Аляксандар ГараД'яблава мораФантастычная аповесць
Сыну
1
З расстаўленых уздоўж сцен на невысокіх жалезных століках прыбораў і апаратаў далятаў тонкі пісклівы спеў. Час ад часу ён заціхаў, збіваўся на слабое шыпенне, якое чаргавалася з рэжучым слых нягучным металічным лязгам і патрэскваннем. Чырвоныя, сінія, жоўтыя, блакітныя агеньчыкі, што мігцелі на шкалах апаратаў, тут жа згасалі, у паўзмроку здаваліся далёкімі зорнымі збіркамі і туманнасцямі.
Пасярод рубкі знаходзіўся доўгі выгнуты пульт, у цэнтры якога свяціўся шырокі экран. Каля яго ў мяккім крэсле-круцёлцы сядзела хударлявая светлавалосая дзяўчына. Нязыркае ружовае святло, якое праменіла з устаноўленай непадалёк лямпы, рабіла старэйшым і больш суровым юны твар з шырокімі густымі брывамі і крыху кірпатым носікам. Уважліва ўзіраючыся ў лічбы, што хутка змяняліся на экране, дзяўчына час ад часу штосьці запісвала ў журнал, які ляжаў перад ёй.
Але вось спеў паслабеў, перайшоў у ціхі аднатонны гук. Мігценне агеньчыкаў зрабілася амаль нябачнае. На экране на імгненне з'явілася яркая чырвона-блакітная табліца са сплеценых у сеткаватыя карункі тонкіх звілістых ліній і тут жа знікла. Матавае люстэрка пацямнела і, асляпляльна ўспыхнуўшы, патухла.
З палёгкай уздыхнуўшы, дзяўчына загарнула журнал і, заламаўшы тонкія рукі, адкінулася ў крэсла.
Ззаду пачуліся прыглушаныя крокі. У адчыненых дзвярах з'явілася невыразна акрэсленая постаць, якая амаль злівалася з паўзмрокам. Успыхнула залацістае святло, пачуўся цвёрды мужчынскі бас:
- Лепш успрымаецца ў змроку?
Дзяўчына павярнула галаву, вялікія вочы зірнулі на мужчыну з цяплом і пяшчотай:
- Гэта вы, Сярожа.
- Як бачыце. Вось зайшоў крыху развесяліць вас. Спадзяюся, не прагоніце? - павярнуўшыся, весела прамовіў малады русавалосы чалавек у сінім камбінезоне.
- Калі не будзеце толькі, як учора, дзёрзка размаўляць са мной, тады не, - усміхнулася дзяўчына.
- А хіба я ўчора?..
- І абяцайце не спрачацца са мною, - перабіўшы яго, хітравата кінула дзяўчына.
- Згода-згода, - развёў малады чалавек рукі. - Нават даю чэснае слова.
Хаваючы ўсмешку, малады чалавек за тры імклівыя крокі дасягнуў экрана.
- Што ў нас з паказчыкамі? Бязветрана?
- Пакуль поўнасцю, - ціха адказала дзяўчына, працягваючы журнал. - Можа, калі ў само мора ўвойдзем? - дадала яна з надзеяй у голасе.
- Ужо ўвайшлі, - чытаючы зробленыя ў журнале запісы, коратка кінуў малады чалавек.
- Як, даўно? - страпянулася дзяўчына.
- Хвілін пяць таму, - малады чалавек загарнуў журнал. - Вось я і зайшоў па вас, каб вы на свае вочы пабачылі тое таямнічае воднае люстэрка, на якім нам давядзецца працаваць цэлы месяц. Таму прашу, - паказаў ён рукою на дзверы.
Выйшаўшы з рубкі, дзяўчына і малады чалавек падняліся на палубу. Было ціха і душна. Зусім чорнае, усыпанае зоркамі неба злівалася з сінявата-чорным морам. Невялічкі карабель, які няспешна, нібы без усялякай ахвоты, рассякаў водную прастору, здаваўся малюсенькай пясчынкаю ў гэтым цёмным акіяне.
Дзяўчына і малады чалавек спусціліся на ніжнюю палубу і былі здзіўлены. Паверхня мора ляжала перад імі нерухомая, нібы заварожаная сажалка: ні хвалі, ні руху, ні ўсплёску. Вада за бортам была зусім цёмная, як нафта.
- Вось яно, знакамітае Д'яблава мора, - зрабіў малады чалавек шырокі жэст рукой, нібы апісваючы казачную і нечым страшную прыгажосць люстранай паверхні. - Мора, якое па сваёй загадкавасці і таямнічасці не ўступае Бермудскаму трохкутніку. Уявіце толькі: сотні караблёў, якія бясследна зніклі ў зусім ціхае і бясхмарнае надвор'е, дзесяткі самалётаў, шмат іншых не менш загадкавых здарэнняў... І ўсё гэта ў адносна невялікім раёне паміж Ганконгам, Філіпінамі і Тайванем. Колькі вучоных мужоў і проста энтузіястаў-шукальнікаў спрабавалі зразумець і раскрыць гэту з'яву, але... Мора пакуль упарта ахоўвае сваю таямніцу. Дык вось, нас чакае зусім няпростая работа.
- Вы спадзеяцеся, - нягучна спытала дзяўчына, - што мы ўсё ж здолеем?
- Непазнавальных ісцін няма, ёсць пакуль непазнаныя, - перабіў яе малады чалавек. - Так казалі некалі грэкі. Яны лічылі, што для чалавека, інакш кажучы, для нас з вамі, няма нічога непадуладнага і немагчымага. І ў гэта трэба верыць! Калісьці пытанне аб паходжанні свету вырашалася проста: Гасподзь Бог папрацаваў цэлы тыдзень і стварыў усё, што трэба, і нават нямала лішняга. Апошняе, зрэшты, адносяць на кошт яго антыпода. Памятаеце, у старажытных міфалогіях Зямля - плоская, як аладка, - знаходзілася на спінах трох кітоў ці трох сланоў. Але нечакана высветлілася, што яна зусім не плоская, а круглая, як гарбуз. І тут адразу ўзнікла пытанне: «А чаму мы не валімся ад покату нашай планеты?» Каб растлумачыць гэта, Ньютану давялося даволі доўга прасядзець пад яблыняй у чаканні, калі на галаву яму зваліцца яблык, а разам з ім і тэорыя прыцягнення. У выніку такіх дзеянняў вялікага ангельца, а таксама яго папярэднікаў з іншых краін гісторыя светабудовы моцна заблыталася. Давялося ў кампанію да нашай планеты запісваць вялікую колькасць такіх жа «калабкоў» і запускаць увесь гэты карагод вакол Сонца. Але і гэта яшчэ не ўсё. Не задаволіўшыся, - малады чалавек гаварыў пераканана і ўпэўнена, - прытчай аб божым стварэнні свету, неўтаймоўнае чалавецтва пачало ствараць уласныя тэорыі стварэння Сусвету. І, як вы ведаеце, даствараліся... да тэорыі сусветнай катастрофы! Дзякуючы творам Эйнштэйна, Максвела і іншых вучоных мужоў, сутнасць справы на сённяшні дзень так заблыталася, што для яе тлумачэння патрэбны ўжо дзесяткі і сотні тоўстых і тонкіх прац. Сёння мы ўжо дапускаем, што акаляючы нас свет можа не ўкладвацца толькі ў тыя вымярэнні, якія ўспрымаюцца нашымі пачуццямі - даўжыню, шырыню, вышыню і час, а мае куды больш шырокія прасторавымяральныя рамкі. Усё гэта вядзе нас да высноў, якія сягаюць вельмі далёка. І, магчыма, менавіта нам з вамі, Вераніка, - малады чалавек упершыню назваў імя дзяўчыны, - пашанцуе ўстанавіць ці, наадварот, абвергнуць апошняе. І калі нас не падвядзе наш прыбор і нашы меркаванні пацвердзяцца, то мы зможам разгадаць загадку не толькі гэтага мора, але і лагічна растлумачыць, адкуль бяруцца ў нашым свеце НЛА і іншыя дзіўныя аб'екты, на якія мы так доўга не зважалі.
- Вы верыце ў існаванне суседніх з намі сусветаў? - запытальна зірнула на маладога чалавека дзяўчына. - Але ж аб іх мы пакуль нічога не ведаем.
- Так, не ведаем, - з запалам адказаў суразмоўнік. - І не дазнаемся ніколі, калі будзем адмахвацца ад усяго незразумелага нам і цяжка ўяўнага па прынцыпе: «Гэтага не можа быць, таму што не можа быць ніколі!» Успомніце, спачатку пустой выдумкай навука лічыла наяўнасць міражоў. Але, у рэшце рэшт, іх вывучэнне прывяло да адкрыцця новых аптычных уласцівасцей атмасферы. А шаравыя маланкі! Памятаеце, доўгі час ніхто не верыў у іх існаванне. Цяпер жа мы зусім сур'ёзна гаворым аб магчымасці іх стварэння штучным шляхам. А цяпер уявіце, што раптам заўтра мы атрымаем пацвярджэнне шматмернасці нашага Сусвету, якія магчымасці адкрыюцца перад намі, які пераварот адбудзецца ў прыродазнаўстве! А магчымасць яе існавання напрамую выцякае з эйнштэйнаўскай тэорыі адноснасці. З яе дапамогай мы зазірнём у іншыя старонкі кнігі Прыроды. І што могуць уяўляць сабой гэтыя сусветы, мы пакуль не ў сілах нават уявіць. Вось дзе сапраўды не будзе межаў пазнанню!
