Сымон КандыбовічРазгром нацыянальнага руху ў Беларусі
ПРАДМОВА
Пра эмігранта Сымона Кандыбовіча, які ў 30-я гады ў Менску быў кіраўніком справаў Савета Народных Камісараў БССР, упершыню пачуў яшчэ напачатку 70-х ад Мікалая Камінскага, легендарнага беларускага архівіста і энцыклапедыста, чые веды і сістэма ўнікальных картатэк і ўласных даведачных матэрыялаў шмат у чым прадвызначылі інфармацыйную напоўненасць першых беларускіх энцыклапедычных выданняў, прынамсі, па гісторыі і культуры Беларусі ХХ ст. Хіба толькі недаглядам цэнзуры можна растлумачыць тое, што ў зборнікі дакументаў «Індустрыялізацыя Беларускай ССР» (Мн., 1975, на расейскай мове, с.227) і «Мастацтва Савецкай Беларусі» (Мн., 1976, с.145-146) трапілі пастановы Саўнаркама за подпісам кіраўніка справаў Сымона Кандыбовіча.
Сёння гэтае імя вяртаецца ў Беларусь. Артыкулы пра Кандыбовіча (Кабыша) надрукаваны ў Энцыклапедыі гісторыі Беларусі і ў 18-томнай Беларускай Энцыклапедыі (на жаль, без подпісу аўтара). З публікацый даведваемся, што беларускі дзяржаўны дзеяч і гісторык Сымон Сцяпанавіч Кандыбовіч нарадзіўся ў 1891 г. у вёсцы Старыца Слуцкага раёна. Меў вышэйшую адукацыю, працаваў настаўнікам. У 1932-37 г. быў кіраўніком справаў СНК БССР, потым упаўнаважаным Камітэта нарыхтовак БССР. У 1940 г. арыштаваны. Уваходзіў у склад Беларускай Цэнтральнай Рады, са студзеня 1944 г. быў кіраўніком яе агульнага аддзела. Удзельнік Другога Ўсебеларускага кангрэса ў Менску ў чэрвені 1944 г. З лета 1944 г. у Нямеччыне. З 1963 г. супрацоўнік Інстытута па вывучэнні СССР у Мюнхене, з 1954 г. у беларускім аддзеле радыёстанцыі «Свабода». З 1956 г. рэферэнт Сакратарыята Рады Беларускай Народнай Рэспублікі па пытаннях народнай гаспадаркі. У сваіх артыкулах па беларускім нацыянальным пытанні рабіў высновы, што «ні Польшча, ні Савецкая Расея не спрыялі нацыянальнаму развіццю беларускага народа» (ЭГБ. Т.4, с.84).
Гэтая інфармацыя патрабуе ўдакладнення. Памёр С.Кандыбовіч 27 верасня 1972 г. у Мюнхене, а нарадзіўся 21 ліпеня 1891 г. Пра месца нараджэння - асобная гаворка. Энцыклапедысты скарысталі звесткі з кнігі А.Салаўёва «Беларуская Цэнтральная рада» (Мн., 1995), што С.Кандыбовіч нарадзіўся ў вёсцы Старыца Слуцкага раёна. Але ж у «Слоўніку назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці» Яўгена Рапановіча (Мн., 1981) такой вёскі ў Слуцкім раёне няма, затое ёсць у суседнім, Капыльскім. Прычым капыльская Старыца ўвайшла ў летапіс ХХ ст. тым, што ў 1918-20 г. у вёсцы дзейнічаў гурток беларускай моладзі «Зарніца» на чале з А.Калпаком, а сярод яго ўдзельнікаў быў Адам Бабарэка (будучы заснавальнік «Узвышша») з суседняй Слабады - Кучынкі. Вышэйшай адукацыі С.Кандыбовіч не меў. Ён скончыў настаўніцкую семінарыю (верагодна Нясвіжскую). У 1914-17 г. служыў у войску. У 1922 г. працаваў старшынёй валаснога выканкама ў Бабруйскім павеце, быў дэлегатам чацвёртага Ўсебеларускага з'езда Саветаў. У 1926 г. уступіў у Камуністычную партыю. Быў старшынёй райвыканкама, загадчыкам акруговага фінансавага аддзела, акруговым інспектарам народнай асветы ў Гомелі. У сакавіку 1931 - кастрычніку 1933 г. (а не ў 1932-37 г.) быў кіраўніком справаў Саўнаркама. У 1935 г. з'яўляўся начальнікам нарыхтовак Упаўнаважанага Наркамхарчпрама СССР пры СНК БССР.
Тэкст, прапанаваны ўвазе чытачоў, пісаўся ў 50-я гады для радыё «Вызваленне» («Свабода»). У 1998 г. Вячка Станкевіч перадаў рукапіс Янку Юхнаўцу (зяцю Сымона Кандыбовіча), ад якога працу атрымаў Лявон Юрэвіч. Яе выданне асобнай кнігай ажыццяўляецца паводле супольнага праекту Беларускага Інстытуту Навукі і Мастацтва ў Нью-Ёрку і часопіса Беларускі Гістарычны Агляд.
Праца Сымона Кандыбовіча каштоўная тым, што гэта адна з першых спробаў даследавання гісторыі рэпрэсіяў супраць беларускай інтэлігенцыі ў 30-я гады. Асаблівую цікавасць маюць характарыстыкі і замалёўкі, напісаныя аўтарам як відавочцам тых падзей.
Для публікацыі тэкст быў перакладзены з расейскай на беларускую мову (пераклад Ларысы Дарожкі) і забяспечаны анатаваным паказнікам асобаў, падрыхтаваным Наталляй Мазоўкай і Віталём Скалабанам (у пошуку інфармацыі істотна дапамаглі Аляксандра Гесь і Яўгенія Фалей). Рэдакцыя імкнулася максімальна захоўваць аўтарскую адметнасць тэксту. Фактычныя недакладнасці выпраўляюцца ў рэдакцыйных заўвагах і анатаваным паказніку.
Віталь Скалабан
I
Паваротным пунктам у развіцці нацыянальнага руху ў Беларусі трэба лічыць лютаўскую рэвалюцыю 1917 г., якая паклікала да жыцця і дзейнасці прыгнечаныя першай сусветнай вайной нацыянальна-палітычныя памкненні беларускага народа. З першых дзён рэвалюцыі па ўсёй Беларусі і асабліва ў Менску, які пазней стане сталіцай, адбываліся розныя з'езды, нарады, канферэнцыі, дзе побач з абмеркаваннем спецыяльных пытанняў не апошняе месца займалі пытанні лёсу краю і яго дзяржаўнага ладу ў будучыні. На ўсёй працягласці вялізнага фронту, быццам у адказ на дзеянні на радзіме, беларускімі афіцэрамі і жаўнерамі былі арганізаваныя свае нацыянальныя камітэты і аб'яднанні - Петраград, Балтыйскі флот, Румынскі фронт, Адэса і інш. Беларусаў на фронце цікавіла палітычнае жыццё ў Беларусі. Пазней бальшыня з арганізатараў франтавых камітэтаў займалі важнае месца ў нацыянальнай працы на радзіме.
Падзеі пасля рэвалюцыі і ўзнятыя масамі нацыянальныя пытанні патрабавалі пэўнага развязання. Палітычныя дзеячы таго часу ў пошуках выйсця прыйшлі да высновы, што толькі абраны ад усяго народа з'езд дэлегатаў будзе мець права вызначыць форму дзяржаўнага ладу Беларусі, а таксама развязаць найбольш істотныя паслярэвалюцыйныя пытанні.
Першы Ўсебеларускі Кангрэс праходзіў у Менску 18-31 снежня 1917 г. У ім удзельнічалі 1167 дэлегатаў з вырашальным і 705 дэлегатаў з дарадчым голасам. Аднак Кангрэс не скончыў сваёй працы і 30 снежня быў разагнаны бальшавіцкімі ўзброенымі фармаваннямі. Свае паўнамоцтвы для наступнай працы Кангрэс перадаў абранай тамсама Радзе Беларускай Народнай Рэспублікі, якая працавала ў складаных умовах вайсковага часу і бальшавіцкага тэрору пераважна падпольна. На пасяджэнні 25 сакавіка 1918 г. Рада прыняла гістарычнае для беларускага народа рашэнне, вядомае пад назвай Маніфеста 25 Сакавіка, дзе гаварылася, што «Беларусь абвяшчаецца незалежнай Народнай Рэспублікай».
Бальшавіцкі рэжым гвалтам адабраў незалежнасць у беларускага народа. Край быў спачатку акупаваны немцамі, а ў 1919-1920 г. стаў арэнай жорсткай і спусташальнай савецка-польскай вайны. Вайна скончылася толькі ў лістападзе 1920 г. Паміж саветамі і палякамі ў Рызе была падпісаная трагічная для Беларусі мірная дамова, паводле якой васемнаццацімільённы народ падзялілі на тры часткі. Прыкладна чатыры мільёны беларусаў бальшавікі аддалі Польшчы, якая на працягу свайго існавання рознымі недапушчальнымі сродкамі апалячвала і акаталічвала беларусаў. Над астатняй тэрыторыяй запанавала камуністычная дыктатура. Але і падсавецкая тэрыторыя была падзелена на дзве часткі. З пяці ўездаў* былой Менскай губерні была арганізаваная Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР). Віцебская, Магілеўская і зноў створаная Гомельская губерні засталіся ў складзе Расейскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі (РСФСР). З БССР быў створаны вельмі зручны плацдарм для пасляваеннай барацьбы з Польшчай. З першых дзён пасля замірэння з польскай дзяржавай Саветы розным чынам імкнуліся выклікаць незадавальненне і хваляванні сярод насельніцтва, асабліва сярод беларусаў пад польскай уладай. Саветы таксама хацелі падарваць слабую эканоміку Польшчы. Дзеля гэтага ў памежных раёнах БССР ДПУ ўтварала ўзброеныя фармаванні, якія засылаліся ў Заходнюю Беларусь. Такія атрады рабавалі і падпальвалі панскія маёнткі, здзекваліся з паліцэйскіх і чыноўнікаў, забівалі іх. Асабліва вядомы быў Муха - кіраўнік аднаго з атрадаў. Гэтыя «паўстанцы» мелі сталы прытулак на савецкай тэрыторыі. Між тым, савецкая прапаганда паказвала «подзвігі» Мухі і іншых атрадаў як выступленні беларускага народа супраць капіталістычнай Польшчы. З БССР у Заходнюю Беларусь накіроўвалася спецыяльная прапагандысцкая літаратура і падрыхтаваныя для падпольнай дзейнасці камуністы, якія арганізоўвалі там камуністычныя і камсамольскія ячэйкі. Палякі таксама стваралі атрады і групы дзеля налётаў на тэрыторыю Савецкай Беларусі, не грэбавалі ў некаторых выпадках і жыдоўскімі пагромамі. Вядомыя такія налёты на мястэчкі Капыль і Койданава Менскай вобласці.
* Недакладнасць: Менская губерня складалася з шасці ўездаў.
Памежныя мястэчкі БССР сталі месцам працы шпіёнаў, дыверсантаў, кантрабандыстаў. Некаторыя з іх працавалі на два бакі - на Саветы і на Польшчу. У такіх абставінах не было магчымасці для стваральнай працы ў разбураным краі. Бальшавікі ў сваёй палітыцы спадзяваліся на хуткую і непазбежную рэвалюцыю на Захадзе.
Спусташальныя войны і бальшавіцкі тэрор падарвалі нацыянальныя сілы Беларусі. Значная частка актыўных палітычных дзеячаў, якая брала ўдзел ва Ўсебеларускім Кангрэсе і ў стварэнні незалежнай Народнай Рэспублікі, вымушаная была эміграваць. У Беларусі засталіся адзінкі, да якіх далучыліся тыя, хто вярнуўся з фронту і з царскай высылкі. Нацыянальна-дэмакратычная інтэлігенцыя слушна ацаніла тады палітычны стан. Крэмль і Варшава дбалі пра свае палітычныя інтарэсы, зусім чужыя беларускаму народу. Варшава паставіла сабе на мэце як мага хутчэй апалячыць беларусаў, а Масква вызначыла БССР як зручную пляцоўку для падрыхтоўкі сваіх спецыфічных мераў дзеля найхутчэйшай камуністычнай рэвалюцыі на Захадзе і перш за ўсё ў суседняй Польшчы. Беларускія нацыянальныя сілы не маглі змірыцца з такім прызначэннем свайго краю. Адразу пасля савецка-польскай вайны былі спробы захаваць незалежнасць узброенай сілай. У канцы 1920 г. пачалося вядомае Слуцкае паўстанне, у якім удзельнічала больш за дзесяць тысяч барацьбітоў за свабоду і незалежнасць. Але Слуцкае паўстанне было задушана Чырвонай арміяй. У Беларусі ўзнікла шмат партызанскіх атрадаў, некаторыя з іх змагаліся амаль да 1930 г. З улікам тагачасных абставінаў беларускія нацыянальныя лідэры абралі шлях доўгай, карпатлівай і цярплівай працы ў БССР шляхам падняцця нацыянальнай свядомасці народных масаў і падрыхтоўкі маладых актыўных кадраў.
Калі бальшавікі вымушаныя былі адмовіцца ад галоднага і бязладнага вайсковага камунізму і перайсці да новай эканамічнай палітыкі, шмат у каго з'явілася надзея на перараджэнне савецкай улады. Некаторыя разглядалі пераход да нэпа як уступку здароваму сэнсу, як адыход бальшавікоў з сваіх пазіцыяў перад неабходнасцю і, нарэшце, як сродак утрымаць уладу ў сваіх руках. Шанцы на звяржэнне савецкага рэжыму пасля грамадзянскай вайны і ўвядзення нэпа былі малыя і амаль не браліся ў разлік. Трэба было выкарыстоўваць нэп дзеля сваіх нацыянальных мэтаў.
Кіраўнічую ролю ў нацыянальным руху ўзяў на сябе ў Беларусі прафесар Усевалад Ігнатоўскі. Ён быў народным камісарам асветы БССР. Вакол Ігнатоўскага згуртавалася група актыўных нацыяналістаў, апрача таго, групе спачувалі і дапамагалі шэраг вядомых культурных і гаспадарчых дзеячаў, якія па розных прычынах не хацелі адкрыта выяўляць сябе ў працы. Напачатку неабходна было знайсці нацыянальна скіраваную інтэлігенцыю ў правінцыі, куды загнала яе галоднае гарадское існаванне. Трэба было арганізоўваць і адчыняць вышэйшыя і сярэднія школы, рыхтаваць моладзь да працы ва ўсіх галінах народнай гаспадаркі і культуры. Лідэры руху ў вузкім коле прыйшлі да дзіўнай, на першы погляд, высновы: не перашкаджаць свядомай маладой інтэлігенцыі ісці ў камуністычную партыю, нават падштурхоўваць да гэтага, а ў некаторых выпадках і абавязваць быць членам партыі. Улічвалася, што беларусы, асабліва інтэлігенцыя, калі будуць членамі партыі, хутчэй зоймуць кіраўнічыя пасады ў партыі і ў адміністрацыйным апараце. Меркавалася праз партыю больш хутка і больш паспяхова дамагчыся развязання нацыянальных задачаў.
