве скрынкі махоркі і захавала. Калі хто з курцоў дапамагаў жанчыне па гаспадарцы, яна плаціла махоркай. Міша раней чуў, што і Рая частавала некалі партызан. Вось і прыйшло яму ў галаву папрасіць закурыць. Наш смех, вядома, збянтэжыў дзяўчыну. А Міша страшэнна пакутаваў. Шкада хлопца. Можа б, ён цяпер смяяўся сам з сябе. А можа, гэта так трэба чалавеку, каб хоць у кароткім жыцці, а ведаць, што гэта такое - каханне.