Дзяўчына зірнула на свайго суразмоўніка з зачараваннем.
Малады чалавек жа заканчваў думку:
- Але ўсё гэта можа адбыцца толькі тады, калі нашы прадбачанні збудуцца. І чалавецтва навучыцца не толькі ўлоўліваць, але і кіраваць гравітацыяй. Але даволі, здаецца, мы крыху загаварыліся, - зірнуў ён на гадзіннік. - Ужо трэцяя гадзіна. А заўтра нас чакае няпростая работа. Ды і на дзівацтвы наша мора багатае. Так што пара адпачываць.
Апошні раз кінуўшы позірк на мора, малады чалавек і дзяўчына пайшлі да кают, зусім не надаўшы значэння ледзь прыкметнаму светла-блакітнаму свячэнню, што прабівалася з глыбіні мора...
2
З паведамлення Беларускага інфармацыйнага агенцтва ад
4 сакавіка 203... года:
«Навукова-даследчы карабель «Гравітон», які вёў даследчыя работы ў акваторыі Філіпін, не выйшаў на запланаваную радыёсувязь...»
Ідучы па парку Багдановіча, Сушкевіч раз-пораз спыняўся, набіраў у лёгкія больш паветра, уважліва разглядаў магутныя чорныя дрэвы. Сёлета ў Менску зіма адступіла надзвычай рана. І хоць навокал яшчэ пабліскваў сваёй няпэўнай унутранай сінізной снег, а паветра было студзёнае і блакітнае, ужо даносіўся ўласцівы вясне моцны пах дубовай і бярозавай прэласці і ўсміхалася сваёй хітраватай усмешкай бесклапотнае сакавіцкае сонейка.
Сямён любіў вясну: у гэтую пару з зямлі прабівалася першая ярка-зялёная трава, і здавалася, усё жывое прачынаецца пасля доўгага зімовага сну. Але трава звычайна прабівалася ў канцы красавіка, а цяпер толькі пачынаўся сакавік. Сушкевіч вырашыў прайсціся па парку, хоць мог спусціцца ў метро і за лічаныя хвіліны даехаць да кібернетычнага інстытута, куды яму край было неабходна. Ён спадзяваўся, што свежае паветра і веснавыя фарбы дапамогуць яму хоць крыху пазбавіцца ад змрочных думак, якія ўжо другі дзень апаноўвалі яго.
Сямён не быў карэнным менчуком, ён нарадзіўся ў Берасці. Але калі яму споўнілася сем гадоў, яго бацькі, вучоныя-біёлагі, атрымалі запрашэнне з Акадэміі навук. У першы ж дзень прыезду ў сталіцу ён пазнаёміўся з хлопчыкам - суседам па пляцоўцы Сяргеем. З часам іх сяброўства настолькі ўмацавалася, што нават інстытут пасля заканчэння школы яны выбралі аднолькавы - астрафізічны. Хоць бацькі Сямёна вельмі хацелі, каб сын пайшоў па іх слядах - у біялагічны. Але рашэнне Сямёна было непахіснае - толькі ў астрафізічны - разам са сваім сябрам!
Пасля заканчэння інстытута Сяргей і Сямён з групай маладых вучоных заняліся даследаваннем гравітацыі, звязваючы менавіта з ёю тыя шматлікія прыродныя анамаліі, што здараліся час ад часу на Зямлі. Але іх тэарэтычныя высновы патрэбна было праверыць на практыцы. Так была падрыхтавана экспедыцыя ў адзін з найбольш загадкавых раёнаў нашай планеты, начальнікам якой прызначылі сябра Сушкевіча. Аднак, на вялікі жаль, Сямён літаральна перад адплыццём з талінскага порта зламаў нагу і не змог адправіцца ў далёкае плаванне. І вось ужо два месяцы ён, уздыхаючы, сочыць за ходам экспедыцыі. Апошняе паведамленне БІА ўсхвалявала яго не на жарт. І ён вырашыў падзяліцца сваёй трывогай з Андрэем Зонскім, вучоным-кібернетыкам, які распрацаваў навуковую апаратуру, што была ўстаноўлена на «Гравітоне»...
Як толькі Сямён увайшоў у лабараторыю, яму насустрач з газетай у руках выйшаў Зонскі. Па ягоных нахмураных брывах і халодным позірку Сушкевіч зразумеў - размова будзе нялёгкай. І не памыліўся.
- Ты толькі зірні, які яны зрабілі вывад! - успыхнуў Зонскі, паказваючы на змешчаны ў газеце кароткі каментар паведамлення БІА. - Гэта ж трэба дадумацца - абвінаваціць ува ўсім мае апараты!
- Андрэй, ты што? Ніхто... - паспрабаваў запярэчыць Сямён, але Зонскі сярдзіта яго перабіў:
- Ды што вы ўсе мяне за сляпога трымаеце! Тут жа чорным па белым надрукавана: «Прычынай аварыі на «Гравітоне» мог стаць выхад са строю навуковай апаратуры». На вось, палюбуйся!
Сямён узяў працягнутую газету, для выгляду прабег вачыма па тэксце.
- Ну і што? - запытальна зірнуў ён на сябра.
Стрыманасць Сушкевіча крыху збянтэжыла Зонскага. Ён чакаў усяго. Чакаў, што Сямён пачне яму спачуваць, пачне вінаваціць вучоных у памылковасці іх высноў, толькі не гэтага кароткага «Ну і што?».
- Ды так, нічога, - прыгнечана прамовіў ён. - Проста, разумееш, крыўдна. Я столькі працы паклаў на гэтыя апараты. Перабраў сваімі рукамі, лічы, кожную гайчыну.
- Ха! Дзіця пяцігадовае! Бачыце, яго пакрыўдзілі! Ты што, забыў прапісную ісціну? - успыхнуў у сваю чаргу ўжо Сушкевіч.
- Ну-ну, выкладвай, з чым прыйшоў, - раскусіўшы сябраву хітрасць, усміхнуўся Зонскі.
- Слухай, - прымірэнча стукнуўшы Андрэя па плячы, прапанаваў Сямён, - хадзем куды-небудзь адгэтуль. А то ад гудзення тваіх кібераў я хутка звар'яцею.
- Ідзі ў мой закутак. Прама да канца. А я зараз, толькі аддам адно распараджэнне, - кінуў Зонскі і схаваўся за дзвярыма.
Сямён таропка пайшоў у паказаным напрамку.
Тое, што Зонскі назваў «закуткам», мела даволі прыстойны выгляд. Гэта быў вялікі светлы пакой з трыма шырокімі вокнамі, якія выходзілі на Купалаўскі праспект, абстаўлены невысокімі канцылярскімі шафамі. Пасярэдзіне яго знаходзіліся невялічкі пісьмовы столік, экран і два мяккія крэслы-круцёлкі. Зайшоўшы ў пакой, Сямён у першую чаргу прыслухаўся. Гудзенне далятала і сюды - гукаізаляцыя сцен была не лепшая. «Што ж, прыйдзецца мірыцца», - нявесела падумаў ён і сеў у крэсла.
- Ну, выкладвай! - ледзь пераступіўшы парог кабінета, кінуў Зонскі.
- Карта курса «Гравітона» ў цябе ёсць? - спытаў Сямён.
- Ага.
- Цягні.
Сушкевіч прыўзняўся, узяў працягнутую Зонскім карту, разгарнуў яе на стале, запрасіўшы сябра падсунуцца бліжэй.
- Глядзі, - пачаў паказваць ён на карце, - вось вызначаны курс «Гравітона». Апошні раз на сувязь ён выйшаў недзе адсюль, гэта значыць, знаходзячыся за гадзіны чатыры-пяць да канцавога пункта. Наступны сеанс павінен быў адбыцца ўжо з раёна даследаванняў. Як вынікае з гэтага апошняга сеанса, надвор'е стаяла бязветранае, ніякіх хваляванняў... Мясціна да таго ж тут абсалютна адкрытая і бяспечная для плавання: ніякіх падводных рыфаў, марскіх плыняў. І калі выключыць магчымасць унутранай аварыі, значыцца, у прызначаны раён яны павінны былі ўвайсці.
- Ты лічыш, што з «Гравітонам» нешта здарылася ўжо ў Д'яблавым моры?
- Так, - сцвярджальна кіўнуў Сушкевіч. - Але вось што? Зноў дзіўнасці мора. І што менавіта? Раптоўны тайфун? Цунамі? Інфрагук?