Штабам дзейнасці стаў Наркамасветы Беларусі. Вось кароткае апісанне найважнейшых мерапрыемстваў, праведзеных да 1930 г. Наркамасветы зрабіў захады да пераводу навучання на родную мову ва ўсіх школах. Праца гэтая была цяжкай, бо школы не мелі падручнікаў на роднай мове, не было хрэстаматый для чытання ў пачатковай школе. Аднак вопытныя педагогі за параўнальна кароткі тэрмін склалі кнігі для чытання на літаратурных узорах беларускіх пісьменнікаў, а вядомы беларускі мовазнаўца Язэп Лёсік падрыхтаваў граматыку роднай мовы. Пад час вайны бальшыня друкарняў у Беларусі была разбураная, да таго ж гэтыя друкарні не былі прыстасаваныя для масавага выпуску падручнікаў. На працягу года падручнікі надрукавалі ў Германіі і часткова ў Вільні пад кіраўніцтвам члена калегіі Наркамасветы вядомага пісьменніка Змітра Жылуновіча. Пазней ён стварыў у Менску друкарні і наладзіў выдавецкую справу. Пры сучаснай тэхніцы зробленая праца падасца маленькай справай, але на той час гэта было вялікім дасягненнем.
Для падрыхтоўкі настаўнікаў у Менску і іншых гарадах адчынілі педагагічныя вучэльні. Асаблівую ролю выканала вучэльня ў Менску. Яна была забяспечана лепшымі выкладчыкамі, насіла імя прафесара Ігнатоўскага, выхаванне там было накіраванае на падрыхтоўку актыўных настаўнікаў-нацыяналістаў. Выпускнікі вучэльні потым з вялікім поспехам працавалі над культурным адраджэннем свайго народа. Многія з іх прайшлі ўніверсітэцкі курс, і з былых выхаванцаў Менскай педагагічнай вучэльні выйшла некалькі таленавітых паэтаў.
У сярэдніх школах не хапала выкладчыкаў беларускай мовы, і для іх падрыхтоўкі былі адчыненыя гадавыя курсы. Гэтыя курсы як часовая мера існавалі да рэгулярных выпускаў педагагічнага факультэта Беларускага ўніверсітэта. Такія мерапрыемствы далі магчымасць ужо ў пачатку 1924 навучальнага года перавесці навучанне ў школах, дзіцячых садках, вячэрніх школах для дарослых і пунктах ліквідацыі непісьменнасці на родную мову.
Паралельна з беларусізацыяй школ Наркамасветы зрабіў захады для забеспячэння нацыянальных меншасцяў школай і іншымі культурнымі ўстановамі на роднай мове. Асабліва паспяховай была праца сярод жыдоўскага насельніцтва. Спецыяльная жыдоўская інспектура Наркамасветы і акружных гарадоў інтэнсіўна працавала над адкрыццём школ, дзіцячых садкоў, дзіцячых дамоў для беспрытульных дзяцей, бібліятэк для абслугоўвання жыдоўскага насельніцтва. У гэтай вялікай працы не ўсё ішло гладка, што выклікала пэўнае незадавальненне заўзятых праваднікоў нацыянальнай палітыкі. Паводле ўсталяванага парадку ў той час не існавала свабоднага выбару школ бацькамі. Дзеці размяркоўваліся па школах у залежнасці ад нацыянальнасці. Прынцып гэты захоўваўся, і часта ніякія лагічныя доказы і аргументы не браліся пад увагу. Між тым у гарадах часцей за ўсё жыдоўская інтэлігенцыя ў сям'і карысталася расейскай мовай і роднай мовы дзеці не ведалі. Калі такія дзеці траплялі ў жыдоўскую нацыянальную школу, узнікалі непатрэбныя цяжкасці па вывучэнні жыдоўскай мовы для праходжання школьнага курса. Больш за тое, дзеці такой інтэлігенцыі пасля заканчэння сярэдняй жыдоўскай школы былі абмежаваныя ў выбары вышэйшай школы. Патрабавалася грунтоўнае веданне расейскай мовы, каб вытрымаць іспыты ў вышэйшую навучальную ўстанову за межамі Беларусі. Пры Беларускім універсітэце было толькі адно педагагічнае аддзяленне (факультэт), дзе лекцыі чыталіся на жыдоўскай мове. Некаторыя бацькі, каб пазбегнуць такіх нязручнасцяў, пераводзіліся на працу ў РСФСР ці выпраўлялі сваіх дзяцей туды ў школу. З гэтай прычыны жыдоўскія сярэднія школы, асабліва старэйшыя класы, былі незапоўненыя - па 3-5 чалавек у класе. Тым не менш праца была праведзена вялікая і цалкам адпавядала нацыянальным настроям масы, у якой яшчэ назіраліся сіянісцкія тэндэнцыі. Сярод спецыяльных навучальных установаў у Беларусі функцыянавалі Гомельская педагагічная вучэльня з выкладаннем на жыдоўскай мове і сельскагаспадарчы тэхнікум у Курасоўшчыне непадалёк ад Менска. Сямігадовай школай жыдоўскія дзеці былі забяспечаны цалкам, а ў некаторых гарадах і поўнай сярэдняй школай. Беспрытульных дзяцей сабралі ў жыдоўскіх дзіцячых дамах, было дастаткова дзіцячых садкоў. Менш было культурных установаў на польскай мове, хоць існавала спецыяльная польская школьная інспектура пры Наркамасветы. Прычыны такога становішча будуць адзначаны далей.
Асаблівую ўвагу аддаў Наркамасветы арганізацыі і развіццю Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Агульнымі намаганнямі гэты малады культурны цэнтр сур'ёзна паставіў навучанне і набыў заслужаны аўтарытэт. За параўнальна кароткі тэрмін падабралі значную групу вядомых прафесараў. Сярод іх былі і беларускія вучоныя: папулярны і ўсімі паважаны мовазнаўца Язэп Лёсік, матэматык Круталевіч, Піятуховіч, Шчакаціхін і іншыя. Трэба адзначыць, што першыя выпускнікі ўніверсітэта былі лепшыя, чым наступныя. Прычына ў тым, што, нягледзячы на даволі цяжкія ўмовы жыцця студэнтаў, іх не накіроўвалі на іншую працу. Ад студэнтаў патрабаваліся веды, а не ўдзел у розных траскучых палітычных кампаніях, якія праводзіліся камуністычнай партыяй. На жаль, пазней удзелам у палітычных мерапрыемствах вымяраліся на заліках веды студэнтаў-актывістаў.
Значную ролю ў арганізацыі ўніверсітэта выканаў удала падабраны на гэтую высокую пасаду рэктар універсітэта прафесар Уладзімір Пічэта. Ён не быў беларусам, але актыўна і добрасумленна праводзіў патрэбныя мерапрыемствы па ўмацаванні ўніверсітэта. У трыццатыя гады прафесар Пічэта быў арыштаваны і трапіў на вольнае пасяленне ў Ніжагародскую губерню, дзе спагадлівы старшыня калгаса прыняў яго на пасаду рахункавода. Хадзілі праўдападобныя чуткі пра вызваленне прафесара ад гэтай пасады пры наступных абставінах. У.Пічэта сваімі навуковымі працамі быў вядомы за мяжой, асабліва ў славянскіх краінах. Маскву наведала нейкая экскурсія, якую прымаў сам Сталін. Удзельнік экскурсіі буйны чэшскі прафесар у размове з Сталіным выказаў жаданне сустрэцца з сваім даўнім сябрам прафесарам Пічэтам. Сталін паабяцаў адшукаць прафесара. НКУС на самалёце прывёз прафесара-рахункавода ў Маскву. Ні ў Менск, ні ў калгас ён не вярнуўся. У савецкіх газетах з'явілася паведамленне, што прафесар Пічэта стаў членам-карэспандэнтам Усесаюзнай Акадэміі навук. Калі палітычная кан'юнктура запатрабавала ад Крамля арганізацыі Славянскага Камітэта, прафесар Пічэта быў выкарыстаны ў працы Камітэта. Прыблізна тры гады таму ён памёр, і ў савецкіх газетах у паведамленнях пра смерць яго называлі буйным вучоным і, вядома, патрыётам.
Для вядзення навуковай працы і аб'яднання дзеячаў навукі і культуры ў Менску быў арганізаваны Інстытут беларускай культуры (Інбелкульт). Інстытутам кіраваў прафесар Усевалад Ігнатоўскі. За параўнальна кароткі тэрмін гэты інстытут падрыхтаваў усе ўмовы для арганізацыі Акадэміі навук. У 1928 г. Інбелкульт быў урачыста перайменаваны ў Беларускую Акадэмію навук. На гэты час у Акадэміі навук з'явіліся першыя аспіранты з першых выпускаў універсітэта. Прафесар Ігнатоўскі пакінуў Наркамасветы і стаў прэзідэнтам Акадэміі навук.
Апрача ўніверсітэта ў Беларусі функцыянаваў вышэйшы сельскагаспадарчы інстытут. Спачатку ён знаходзіўся ў Менску, потым быў перайменаваны ў сельскагаспадарчую акадэмію і пераведзены ў горад Горы-Горкі Аршанскай акругі, дзе мелася зямля для практычных заняткаў і адпаведныя лабараторыі. Да рэвалюцыі там месцілася сярэдняя сельскагаспадарчая агранамічная школа, а да паўстання 1863 г. вышэйшы сельскагаспадарчы інстытут. Сельскагаспадарчая акадэмія і ветэрынарны інстытут былі падначаленыя Народнаму камісарыяту земляробства БССР.
На пачатак 1928 г. народны камісар асветы БССР Антон Баліцкі распрацаваў сістэму народнай адукацыі, прыстасаваную да ўмоваў Беларусі. Праект гэтай сістэмы ў нечым адрозніваўся ад сістэмы народнай адукацыі ў РСФСР. Там за аснову бралася агульнаадукацыйная сярэдняя школа з дзесяцігадовым курсам навучання. Паводле праекта наркама асветы Беларусі за аснову бралася агульнаадукацыйная сямігадовая школа, якая падзялялася на два канцэнтры. Першы канцэнтр складаў першыя чатыры гады навучання і другі - тры гады навучання. Згодна з планам наркама асветы меркавалася ўвядзенне ўсеагульнага абавязковага навучання на аснове першага канцэнтра сямігадовай школы да 1928 г. У гарадах навучанне вялося ў аб'ёме поўнай сямігадовай школы. Для падрыхтоўкі спецыялістаў сярэдняга звяна сістэмай прадугледжвалася адкрыццё прафесійных школ і тэхнікумаў з трох- або чатырохгадовым курсам навучання. Прафесійныя школы і тэхнікумы ішлі пасля агульнаадукацыйнай сямігадовай школы і завяршалі курс сярэдняй адукацыі. Наступным этапам былі вышэйшыя навучальныя ўстановы - універсітэт і вышэйшыя спецыяльныя інстытуты. Да сістэмы народнай адукацыі была дастасаваная і сістэма вячэрніх школ для дарослых. У 1930 г. гэтая сістэма была пахаваная пасля арышту яе аўтара.
Рознабаковая культурная праца, якая ў пэўнай ступені насіла толькі форму нацыянальную, а паводле зместу была ў значнай ступені па неабходнасці камуністычнай, тым не менш дала магутны штуршок далучэнню да працы вялікай колькасці людзей, асабліва моладзі. Моладзь была захопленая ідэяй адраджэння культуры свайго народа. Значна вырасла колькасць паэтаў, празаікаў, крытыкаў, навукоўцаў па гісторыі і геаграфіі, па даследаванні прыродных багаццяў, па вывучэнні разнастайных праблемаў у Беларусі. Беларуская Акадэмія навук, універсітэт, сельскагаспадарчая акадэмія выклікалі і падтрымлівалі смелую ініцыятыву маладых у літаратуры, мастацтве і ў даследчай працы. Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі не адмаўляла ў друкаванні прац маладых паэтаў і вучоных, якія падавалі надзеі. Уважлівае стаўленне да маладых кадраў з боку нацыянальных дзеячаў натхняла моладзь на працу і адцягвала яе ўвагу ад даволі складаных побытавых умоваў.
У Менску выходзілі газеты «Звязда» і «Савецкая Беларусь». «Звязда» лічылася партыйным органам, «Савецкая Беларусь» - органам савецкай улады. У акруговых гарадах выдаваліся яшчэ і акруговыя газеты, а пазней сваю газету меў кожны раён. Самай уплывовай лічылася «Звязда». Праўда, уплывовасць яе вымяралася пэўным страхам не апынуцца аб'ектам апрацоўкі на старонках газеты. Як партыйны орган «Звязда» прэтэндавала на непагрэшнасць і безапеляцыйнасць таго, што там друкавалася. Гэтая газета капіявала кірунак маскоўскай «Правды» і намагалася пераймаць яе. Выдаваліся яшчэ газеты на жыдоўскай і польскай мовах. Сярод літаратурна-грамадскіх часопісаў папулярнымі былі «Полымя», «Маладняк» і «Узвышша». На фармаванне нацыянальнай свядомасці ўплываў часопіс «Полымя», на моладзь арыентавалася «Узвышша». Выдаваліся і ведамасныя часопісы. Быў вядомы орган Наркамасветы БССР «Асьвета».
Тэатральнаму мастацтву павінна быць прысвечана спецыяльная тэма. Трэба адзначыць паспяховае развіццё нацыянальных тэатраў у Беларусі, асаблівай увагі заслугоўвае Першы беларускі тэатр у Менску. У сваёй творчай працы ён да 1930 г. быў самабытным. Вельмі рэдка ставіў перакладныя п'есы. З тэатра выйшлі таленавітыя артысты. Другі беларускі тэатр утварыўся з студыі. Асаблівую ролю трэба аддаць Беларускаму вандроўнаму тэатру, якім кіраваў энтузіяст Уладыслаў Галубок, асоба ўсебакова адораная. Ён напісаў некалькі п'есаў з беларускага народнага жыцця, якія доўга жылі на сцэне і былі знятыя з рэпертуару перасоўнага тэатра, калі пачаўся разгром усяго нацыянальнага ў Беларусі. Заслуга Галубка і яго тэатра перад беларускім народам вельмі вялікая. За час свайго існавання пры складаных матэрыяльных і іншых умовах гэты тэатр аб'ехаў па некалькі разоў не толькі гарады, але і аддаленыя мястэчкі. Пастаноўкі перасоўнага тэатра адпавядалі густу народа, яны заўсёды былі з народнымі песнямі, музыкай і танцамі. У.Галубок першы заслужыў званне народнага артыста. У 1937 г. яго арыштаваў НКУС.
Заслужанай славай карыстаўся Менскі жыдоўскі тэатр пад таленавітым кіраўніцтвам Рафальскага. Тэатр паставіў шэраг п'есаў з нацыянальнай тэматыкай. Асабліва папулярнай сярод жыдоўскіх гледачоў была п'еса «Гірш Лекерт», прысвечаная рэвалюцыйнай барацьбе з царскім урадам у Вільні ў 1905 г. і яе герою Гіршу Лекерту.