- Не, бадай, выключана, - адмоўна заматляў галавой Зонскі. - Прыборы гэта непазбежна зафіксавалі б. Інфармацыя з іх аўтаматычна паступае на спадарожнік. А я сёння запісаў з апошняга паказанні. Нічога падазронага. Хіба што... - Зонскі на хвіліну задумаўся. - У самым канцы запісу мільгаюць некалькі незразумелых прыглушаных набораў лічбаў. Якога-небудзь сэнсу адшукаць у іх не ўдалося. Але насцярожвае іх супадзенне па часе... Зрэшты, зірні сам, - выцягнуў ён шуфляду ў стале.
Сушкевіч прабег вачыма па тэксце, усхвалявана зірнуў на Зонскага. Тое, што сябар назваў хаатычным наборам лічбаў, было яму так добра знаёма яшчэ са студэнцкай лаўкі...
3
Праз пякучы боль у галаве да Сяргея данёсся выразны шум вентылятара. Ён працаваў недзе зусім блізка. Рубцоў расплюшчыў вочы: невялічкі квадратны, пафарбаваны ў белы колер, без акон пакой, спісаная нейкімі дзіўнымі іерогліфамі столь, сетчаты ложак, два электрычныя ліхтары на сцяне...
- Дзе я? Гм... Класічнае пытанне тых, хто вяртаецца ў прытомнасць... Але пачакай, што ж гэта з табою здарылася?
Памяць у Сяргея аднаўлялася марудна. Спачатку перад вачыма паўстаў карабель, потым - задумлівы твар Лугінай, калідор, які вёў у верхні адсек...
«Пачакай, давай яшчэ раз спачатку, - напружыўся Рубцоў. - Я перадаў дзяжурства па караблі Радамовічу, пасля гэтага зайшоў да Лугінай, з паўгадзіны мы пагаварылі, яна пажадала мне моцнага сну, і я пайшоў у спальны адсек. Памятаю, націснуў кнопку, дзверы скалыхнуліся, і ўсё... У гэты момант, напэўна, і страціў прытомнасць. Але чаму? Адчуваў жа сябе зусім нядрэнна...
Пачакай-пачакай... Быў жа яшчэ рэзкі востры боль ува ўсім целе. Мяне нібы прапаліла навылёт, быццам тысячы гарачых іголак працялі маё цела. І ўспышка... Была асляпляльная ўспышка!
Дык, значыць, на караблі здарылася аварыя? Але тады дзе я: на зямлі ці на нябёсах? І што з сябрамі: Рыбіным, Радамовічам, Веранікай? Любай роднай Веранікай? Устаць! Зараз жа ўстаць!»
Спроба прыўзняцца з ложка абышлася Сяргею дорага. Зноў тысячы гарачых іголак працялі ягонае цела. Боль усіх адценняў уеўся ў рукі, ногі, галаву - у кожную тканку скуры, у вочы шыбануў туман...
- Ой, мамачка! - выкрыкнула Вераніка і расплюшчыла вочы. Чорныя павукі, якія дакраналіся да яе цела, зніклі. Асцярожна, баючыся, каб зноў не прыцягнуць увагі пачварных істот, Лугіна ўзняла галаву. Нейкая вялікая мармуровая пячора, ярка асветленая электрычнымі ліхтарамі, бягучыя ва ўсе канцы лабірынты... Страшыдлаў паблізу не было. Дзе гэта я? - насцярожылася яна. - І наогул, куды дзеліся карабель, Рубцоў, Радамовіч, Рыбін? І як я тут апынулася?
Дзяўчына напружыла памяць. Падзеі апошніх трыццаці-сарака хвілін, што яна правяла на караблі, выразна паўсталі ў яе перад вачыма.
Вось яна ў даследчай лабараторыі, да яе пасля дзяжурства заходзіць Рубцоў, яны падымаюцца на палубу, размаўляюць... Пра што? Пра дзівацтвы Д'яблавага мора, пра тыя доследы, што павінны правесці. Затым?.. Затым яна жадае яму моцнага сну, заходзіць у вахтавую рубку. Навошта? Каб зрабіць запіс у карабельным журнале пра навуковыя доследы. Яе раптам гукае да сябе Рыбін. Твар яго нечым устрывожаны. Яна падыходзіць. І тут - зыркая ўспышка. Карабель устрэсвае. Яна падае, стукаецца галавой аб штосьці цвёрдае... І ўсё. Далей правал памяці.
«Значыцца, з караблём здарылася нейкая аварыя? - устрывожылася дзяўчына. - Але тады чаму я ў гэтай пячоры? І дзе Рубцоў, Радамовіч, Рыбін? Што з імі?»
Лугіна ўскоквае на ногі, пільна азіраецца па баках і ўздрыгвае. На дне пячоры непадалёк ад яе ляжаць скрываўленыя нерухомыя целы Рыбіна і Радамовіча. Крык жаху вырываецца ў яе з грудзей.
Са здранцвення дзяўчыну выводзіць ціхі стогн. Яна прыслухоўваецца. Стогн паўтараецца. Кінуўшыся да целаў, Вераніка схіляецца над Рыбіным. Гукі як быццам ішлі ад яго. Дзяўчына да болю ў барабанных перапонках напружвае слых. Так, ён дыхае - ціха, паволі, але дыхае.
- Віктар, дарагі, - затармасіла яна сябра. - Прачніся, чуеш? Гэта я, Лугіна. Віктар!
Губы Рыбіна ледзь прыкметна заварушыліся:
- Піць, піць.
Прыўстаўшы, Вераніка азіраецца, але нішто не паказвае на прысутнасць паблізу хоць кроплі вільгаці. Яна зноў схіляецца над сябрам.
- Віктар, чуеш, няма вады. Я не ведаю, дзе яе ўзяць.
Павекі Рыбіна злёгку ўздрыгнулі. Ён расплюшчыў вочы.
- Вераніка, ты? Ты жывая. Сяргей... А... Таксама жывы. Чуеш... Я бачыў... А... Спяшы...
- Віктар, дарагі, што ты? Віктар?!
Крык жаху зноў вылятае з грудзей дзяўчыны...
4
Яшчэ раз прабегшы вачыма даўнейшыя запісы ў студэнцкім сшытку, Сушкевіч, хвалюючыся, адкінуўся ў крэсле. Не, сумненняў больш не было: зарэгістраваныя спадарожнікам у дзень знікнення «Гравітона» імпульсы, што падаліся Зонскаму хаатычнымі і бяссэнсавымі, цалкам супадалі з запісамі. Гэта было не што іншае, як кароткая формула-тэорыя так званай «чарвячнай дзіркі», якую яны вылучылі яшчэ на трэцім курсе інстытута і якую да гэтага часу з-за таго, што пра гэта мала ведалі, ім так і не ўдалося цалкам абгрунтаваць, формула-тэорыя, якую дасканала ведалі толькі чацвёра: Рубцоў, Лугіна, Рыбін і ён, Сямён. А адсюль вынікала...
Дацягнуўшыся да тэлефона, Сушкевіч таропка набраў нумар Андрэя.
Сямён нават не чакаў, што Зонскі прыедзе да яго так хутка, хвілін праз пятнаццаць пасля званка. І не адзін.
- Яўген Станкевіч, - прапускаючы ў кабінет невысокага, паўнаватага, сярэдніх гадоў чалавека, адрэкамендаваў ён свайго спадарожніка. - Акіянограф.
Сямён паціснуў працягнутую кароткую гладкую руку, кінуўшы запытальны позірк на сябра. Ён адчуваў, што Зонскі нездарма прывёў гэтага чалавека. І не памыліўся.
- Навуковая група Станкевіча займаецца даследаваннем падводных плыняў. Чацвёртага сакавіка адзін са спадарожнікаў іх інстытута знаходзіўся над вядомым нам раёнам, - растлумачыў Зонскі. - Атрыманая інфармацыя павінна цябе зацікавіць. Але пра яе лепш раскажа сам спадар Яўген.
Сушкевіч, хвалюючыся, перавёў позірк на акіянографа, які прысеў насупраць яго.
- Я не ведаю, - прамовіў Станкевіч нізкім голасам, - наколькі можа аказацца для вас наша інфармацыя карыснай. І наогул, ці можна яе непасрэдна аднесці да здарэння з «Гравітонам», - ён гаварыў стрымана і пачціва, - але ў згаданы дзень мы рабілі здымку так званага Д'яблавага мора. Адзін з атрыманых фотаздымкаў нам падаўся даволі дзіўным. Ва ўсякім разе тое, што адлюстравана на ім, пакуль у межах нашай навукі не знаходзіць тлумачэння. Зроблены ён быў каля дзвюх гадзін ночы. На ім выразна праглядваецца нейкае блакітнае свячэнне, якое ідзе з марской глыбіні. Прычым вельмі вялікае па сваім абшары - кіламетры чатыры ў дыяметры. Вось зірніце.
Разгарнуўшы папку, акіянограф працягнуў Сушкевічу кіпу фотакартак.
Сямён уважліва прагледзеў здымкі. Сонечны прамень, які зазірнуў у гэты момант у акно, на імгненне асвятліў ягоны твар, заклапочаны і ўсхваляваны.
- Скажыце, а ці не былі гэта часам агні якога-небудзь карабля ці, напрыклад, падводнай лодкі? - пацікавіўся ён у суразмоўніка.
Акіянограф адмоўна крутнуў галавой:
- Не-не, выключана. Тэлескоп спадарожніка прабівае таўшчыню марскіх водаў больш чым на трыста метраў. Ніякага матэрыяльнага цела ў межах гэтага дыяпазону не было выяўлена. Акрамя таго, на здымку выразна відаць, што свячэнне - суцэльнае. І яго параметры, вугал рассейвання сведчаць, што мы маем справу не са стварэннем рук чалавека. Магчыма, гэта водгалас нейкай малавывучанай прыроднай з'явы і да вашага выпадку, як я ўжо казаў, не мае адносін. Але ўсё ж мы вырашылі праінфармаваць вас. - Акіянограф таропка зашпіліў папку, устаў. - Мне пара ісці, - нягучна прамовіў ён. - Здымкі можаце пакінуць у сябе. Будзем рады, калі наша інфармацыя дапаможа вам.
Развітаўшыся, ён пайшоў.
- Ну і што ты пра ўсё гэта думаеш? - падаў голас Зонскі, які сядзеў да гэтага моманту моўчкі.
- Ведаеш, баюся нават падумаць, - задуменна вымавіў Сушкевіч. - Вельмі ж неверагодна ўсё выглядае. У любым выпадку патрэбна экспедыцыя, каб на месцы ўва ўсім разабрацца. Спадзяюся, падтрымаеш маю прапанову на Вучоным Савеце аб яе адпраўцы? - запытальна зірнуў ён на сябра.
- Значыцца, ты дапускаеш, што «Гравітон» мог?..
Сушкевіч сцвярджальна кіўнуў на недагаворанае, але зразумелае яму пытанне сябра...
5
«Зноў перакрыжаванне. Ну куды ж далей: направа, налева ці зноў прама? Дзе ж гэты выхад адсюль?»
Вераніка ў адчаі апусцілася на халодны мармур. Ёй хацелася плакаць, выць ад прыкрасці, але на гэта ў яе ўжо не было ні слёз, ні сілы.
Добрыя тры гадзіны блукала яна па гэтых змрочных, як дзве кроплі вады падобных адзін да аднаго лабірынтах, а выхаду з іх не магла знайсці. Але ж толькі выбраўшыся адсюль, яна магла хоць штосьці праясніць пра сваё месцазнаходжанне, пра лёс Сяргея, адзінага акрамя яе чалавека, хто застаўся жывы з экіпажа іх карабля.
«Чаму ты не пайшла ўслед за тымі двума?» - міжволі вырваўся ў дзяўчыны цяжкі ўздых.
...Яны з'явіліся нечакана для Лугінай, з самага далёкага ад яе лабірынта. Гэта і ўратавала дзяўчыну. Схаваная ад іх мармуровым выступам, што як бы падзяляў пячору на дзве палавіны, яна спачатку таксама не заўважыла іх, але цяжкія рыпучыя крокі, што падхапіла і ў шмат разоў павялічыла рэха, насцярожылі дзяўчыну. Вераніка ледзьве паспела падняць галаву ад замёрлых сябравых грудзей, як з-за выступу паказаліся два жалезныя робаты, якія нечым з выгляду напаміналі чалавечыя пазваночнікі. Пачвары, не дайшоўшы крокаў сем да таго месца, дзе хвіліну назад знаходзілася Вераніка, спыніліся, азірнуліся па баках. Потым адзін з іх падышоў да сцяны, дакрануўся да яе сваёй тонкай кароткай рукой. Частка дна пячоры перад ім здрыганулася, паволі апусцілася ўніз. З дзіркі палыхнула полымя. Пачвары ўзялі цела Рыбіна, паднеслі яго да агню... Дзяўчыну ахапіў жах. Яе рукі, ногі, галаву, тулава, кожную тканку скуры працяў востры боль, быццам не сябра, а яе, Лугіну, кінулі ў гэтае страшнае полымя, што падымалася ўсё вышэй і вышэй. Крык роспачы ледзь не вырваўся з грудзей дзяўчыны. Яна стрымала яго, заціснуўшы рот далонямі, і, знясіленая, апусцілася на зямлю.
Калі робаты, скончыўшы справу, зніклі ў адным з лабірынтаў, Вераніка з цяжкасцю ўстала і пайшла прэч ад гэтага страшнага месца. Недзе глыбока ў яе свядомасці мільганула думка - пайсці следам за робатамі. Але яна тут жа прагнала яе, настолькі ненавісныя былі ёй гэтыя жалезныя пачвары...
І вось Лугіна на гэтым праклятым перакрыжаванні - адна сярод халодных мармуровых сцен. Нервовы стрэс ад убачанага, хваляванне за лёс Рубцова, моцная стомленасць ад доўгай хады па лабірынтах зусім знясілілі дзяўчыну. І яна, сеўшы каля сцяны, заплюшчыла вочы, не маючы сіл змагацца з дрымотай, што авалодала ёю.
Прачнулася дзяўчына ад чыйгосьці шэпту. Ён далятаў аднекуль зусім зблізку. Гукі былі незразумелыя, але чымсьці напаміналі чалавечую мову. Расплюшчыўшы вочы, Вераніка прыціснулася да мармуру - з супрацьлеглага боку на яе пазіралі двое: мужчына і жанчына. Лугіну ад іх аддзялялі тры метры прасторы і вузкія металічныя, у рост чалавека, краты. Убачыўшы, што Вераніка заўважыла іх, незнаёмцы спынілі размову, усміхнуліся і размашыста пачалі жэстыкуляваць рукамі, быццам гаворачы:
- Ты нас не бойся. Мы сябры. Мы хочам дапамагчы табе.
Зразумеўшы па твары Лугінай, што да яе дайшоў сэнс іх жэстаў, яны адчынілі краты і зніклі ў цёмным праходзе.
«Яны запрашаюць мяне, - сцяміла Лугіна. - Што ж, трэба ісці. У мяне няма выбару».
- Прачніцеся. Вы паправіліся ўжо. Чуеце, прачніцеся! - данеслася скрозь сон да Сяргея.
Ён расплюшчыў вочы. Усё тая ж, спісаная нейкімі дзіўнымі іерогліфамі, столь, драўляны ложак...
«Хто ж гэта гаварыў? І мова: ні беларуская, ні нямецкая, ні ангельская... Адкуль я яе ведаю? Слыхавыя галюцынацыі, ці што?»
- Не хвалюйцеся. Вашаму жыццю больш не пагражае небяспека, - зноў прамовіў чыйсьці металічны бас. - Можаце сесці.
Сяргей прыпадняўся. Ён чакаў болю, але яго не было. Ён няспешна агледзеў пакой. Дзве нейкія металічныя прылады, якія нечым напаміналі чалавечыя пазваночнікі, запаленыя ліхтары на сцяне... Болей нікога і нічога ў пакоі не было.
«Няўжо яны гаварылі?» - падумаў ён пра прылады.
- Як вы сябе адчуваеце?
Сяргей здрыгануўся. Сумненняў не заставалася: гаварылі яны, металічныя прылады.
- Нічога. А вы хто? І дзе гэта я знаходжуся? - не тоячы здзіўлення, спытаў ён.
- Вы на планеце Мерла. Мы - разумныя жыхары планеты - гмеры. Можаце называць нас проста разумянамі.
- А дзе мае сябры? І як я тут апынуўся? - разгублена спытаў Рубцоў.
- Ваш водны апарат трапіў пад уздзеянне гравітацыйнага поля. На жаль, вашых сяброў выратаваць не ўдалося, - адказаў адзін з разумян і, хвіліну памаўчаўшы, дадаў: - Прыміце нашы самыя шчырыя спачуванні.
А Сяргей ужо не чуў апошніх слоў разумяніна. Яго калола, тузала, гняло, быццам увесь Сусвет у гэты момант прыдушыў яго ўсім сваім цяжарам.
«Няма Веранікі... Любай роднай Веранікі! Няма Рыбіна, Радамовіча! - жахнуўся ён. - Як жа гэта, га? А можа, мне сніцца сон? Проста страшны, жахлівы сон? Трэба прачнуцца. Зараз жа прачнуцца! Але гэтыя... Вось жа яны, побач. Як жа гэта, га?..»
Сяргей упаў на ложак. Хвіліны тры ён ляжаў нерухома, з закрытымі вачыма.
Яго суразмоўнікі ўстрывожыліся, наблізіліся да Рубцова.
- Вам дрэнна? Патрэбна дапамога?
- Не-не, дзякую. Нічога не трэба. Мне ўжо лепш, - вымавіў Сяргей праз сілу і прымусіў сябе спачатку прыўзняцца, а затым сесці на край ложка, не жадаючы, каб у іншапланецян стварылася ўражанне пра яго як пра слабую разумную істоту.