Асаблівай увагі заслугоўвае дзейнасць беларускіх і жыдоўскіх кампазітараў - збіральнікаў народнай музыкі, песняў і танцаў. Іх праца была вельмі своечасовай і ўяўляла вялізную каштоўнасць. Гэтая частка народнага фальклору да рэвалюцыі не даследавалася і не запісвалася. Часткова даследчыкі запісалі казкі, прыказкі, прымаўкі, але яны былі раскіданыя па розных зборніках. Беларуская песня, музыка, танец маглі быць страчаныя назаўсёды. За дзесяць-пятнаццаць гадоў калектывізацыя паглынула б цудоўны народны фальклор, замяніўшы савецкай, штучна створанай прыпеўкай з усхваленнем шчаслівага калгаснага жыцця і стваральніка шчасця, паднесенай паслужлівымі літаратурнымі і музычнымі майстрамі. Нястомную дзейнасць выявіў пасля рэвалюцыі таленавіты збіральнік народных песняў кампазітар Уладзімір Тэраўскі. Яго карысная дзейнасць была перапынена ДПУ. Тэраўскага арыштавалі, а зборнік песняў у яго апрацоўцы канфіскавалі і выключылі з ужытку. Савецкая этыка не дазваляе карыстацца працай арыштаванага, нават выдатнай. Такі самы лёс напаткаў і яшчэ аднаго збіральніка народнага фальклору Антона Грыневіча, які ўжо ў сталым узросце пакінуў Заходнюю Беларусь і перайшоў на савецкую тэрыторыю з надзеяй знайсці шырокае поле для сваёй дзейнасці. Частка прац разам з іх аўтарамі ацалела, ёсць спадзяванне, што дзе-небудзь захаваліся працы Тэраўскага, Грыневіча і іншых. Народная песня, музыка і танец захаваныя, запісаныя і апрацаваныя. Яны выконваюцца рознымі харавымі і музычнымі гурткамі ў калгасах і працоўных клубах. Арганізаваныя Народным камісарыятам асветы ансамблі - беларускі і жыдоўскі - выступаюць на канцэртах, на радыё, выконваючы сваю праграму пад акампанемент народных інструментаў.
Шырока разгарнулася праца па краязнаўстве. Гэта быў любімы занятак сельскай інтэлігенцыі, асабліва настаўнікаў. На той час у краязнаўчай працы яшчэ не было бюракратычнага шаблону і казённага плану. Яна будавалася на ініцыятыве, схільнасці і вольным выбары прадмета даследавання і вывучэння. Краязнаўцы ў свой вольны час вывучалі і запісвалі фальклор, гістарычнае мінулае свайго краю, помнікі даўніны - цэрквы і царкоўнае начынне, старадаўнія абразы, архівы і г. д. Фатаграфавалі і збіралі калекцыі нацыянальнага адзення, строяў, прадметаў хатняга ўжытку. Вывучалі мясцовую флору і фаўну, рабілі захады да аховы тых відаў, што былі пад пагрозай знікнення (бабровых стаянак). У некаторых месцах краязнаўцы выдалі свае працы (Гомель) і з мясцовых экспанатаў стварылі музеі. Краязнаўцы працавалі добраахвотна, грошай за гэта не атрымлівалі. Краязнаўчай працай апекаваўся спачатку Наркамасветы БССР, а потым Акадэмія навук, якая выдавала спецыяльны краязнаўчы часопіс.
Самым балючым і неўладкаваным было зямельнае пытанне. У дарэвалюцыйны час у Беларусі існаваў іншы парадак сялянскага карыстання зямлёй, чым у Расеі. Там зямля належала абшчыне і перыядычна пераразмяркоўвалася паміж яе членамі. У Беларусі зямля была спадчыннай уласнасцю. Станоўчая рыса гэтага - сталае карыстанне зямлёю, адмоўная - дзяльба сялянскіх гаспадарак, у выніку чаго ўтварылася масавае малазямелле і слабыя гаспадаркі ў вёсках. Бальшавіцкі пераварот не прынёс значнага паляпшэння ў жыццё дробных сялянскіх гаспадарак, бо на панскіх землях арганізаваліся савецкія гаспадаркі. Да 1930 г. Народны камісарыят земляробства ўзначальваў Дзмітрый Прышчэпаў, былы сацыяліст-рэвалюцыянер, які добра разумеў сялянскую патрэбу ў зямлі і бачыў прычыны адсталасці сельскай гаспадаркі. За мяжой ён пазнаёміўся з арганізацыяй сельскай гаспадаркі ў Даніі і Нямеччыне. Па вяртанні ў Беларусь Прышчэпаў запланаваў шэраг карысных мерапрыемстваў, тым больш што гэтыя мерапрыемствы адпавядалі жаданням беларускага сялянства. Каб павялічыць зямельны фонд і размеркаваць яго паміж малазямельнымі і беззямельнымі, Прышчэпаў змог зліквідаваць пэўную, хоць і нязначную, частку савецкіх гаспадарак, а таксама правесці значную абрэзку земляў гэтых гаспадарак. Асноўнай формай землекарыстання Прышчэпаў абраў пасёлак з 12-20 сялянскіх двароў, з зручнай сядзібай да аднаго гектара. Нават у той час Прышчэпаву каштавала вялікіх намаганняў паказаць перавагу пасялковага землекарыстання над вялікай вёскай. Неабходнасць тэрміновага землеўладкавання ў Беларусі была відавочная. Першачарговым было землеўладкаванне запасных зямельных фондаў, якія перадалі ў часовае карыстанне малазямельным і беззямельным. Потым меркавалася падзяліць на пасёлкі цесныя і неўладкаваныя вёскі. Частка сялянства пад час землеўладкавання хацела атрымаць хутар. Аднак Прышчэпаву ніякім чынам нельга было афіцыйна ўводзіць хутары. Толькі пад час практычнага правядзення працы, як выключэнне, вылучаліся разам з пасёлкамі і хутары, калі зямля ўкліньвалася ў лес. Між тым партыйныя тэарэтыкі не забываліся, што нэп - мера часовая, што прыйдзе час перабудовы адзінаасобнай сельскай гаспадаркі. Яны толькі не маглі прадбачыць, што перыяд нэпа, уведзены Леніным «сур'ёзна і надоўга», будзе зведзены да сямі-васьмігадовага існавання. Каб супакоіць тэарэтыкаў, Прышчэпаву трэба было пераканаць іх, што ад пасёлка лёгка перайсці да сельскагаспадарчай камуны. Прышчэпаў цудоўна разумеў абсурднасць гэтых сцвярджэнняў. Ён належаў да лідэраў нацыянальнага руху і кіраваўся інтарэсамі краіны, а не выкананнем незразумелых і цьмяных камуністычных дапушчэнняў. Разам з павелічэннем агранамічнай дапамогі Прышчэпаў увёў яшчэ і шэраг заахвочвальных мерапрыемстваў для фіксацыі дасягненняў у адзінаасобных сялянскіх гаспадарках. Наркамзем шырока практыкаваў разнастайныя сельскагаспадарчыя выставы з дыпломамі, пахвальнымі лістамі, рэчавымі і грашовымі ўзнагародамі. Усе гэтыя мерапрыемствы Дз. Прышчэпава павярнуліся супраць яго як абвінавачванне ў варожай, шкоднай працы.
Толькі на пачатак 1927 г. завяршылася «збіранне» беларускіх земляў і далучэнне іх да БССР. Як вядома, БССР была арганізаваная з пяці ўездаў. Большая частка этнаграфічнай тэрыторыі Беларусі засталася ў складзе РСФСР. Перад Крамлём некалькі разоў ставілася пытанне пра далучэнне да БССР земляў з аднароднымі насельніцтвам і эканомікай. Аднак Масква вельмі неахвотна ішла насустрач хадайніцтвам беларускіх дзеячаў. Толькі ў 1924 г. гэтае пытанне часткова вырашылася далучэннем часткі Віцебскай і Магілеўскай губерняў. З нагоды далучэння гэтых тэрыторыяў у Менску была скліканая Надзвычайная сесія Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта з удзелам запрошаных сялян і рабочых. На сесіі прысутнічаў старшыня Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта РСФСР Міхаіл Калінін, а таксама выдатныя дзеячы Камінтэрна палякі Фелікс Кон і Тамаш Домбаль. Т.Домбаль у час выступу, у рэвалюцыйным запале, звяртаючыся да польскага консула, крыкнуў: «Памятайце, што толькі мы маем права гаварыць ад імя польскіх рабочых і сялян!». Домбаль - дэпутат польскага сейма - за прыналежнасць да камуністычнай партыі быў асуджаны і на кагосьці абмяняны. На сесіі прысутнічаў і вытрыманы, карэктны Тухачэўскі, чаго нельга сказаць пра камандзіра коннага корпуса каўказца Гая. Пад час выступлення ён нервова хадзіў і крычаў: «Мы яшчэ напоім коней у Вісле!». Сесія ўхваляла савецкую нацыянальную палітыку. <...>* падкрэсліваў «добраахвотнае» саступленне БССР тэрыторыі, палякі-камуністы дэманстравалі салідарнасць з савецкай уладай у пытаннях нацыянальнай палітыкі ў процівагу палітыцы Польшчы, якая заняла Заходнюю Беларусь і генерал Жалігоўскі сілком захапіў Вільню. Выступы камандзіра Беларускай Ваеннай Акругі Тухачэўскага і ўдзельніка рэйда (хоць і няўдалага) на Варшаву Гая сведчылі пра незавершаныя прэтэнзіі да Польшчы, якія абапіраліся на вайсковую сілу.
* Тут і далей так пазначаны страчаныя або нерасчытаныя месцы ў тэксце (Рэд.).
Толькі пры канцы 1926 г., пасля настойлівых хадайніцтваў перад Крамлём (тады яшчэ было не страшна хадайнічаць), паставілі пытанне і пра далучэнне Гомельскай губерні да БССР. Аднак супраць далучэння вельмі востра выступаў сам старшыня Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта РСФСР М.Калінін. Крэмль вымушаны быў звярнуцца да своеасаблівага плебісцыту, каб абвергнуць дамаганні беларусаў. Арганізавалі спецыяльную камісію на чале з латышом Петэрсам, якая павінна была на месцы вызначыць, на якой мове гаворыць насельніцтва Гомельскай губерні. Разлічвалі, што беларусы забыліся сваю мову і канчаткова зрусіфікаваліся. Навуковых даследаванняў пра этнаграфічную прыналежнасць насельніцтва не патрабавалася. Камісія аб'ехала значную тэрыторыю Гомельскай губерні. Карысталася яна такім метадам: члены камісіі, прыехаўшы ў які-небудзь населены пункт, пад час сустрэчы з жыхарамі пачыналі неафіцыйную размову, якую стэнаграфавалі. Аналіз стэнаграфічных запісаў не пацвердзіў разліку на недалучэнне Гомельскай губерні да БССР. Сапраўднымі прычынамі нежадання далучыць губерню былі прычыны эканамічныя. Гомельская губерня - вельмі багатая на разнастайную сыравіну, асабліва на высакаякасны лес, што размяшчаўся на зручных для транспартавання месцах. Губерня перасякалася чыгуначнымі і воднымі шляхамі. Тут знаходзілася добра абсталяваная запалкавая прамысловасць, найбуйнейшая на той час у СССР папяровая фабрыка ў Добрушы. Напэўна, не планавалася ўмацаванне эканомікі БССР і аслабленне яе ў РСФСР. Гэта пацвярджаецца і тым, што такія прамысловыя пункты за 20-30 км ад Гомеля, як Злынка, Новазыбкаў, Клінцы, Старадуб не былі перададзеныя БССР толькі таму, што там знаходзілася некалькі запалкавых фабрык і мануфактурная прамысловасць. Сам факт далучэння прайшоў непрыкметна для шырокай грамадскасці. Гомельская губерня была далучана да БССР без звычайнай пышнасці. Перад беларускімі нацыянальнымі коламі паўсталі новыя задачы. Неабходна было новую тэрыторыю з беларускім насельніцтвам як мага хутчэй далучыць да агульнай сістэмы працы, і гэты пераходны працэс трэба было правесці вельмі асцярожна. Усё залежала ад удалых дзеянняў новых працаўнікоў-беларусаў, якіх прыслалі ў Гомельскую губерню. Гэтае заданне беларусы выканалі.
Пастановай Урада на тэрыторыі БССР была прызнаная роўнасць чатырох дзяржаўных моваў: беларускай, расейскай, жыдоўскай і польскай. Практычна шырока ўжывалася толькі беларуская мова, а ў кантактаванні з установамі СССР выкарыстоўвалася расейская. Жыдоўскай і польскай мовамі карысталіся ў нацыянальных школах, дзіцячых дамах, тэатрах, бібліятэках і г. д. Дакладнае выкананне роўнасці чатырох моваў часам прыводзіла да абсурду. У 1928 г. у Рэчыцы на агульнагарадской настаўніцкай канферэнцыі абмяркоўваўся праект сістэмы народнай адукацыі Беларусі. Удзельніца канферэнцыі - загадчыца жыдоўскай школы - выступіла з заўвагамі на жыдоўскай мове. Напэўна, на расейскай мове яна выступаць не захацела, беларускай не валодала, а магчыма, з нацыянальных памкненняў выкарыстала права роўнасці моваў. Спатрэбіўся перакладчык. Настаўнік беларускай школы Махнач, у мінулым вядомы сваімі ліберальнымі перакананнямі і ўчынкамі, аднак не спрактыкаваны ў нечаканых паваротах савецкай палітыкі, карэктна прапанаваў выступоўцам гаварыць на «агульназразумелай расейскай мове». За гэтую, здавалася б, бяскрыўдную прапанову Махнача абвінавацілі ў расейскім вялікадзяржаўным шавінізме, адразу знялі з працы, выключылі з прафесійнага саюза, а таксама пазбавілі пенсіі за сорак пяць гадоў працы настаўнікам у школе. Так няўдала быў абраны аб'ект, на якім савецкі рэжым паказаў, як строга і няўмольна караюцца парушальнікі сталінскай нацыянальнай палітыкі.
У вялікіх гарадах для абслугоўвання жыдоўскага насельніцтва адчынілі спецыяльныя судовыя камеры, дзе судовыя справы вяліся на жыдоўскай мове. У мястэчках і некаторых месцах, дзе кампактна жылі жыды, былі ўтвораны местачковыя і сельскія жыдоўскія саветы, якія абслугоўвалі насельніцтва на роднай мове.
Мела свае асаблівасці нацыянальная праца з так званым польскім насельніцтвам Беларусі. У Менску і іншых гарадах было некалькі адказных работнікаў - палякаў па нацыянальнасці. Амаль усе яны былі камуністамі, у большасці - з польскай партыі сацыялістычнай (ППС). Радзімай іх была этнічная Польшча. Між тым, каля 25% карэннага беларускага насельніцтва спавядала каталіцтва, 75% беларусаў - праваслаўныя. Яшчэ да рэвалюцыі ксяндзы (амаль усе яны былі палякамі) у касцёле і па-за ім вучылі беларусаў-каталікоў, што ўсе тыя, хто спавядае каталіцтва - палякі. Фактычна гэтыя «палякі» нават не валодалі польскай мовай і па нацыянальнасці былі беларусамі. Пад час правядзення нацыянальнай палітыкі камуністы-палякі, магчыма, толькі з мэтай прапаганды, вядома, з дазволу ЦК камуністычнай партыі, ля самай польска-савецкай мяжы перайменавалі цэлы Койданаўскі раён з трыццацітысячным беларускім насельніцтвам у польскі нацыянальны. Раённы цэнтр мястэчка Койданава стаў горадам Дзяржынскам, а ўвесь раён - Дзяржынскім. У раённым цэнтры на плошчы жорсткаму шэфу раёна ўзвялі манумент - Дзяржынскі стаіць на пастаменце ва ўвесь рост у салдацкім шынялі. У нацыянальным раёне пачалося прымусовае і незразумелае насаджэнне польскай мовы. Усе ўстановы, школы, хаты-чытальні былі пераведзеныя на польскую мову. Раённая газета выходзіла па-польску. Для насельніцтва ўзніклі незразумелыя цяжкасці. Пасля 1930 г. усю працу па арганізацыі нацыянальнага польскага раёна імя Дзяржынскага прызналі дыверсіяй польскіх шпіёнаў. Кіраўнікоў і арганізатараў арыштавалі і пакаралі. Такі самы лёс напаткаў і Шастакоўскі нацыянальны польскі савет імя польскага камуніста Мархлеўскага ў Капыльскім раёне Менскай вобласці. Дзяржынскі раён захаваў толькі назву і стаў беларускім. Былі пакараныя і мясцовыя жыхары гэтага раёна і сельсавета - амаль палова насельніцтва апынулася ў Сібіры. Так дорага абышлася нацыянальная палітыка ні ў чым не вінаватаму насельніцтву.