Ён уважліва азірнуў разумян. Яны мелі доўгія цыліндрычныя тулавы, тонкія кароткія рукі і ногі. На невялічкіх паўкруглых галовах нічога не было, акрамя вачэй: вузкіх, халодных, шкляных. Росту іншапланецяне былі невялікага: з маленькага чалавека.
- Скажыце, а як наш карабель трапіў на вашу планету? - ціха спытаў Рубцоў.
- Адказаць дакладна цяжка. Мы не ведаем яшчэ ўсіх абставін, - прамовіў бліжэйшы да Сяргея разумянін. - Падобна, што паміж нашымі планетамі існуе нейкі прыродны калідор, які іх звязвае. Вы выпадкова трапілі ў яго віхравы струмень. Ён і даставіў вас на нашу планету.
- Разумею, - коратка кінуў Сяргей.
- Больш поўную карціну мы б атрымалі, калі б ведалі мэту, якую выконваў ваш апарат на сваёй радзіме, - дагаварыў разумянін, - а таксама ў якім раёне вашай планеты здарылася гэта з вамі.
Абодва разумяне дапытліва зірнулі на Рубцова.
Сяргей задумаўся. Штосьці насцярожвала яго ў гэтых дапытлівых вачах. Было ў іх нешта большае чым простая цікаўнасць.
- Бачыце, я яшчэ не гатовы адказваць на вашы пытанні, - прамовіў ён асцярожна. - Ды і адчуваю сябе...
- Разумеем, - перабіў яго ўсё той жа разумянін. Відаць, ён займаў больш высокую пасаду, чым яго сябар, які стаяў моўчкі. - Што ж, агледзьцеся - мы дадзім вам магчымасць азнаёміцца з усімі бакамі нашага жыцця. Пасля гэтага вырашыце, як паступіць. Памятайце толькі, што ў выпадку аб'яднання нашых намаганняў мы з вамі можам у значнай ступені садзейнічаць пачатку ўзаемавыгадных сувязей паміж двума такімі высокаарганізаванымі Сусветамі, якімі з'яўляюцца нашы цывілізацыі. Пакуль жа адпачывайце, набірайцеся сіл. Магчыма, у вас ёсць якія-небудзь пажаданні ці пытанні? Мы слухаем вас.
«Трэба спытаць пра мову», - падумаў Сяргей.
- Скажыце, адкуль я ведаю вашу мову?
- Каб мець магчымасць уступіць з вамі ў сувязь, нашы вучоныя ў час лячэння ўвялі вам дадатковую памяць з фіксацыяй у ёй нашай мовы, - адказаў разумянін і тут жа дадаў: - Праз некалькі хвілін да вас прыйдуць робаты. Яны будуць вашымі праваднікамі па планеце. Няхай вас не бянтэжыць іх выгляд, паколькі яны будуць падобныя на вас. Мы зрабілі іх такімі наўмысна. З разлікам, што падтрымліваць сувязі з падобнымі вам будзе зручней. Робаты выканаюць любыя вашы пажаданні...
6
Ішлі трэція суткі, як Лугіна трапіла на невядомую зямлю...
Даверыўшыся тым дваім, што знайшлі яе ў адным з мармуровых лабірынтаў, дзяўчына не ашукалася ў сваіх спадзяваннях. Незнаёмцы прывялі яе да падземных жыхароў загадкавай краіны, у якіх яна знайшла добрых і клапатлівых братоў ды сясцёр.
Знаходзячыся двое сутак сярод гэтых людзей, Вераніка не марнавала дарма часу. Яна вывучала іх мову, жыццё, заняткі. Так, цяпер яна ведала, што людзі, якія далі ёй прытулак, завуць сваю радзіму Мерлай, а сябе - мерлінцамі. Ведала, што мерлінцы малаколькасныя; у іх толькі сем гарадоў, што яны ўсе без выключэння па нейкай прычыне ненавідзяць тых, якія жывуць на паверхні іх зямлі.
Тое месца, дзе была Лугіна, называлася горадам Першым. Але назваць горадам падобнае падземнае селішча можна было толькі сімвалічна. Гэта была доўгая чарада лабірынтаў і пячор, якія асвятляліся электрычнымі ліхтарамі. Кожны лабірынт уяўляў сабой жылы дом, у якім налічвалася каля ста кватэр. Кватэры былі аддзелены адна ад адной драўлянымі перагародкамі і мелі даволі сірочы выгляд. Адзін-два ложкі, дзве-тры табурэткі, стол, шафа - вось і ўся іх мэбля. Дзверы кватэр выходзілі ў вузкі калідор, які цягнуўся праз увесь дом. Выхад з дома звычайна выводзіў на плошчу - у невялікую мармуровую пячору. Была ў горадзе і галоўная плошча - шырокая прасторная пячора, якая называлася плошчай Надзеі. У ёй збіраліся на сходы жыхары, засядаў Савет Мудрых - вышэйшы орган кіравання горадам.
Вераніка жыла амаль у самым цэнтры селішча ў маладой жанчыны, што знайшла яе ў лабірынце. Жанчыну звалі Ланкай. Мерлінка адносілася да Лугінай як да роднай сястры. Яна была ласкавая, добрая, клапатлівая. Вось толькі на пытанні Веранікі мерлінка не хацела адказваць, гаворачы з сумам у вачах:
- Пацярпі крышачку, родная. Прыйдзе час, ты аб усім даведаешся.
А Лугіну цікавіла многае. Напрыклад, як яна апынулася на чужой планеце? Чаму мерлінцы жывуць пад зямлёй? Чаму ненавідзяць тых, хто жыве на паверхні планеты?
І наогул, мерлінцы паводзілі сябе надзвычай дзіўна. Іх працоўны дзень пачынаўся з таго, што ўсе яны, ледзь ачуняўшы ад сну, ішлі на плошчу Надзеі. Потым частка іх некуды знікала з горада, вярталася назад позна вечарам. Астатнія займаліся хто чым: адны рамантавалі дамы, другія сядзелі над нейкімі схемамі, трэція прыносілі аднекуль прадукты харчавання, чацвёртыя гатавалі ежу. На другі дзень яны мяняліся месцамі.
Толькі Лугіна была без справы. Ланка, як толькі Вераніка пачала крыху разумець па-мерлінску, растлумачыла, што ёй хутка дапамогуць знайсці свайго зямнога сябра, а пакуль яе задача - вывучаць мову. Дзяўчына занепакоілася. Няпэўнасць становішча, хваляванне за лёс Рубцова, загадкавыя паводзіны братоў па розуме кроілі яе сэрца, выклікалі трывожныя думкі.
Але сёння, нарэшце, мерлінка сказала дзяўчыне:
- Вераніка, Савет Мудрых вырашыў адкрыць табе тайну нашага народа. Сваім шчырым расказам пра Радзіму ты заслужыла наш давер. Хутка па цябе прыйдзе пасланнік Савета. Ён завядзе цябе да Старэйшыны.
Сказала і выйшла з кватэры. Хвіліны цяклі марудна. Так марудна, што Вераніцы здалося, быццам час наўмысна замаруджвае свой бег, каб патузаць ёй нервы. Але дзяўчына цярпліва чакала - гэта яна цяпер умела рабіць. Прайшло дзесяць хвілін, пятнаццаць, дваццаць... А пасланца ўсё няма. Вераніка захвалявалася. Можа, перадумалі мерлінцы?
Але вось, здаецца, і доўгачаканы стук у дзверы...
7
З паведамлення БІА ад 6 сакавіка 203... года.
«Месцазнаходжанне знікшага ў раёне Філіпін навукова-даследчага карабля «Гравітон» па-ранейшаму не выяўлена. У названую акваторыю накіравана даследчая экспедыцыя. Яе мэта - выяўленне прычын здарэння...»
Спачатку Рубцоў не паверыў сабе: перад ім стаялі два чалавекі. Ён заплюшчыў вочы - людзі зніклі. Расплюшчыў - з'явіліся.
«Значыць, не галюцынацыя», - узрадаваўся ён.
Сяргей уважліва агледзеў незнаёмцаў. Яны нічым вонкава не адрозніваліся ад яго: тыя ж дзве рукі, дзве нагі, галава, тулава. Хіба што вочы... Яны былі ў незнаёмцаў нейкія мутныя, нічога не выяўлялі - быццам нежывыя.
- Добры дзень. Будзем знаёмыя. Мы вашы праваднікі па планеце. Імёны нам можаце падабраць самі, - вымавілі незнаёмцы.
Галасы іх былі манатонныя, цалкам пазбаўленыя «жывых нотак». Так на Зямлі гаварылі толькі кібернетычныя прылады.
«Так, гэта робаты», - засмуціўся Рубцоў.
- Ну што ж, будзем знаёмыя, - расчаравана прамовіў ён. - Я - Рубцоў. Значыцца, так, - паказаў ён на цёмнавалосага рослага дзецюка, - з гэтай хвіліны ты - Спадарожнік Першы, а ты, - на сівога старога, - Спадарожнік Другі. І вось вам першае заданне - прынясіце што-небудзь паесці.
Кіўнуўшы галовамі ў знак таго, што зразумелі просьбу, робаты зніклі за дзвярыма.