Беларусізацыя закранула і Чырвоную армію. 2-я дывізія ў Менску і 33-я ў Магілеве прыблізна ў 1927 г. былі перайменаваныя ў Беларускія тэрытарыяльныя дывізіі. Гэтыя дзве дывізіі камплектаваліся выключна беларусамі, меркавалася ў самы кароткі тэрмін каманду і навучанне перавесці на беларускую мову. Для падрыхтоўкі афіцэрскага складу палова навучэнцаў у Менскай афіцэрскай школе таксама камплектавалася выключна беларусамі, і ўсё навучанне адбывалася па-беларуску. У афіцэрскую школу падабралі спецыяльны штат беларусазнаўцаў, якім кіраваў вопытны мовазнаўца Бараноўскі. Былі перакладзены на беларускую мову ўсе вайсковыя статуты Чырвонай арміі. Беларусізацыя гэтых дзвюх дывізій была раптоўна спыненая пасля 1930 г. Беларусазнаўцаў з афіцэрскай вайсковай школы звольнілі, а значную частку іх на чале з кіраўніком пазней і арыштавалі. Да 1932 г. не засталося і знаку беларусізацыі дзвюх тэрытарыяльных дывізій. Раскватараваная дывізія ў Менску была перайменавана з тэрытарыяльнай у вопытную кадравую дывізію. Беларусізацыю частак Чырвонай арміі прызналі варожай дыверсійнай працай.
Для ўмацавання савецкага апарату адзін час прапаноўваўся лозунг аб правядзенні ў Беларусі «карэнізацыі». Сэнс карэнізацыі быў ў тым, што савецкі апарат павінен укамплектоўвацца мясцовымі кадрамі, незалежна ад нацыянальнасці. Меркавалася, што мясцовыя жыхары краю, ведаючы мову, звычаі і побыт беларусаў, будуць бліжэй да народа. Аднак гэтая кампанія не мела шырокага распаўсюджання, яе паглынулі наступныя, больш шырокія.
Пры канцы 1924 г. у Беларусі пад гучнай назвай «тварам да вёскі» пачалося накіраванне адказных работнікаў з цэнтра ў раёны і сельсаветы для агітацыйна-арганізацыйнай працы. Калі нэп набраў тэмп, сялянства апынулася ў вельмі цяжкім стане. Кошт на сельскагаспадарчыя прадукты быў вельмі нізкі, а на прадметы фабрычна-заводскай вытворчасці - неверагодна высокі. Напрыклад, за звычайны тульскі самавар селяніну трэба было плаціць не менш за 320 кг зерня. Тады ўжо панаваў моцны і ўстойлівы савецкі чырвонец, прадукт фінансавай рэформы, якую правёў Сакольнікаў. Сялянства чырвонцаў не мела, а яны былі патрэбныя, каб заплаціць падаткі, купіць лес і дровы, набыць сельскагаспадарчыя інструменты ды ўсё самае неабходнае ў побыце. З мэтай узняць прыгнечаны настрой сялянства на доўгі час паслалі прапагандыстаў, а частка іх так і засталася на сталай працы як адказныя партыйныя кіраўнікі ў раёнах. Адначасова было вырашана вылучыць на адказныя пасады беспартыйных сялян і рабочых. Звычайна вылучэнцы («выдвиженцы») прызначаліся намеснікамі, самастойнай працы ім не давалі, каб пазбегнуць скрыўлення партыйнай лініі. Вылучэнцы, калі былі падабраныя ўдумліва, з улікам іх маральных і справавых якасцяў, на працы сябе апраўдвалі. Праўда, у практычнай дзейнасці ім часта даводзілася прыстасоўвацца да абставінаў, азірацца на партыйцаў і ісці насуперак сваім перакананням, асабліва ў вырашэнні сялянскіх пытанняў. Гэтую гучную і вялікую кампанію лідэры беларускага нацыянальнага руху выкарысталі для пасылкі лепшых сваіх прапагандыстаў, для правядзення на месцах карэнізацыі савецкага апарата, а галоўнае - для падбору вылучэнцаў. Можна паказаць шмат удалых прыкладаў вылучэнства. Так, вялікім аўтарытэтам у Слуцкай акрузе карыстаўся селянін-вылучэнец Федаровіч, які займаў пасаду намесніка акружнога старшыні выканаўчага камітэта. Добра зарэкамендаваў сябе на працы і селянін-вылучэнец Дубоўцаў, які быў намеснікам старшыні Вярхоўнага Савета БССР. Ён меў неабходныя для адміністравання здольнасці, быў паслядоўны ў нацыянальнай працы, сціплы ў побыце. Частка вылучэнцаў вярнулася да сваёй ранейшай працы ў калгасы і саўгасы. Вельмі нязначная частка ўступіла ў партыю.
Афіцыйнымі органамі, якія павінны былі кіраваць нацыянальнай працай, былі так званыя Нацыянальныя Камісіі ў цэнтры і ў акруговых цэнтрах. У склад нацыянальнай камісіі ўваходзілі прадстаўнікі асобных нацыянальнасцяў. Аднак арганізацыйнага і практычнага значэння нацыянальныя камісіі не мелі. Праца вялася без іх. Гэта была амаль мёртвая надбудова, якіх многа было і ёсць у сістэме савецкага рэжыму.
Усё зробленае нацыяналістамі ў БССР мела каласальны ўплыў на беларусаў, асабліва на моладзь і інтэлігенцыю, у Заходняй Беларусі, што была пад Польшчай. Там беларусы, нават не мелі права набываць уласнасць. Інтэлігенцыя не магла атрымаць працы, не адмовіўшыся ад сваёй нацыянальнасці. Беларускія школы і гімназіі былі зачыненыя, хоць яны і ўтрымліваліся на прыватныя сродкі. Вышэйшая школа для беларускай моладзі стала недасягальнай. Нацыянальную грамадскую арганізацыю «Беларуская Грамада», якая мела 120 тысяч сяброў, забаранілі, а кіраўнікоў судзілі і пасадзілі ў турму. Праваслаўнае духавенства абавязана было весці набажэнства і выкладаць у школах Закон Божы на польскай мове. Насельніцтва Заходняй Беларусі ведала, што ў БССР будуецца дзяржаўнасць, дзяржаўная мова - беларуская, існуе Беларуская Акадэмія навук, дзяржаўны ўніверсітэт ды іншыя вышэйшыя навучальныя ўстановы, патрапіць куды было не вельмі складана. Наадварот, былі так званыя рабочыя факультэты, якія рыхтавалі да паступлення ва ўніверсітэт тых, хто не меў сярэдняй адукацыі. Працавалі нацыянальныя тэатры, квітнела літаратура. Савецкі друк, што даходзіў у Заходнюю Беларусь, радыё і падпольныя камуністычныя арганізацыі ўзмоцнена прапагандавалі працу ў СССР. Савецкае консульства ў Варшаве праз намесніка консула Аляксандра Ўльянава, што быў родам з Менска, шчодра фінансавала далярамі разнастайную антыпольскую прапаганду, пракамуністычны друк і розныя арганізацыі ў Заходняй Беларусі. У выніку сотні маладых людзей з вялікай для сябе рызыкай і небяспекай памкнуліся нелегальна праз мяжу ў БССР, з надзеяй трапіць у светлыя аўдыторыі беларускага ўніверсітэта. Інтэлігенцыя пераходзіла мяжу, каб знайсці працу і прымяніць веды. І колькі ж было потым, пасля 1930 г., горкіх расчараванняў, цяжкога безвыходнага смутку і шкадавання за разбураныя надзеі і маладое жыццё. Яны паддаліся захапленню і даверліва памкнуліся на падступна абманлівы савецкі агонь. Хто мог прадбачыць тады, што вялікая стваральная праца будзе бязлітасна растаптаная, а тысячы беларусаў загінуць у скляпеннях НКУС і канцэнтрацыйных лагерах.
Да 1930 г. змянілася некалькі першых сакратароў Цэнтральнага Камітэта камуністычнай партыі Беларусі. Усе гэтыя сакратары былі пасланнікамі Крамля, фактычна ўпаўнаважанымі ЦК ВКП, ахоўнікамі і праваднікамі генеральнай лініі Палітбюро. Так склалася, што першыя сакратары камуністычнай партыі заўсёды былі прысланыя ў Беларусь і беларусамі не былі. Кожны з іх у большай ці меншай ступені ўплываў на нацыянальную працу. Крэмль не давяраў беларускай камуністычнай арганізацыі, а пасылаў сваіх першых сакратароў. Сярод беларусаў не было камуністаў з дарэвалюцыйным стажам. Бальшыня беларусаў сталі членамі партыі ўжо пасля 1920 г.
Першым сакратаром партыі ў 1920 г. быў паляк Мігуцкі*. У той час нацыянальная праца яшчэ не вялася шырока, было збіранне сілаў і вывучэнне абставінаў. Асаблівага ўплыву на жыццё беларускага народа Мігуцкі не меў. Яго дзейнасць выяўлялася ў выступленнях на мітынгах і сходах. Мітынговым прамоўцам ён быў някепскім. Мігуцкага змяніў латыш Вільгельм Кнорын. Сваёй дзейнасцю ён пакінуў след, тым больш што на пасаду сакратара ў Беларусь ён накіроўваўся двойчы. Кнорын зжыўся з лідэрамі беларускага руху і разумеў памкненні беларусаў да нацыянальнага адраджэння, ён дапамагаў у нацыянальнай працы і падтрымліваў ініцыятыву беларусаў. Пасля Кнорына быў сакратар Асадкін, расеец па нацыянальнасці. Ён сябе ніяк не выявіў, пры ім да БССР была далучана Віцебская і Магілеўская губерні, і ў хуткім часе Асадкіна адклікалі ў Маскву. Пасля яго прыслалі Аляксандра Крыніцкага, таксама расейца. Партыйнае кіраўніцтва ён ажыццяўляў каля трох гадоў. Крыніцкі па натуры быў кар'ерыст, у сваёй дзейнасці мала самастойны, увесь час азіраўся на Крэмль. У партыі тады пераважаў беларускі ўплыў, Крыніцкі быў адзін. Беларусы ў сваіх інтарэсах выкарыстоўвалі крамлёўскі лозунг пра будаўніцтва «культуры нацыянальнай па форме і сацыялістычнай па змесце». Крыніцкі не мог перашкаджаць нацыянальнай працы, галоўным для яго было ўсачыць, каб гэтая культура захавала сацыялістычны змест. Крыніцкі не карыстаўся аўтарытэтам сярод партыйцаў. Ён быў адкліканы ў Маскву ў агітацыйна-прапагандысцкі аддзел ЦК ВКП. Пасля пераезду ў Маскву ён хутка забыўся на працу ў Беларусі. Калі Крыніцкі быў загадчыкам аддзела агітацыі і прапаганды ў Крамлі, то на адным з пасяджэнняў рэзка спыніў прадстаўніка Беларусі, які выступаў на беларускай мове (бо добра не валодаў расейскай), зрабіў яму заўвагу і прапанаваў гаварыць па-расейску. Пасля Крыніцкага сакратаром быў Ян Гамарнік, нібыта аўстрыец па нацыянальнасці. Карэктны і тактоўны, добры выступоўца і арганізатар, у нацыянальную працу ён не прынёс ніякіх зменаў. У Беларусі Гамарнік асабліва блізка ні з кім не кантактаваў. Дзейнасць яго была непрацяглай, спачатку яго прызначылі начальнікам Палітычнага ўпраўлення Беларускай ваеннай акругі, а потым перавялі на пасаду начальніка Палітычнага ўпраўлення Чырвонай арміі. Прыкладна ў 1928 або 1929 г. Крэмль паслаў сакратаром у Беларусь эстонца Гея.
* Памылка. Маецца на ўвазе В.А.Багуцкі.
За параўнальна кароткі тэрмін нацыянальная праца ў Беларусі прайшла вялізны шлях. Нацыянальнае адраджэнне стала неаспрэчным фактам. Былі выхаваны нацыянальныя кадры, якія займалі пасады ў дзяржаўным апараце. Край загойваў раны пасля войнаў і акупацыяў. Здавалася, вайсковы камунізм знік незваротна. Узнікалі думкі пра заваёўванне новых пазіцыяў. Усе нацыянальныя мерапрыемствы і праца знаходзілі бясспрэчную падтрымку з боку беларускага народа. Поспехі былі дасягнутыя таму, што лідэры нацыянальнага руху ў сваёй дзейнасці не былі адны, яны заўсёды знаходзілі падтрымку і дапамогу. Партыйнае кіраўніцтва, якое прысылала Палітбюро ў асобе першых сакратароў, да правядзення нацыянальнай працы ў большасці выпадкаў ставілася фармальна. Іх не цікавіла вывучэнне мовы, побыту, культуры таго народа, дзе яны фактычна ажыццяўлялі вярхоўнае кіраўніцтва. Адзін Кнорын, магчыма, разумеў сваё прызначэнне. Сакратар Крыніцкі, хоць і вывучыў беларускую мову ды часам выступаў па-беларуску, рабіў гэта дзеля эфекту перад Крамлём і з мэтай партыйнай кар'еры.
Да 1930 г. быў адзіны працэс, накіраваны непасрэдна супраць нацыяналіста. У 1926 г. у Слуцку арыштавалі беспартыйнага выкладчыка беларускай мовы ў сярэдніх школах Юрыя Лістапада. Судзілі яго ў Менску за арганізацыю нейкай змовы супраць савецкай улады. Суд быў публічны, з пракурорамі і абаронцамі, з мноствам публікі. Студэнты ладзілі Лістападу бурныя авацыі, пад час працэсу неслі кветкі. Аднак увесь працэс быў арганізаваны хітра і падступна. Суддзямі былі інтэлігенты-беларусы, а грамадскім абвінаваўцам - вядомы беларускі пісьменнік-нацыяналіст Зміцер Жылуновіч. Усё арганізавалі так, што палымяныя прыхільнікі Лістапада павінны былі яго судзіць і абвінавачваць. Лістападу прысудзілі пяць гадоў прымусовага папраўчага дому (так тады яшчэ называліся турмы). Аднак хмары збіраліся, хоць працэс над Лістападам хутка забыўся. Надыходзіла сутонне нэпа, ужо пры канцы 1928 г. у гарадах стаў адчувацца недахоп прадуктаў. На Ўкраіне і ў іншых хлебных месцах пачалі арганізоўвацца першыя машынна-трактарныя станцыі, прадвеснікі хуткай калектывізацыі.
На пачатку 1930 г. першай ахвярай ДПУ стаў лідэр беларускіх нацыяналістаў акадэмік, прафесар Усевалад Ігнатоўскі. Яго выклікалі ў ДПУ на допыт, і пасля допыту ён застрэліўся на сваёй кватэры. Прафесар Ігнатоўскі быў вельмі добра вядомы і папулярны сваёй выдатнай дзейнасцю. На той час ДПУ яшчэ не адважылася кінуць яго ў скляпенне і расправіцца. Пазней хаділі чуткі, што ДПУ дамагалася ад прафесара Ігнатоўскага, каб той назваў асобаў нацыянальнага руху, якія ставілі задачу звяржэння ў Беларусі савецкага рэжыму і ўсталявання дэмакратычнага ладу. Прафесар аддаў перавагу смерці. Другім адчувальным ударам быў арышт наркамзема БССР Дзмітрыя Прышчэпава. Выхадзец з народа, былы настаўнік, ён выдатна разумеў імкненне беларускага сялянства мець у адзінаасобным карыстанні сваю ўладкаваную гаспадарку, ведаў прычыны адсталасці, беднасці і галечы ў вёсцы. Дзейнасць Прышчэпава да калектывізацыі была накіраваная на ўмацаванне адзінаасобнай сялянскай гаспадаркі, якая павінна будавацца ў невялікіх пасёлках і часткова на хутарах, дзе селяніну давалася шырокая ініцыятыва вольнай працы пры дзяржаўнай агранамічнай дапамозе. Такі кірунак ў працы наркамзема апынуўся ў поўнай супярэчнасці з абвешчанай Крамлём калектывізацыяй сельскай гаспадаркі. Крэмль патрабаваў нябачных тэмпаў калектывізацыі. Уся праца ў краіне была накіраваная на разбурэнне адзінаасобных гаспадарак і на замену іншай, так званай сацыялістычнай, формай землекарыстання. Гаспадаркі моцных сялян зусім разбураліся, іх уласнікаў залічвалі ў бяспраўную катэгорыю кулакоў, якіх у нечалавечых умовах вывозілі ў гіблыя бязлюдныя мясціны Сібіры. Да непакорлівых сялян прымацоўвалася пазнака падкулачніка, на іх уздзейнічалі эканамічна (высокі індывідуальны падатак) і публічна цкавалі. Між тым, у руках заможнай часткі сялянства былі ганаровыя граматы і дыпломы, выдадзеныя ад імя савецкага ўрада за высокія паказчыкі ў вобласці жывёлагадоўлі, садаўніцтва, гародніцтва і інш. У гэтай разбуральнай працы наркамзем павінны быў першым знішчаць усё, што з душою будавалася ў перыяд нэпа. Патрэбныя былі новыя людзі. Прышчэпаву прычапілі ярлык ворага народа і шкодніка, памочніка і абаронцы кулакоў, насаджальніка варожых сацыялістычнаму землекарыстанню хутароў і пасёлкаў. У афіцыйных дакументах і прапагандзе дзейнасць Дз. Прышчэпава зняважліва называлася «прышчэпаўшчынай». Аднак зганьбаваная дзейнасць наркамзема Прышчэпава пакінула глыбокі след і добрую памяць сярод беларускага сялянства.
Смерць акадэміка прафесара Ігнатоўскага і арышт Прышчэпава не сталі адзінкавымі. Амаль адначасова была арыштаваная вялікая група выдатных культурных і гаспадарчых працаўнікоў. Сярод іх вельмі папулярны мовазнаўца акадэмік Язэп Лёсік, вядомы беларускі географ акадэмік Аркадзь Смоліч, сакратар Беларускай Акадэміі навук акадэмік Вацлаў Ластоўскі, рэктар універсітэта прафесар Уладзімір Пічэта і інш.
Адбыліся вялікія змены і ў працы ДПУ. Гэтая арганізацыя атрымала пастаянны і непадкантрольны ордэр на арышт членаў партыі. Аж да 1930 г. ДПУ не датыкалася да ўнутраных справаў камуністычнай партыі. Партыя сама вяршыла суд над непакорнымі членамі. У яе былі свае кантрольныя і карныя органы - Цэнтральная Кантрольная Камісія і яе ўпаўнаважаныя ў рэспубліцы і вобласцях. Партыйныя арганізацыі вінаватым членам партыі давалі вымовы, здымалі з адказных пасадаў і выключалі з партыі. Калі член партыі здзяйсняў крымінальнае злачынства, ён выключаўся з партыі, у яго адбіралі партыйны білет і потым ужо без партыйнага білета арыштоўвалі і аддавалі пад суд. За палітычныя злачынствы членаў партыі сама партыя таксама адбірала партыйны білет, ДПУ ўзгадняла дазвол на арышт. Аднак было б няслушным меркаваць, што ДПУ не сачыла за дзеяннямі членаў партыі. Не, гэты орган быў усюдыісным і фіксаваў самыя дробныя дзеянні.
II
Наступнай ахвярай ДПУ стаў народны камісар асветы БССР Антон Баліцкі. Да 1928 г. ён быў намеснікам, але і тады фактычна кіраваў усёй працай наркамата. Прафесар Усевалад Ігнатоўскі меў шмат абавязкаў апрача Наркамата асветы. Шмат увагі ён аддаваў Інстытуту беларускай культуры, чытаў лекцыі ва ўніверсітэце і сельскагаспадарчым інстытуце, літаратурна-навуковая праца таксама адбірала шмат часу. Прафесар Ігнатоўскі напісаў некалькі даследаванняў па гісторыі Беларусі, а «Кароткі нарыс па гісторыі Беларусі» да яго смерці быў асноўным падручнікам у сярэдніх школах.
У першай палове 1930 г. А.Баліцкі быў зняты з працы наркама асветы, аднак пасля звальнення яго не арыштавалі. Напэўна, ужо тады ДПУ распрацоўвала план «вялікіх» арыштаў. Ім патрэбны быў матэрыял, каб «прышпіліць» А.Баліцкага да працэсу па змове. Для гэтага ДПУ разлічвала грунтоўна папоўніць абвінаваўчы матэрыял яшчэ і сведчаннямі асобаў, пазней арыштаваных. На той час арышт буйных рэспубліканскіх працаўнікоў выклікаў сенсацыю, да масавых арыштаў такіх асобаў яшчэ не прызвычаіліся. Бюро ЦК камуністычнай партыі, зняўшы А.Баліцкага з пасады ў Наркамасветы, прыняло пастанову паслаць яго на так званую нізавую працу агітатарам-прапагандыстам у чыгуначныя майстэрні Гомеля. Такое рашэнне, відаць, было следствам ціску членаў бюро ЦК - беларусаў, мелася на ўвазе крыху адхіліць Баліцкага ўбок, каб пра яго ў Менску на нейкі час забыліся. Афіцыйнае матываванне такога рашэння было ў тым, каб Антон Баліцкі, што нарабіў у сваёй працы шмат памылак, «паварыўся» ў працоўным катле вялікага прадпрыемства, якім ва ўмовах Беларусі былі майстэрні ў Гомелі, дзе налічвалася больш за дзве тысячы рабочых. Трэба адзначыць, што А.Баліцкі меў вялікія арганізатарскія здольнасці, працаздольнасць, уменне выбраць патрэбных супрацоўнікаў. Пад час яго працы наркамам асветы быў распрацаваны і даволі паспяхова выконваўся генеральны план увядзення ўсеагульнага абавязковага навучання па беларускай сістэме народнай адукацыі. У гэтую справу шмат працы і практычных ведаў унёс стары педагог Д.Сцяпура. Антон Баліцкі належаў да так званай групы беларусаў-«адэсітаў». Пад час першай сусветнай вайны А.Баліцкі быў афіцэрам, і разам з іншымі вайскоўцамі на Румынскім фронце пасля лютаўскай рэвалюцыі ў 1917 г. арганізаваў беларусаў-франтавікоў. Гэтая група арганізатараў потым асталявалася ў Адэсе і трымала сувязь з менскімі нацыянальнымі дзеячамі. Пасля развалу фронта немцы занялі значную тэрыторыю Беларусі, а бальшавікі ставілі сабе на мэце чырвонагвардзейскімі атрадамі «вызваліць» Беларусь. З А.Баліцкім у Адэсе быў у той час адзін выдатны беларус Сцяпан Некрашэвіч. Пазней ён шмат працы і энергіі аддаў на стварэнне Інстытута беларускай культуры, потым быў віцэ-прэзідэнтам Беларускай Акадэміі навук. У Адэсе ад імя беларусаў 13 студзеня 1919 г. С.Некрашэвіч меў неасцярожнасць вітаць французскага генерала Бартэля. Пра гэты выпадак было вядома ў Менску. Калі пачаўся разгром нацдэмаў, С.Вальфсон у сваёй працы «Ідэалогія і метадалогія нацдэмаўшчыны», накіраванай супраць нацдэмаў, пісаў так: «С.Некрашэвіч вітаў у Адэсе генерала Бартэля «ад імя Нацыянальнага Цэнтра Беларусі як галоўнакамандуючага саюзнымі сіламі на Поўдні Расеі, якія прыносяць нам не толькі надзею, але, я сказаў бы, упэўненасць хуткага вызвалення ад гвалту бальшавікоў, што на працягу больш чым пятнаццаці месяцаў знішчаюць наш край»... Некрашэвіч прасіў у генерала Бартэля вайсковай дапамогі» (с. 69-70).
Беларусь стала савецкай, беларусы-«адэсіты» вярнуліся ў Менск і шмат хто з іх заняў адказныя пасады. Аднак пра выпадак з вітаннем Сцяпанам Некрашэвічам генерала Бартэля не забыліся, факт узялі з архіва і пры кожным выпадку ён фігураваў як яскравы ўзор палітычнай ненадзейнасці не толькі Некрашэвіча, але і ўсёй групы «адэсітаў». Разлікі беларусаў не спраўдзіліся, прызначэнне Антона Баліцкага ў Гомель не выратавала яго ад ДПУ. Ён быў арыштаваны, не пачаўшы працаваць у Гомелі, асуджаны і высланы, каб адбываць пакаранне на Мядзведжай гары ў раёне будаўніцтва Беламорскага канала. Напэўна, А.Баліцкі там загінуў, бо ніякіх звестак пра яго больш няма. Трагічным быў і лёс яго жонкі. Доктар медыцыны па адукацыі, яна не была арыштаваная, але страціла розум.
Значнае месца ў нацыянальнай працы займала Беларускае дзяржаўнае выдавецтва. У Беларусі гэта была адзіная ўстанова, якая выпускала ўсе друкаваныя матэрыялы, за выключэннем газет і часопісаў. Выдавецтва таксама рэгулявала чарговасць таго, што друкавалася. Кіраваў выдавецтвам вядомы беларускі пісьменнік і палітычны дзеяч старэйшага пакалення Зміцер Жылуновіч (псеўданім Цішка Гартны). З ім, відаць, было цяжэй разлічыцца. Рэч у тым, што З.Жылуновіч быў арганізатарам БССР і першым старшынёй Саўнаркама, яго асабіста ведаў Сталін, які на час арганізацыі Савецкай Беларусі быў камісарам нацыянальнасцяў. Аднак З.Жылуновіч ад кіраўніцтва выдавецтвам быў адхілены, але ў партыі пакінуты. Працаваў ён у Акадэміі навук. Лёс стваральніка БССР павучальны і трагічны. Ён паходзіў з працоўнай сям'і рэвалюцыйнага мястэчка Капыль Менскай губерні, прайшоў цяжкі, багаты на падзеі жыццёвы шлях. У адрозненне ад іншых глухіх мясцін радзіма Жылуновіча вылучалася арганізаванай рэвалюцыйнасцю насельніцтва. Пра гэта сведчыць той факт, што ў 1905 г. улады вымушаныя былі трымаць у гэтым мястэчку роту жаўнераў дзеля захавання парадку. На той час тут можна было сустрэць прадстаўнікоў усіх рэвалюцыйных партый - сацыялістаў-рэвалюцыянераў, сацыял-дэмакратаў, народнікаў і даволі значную колькасць бундаўцаў. У такім рэвалюцыйным атачэнні прайшло дзяцінства і юнацтва З.Жылуновіча. Працаваў ён гарбаром. Быў дапытлівы, здольны. Трапіў у Пецярбург, дзе нейкі час наведваў універсітэт Шаняўскага. Пад час рэвалюцыі 1917 г. ён з галавой увайшоў у рэвалюцыйную дзейнасць, закінуўшы нават пісьменніцкую працу. Калі ў Беларусі ўсталявалася савецкая ўлада, адначасова былі дасягнутыя значныя поспехі ў нацыянальнай працы ў перыяд нэпа, Зміцер Жылуновіч і іншыя нацыянальныя дзеячы прыйшлі да няслушных высноваў і зрабілі шэраг палітычных памылак. Перакананы дэмакрат і нацыяналіст, З.Жылуновіч высока ацэньваў культуру і побыт Захаду. Ён захапляўся арганізаванасцю і ўпарадкаванасцю жыцця ў Нямеччыне, дзе пражыў больш за год, калі кіраваў друкаваннем падручнікаў для беларускіх школаў. Шчыра верыў, што ў БССР будзе пабудаваная сапраўды народная дэмакратычная рэспубліка. Гэты памылковы погляд падзялялі шмат якія беларускія дзеячы таго часу. Гэтымі памылковымі высновамі пакарысталася Масква. На Жылуновіча ўсклалі місію «ўгаварыць» беларускіх эмігрантаў, асабліва сяброў Рады Беларускай Народнай Рэспублікі, здаць свае мандаты ад Беларускага Кангрэсу і вярнуцца ў Менск, дзе ім будзе дадзена адказная праца. Не ведаючы яшчэ метадаў працы Крамля, некаторая частка вядомых палітычных беларускіх эмігрантаў паддалася на ўгаворы і вярнулася на радзіму. Пазней усіх іх ліквідавала ДПУ.
У 1926 г. Зміцер Жылуновіч быў адным з ініцыятараў і арганізатараў Акадэмічнай канферэнцыі па рэформе беларускага правапісу і азбукі. На канферэнцыі прысутнічалі і эмігранты-беларусы, што прыехалі з-за мяжы. Брыгада кафедры марксізму-ленінізму, аддзел мовазнаўства Беларускай Акадэміі навук у выкрыцці нацдэмакратызму так пісалі пра гэта: «Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі фактычна была адкрытай дэманстрацыяй нацыянал-дэмакратычных сілаў - як тых, што знаходзіліся ў БССР, так і тых, якія ў той час былі за мяжой Савецкай Беларусі і прыехалі на канферэнцыю з эміграцыі - Ластоўскі, Езавітаў, Жылка, Галавінскі і іншыя» (с. 110-111). У зале, дзе адбывалася Акадэмічная канферэнцыя, не было партрэтаў правадыроў і савецкага сцяга, не было, вядома ж, і прапагандысцкіх лозунгаў. Усё гэта, зразумела, было магчымым у 1926 г., калі беларускім эмігрантам хацелі паказаць, што культурная праца ў БССР не звязаная з палітыкай. За ўсё гэта дорага расплочваўся Зміцер Жылуновіч з 1930 г. і да самай смерці. Яму прыгадалі ўсё. У 1933 г. у час чысткі партыі ён быў выключаны. Пры канцы 1936 або на пачатку 1937 г. Жылуновіча арыштавалі. Ад катаванняў на допытах ён страціў розум і быў накіраваны ў Магілеў у арыштанцкае аддзяленне лякарні для псіхічна хворых. Там ён памёр ці быў атручаны. Яшчэ ў 1937 г. адзін яго прыхільнік (як ні дзіўна, начальнік раённай міліцыі) спрабаваў сакрэтна вызначыць, дзе быў пахаваны гэты пакутнік. ДПУ ўмее хаваць сляды, пошукі нічога не далі.