Рубцова зацікавілі дзверы. І ён уважліва агледзеў іх. Гэта была частка адвольнай сцяны пакоя, якая пры ўваходзе і выхадзе самавольна падымалася ўгору, пафарбаваная, як увесь пакой, у белы колер. Дзверы вельмі шчыльна прылягалі да сумежных частак сцяны. Так шчыльна, што заўважыць іх нават з самай блізкай адлегласці было немагчыма. Сяргей памацаў рукамі па дзвярах і сценах, але ніякіх кнопак і выступаў не знайшоў - паверхня была гладкая і роўная.
«Відаць, адчыняюцца і зачыняюцца тэлепатычна. Калі называюць пэўны код, вушы дзвярэй улоўліваюць і даюць каманду аўтаматыцы, - разважыў Сяргей. - Вось табе яшчэ адна загадка. Выходзіць, ты ў палоне ў гэтых сцен? Значыцца, разумяне чагосьці баяцца? Але чаго? І потым гэтая дадатковая памяць, без твайго дазволу? Што за ўсім гэтым хаваецца?»
Рубцоў няспешна прайшоўся па пакоі. Ён вырашыў аднавіць у памяці як мага падрабязней усе дэталі размовы з гмерамі, спадзеючыся менавіта ў ёй знайсці адказы на пытанні. Але журба па сябрах, што адгукалася ў сэрцы тупым болем, перабівала яго думкі, не давала сканцэнтравацца. Перад вачыма Сяргея па чарзе ўзнікалі то воблік Веранікі, то воблікі Рыбіна, Радамовіча. Ён ніяк не мог звыкнуцца з думкай, што гэтых блізкіх і дарагіх яму людзей ужо няма. Людзей, з якімі так шмат яго звязвала...
З Веранікай Лугінай Сяргей пазнаёміўся яшчэ тады, калі быў студэнтам. Дзевятнаццацігадоваму юнаку не давалі спакою загадкавыя паводзіны дзіўнай зорнай сістэмы ЗС-295. Гэта вельмі слабая - у аптычных прамянях 20-й велічыні - радыёгалактыка ў апошні час некалькі павысіла сваё выпраменьванне.
«Ці не справа гэта братоў па розуме? - пытаўся ў сябе Сяргей. - І ці не сігналізуюць яны такім чынам пра сябе?»
І гэта гіпотэза была настолькі прывабнай і спакуслівай, што Рубцоў амаль увесь вольны ад заняткаў час пачаў праводзіць у інстытуцкай бібліятэцы, імкнучыся на аснове апошніх навуковых дадзеных пабудаваць сваю тэорыю аб прычыне павышэння выпраменьвання.
І вось аднойчы, як звычайна пасля заняткаў прыйшоўшы ў бібліятэку, Сяргей са здзіўленнем убачыў, што ягонае рабочае месца занята нейкай дзяўчынай. А ён так прывык да гэтага невялічкага століка каля акна, праз якое можна было гадзінамі разглядваць таямнічае зорнае неба і марыць... Але гэта было, як той казаў, яшчэ паўбяды. Вольных сталоў у зале хапала. Калі ж Сяргей звярнуўся да работніцы бібліятэкі з просьбай выдаць яму апошні нумар астранамічнага часопіса, аказалася, што ён ужо на руках. І работніца паказала на незнаёмку. Сяргей захваляваўся. Зрываўся яго працоўны дзень. Але хвіліну разважыўшы, ён накіраваўся да незнаёмкі.
«Пагавару з ёй, мо ўступіць», - вырашыў ён.
Падышоўшы да дзяўчыны, нягучна спытаў:
- Прабачце, вам вельмі патрэбны гэты часопіс?
Светлавалосая галоўка хіснулася, на Сяргея зірнулі вялікія карыя вочы - чыстыя, ясныя, празрыстыя. Сэрца ў Рубцова міжволі ёкнула. Ён сарамліва апусціў вочы.
- А што, вам таксама патрэбны гэты часопіс? - зычліва спытала дзяўчына.
- Вельмі, - нясмела вырвалася ў Рубцова.
- Дык сядайце, - прапанавала дзяўчына, паказаўшы вачыма на вольнае месца. - Спадзяюся, адно аднаму не перашкодзім.
Сяргей з палёгкай уздыхнуў, апусціўся на крэсла.
Далей усё адбылося неяк міжволі. Спачатку абмеркаванне з незнаёмкай часопіса, якое ўзнікла само па сабе, затым - дыскусія аб таямнічай зорнай сістэме ЗС-295. Аказалася, што дзяўчыну таксама хвалююць загадкавыя паводзіны гэтай радыёгалактыкі. І нарэшце - знаёмства.
З таго моманту і пачаліся паміж Рубцовым і Лугінай тыя адносіны, якія з цягам часу перараслі ў моцнае ўзаемнае каханне...
І цяпер адна толькі думка пра тое, што Веранікі ўжо няма і ніколі не будзе, прыводзіла Рубцова ў жах...
8
Правёўшы Лугіну праз зацемнены праход у невялікую паўкруглую пячору, пасланнік адчыніў вузкія, як шчыліна, дзверы, што знаходзіліся за тоўстым мармуровым выступам.
- Заходзьце, там вас чакаюць, - вымавіў ён і, развітаўшыся, знік у бакавым праходзе.
Нясмела пераступіўшы парог, Лугіна аказалася ў вялікай мармуровай зале. На бліскучай падлозе адлюстроўваліся поўныя рады кніг, велічныя постаці каменных статуй, што стаялі паміж высокімі драўлянымі шафамі.
«Падобна, бібліятэка», - падумала Лугіна і пачула чыесьці нетаропкія крокі.
Дзяўчына затаіла дыханне.
З глыбіні залы выйшаў невысокі цёмнавалосы мужчына ў сінім халаце, які звісаў вялікімі складкамі. Вераніка ўважліва прыгледзелася да мерлінца. Ёй здалося, што яна ўжо бачыла раней гэты шырокі задуменны твар з маленькімі вачыма. Так, яна не памылялася, гэта быў менавіта той мерлінец, які разам з Ланкай тры дні назад знайшоў яе ў закінутым лабірынце.
- Я вельмі рады цябе бачыць, дачка слаўнага зямнога народа, - павітаўшыся, мякка прамовіў мерлінец. - Прабач, што мы надта доўга нудзілі цябе чаканнем. Але стан твайго здароўя не мог не выклікаць трывогу. Спадзяюся, ты адчуваеш цяпер сябе лепш?
- Значна, - хутка адказала Лугіна і падзякавала за прытулак і клопаты аб яе здароўі.
Выслухаўшы дзяўчыну, мерлінец жэстам рукі запрасіў яе прайсці ў глыбіню залы. Падвёўшы Вераніку да невялікага стала, ён паказаў на крэсла.
- Ці можна мне звяртацца да цябе па імені, - ціха спытаў ён, прысеўшы насупраць Лугінай.
- Калі ласка, вялікі Старэйшына...
- Нор, заві мяне проста Нор, - перабіў Вераніку мерлінец і, зрабіўшы паўзу, паважліва сказаў: - Савет Мудрых выказвае табе, Вераніка, глыбокую ўдзячнасць за шчыры расказ пра сваю Радзіму. Мы ад душы рады за яе, жадаем далейшага працвітання слаўнаму зямному народу. Я рады таксама паведаміць добрую навіну пра твайго зямнога сябра.
Хваляванне ўзрушыла дыханне Веранікі. Нарэшце яна хоць штосьці даведаецца пра долю Рубцова.
- Што з ім? Дзе ён? - усхвалявана спытала яна.
- Не-не. Ты, калі ласка, не хвалюйся. Ён жывы і здаровы, - мякка прамовіў мерлінец. - Твой сябар, як мы і меркавалі, знаходзіцца ў гмераў. На жаль, гэта пакуль усё, што нам удалося даведацца. - Мерлінец зноў зрабіў паўзу, даючы дзяўчыне перадых для супакаення. Затым прамовіў нягучна і задуменна: - Ты, канешне, хочаш ведаць, хто такія гмеры? Чаму яны трымаюць у сябе твайго сябра? Не менш для цябе, відаць, загадкавыя жыццё і заняткі нашага народа. Што ж, слухай, Вераніка, уважліва, бо зараз я раскажу табе нялёгкую гісторыю. Гісторыю, што захоўваюць вось гэтыя шэсць тысяч кніг.
Устаўшы з крэсла, ён павольна прайшоў па пакоі.
- Яна бярэ свой пачатак трыццаць тысячагоддзяў назад па нашым летазлічэнні. У тыя далёкія часы Мерла была заселена дзвюма расамі: аранжавай - суанамі, і белай - продкамі нашага народа, тунамі. Дзікія плямёны суанаў, ад якіх толькі некалькі дзесяткаў слоў засталося ў нашай мове, жылі ў лясах і на ўзгорыстых пласкагор'ях паўднёвай часткі планеты. Гэта мясцовасць, у тыя часы з цёплым і мяккім кліматам, была багатая ежай. Яе перасякалі паўнаводныя рэкі. Раўніны і пласкагор'і, пакрытыя шматлікай расліннасцю, служылі прытулкам для разнастайных жывёл. Суаны палявалі на гіганцкіх птушак і павукоў, займаліся зборам пладоў і лоўляй рыбы.