У палове 1930 г. у Менску ДПУ былі праведзены масавыя арышты. Арышты амаль не закранулі правінцыю. Былі арыштаваныя вядомыя культурныя беларускія дзеячы Акадэміі навук, універсітэта, Наркамасветы і часткова Наркамзема. Сярод арыштаваных быў і намеснік наркамзема Прышчэпава Алесь Адамовіч. Яшчэ юнаком ён актыўна ўдзельнічаў у савецкай працы Бабруйскага ўезда Менскай губерні. Праз некалькі гадоў яго запал зменшыўся і прыблізна ўжо да 1925 г. ён стаў заўзятым народнікам і нацыяналістам. Перад аднадумцамі А.Адамовіч горача і шчыра каяўся, што ў першыя гады сваёй савецкай працы з-за нявопытнасці не быў дастаткова чулым да патрэбаў абяздоленага савецкага сялянства. Адамовіч рана разгледзеў сэнс, курс і тактыку камуністычнай партыі. Калі ён знаходзіўся ў менскай турме, то, па словах відавочцаў, зусім не быў прыгнечаны арыштам, а быў бы нават засмучаны, каб якім-небудзь цудам быў вызвалены з турмы. Адбываць пакаранне А.Адамовіча выслалі ў Салавецкі лагер. Адзін з ацалелых вязняў гэтага лагера ўкраінец Підгайны ў сваіх успамінах «Недастраляныя» на с. 115 піша пра А.Адамовіча так: «Адамовіча я, праўда, на Салаўках не сустракаў, але ён быў у 1937 г. у ізалятары на «Мораплаве», дзе яго абвінавачвалі ў нейкіх смяротных фашысцкіх грахах, і як быццам за гэта атрымаў ён там яшчэ новых дзесяць гадоў зняволення». Далейшых слядоў Адамовіча няма. Малады і здаровы, відаць, загінуў у суровых ізалятарах.
Сярод культурных дзеячаў, арыштаваных у 1930 і 1931 г., большасць сфармавала свае палітычныя погляды яшчэ да рэвалюцыі. Шмат хто меў навуковыя працы. Прафесар гісторыі Мітрафан Доўнар-Запольскі сваю першую працу «Очерки истории кривичской и дреговичской земель до конца ХII столетия» выдаў у 1891 г. у Кіеве. «Литовская метрика» (СПб, 1903), «Исследования и статьи. Т.1. Этнография и социология - обычное право, статистика, белорусская письменность» (Кіеў, 1900), «Асновы Дзяржаўнасці Беларусі» (Вільня, 1919, на беларускай мове) - гэты кароткі пералік часткі шматлікіх прац прафесара Доўнара-Запольскага сведчыць пра кірунак яго навуковай дзейнасці з (1891) года. Ён быў арыштаваны ў 1930 г. і высланы ў Сібір, дзе і загінуў, ужо ў сталым узросце.*
* Недакладна. Доўнар-Запольскі ў Сібір не высылаўся. Памёр у Маскве ў 1934 г.
Прафесар Максім Гарэцкі таксама арыштаваны ў 1930 г., высланы ў Сібір, дзе і загінуў у 1937 г. Ён напісаў: «Гісторыя беларускай культуры» (Вільня, 1921), «Гісторыя беларускай літаратуры» (Менск, 1926), «Хрэстаматыя беларускай літаратуры ХI - 1905 г.». Усё напісана па-беларуску. Прафесар Пічэта, шматгадовы (вядома, параўнальна) рэктар Беларускага ўніверсітэта, меў вельмі шмат гістарычных прац. Калі быў рэктарам універсітэта, напісаў «Гісторыю Беларусі» (ч. 1, Менск, 1924), «Пытанні вышэйшай школы ў Беларусі ў мінулым» (Менск, 1923). Гэтыя працы напісаныя па-беларуску. Прафесар Пічэта быў арыштаваны ў 1930 г. Калі яго выпадкова вызвалілі з высылкі, ён напісаў яшчэ «Основные моменты исторического развития Западной Украины и Западной Белоруссии» (Масква, 1940). Не маючы магчымасці пазнаёміцца з гэтай працай прафесара Пічэты, можна смела сцвярджаць, што матэрыял напісаны па замове для абгрунтавання захопу Чырвонай арміяй Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі. Прафесар геаграфіі Беларускага ўніверсітэта Мікалай Азбукін арыштаваны і высланы ў Сібір у горад Налінск у 1930 г., пра яго далейшы лёс звестак няма. Акадэмік філолаг Язэп Лёсік быў арыштаваны і высланы ў 1930 г., а ў 1936 г. у турме пад час яжоўшчыны быў закатаваны да смерці. Я.Лёсік, асабліва пасля арышту <...> Вядомая брыгада кафедры марксізму-ленінізму Беларускай Акадэміі навук, што складалася з «вучоных» Л.Бабровіча, І.Шпілеўскага, В.Бандарэнкі, С.Вальфсона і Я.Мацюкевіча, пісала: «Пасля таго, як Чырвоная армія выгнала з тэрыторыі цяперашняй Беларусі белапалякаў і белабандытаў з БНР, частка былых міністраў, Я.Лёсік і іншых радаўцы, засталіся ў Менску. З дапамогай прыслужнікаў французскага генерала Бартэля Баліцкага і Некрашэвіча, якія прыехалі з Адэсы, яны пачалі сваю «працу». Калі ў выніку перамогі рабочага класа пад кіраўніцтвам камуністычнай партыі ўзнікла думка пра арганізацыю ў БССР Навукова-даследчага цэнтра (Інстытут беларускай культуры), нацдэмы адразу выявілі значную актыўнасць, каб захапіць гэты цэнтр і выкарыстаць яго ў антыпралетарскіх мэтах. Яны сталі групавацца вакол Народнага камісарыята асветы, каб адразу ж пачаць «працу». Сабраўшыся ў Наркамасветы пад крылом Ігнатоўскага, яны заслухалі 27 студзеня 1921 г. адпаведны даклад Некрашэвіча, таго Некрашэвіча, які толькі 13 студзеня 1919 г. пісаў ліст французскаму генералу Бартэлю, дзе прасіў у яго дапамогі для вызвалення «радзімы» Беларусі ад варвараў бальшавікоў» (с. 130). У іншым месцы брыгада пісала: «На жаль, высілкі нацдэмаў у гэтым кірунку мелі значны поспех. Так, напрыклад, Лёсік і Ластоўскі даволі шмат дамагліся ў ліквідацыі такога ненавіснага рэакцыянера ўсіх колераў, як «таварыш». Гэтае насычанае рэвалюцыйнай эмацыйнасцю слова ... агульнымі высілкамі нацдэмаў было амаль выштурхнутае з беларускай мовы і замененае ў поўнай адпаведнасці з «скарынаўскай традыцыяй» патрыярхальна-пачцівым «дзядзька» (дядя) ... І адказныя савецкія работнікі, часта партыйцы, тытулавалі і цяпер тытулуюць адно аднаго «дзядзькамі» і «цёткамі» (дядя і тетя). Лёсік у 1918-1919 г. у белагвардзейскіх газетах, адчуўшы сваю сілу, здзекваўся з слова «таварыш», якое яны нязменна бралі ў насмешлівае двукоссе... Калі савецкая ўлада перамагла, ім амаль што ўдалося выгнаць гэтае ненавіснае слова з ужывання ...» (с. 124).
Прафесар філолаг Чаржынскі (Дзяржынскі) Уладыслаў арыштаваны і высланы ў Казань. Некалькі яго прац па гісторыі беларускай літаратуры карысталіся шырокай вядомасцю. Так, яго «Выпіскі з беларускай літаратуры ХIХ-ХХ стагоддзя» (Менск, 1926) былі асноўным дапаможнікам для выкладчыкаў беларускай літаратуры. З кароткага пераліку арыштаваных бачна, што гэта былі людзі старэйшага пакалення. Яны былі асноўнымі і актыўнымі дзеячамі культурнага адраджэння, выхавацелямі і настаўнікамі маладых кадраў, усе мелі грунтоўную навуковую падрыхтоўку.
Другую групу арыштаваных складалі маладыя пісьменнікі, дацэнты, выкладчыкі школ, выхаваныя ў савецкі час, якія выявілі свае здольнасці. Большасць з іх выйшла з народа, галоўным чынам з сялянства. Усё гэта была адораная моладзь, стойкая і адданая. Адам Бабарэка - з сялян, дацэнт філалогіі, таленавіты літаратурны крытык, першы раз быў арыштаваны ў 1930 г., загінуў у турме ў 1937 г. Малады таленавіты паэт Уладзімір Дубоўка першы раз быў арыштаваны і высланы ў 1931 г., у 1934 г. яго перавялі на высылку ў Чувашыю, а ў 1937 г. быў высланы ў Сібір. Яшчэ адзін таленавіты малады паэт Алесь Дудар у 1929 г. першы раз быў высланы ў Смаленскую вобласць, другі раз быў арыштаваны ў 1937 г. і ў турме закатаваны да смерці. Васіль Шашалевіч - драматург, першы раз арыштаваны ў 1930 г., другі раз - у 1936 г. і высланы на Калыму, дзе і загінуў.
Характэрнай рысай арыштаў 1930 і 1931 г. было тое, што нязначнай частцы арыштаваных у якасці пакарання была прызначана вольная высылка. На той час яшчэ не збудавалі дастатковай колькасці канцэнтрацыйных лагераў, таму і высылалі на вольнае пасяленне. Аднак гэта не была высылка з мяккім рэжымам. Для зручнасці назірання за высланымі ДПУ звычайна канцэнтравала іх у маланаселеных паселішчах паўночных губерняў, дзе яны не маглі знайсці працу, каб зарабіць на харчаванне. Калі ўлічыць, што большасць высланых - людзі разумовай працы, часта ўжо сталага ўзросту, няздольныя да працы фізічнай, а іх літаратурная праца стала ўжо нікому не патрэбная, то становішча высланых было вельмі цяжкім. Не ўсе мелі сваякоў, якія маглі б сістэматычна дапамагаць ім. Трыццатыя гады - самыя цяжкія, галодныя, насельніцтва ўтрымлівалася на мізэрных нормах харчавання, таму значная частка высланых была асуджана на галоднае выміранне.
На працягу 1930-1931 г. была зрэзаныя вярхі дзеячаў нацыянальнага руху ў Беларусі. ДПУ сваю справу зрабіла, паўстала задача прапагандай апраўдаць такі круты і нечаканы паварот палітыкі. Суд над арыштаванымі быў закрытым, людзі знікалі, каб пазней апынуцца ў Сібіры, на Салаўках, на будаўніцтве Беламорскага канала ці ў высылцы. Хадзілі чуткі, што арыштаваных абвінавацілі ў арганізацыі і прыналежнасці да «Саюза адраджэння Беларусі» і «Саюза вызвалення Беларусі». Звычайна ў тыя часы ДПУ ў сваёй друкарні выдавала тэндэнцыйна падабраныя вытрымкі з «паказанняў» арыштаваных, здабытых гвалтоўным шляхам. У выглядзе спецыяльнай брашуры, як зусім сакрэтны, гэты матэрыял перадаваўся для азнаямлення высокаадказным камуністам. Партыйныя газеты, часопісы і спецыяльныя выкрывальныя «працы» спасылаліся на вытрымкі з паказанняў, не называючы крыніцы, з якіх атрыманы паказанні арыштаваных. Вытрымкамі мог пакарыстацца таксама сакратар ЦК партыі, член бюро ЦК у сваіх выступленнях дзе-небудзь на сходзе партыйнага актыву.
Задачай прапаганды было паказаць нацыянальны рух у Беларусі як контррэвалюцыйную, шкодніцкую, шпіёнскую працу беларускіх нацыяналістаў, накіраваную на адлучэнне БССР ад Савецкага Саюза і на стварэнне буржуазнай нацыянальна-дэмакратычнай рэспублікі. Арыштавалі беларускую інтэлігенцыю, мозг нацыянальнага руху, яго тэарэтыкаў і практычных выканаўцаў. Прапаганда павінна была іх скампраметаваць, паказаць у самым агідным выглядзе не толькі ў гэтай дзейнасці, але і выкарыстаць розныя выпадкі з прыватнага жыцця і грамадскай дзейнасці, незалежна ад таго, калі і пры якіх абставінах яны былі. Улічвалася, вядома, і сацыяльнае паходжанне. Было зроблена ўсё, каб абняславіць арыштаваных. Нацыянальны рух зневажальна ахрысцілі «нацдэмаўшчынай», а ўсіх, хто ўдзельнічаў у нацыянальнай працы ці спачуваў нацыяналістам, назвалі «нацдэмамі». Савецкі друк, прамоўцы на афіцыйных і неафіцыйных сходах у розных варыянтах скланялі гэтыя эпітэты. Характэрна, што да беларускага нацыяналізму прышпілілі і прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцяў - буйнога савецкага работніка летувіса Пятра Амбражунаса, беларускага пісьменніка жыда Самуіла Плаўніка, вядомага пад псеўданімам Змітрок Бядуля. Брыгада кафедры марксізму-ленінізму Беларускай Акадэміі навук у выкрывальных працах пісала: «Не адставаў і З.Бядуля, на старонках "Беларускага Шляху" пад бойкім псеўданімам ён пісаў: "Наша мова - гэта тая святыня-пакутніца, якая вытрымала розныя катаванні і варожы ўціск, і тым не менш не была пераможаная, жыве і сёння"» (с. 100-101). Дырэктар Інстытута філасофіі Акадэміі навук акадэмік С.Вальфсон у сваёй таксама выкрывальнай працы «Ідэалогія і метадалогія нацдэмакратызму» пісаў: «Нацдэмы ў сваёй дзейнасці кіраваліся "залатым правілам" пра тое, што без Бога ні да парога. І таму паэты пачыналі свае працы псалмамі пра тое, што "Істота мая рвецца да Бога, да Госпада жывога" (Бядуля)... Істота нацдэмаў нязменна "рвалася да Бога"» (с. 39-40). Гэтыя думкі З.Бядулі занатаваныя ў 1918 г., а прыгадаў іх акадэмік Вальфсон у 1930 г. Між іншым, пісьменнік Змітрок Бядуля ацалеў ад арыштаў, памёр у 1941 г. і нават трапіў у «Анталогію беларускай паэзіі», якая выйшла ў Ленінградскім выдавецтве ў 1948 г. Па заданні сакратара ЦК камуністычнай партыі Гея ў Акадэміі навук былі створаныя «брыгады», якія старанна вышуквалі ў друкаваных працах, у стэнаграмах дакладаў і выступленняў элементы нацдэмаўшчыны. Старанна рэвізаваліся паэзія і проза западозраных у «нацдэмаўшчыне» пісьменнікаў, газетныя артыкулы і г. д. Апрача арыштаваных, шукалі новых, т. зв. нявыяўленых нацдэмаў. Нападкі ператвараліся ў цкаванне. У выніку вядомы беларускі паэт Янка Купала быў даведзены да адчаю і спрабаваў скончыць жыццё самагубствам спосабам японскіх самураяў. Старанна праглядваліся школьныя падручнікі. Большасць падручнікаў былі знятыя з ужытку, асабліва хрэстаматыі для чытання, граматыкі, зборнікі дыктовак. Адны здымаліся аўтаматычна з прычыны арышту іх аўтара, незалежна ад зместу. Іншыя падручнікі былі знятыя, бо не адпавядалі эпосе калектывізацыі сельскай гаспадаркі і сталінскіх пяцігодак. У хрэстаматыях для чытання не дазвалялася называць узорныя адзінаасобныя гаспадаркі пасялкоўцаў або хутаран, у задачніках - выкарыстоўваць прыклады з жыцця адзінаасобнай гаспадаркі. Настаўнікі павінны былі самі выдумляць арыфметычныя задачы з жыцця калгасаў, гандлю кааператыўных крамаў, пры гэтым у задачах павінен фігураваць калгасны прадукт толькі высокай якасці, а скаціна - толькі ўкормленая. Тое самае і ў дачыненні да кааператыўнага гандлю. Дазвалялася прыводзіць толькі такія прыклады, якія б пацвярджалі перавагу кааператыўнага гандлю над прыватным. Некаторыя настаўнікі, асабліва ў правінцыі, не дасведчаныя ў тонкасцях гэтай савецкай палітыкі, не толькі здымаліся з працы, але і арыштоўваліся за прыблізна такі сказ у дыктоўцы: «На лузе пасвіліся тры худыя калгасныя каровы». Усё гэтае, безумоўна, адбілася на якасці школьнай працы. Аднак кіраўнікі школьнай справы менш адказвалі за адсутнасць у школах падручнікаў, чым за карыстанне «ідэалагічна нявытрыманымі <...>».
Строга пераглядаўся і рэпертуар тэатраў. Усё, што хоць аддалена нагадвала беларускае нацыянальнае, са сцэны выганялася, нягледзячы на мастацкую вартасць п'есы. У Першым беларускім тэатры была знятая цудоўная феерыя «На Купалле», пабудаваная на народным фальклоры, на легендзе пра пошукі кветкі шчасця ў купальскую ноч. Знятая была і гістарычная п'еса «Кастусь Каліноўскі», якая паказвала гераічную барацьбу беларусаў у 1863 г. пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага. Не абараніла твор і тое, што ў адпаведнасці з гістарычнай рэальнасцю Кастусь Каліноўскі ў Вільні быў павешаны Мураўёвым. Знялі са сцэны і п'есу «Машэка», пабудаваную на легендзе пра заснаванне Магілева. Дабраліся і да перасоўнага тэатра, якім кіраваў народны артыст Уладыслаў Галубок. Замест блізкіх і зразумелых шырокім сялянскім і рабочым масам драмаў з жыцця народа тэатру былі навязаныя чужыя і незразумелыя перакладныя пастаноўкі. Рэпертуар перасоўнага тэатра ўзялі пад строгі кантроль. Перагледжаны быў таксама рэпертуар ансамбля народнай песні і музыкі. Асаблівую «пільнасць» выявіў загадчык аддзела мастацтва Наркамасветы Ілля Гурскі. Ён бачыў нацдэмаўшчыну не толькі ў тэатральных пастаноўках, але і ў касцюмах артыстаў. Артысты беларускага народнага ансамбля песні і музыкі звычайна выступалі на сцэне ў нацыянальных строях: у кашулях, вышытых беларускім арнаментам, і белых штанах. Гурскі загадаў замяніць белыя штаны на чорныя, а кашулі сталі нагадваць пінжакі, толькі без беларускага арнаменту. З франтона будынка Першага беларускага тэатра былі знятыя бюсты народных паэтаў Янкі Купалы і Якуба Коласа.
Выяўленне шавінізму знайшлі і ў жыдоўскай нацыянальнай працы. Пад вялікае падазрэнне былі ўзятыя жыдоўскія культурныя работнікі, асабліва выхадцы з іншых партый - сацыял-дэмакратычнай (меншавікі), былыя сіяністы, бундаўцы, поалей-цыяністы. У жыдоўскім тэатры вялікім поспехам карысталася п'еса «Гірш Лекерт», дзе паказвалася рэвалюцыйная барацьба жыдоўскіх рабочых у 1905 г. у Вільні. Галоўны герой п'есы - рабочы Гірш Лекерт, які зрабіў замах на жыццё віленскага генерал-губернатара фон Валя. Гэта гістарычны факт. Апрача п'есы для ўвекавечвання памяці Лекерта на пастаменце помніка цару Аляксандру II, бюст якога пасля рэвалюцыі быў звергнуты, зрабілі адпаведны надпіс пра подзвіг Лекерта ў 1905 г. У пошуках нацыянальных шавіністаў было вызначана, што Гірш Лекерт належаў да партыі Бунд. З гэтага зрабілі выснову, што жыдоўскія шавіністы ідэалізуюць нацыяналістычную партыю і яе членаў. Гэтага было дастаткова, каб адразу ж зняць п'есу са сцэны. Давялося таксама знішчыць і надпісы на пастаменце помніка. Бальшавікі не дазваляюць ніякіх папулярызацый (нават калі яны і адпавядаюць гістарычнай рэальнасці) іншых партый і яе членаў, апрача партыі бальшавікоў. Характэрны ў гэтых адносінах яшчэ адзін прыклад. Дзяржаўнае выдавецтва выпусціла шэраг біяграфій з серыі «Жыццё выдатных людзей», у тым ліку і кнігу пра жыццё і дзейнасць вядомага нарадавольца Жалябава. Праз пэўны час пасля выдання кнігі ў савецкім друку з'явілася рэцэнзія на кнігу пра Жалябава. У выніку яна была знятая з ужытку таму, што там ідэалізуецца асоба Жалябава-народніка, нягледзячы на тое, што Ленін у свой час не пагаджаўся з тактыкай нарадавольцаў, але назваў нарадавольніцтва «гераічнай эпохай». Сапраўдная прычына была ў тым, што Жалябаў прызнаваў індывідуальны тэрор, асабістую самаахвярнасць, што вельмі прываблівае моладзь. Бальшавікі па праграме адмаўляюць індывідуальны тэрор, а на практыцы цішком яго ўжываюць. Яны баяцца захапіць ідэямі нарадавольства пра самаахвярнасць савецкую моладзь і гэтым скіраваць яе супраць сябе.
Беларусы заўсёды ганарыліся сваім вялікім продкам, вучоным з Полацка, доктарам і першым кнігадрукаром у Беларусі Францішкам Скарынам. У 1512 г. ён атрымаў званне доктара медыцыны ў Падуанскім універсітэце. У адной з музейных залаў універсітэта і сёння ёсць партрэт на ўвесь рост доктара Скарыны сярод іншых знакамітых асобаў. Да 1930 г. вывучэнню жыцця і дзейнасці Скарыны было прысвечана шмат працаў і даследаванняў. Партрэты выпускаліся вялікім накладам і ўпрыгожвалі залы навуковых і культурных установаў, школаў, музеяў і г. д. Вялікая гіпсавая фігура Скарыны была размешчана ў вестыбюлі Інстытута беларускай культуры, а потым, у 1928 г., яе перанеслі ў Акадэмію навук. З выгнаннем нацдэмаўшчыны статуя вучонага, доктара ХVI ст. была выкінутая. Знішчылі таксама і малыя статуэткі Скарыны. Такі самы лёс напаткаў партрэты і статуэткі народнага героя, кіраўніка беларускіх паўстанцаў Кастуся Каліноўскага.
Каб канчаткова скампраметаваць нацдэмаў ды іх дзейнасць, новы загадчык аддзела мастацтва Наркамасветы БССР І.Гурскі атрымаў замову напісаць п'есу адпаведнага зместу. Гурскі вырашыў напісаць п'есу сам і такім чынам зрабіць сабе кар'еру. Не валодаючы здольнасцямі драматурга, ён напісаў не п'есу, а бяздарны пасквіль на людзей, што ўжо апынуліся ў скляпеннях ДПУ. Выкарыстаўшы сваё службовае становішча, Гурскі абавязаў першы тэатр прыняць да пастаноўкі сваю бяздарную працу. Былі выкарыстаныя вялізныя матэрыяльныя рэсурсы на шкоду іншым тэатрам. Тэма была «актуальная» і ніхто не асмеліўся паказаць бяздарнасці п'есы. Аднак ні матэрыяльныя выдаткі, ні старанні рэжысёра не маглі хоць крыху дапамагчы гэтаму твору. Гурскі намаляваў нацыянальных дзеячаў Беларусі п'яніцамі, разбэшчаным элементам. Спроба самагубства паважанага ўсімі таленавітага паэта Янкі Купалы паказана як неразумны ўчынак у п'яным выглядзе. Пасля дзвюх-трох пастановак п'еса Гурскага як відавочна бяздарная, надуманая, фальшывая без звычайных шуміхі, крытыкі, пакаянных выступленняў і прызнання памылак аўтарам была знятая з сцэны тэатра. Бяздарнасць аўтара была занадта відавочнай, каб можна было што-небудзь ад яго патрабаваць. Гурскаму хацелася зрабіць кар'еру, а тым, хто падштурхнуў яго да такой думкі, выслужыцца. Спроба выкарыстаць тэатр для цкавання нацдэмаў пакуль не ўдалася. З савецкіх газет стала вядома, што І.Гурскі нядаўна «адгукнуўся» дзвюма п'есамі з пасляваеннага калгаснага жыцця: «Хлеб» і «Свае людзі». П'есы напаткаў той самы лёс, што і «водгук» Гурскага 22 гады таму. Яны былі раскрытыкаваныя і не дапушчаныя да пастаноўкі.
Адначасова з арыштамі нацдэмаў з бібліятэк, чытальняў канфіскавалі ўсе працы арыштаваных, незалежна ад таго, мелі яны дачыненне да абвінавачванняў ці не. Усё, што стваралася на працягу некалькіх гадоў - працы па гісторыі, этнаграфіі, геаграфіі, літаратуры, мастацтве, краязнаўстве, творы маладых і старых таленавітых паэтаў і празаікаў, навуковыя даследаванні спецыялістаў, - пасля арышту аўтараў было названа шкодным нацдэмаўскім хламам. Кожны савецкі грамадзянін, асабліва калі ён меў справу з кнігай, лічыў сябе кандыдатам на арышт. Кожны інтэлігент, каб пазбегнуць непрыемнасцяў, калі давядзецца быць арыштаваным, вельмі старанна сачыў, каб своечасова знішчыць кнігі, газеты, фотаздымкі, карціны тых, хто ўжо арыштаваны. Звычайна кожны арышт суправаджаецца старанным вобшукам, забіраюцца фотаздымкі нават даўно памерлых або тых, хто не меў ніякага дачынення да арыштаванага, забіраецца прыватнае ліставанне, дакументы і кнігі ўжо арыштаваных аўтараў. Потым у ДПУ ўсё гэта сартуецца і вышукваецца матэрыял для абвінавачвання. Такім чынам загінулі і гінуць ў агні найкаштоўнейшыя працы, дарагія чалавеку фотаздымкі блізкіх і родных, сямейнае ліставанне. Кожны палічыць за лепшае аддаць агню, а не брудным рукам следчага ДПУ ўсё падазронае.
Вось кароткі пералік знішчаных прац, якія маюць агульнае значэнне:
1. Зборнік беларускай народнай творчасці.
2. Краёвыя слоўнікі: Чэрвеньшчыны, Мазыршчыны, Віцебшчыны.
3. Чатырохсотгоддзе беларускага друку.
4. Беларускі архіў (перыёдыка).
5. Усе творы паэта Алеся Гаруна (памёр на эміграцыі).
6. Працы першага з'езду даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі.
7. Працы аддзела гуманітарных навук Беларускай Акадэміі навук (філалогіі, гісторыі, этнаграфіі, археалогіі, мастацтва, права).
8. Серыя выданняў беларускай навуковай тэрміналогіі.
9. Матэрыялы да беларускай навуковай тэрміналогіі.
10. Беларускія казкі, прыказкі і замовы, запісаныя і апрацаваныя Аляксандрам Сержпутоўскім.
Гэта толькі нязначная частка каласальнай варварскай працы.
У кнігарнях ужо не выстаўляліся і не рэкламаваліся кнігі беларускіх пісьменнікаў з-за боязі ўсялякіх нечаканасцяў у дачыненні да аўтараў-беларусаў. Зніклі разнастайныя плакаты з беларускім арнаментам, што віселі дзеля прапаганды ў грамадскіх месцах - клубах, чытальнях, у фае тэатраў і кіно. Некаторыя занадта палахлівыя кіраўнікі ўстановаў паспяшаліся перафарбаваць свае службовыя кабінеты, якія ў свой час таксама без патрэбы былі распісаныя беларускім арнаментам і эмблемамі.
Нельга сказаць, што гэтая «чыстка» ад усяго беларускага нацыянальнага, часта даведзеная да абсурду, выконвалася паводле спецыяльных дырэктываў. Новыя кіраўнікі, а асабліва тыя з іх, што былі па-за падазрэннямі ў нацыянальнай працы, імкнуліся застрахаваць сябе ад усялякіх непрыемных нечаканасцяў. Страх трапіць у нацдэмы прымушаў некаторых панікёраў рабіць вельмі неабдуманыя ўчынкі.
Беларускі дзяржаўны музей быў цалкам разгромлены. Правялі кардынальныя змены і перастаноўкі, змянілі планы працы, сурова крытыкавалася ўся дзейнасць музея. Брыгада Беларускай Акадэміі навук, кафедры марксізму-ленінізму ў складзе Л.Бабровіча, І.Шпілеўскага, М.Грынблата і А.Ляўданскага ў сваёй «выкрывальніцкай» працы «Этнаграфія, музейная справа» піша так: «Нацыянал-дэмакраты ў якасці асноўных аб'ектаў сваёй дзейнасці абралі этнаграфію. Этнаграфія давала шырокае поле для «самабытніцкіх» установак нацдэмаў... Этнаграфізм нацдэмаўскіх «вучоных» уяўляў з сябе масток для іх палітыкі» (с. 151). У іншым месцы акадэмічная брыгада піша: «Беларускія музеі, у прыватнасці, Беларускі дзяржаўны музей і цэлы шэраг краязнаўчых мясцовых музеяў, кіраўніцтва якіх апынулася ў руках верхаводаў нацдэмакратызму, з'явілася «ўдзячным» месцам, адкуль шырокімі плынямі цякла атрута нацдэмакратызму» (с. 203). «Нацдэмы арганізавана выкарыстоўвалі музеі ў сваіх рабаўніцкіх мэтах. Яны планава праводзілі сваё шкодніцтва, калі адрывалі музеі - гэты магутны сродак агітацыі і прапаганды сацыялістычнага будаўніцтва - ад патрабаванняў сучаснасці» (с. 204). Пераацэньваліся і мэты музеяў, ад іх патрабуецца культурна-масавая праца сярод шырокіх працоўных масаў. «Перш за ўсё цікава, як беларускія нацыяналдэмакраты ўяўлялі сабе задачу музея ўвогуле. "Галоўнай задачай музею з'яўляецца збіранне, ахова і вывучэнне прадметаў археалогіі, гісторыі, этнаграфіі і мастацтва, якія характарызуюць Беларусь" (Харламповіч. Пяцігоддзе Беларускага Дзяржаўнага Музею. «Наш край», 1927, №1, с. 10). Старая, што быллём парасла, буржуазная ўстаноўка: музей - збор "цікавых" рэчаў, музей-кунсткамера. Нават няма розніцы паміж савецкім музеем і рэакцыйнымі "краязнаўчымі" ўстаноўкамі "добрага старога часу"» (с. 204) - павучае брыгада Акадэміі навук. Асабліва музеі абвінавачваліся ў тым, што яны не праводзілі антырэлігійнай працы, а, наадварот, збіралі ўсё каштоўнае, што знаходзілі ў цэрквах, касцёлах, сінагогах, і захоўвалі гэта з любоўю. У выніку такой прачуханкі змест музеяў зусім змяніўся. Усё, што нагадвала нацыянальнае і беларускае, знікла з стэндаў. Яркія нацыянальныя строі, адзенне, па-майстэрску вышытыя абрусы, рушнікі, высокамастацкія тканыя вырабы ручной працы былі схаваныя. Кудысьці зніклі царскія вароты, адмыслова зробленыя з спецыяльна падабранай саломы невядомым майстрам з беларускага Палесся. Беларускі нацыянальны рух абвінавацілі таксама ў імкненні захаваць рэлігійнасць у народзе, стварыць сваю беларускую аўтакефальную царкву. Ставілася ў віну імкненне захаваць старадаўнія царкоўныя, касцельныя і сінагагіяльныя будынкі, пры гэтым адмаўлялася іх значэнне як помнікаў даўніны. Характэрныя заўвагі той самай акадэмічнай выкрывальніцкай брыгады: «Прычыны такога ўважлівага стаўлення да царквы з боку контррэвалюцыйнага нацыянал-дэмакратызму далёка шукаць не даводзіцца, калі мець на ўвазе асноўныя ўстаноўкі і мэты нацдэмакратаў. Увесь час беларускіх нацдэмаў-«незалежнікаў», якія марылі пра «незалежную народную рэспубліку», не пакідала думка і пра «незалежную» аўтакефальную беларускую царкву. Без царквы буржуазная дзяржава не можа існаваць. І невыпадкова, што размовы пра аўтакефальную царкву, якія ідуць яшчэ з часоў «Нашай Нівы», не перапыняюцца ні на хвіліну як беларускімі нацыянал-фашыстамі на той бок мяжы, так і контррэвалюцыйнымі нацдэмамі ў БССР» (с. 226).