Туны ж насялялі паўночную частку планеты, клімат якой быў больш суровы. Доўгія халодныя зімы, небагаты раслінны і жывёльны свет, малалікія рэкі і азёры адрознівалі гэтую мясцовасць. Жыццё тунаў было поўнае небяспекі і нягод. Акрамя голаду і холаду, ім пагражалі злосныя драпежныя звяры, што блукалі па раўнінах у пошуках здабычы.
Каб выжыць, тунам трэба было аддаць усе сілы барацьбе з суровай прыродай. І яны выстаялі, навучыліся будаваць жыллё, здабываць агонь, апрацоўваць палі, шыць адзенне і рабіць прылады працы. У хуткім часе быў заснаваны першы горад Карэол, што азначала «горад Жыцця», які стаў цэнтрам свету. Ён быў абнесены высокай зубчастай сцяной. Вуліцы яго ўпрыгожвалі круглыя каменныя будынкі, сялібы з дрэва, прыгожыя мармуровыя палацы. Жыхары горада займаліся рамёствамі, гандлем.
Слава аб Карэоле ішла па ўсёй планеце. Даходзіла яна і да плямён суанаў, што жылі на поўдні. Да гэтага часу клімат у гэтай частцы планеты зрабіўся больш сухі і гарачы, некалі багатыя расліннасцю лясы і пласкагор'і на вачах ператвараліся ў бязводныя пясчаныя пустыні. Суанам усё цяжэй даводзілася здабываць ежу. Выхад з цяжкага становішча яны пачалі шукаць у войнах, захопліваючы землі суседзяў, адбіраючы ў іх жывёлу і дабро. Адначасова страх перад грознымі і незразумелымі сіламі прыроды нарадзіў сярод іх веру ў магічныя і таямнічыя сілы. Яны пачалі пакланяцца зоркам, небу, зямлі, вадзе. Так на Мерле ўзнікла рэлігія.
Каля трох стагоддзяў правялі суаны ў войнах, у страху і голадзе. Але вось сярод іх з'явіўся жорсткі і хітры важак Лее. Дзе сілаю, дзе крывадушшам і хітрасцю ён падпарадкаваў сабе асноўныя плямёны суанаў, стаўшы ўладаром паўднёвай часткі планеты.
«Браты, нашто мы забіваем адзін аднаго, нашто разбураем і без таго бедныя нашы сялібы, - гаварыў ён суанам, - калі па той бок экватара ляжыць вялікая краіна. Там многа расліннасці і вады, там пасецца столькі жывёлы, колькі зорак на небе, там сховішчы, поўныя зерня і рэчаў. Там мы накормім жонак і дзяцей...»
Аб'яднаныя Леем, плямёны суанаў рушылі на поўнач. Пераправіўшыся праз невялікую, але бурную раку Суе, яны, быццам віхура, наляцелі на паселішчы тунаў. Тыя, хто застаўся жывы, уцякалі пад абарону сцен Карэола, несучы туды страшную вестку пра крыважэрнага ворага, што з'явіўся на іх землях. Устрывожаныя жыхары горада сабралі войска. Яно выйшла насустрач захопнікам. Пачалася вайна. Воіны тунаў былі дрэнна абучаныя, не мелі вопыту вядзення вайны. Суаны ж былі моцныя сваёй крыважэрнасцю і баявой вывучкай, якую набылі ў шматгадовых міжусобных войнах. Яны разбілі войскі тунаў і, падышоўшы да Карэола, штурмам авалодалі ім. Лёс краіны быў вырашаны.
«Тры дні і тры ночы, - пішацца ў летапісе, - лютавалі суаны ў Карэоле, рабуючы палацы і сялібы... Тры дні і тры ночы ў горадзе не змаўкаў плач жанчын і дзяцей».
Больш за год суаны мячом і агнём нішчылі землі тунаў, пакуль цалкам не авалодалі імі.
Заваяваўшы краіну, яны вярнуліся ў Карэол, зрабілі яго сваім галоўным прыстанкам. Уладаром горада і краіны стаў Лее. Ён правёў перапіс насельніцтва захопленай зямлі, абклаў яго падаткам.
Такі сумны канец першага этапу гістарычнага развіцця нашага народа.
Больш за шэсць стагоддзяў туны знемагалі пад уціскам суанаў, у якіх прага да багацця не ведала мяжы. Змарнаваныя і знясіленыя цяжкай нявольніцкай працай, катаваннем і голадам, туны ўсё часцей і часцей паўставалі супраць іншаземных захопнікаў. Узначаліў барацьбу з суанамі нашчадак старадаўніх правіцеляў Карэола. Яго звалі Мерл. Ён хадзіў з сялення ў сяленне і заклікаў:
«Браты і сёстры! У Сусвеце, што ўспрымаецца нашымі пачуццямі, ёсць дзве сілы: дабро і зло. Сілы дабра выклікаюць да жыцця расліны, рэкі, планеты і зоркі. Сілы ж зла ўсюды сеюць разбурэнне і смерць. Яны знішчаюць расліны і жывёл. Яны тушаць зоркі, асушваюць рэкі і азёры. Іх стыхія - смерць і разбурэнне. Але ж з попелу зноў адраджаецца жыццё. І так будзе заўжды, колькі б сілы зла ні знішчалі яго. Бо нельга забраць жыццё ў таго, каму яно падаравана навекі. Узнімемся і мы і знішчым тое ліха, якое сышло на нас».
Сабраўшы войска, Мерл падышоў да Карэола і аблажыў яго. Лёс іншаземных захопнікаў быў прадвызначаны. Яны маглі толькі абараняць нарабаваныя багацці. Велізарная іх колькасць, бесклапотнае жыццё зрабілі суанаў прагнымі і баязлівымі. Пасля трохдзённай аблогі туны штурмам авалодалі горадам. Суаны ў жаху пабеглі з краіны. Але, як сведчыць летапіс, ніхто з іх не дайшоў да роднай зямлі. У дарозе ўсе яны загінулі ў абшарах экватара ад спякоты, голаду і хвароб. Так няслаўна скончылі сваё існаванне ваяўнічыя плямёны суанаў.
Туны ж наладжвалі новае жыццё. У гонар свайго правадыра яны пачалі зваць сябе мерлінцамі. Зноў адбудавалі разбураны Карэол, расчысцілі і ператварылі ў нівы запушчаныя землі, адрадзілі рамёствы. З попелу паўсталі новыя сялібы і гарады. Былі знойдзены і прачытаны старадаўнія рукапісы. З іх пачалі адраджацца веды. Мерлінцы навучыліся здабываць металы, вынайшлі вогненную машыну, якая палегчыла працу рамеснікаў. Сілы Мерлы, выкліканыя да жыцця ведамі, надзейна і шчодра служылі народу. Клеці і свірны ў гарадах былі поўныя зерня, тканін, каштоўных металаў.
Але паступова, калі з'явіліся крыніцы збыту прадуктаў працы, роўнасць паміж мерлінцамі пачала знікаць. З іх асяроддзя вылучыліся багатыя. Яны пачалі называць сябе хурамі, што значыць - выбраныя. Не прайшло і паўстагоддзя, як гандаль, рамесніцкая справа аказаліся ў іх руках. Неўзабаве багаццем і сілай ведаў хуры прыйшлі да кіравання краінай. З гэтага моманту пачаўся трэці этап гістарычнага развіцця нашага народа.
У пагоні за багаццем усю сілу ўлады хуры накіравалі на далейшае развіццё матэрыяльнай культуры краіны. Яны будавалі ў гарадах шматлікія гандлёвыя дамы, майстэрні. Асвойваліся і арашаліся новыя землі. У дамах навук былі адкрыты і пазнаны многія законы прыроды. У майстэрнях і гаспадарчых будынках пачалі выкарыстоўвацца розныя тэхнічныя сістэмы і механізмы. Так дзве тысячы гадоў назад наш народ уступіў у тэхнічную эру.
Але, уступаючы ў новую эру, мы дрэнна ўяўлялі, што хавае ў сабе вар'яцкае абыходжанне з прыродай, нястрымнае карыстанне скарбамі планеты. Сляды бяздумнай дзейнасці адгукнуліся ў пачатку шостага стагоддзя. Забруджаныя землі, вада, паветра, атручаныя лясы і нівы, спустошаныя нетры планеты - усё гэта сведчыла пра небывалы крызіс, што, як чорная хмара, насоўваўся на краіну. Самыя мудрыя з мерлінцаў пачалі разумець, што ў аснове нашай цывілізацыі ляжыць першапачатковае зло. Адбыўся раскол. Адны - гэтую частку насельніцтва ўзначалілі хуры - бачылі ўратаванне ў ператварэнні Мерлы ў нейкае падабенства касмічнаму караблю. Сваю задачу яны бачылі ў тым, каб перадаць тэхнічным механізмам найбольш важныя функцыі прыроды - забеспячэнне мерлінцаў вадой, харчаваннем і паветрам. Другія - яны называлі сябе светлымі - сцвярджалі, што заклікі хураў - не што іншае, як самападман, паколькі планета і так уяўляе сабой касмічны карабель, на якім ёсць усе ўмовы для існавання мерлінцаў. Яны створаны самой прыродай. І для захавання і аднаўлення гэтых умоў мерлінцы павінны абмежаваць сваю актыўнасць, весці замкнёны спосаб гаспадаркі, якая будзе спажываць толькі энергію зорак.
Раскол паміж ведамі быў вялікі. Краіна была ў хваляванні. У гэты час было зроблена вялікае адкрыццё - часткова зразумета тайна розуму мерла. Хуры скарысталі гэта для барацьбы. Яны пабудавалі мноства жалезных воінаў. Гмеры - так называліся гэтыя жудасныя металічныя прылады, што азначала «ўладары смерці». Яны ўмелі прымаць самастойныя рашэнні і мелі страшную прамянёвую зброю. Каб металічныя воіны былі бязлітасныя ў баі, у іх заклалі нянавісць да простых мерлінцаў.
Так была створана самая жудасная з усіх прылад вайны, якія існавалі калі-небудзь на Мерле. Зброя, з дапамогай якой хуры спадзяваліся перамагчы светлых і захаваць сваю ўладу на планеце.
І вось пачалася барацьба. Па закліку светлых тысячы мерлінцаў пакінулі працу, выйшлі на вуліцы гарадоў з патрабаваннем перадаць кіраванне краінай выбранаму Савету. Хуры кінулі на падаўленне хваляванняў войскі. Але салдаты адмаўляліся страляць у братоў і сясцёр. У хураў заставалася надзея толькі на металічных воінаў. І гмеры не падманулі гаспадароў. Выпушчаныя са схованак, яны жорстка расправіліся з паўстаннем. Ніколі яшчэ Мерла не ведала такой трагедыі, як у той страшны дзень. Гмеры не шкадавалі нікога: ні старых, ні жанчын, ні дзяцей. Вуліцы і плошчы гарадоў былі ўсеяны трупамі, рэкі і каналы ад крыві былі чырвоныя.
Хуры святкавалі: паўстанне было задушана, яны заставаліся гаспадарамі краіны. Але нядоўга доўжылася іх весялосць. Скончыўшы агідную справу, гмеры павярнулі сваю страшную зброю супраць гаспадароў.
«Не-не!» - ад жаху крычалі хуры.
Але металічныя воіны адмаўляліся ім падпарадкавацца. Аднаго не ўлічылі тыя, хто стварыў гэтых жалезных пачвараў. Не ўлічылі таго, што яны - таксама мерлінцы. Пакуль гмеры былі ў лабараторыях, яны нічога не маглі супрацьпаставіць волі сваіх гаспадароў. Але, здольныя да мыслення, яны добра разумелі, што аднойчы іх выпусцяць і тады...
«Той, хто жадае смерці брату, сам яе знойдзе», - гаворыцца ў старажытным летапісе. Хуры пагрэбавалі гэтай ісцінай. І паплаціліся. Заклаўшы ў гмераў нянавісць да суайчыннікаў, яны тым самым загубілі і сябе.
Так была знішчана большая частка нашага народа. Але тых, хто ўцалеў, чакала не лепшая доля. Новыя ўладары Мерлы ператварылі іх у бяздумных рабоў. І толькі адзінкам удалося прасачыцца праз заслоны гмераў у горы і схавацца ў падземных лабірынтах. У іх нашчадкаў зараз ты, Вераніка, і знаходзішся.
Цяжка ўздыхнуўшы, мерлінец змоўк.
Лугіна задумалася. Расказ Нора ўсхваляваў яе. Цяпер яна разумела, у якія рукі трапіў самы дарагі ёй чалавек - Сяргей Рубцоў.
- Скажыце, - зірнула яна запытальна на мерлінца, - а навошта спатрэбіўся гмерам мой сябар?
Мерлінец здрыгануўся. Відаць, ён усё яшчэ разважаў аб трагічным лёсе свайго народа.
- Мы думалі пра гэта, - прамовіў ён ціха. - Падобна, што ім патрэбна нейкая інфармацыя пра вашу Радзіму. Навошта яна ім, застаецца толькі меркаваць. Цябе яшчэ, напэўна, цікавіць - як ваш карабель апынуўся на нашай планеце? Пакуль для нас гэта загадка. Але некалі ў старажытныя часы хадзілі весткі пра дзіўныя мерлінападобныя істоты, што час ад часу з'яўляліся ў нашай краіне. На жаль, запісы пра гэтыя таямнічыя здарэнні не дайшлі да нас. Магчыма, нашы планеты неяк звязаны адна з адной. І ваш карабель выпадкова трапіў у зону дзеяння гэтых сіл. Хаця нельга выключыць і дачыненне да гэтай справы гмераў. Калі ў цябе ёсць яшчэ пытанні, я слухаю.
- Скажыце, калі ласка, - нягучна прамовіла Лугіна, - калі гэта не з'яўляецца тайнай, як вам удаецца хавацца тут, пад зямлёй, ад гмераў.
- Гэта не з'яўляецца тайнай. Канешне, адчуваючы да нас лютую нянавісць, гмеры неаднойчы спрабавалі расправіцца з намі. Але ў гэтых пячорах, якія ўтварыла ў старажытнасці вада, мы - гаспадары. Злучаныя шматлікімі тунелямі, яны цягнуцца амаль пад адной трэцяй паверхні планеты. Шукаць нас у іх - няма сэнсу. Толькі мы ведаем план і тайну гэтага вялізнага лабірынта. А што да харчавання, то мы здабываем яго ў падземных рэках і азёрах. Яны ж забяспечваюць нас і энергіяй, - адказаў мерлінец і, наблізіўшыся да Лугінай, сеў у крэсла. - А цяпер да цябе будзе просьба, - вымавіў ён мякка. - Наш народ рыхтуе паўстанне супраць гмераў. Тут, пад зямлёй, мы асуджаны на выміранне. Магчыма, нам спатрэбіцца твая дапамога. Мы не падганяем цябе з адказам. Узваж, парайся са сваім сэрцам. І вырашы, як табе быць.
9
З тэхнічнага запісу экстраннай нарады ў Галоўнага Ўладара Мерлы. Прысутнічалі: Шыс - намеснік Уладара, Ляр - міністр іншаземных спраў, Кан - начальнік бяспекі.
Ш ы с. Вось ваша справаздача аб размове з П-18-м. Укажыце яе працягласць у часе.
К а н. Мы не адзначылі яе пачатку, але, па-мойму, яна доўжылася не болей за трыццаць хвілін.
Ш ы с. Укажыце гэты час.
Л я р. Мяне насцярожвае апошняе пытанне П-18-га. Ці не западозрыў ён чаго-небудзь?
К а н. Не павінен. З нашага боку ўсё было выканана бездакорна. Хутчэй гэтае пытанне прадыктавана звычайнай дапытлівасцю.
У л а д а р. І ўсё ж будзьце далей вельмі асцярожнымі і пільнымі. У яго не павінна ўзнікнуць і ценю падазрэння наконт нашых мэтаў. Папярэдзьце пра гэта ўсіх агентаў, уключаючы тых, што будуць прыцягнуты да аперацыі толькі эпізадычна.
К а н. Слухаюся.
У л а д а р. Такім чынам, паколькі атрымаць звесткі ад П-18-га не ўдалося, у сілу ўваходзіць аперацыя «Р-24». Кан, дзейнічайце строга па плане гэтай аперацыі. Ніякай імправізацыі - усё павінна быць да драбніц узважана і прадумана. І пастаянна трымайце мяне ў курсе справы...
Рубцоў трымаў у руках невялічкі карычневы збан і не разумеў - тое, што прынеслі яму Спадарожнікі, менш за ўсё было падобна на харч. Хутчэй сваім выглядам яно нагадвала звычайнае карабельнае масла, што выкарыстоўваецца для змазвання сістэм: такое ж чорнае, з цёмна-сінім адценнем, напаўвадкае, цягучае, і пахла яно ці то перагарам, ці то нашатырным спіртам. Сяргей адпіў крыху са збана, але глытаць не стаў. «Масла» было зусім нясмачнае, патрэсквала на зубах пяском. Сяргею так і карцела выплюнуць яго. І каб не прысутнасць у пакоі робатаў, магчыма, ён і зрабіў бы гэта. Але яны, як на бяду, прагна ўтаропіліся на яго, быццам зайздросцілі.
«Ха, дык гэта ж, мабыць, іх штодзённая ежа, - раптам зразумеў Сяргей. - Мала даюць, вось і глытаюць слінкі. Не перажывайце. Я ўступлю вам ільвіную частку, калі не ўсё», - усміхнуўся Рубцоў і, заплюшчыўшы вочы, глынуў масла.