Асабліва пацярпела добра арганізаваная праца па краязнаўстве. Усё, што было зроблена цягам гадоў, падпала пад знішчальную крытыку. Краязнаўства павінна было служыць толькі калгаснаму будаўніцтву ў вёсцы, усё, што было накіравана на чыстае вывучэнне, прызналі контррэвалюцыйным, шкодным для сацыялістычнага будаўніцтва ў вёсцы. Р.Выдра ў сваёй выкрывальніцкай працы «Беларускі нацдэмакратызм ў краязнаўчым руху БССР» піша так: «Беларускія нацдэмы, якія амаль цалкам авалодалі краязнаўчым рухам у Савецкай Беларусі, падпарадкавалі яго сваім буржуазна-рэстаўратарскім, контррэвалюцыйным і фашыстоўскім задачам, ніколі не хавалі сваёй гістарычнай роднасці з сваімі шавіністычна-нацыяналістычнымі папярэднікамі з лагеру беларускай буржуазіі. Вось чаму ў высокай ступені характэрныя тыя гістарычныя нарысы «беларусазнаўства» ці «беларускага краязнаўства», якія з'яўляліся ў «Нашым Краі» («Наш Край» - орган ЦБ краязнаўства, у гэтым часопісе якраз і змяшчаліся галоўныя артыкулы нацдэмаў) і паказваюць карані сучаснага «беларусазнаўства». Артыкулы Васілеўскага, Каспяровіча ў «Нашым Краі», гістарычны нарыс ў кнізе Каспяровіча «Краязнаўства, выступленні на 1 і 2 Усебеларускіх з'ездах краязнаўства» - усе гэтыя матэрыялы ў адзін голас, адкрыта, без усялякага сораму, усталёўваюць ідэйную і арганізацыйную сувязь сучаснага нацдэмакратызму ў краязнаўчым руху БССР з беларускім буржуазна-дэмакратычным рухам ў дарэвалюцыйны час» (с. 244-245). Ідэйныя працаўнікі краязнаўчага руху Каспяровіч, Шлюбскі і інш. былі адхіленыя, а ў 1931 г. і арыштаваныя. Краязнаўства ў Беларусі ўзначаліў абмежаваны кар'ерыст Серафімаў. У органе краязнаўства ў самой яго назве «Наш Край» быў таксама знойдзены нацыянал-шавінізм. Назву замянілі, часопіс назвалі «Савецкі Край». Паняцце няпэўнае на ўвесь Савецкі Саюз. Пра гэта Р.Выдра піша так: «Другі артыкул т. Садоўскага - "Агонь па контррэвалюцыйнаму нацыянал-дэмакратызму ў краязнаўстве" таксама рашуча ўзнімае пытанне пра барацьбу з нацыянал-дэмакратычнай спадчынай і пра поўную перабудову працы краязнаўства. Сама назва "Наш Край" павінна быць выкінута на сметнік гісторыі. Орган краязнаўства будзе насіць і ўжо цяпер носіць адпаведную яму назву "Савецкая Краіна"» (с. 327).
Кім жа былі заменены арыштаваныя кіраўнікі беларускага нацыянальнага руху? Замест арыштаванага наркамасветы БССР Антона Баліцкага быў прызначаны былы старшыня прафсаюза работнікаў асветы Антон Платун. Кіраваў прафсаюзамі ён вельмі нязначны час. Да гэтых прызначэнняў некаторы час быў пракурорам у Барысаве, потым сакратаром камуністычнай партыі ў Слуцкай акрузе, лічыўся работнікам сярэдняга звяна. Ні педагагічнай, ні нават сярэдняй адукацыі Платун не меў, скончыў так званую вышэйшую пачатковую вучэльню. Дзеля падвышэння аўтарытэту з прызначэннем на пасаду наркама асветы БССР Платуну было нададзена званне акадэміка. Навуковых прац ён не меў, лекцый не чытаў, за выключэннем мітынговых выступаў. Калі пачалася кампанія вышуквання нацдэмаўшчыны, Платун даволі актыўна ўдзельнічаў у выкрыцці нацыянальных ухілаў паэтаў Янкі Купалы і Якуба Коласа. Працуючы ў Наркамасветы, асаблівай ініцыятывы не выяўляў, не разбураў і той сістэмы, што склалася яшчэ пры прафесары Ігнатоўскім. Вядома, апарат Наркамасветы ў значнай ступені змяніўся, што было звязана з арыштамі. Пры ім правялі рэформу вышэйшых навучальных установаў Беларусі. Універсітэт і сельскагаспадарчую акадэмію падзялілі на асобныя інстытуты. Аднак гэтая ініцыятыва зыходзіла не ад Платуна, такім было ўказанне Масквы.
Замест высланага рэктара ўніверсітэта прафесара Пічэты туды накіравалі члена калегіі Наркамасветы Я.Каранеўскага. Ідэалагічна ён быў блізкі з арыштаванымі беларусамі. У 1931 г. Каранеўскага знялі з працы і арыштавалі.
Народным камісарам земляробства БССР быў прызначаны работнік сельскагаспадарчай кааперацыі Рачыцкі. Даволі разважлівы, з веданнем сялянскай гаспадаркі, хоць і малапісьменны, Рачыцкі меў некаторыя практычныя навыкі савецкай працы. Наркам быў цалкам захоплены правядзеннем калектывізацыі і выкананнем дырэктываў па гэтым пытанні. Выкрыццём дзейнасці свайго папярэдніка не займаўся і не меў схільнасці да кар'ерызму. Працоўны апарат гэтага вялікага наркамата не быў разгромлены. Арыштавалі некалькі кіраўнікоў, блізкіх памочнікаў Прышчэпава (Смоліча, галоўнага землеўпарадчыка Годэса, Савіча). Рачыцкі лічыўся вылучэнцам з нізавой працы і таму на першым часе да яго было менш патрабаванняў.
Доўгі час заставалася незанятай пасада прэзідэнта Беларускай Акадэміі навук. У Беларусі на гэтую значную пасаду не маглі падабраць нескампраметаванай фігуры. Можна было прызначыць акадэмікам чалавека з пачатковай адукацыяй, але прэзідэнтам - патрабавалася «фігура». На гэты пост Крэмль прыслаў з Масквы нейкага Горына. Па нацыянальнасці беларус, з Заходняй Беларусі, але беларускай мовай не валодаў, беларускае прозвішча Каляда памяняў. Горын па спецыяльнасці лічыўся гісторыкам. Быў малады, ганарысты і патрабавальны. Глядзеў на сябе як на пасланніка Масквы, перад якім стаяла задача разграміць нацдэмаўскую акадэмію і арганізаваць сапраўдную камуністычную, падпарадкаваную інтарэсам сацыялістычнага будаўніцтва. Ад усіх арганізацый патрабаваў дапамогі, часта неабгрунтавана папракаў, што, маўляў, нацдэмаўская акадэмія паўсюль мела падтрымку і дапамогу, а ён, Горын, гэтай дапамогі не бачыць. Каб стварыць Горыну ў Беларусі аўтарытэт, яго камандзіравалі ў Варшаву на з'езд гісторыкаў. На з'ездзе ён зрабіў даклад, наколькі той быў паспяховым - цяжка сказаць. Вядома толькі, што нейкая польская навуковая арганізацыя прасіла Горына зрабіць даклад на іншую гістарычную тэму, але ён ад такога гонару ўхіліўся, трэба меркаваць, па той простай прычыне, што ў Маскве не былі ўпэўненыя, ці выканае Горын гэтую задачу самастойна, без указанняў. Прыблізна ў 1932 г. на старонках часопіса «Бальшавік» з'явіліся артыкулы Горына, у якіх ён дыскутаваў з Яраслаўскім, не памятаецца толькі, па якім пытанні. Пасля двух-трох артыкулаў «Бальшавік» абвясціў, што дыскусія перапыняецца. Была прызнаная канцэпцыя Яраслаўскага, але і Горыну не было зроблена ніякіх заўваг пра памылковасць яго сцвярджэнняў. Такі вынік дыскусіі, апублікаваны ў тэарэтычным часопісе камуністычнай партыі «Бальшавік», у Менску разглядалі зноў-такі як стварэнне Горыну навуковай вагі. У практычнай дзейнасці ў Акадэміі навук Горын нічым сябе не выявіў, хіба толькі тым, што ствараў выкрывальніцкія брыгады з супрацоўнікаў акадэміі дзеля разгрому «нацдэмаўскай акадэміі». Прыблізна ў 1935 г. Акадэмію ўзначальваў прэзідэнт Сурта, які перад тым быў народным камісарам аховы здароўя БССР, таксама прысланы з Масквы. Далейшы лёс Горына невядомы.*
* Акадэмік П.Горын быў расстраляны ў 1938 г.
Першым віцэ-прэзідэнтам Беларускай Акадэміі навук быў прысланы паляк Тамаш Домбаль. Першы раз ён наведаў Менск у 1924 г. як удзельнік Надзвычайнай сесіі Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта БССР, калі да Беларусі былі далучаныя Віцебская і Магілеўская губерні. Домбаль быў першым камуністычным дэпутатам у польскім сейме. За «камуністычную дзейнасць» яго пазбавілі дэпутацкай недатыкальнасці, арыштавалі і асудзілі на дзесяць гадоў турмы. Варшава абмяняла Домбаля на арыштаванага Масквой каталіцкага біскупа. Меркавалася, што Домбаль будзе ўзначальваць Сялянскі Інтэрнацыянал, які павінен быў арганізавацца паралельна з Камінтэрнам. Але чамусьці гэтая задума не ажыццявілася, Сялянскі Інтэрнацыянал не быў арганізаваны і Домбаль, відаць, да 1931 г. працаваў у Камінтэрне. Хадзілі чуткі, што пад час першай сусветнай вайны ён быў афіцэрам аўстра-венгерскай арміі, што Домбаль праслухаў курс некалькіх вышэйшых навучальных установаў. Самавіты з выгляду, заўжды вясёлы, жыццярадасны і гаваркі, любіў вясёлую кампанію, ён не быў падобны да навукоўца. Сам сцвярджаў, што займаецца вялікай навуковай працай - апісаннем рэк Беларусі. У агульнай атмасферы савецкай насцярожанасці збіранне матэрыялаў і вядзенне картатэкі рэк з пазначэннем глыбіні, шырыні, хуткасці цячэння і апісаннем берагоў паставіла працу Домбаля пад падазрэнне. Пад час узвядзення новага будынка для Акадэміі навук па яго ўказанні і для яго недалёка ад акадэміі, крыху ўбаку ад гарадскога руху, быў збудаваны дамок, які архітэктурай нагадваў Захад, а галоўнае - побач была зроблена галубятня. Ва ўмовах вольнага жыцця гэтыя «ўхілы» не выклікалі б ніякіх падазрэнняў. Здаецца, ужо пад час яжоўшчыны Домбаль быў арыштаваны і крывёй расплаціўся за ўсё. Суд над ім у Варшаве быў вытлумачаны як спецыяльная містыфікацыя. Аднак адначасова абмяняны з Домбалем іншы работнік у размове сцвярджаў, што Домбаль у Варшаве трымаўся вельмі рэвалюцыйна, калі быў разам з ім у адной камеры варшаўскай турмы, арганізаваў галадоўку. Яго навуковую працу вывучэння рэк Беларусі абвясцілі прызначанай для шпіёнскіх мэтаў на карысць Польшчы, галубятню - станцыяй паштовых галубоў. У сувязі з разгромам нацыяльнага руху былі праведзены перамены і ў Варшаўскім савецкім консульстве. Беларускі сектар там узначальваў А.Ульянаў, сын доктара з Менска, яго памочнікамі былі беларусы Браўковіч (да працы ў Варшаўскім консульстве - народны камісар фінансаў) ды Ільючонак. Ульянаў тады не пацярпеў і пазней быў прызначаны консулам ці то ў Латвію, ці то ў Эстонію. Браўковіча адклікалі з Варшавы, вельмі нядоўга ён узначальваў Беларускае дзяржаўнае выдавецтва, потым быў зняты з гэтай працы, прызначаны дырэктарам рыбнай гаспадаркі за 60 км ад Менска, пазней арыштаваны. Работніку консульства Ільючонку была прапанаваная другарадная праца ў Дзяржаўным выдавецтве, а ў 1931 г. яго арыштавалі і выслалі на Поўнач. Сляды яго згубіліся. У Менску на той час была група, што складалася з трох чалавек, якая ўяўляла сабой апарат Упаўнаважанага Камісарыята замежных справаў СССР у БССР. У нацыянальным дэмакратызме западозрылі намесніка кіраўніка, маладога камуніста, што скончыў Беларускі ўніверсітэт, і таксама арыштавалі.
Спіс беларусаў, арыштаваных у 1930 і 1931 г. за нацыяналізм.
1. Адамовіч Алесь, нам. наркамзема Дз. Прышчэпава, высланы на Салаўкі ў 1930 г.
2. Азбукін Мікалай, праф. Бел. універсітэта, высланы ў 1930 г. у г. Налінск.
3. Аніхоўскі Аляксандар, інспектар Наркамасветы, дацэнт, высланы ў 1930 г. у Яраслаўль.
4. Апацёнак, высланы на Поўнач у 1931 г.
5. Афанасьеў, праф., арыштаваны ў 1930 г.
6. Бабарэка Адам, дацэнт, крытык, арыштаваны ў 1930 г., высланы ў 1931 г.
7. Байкоў Мікалай, дац. філалогіі, першы раз арыштаваны ў 1930 г.
8. Баліцкі Антон, наркам асветы БССР, арыштаваны ў 1930 г.
9. Бойка Іван, аграном, арыштаваны ў 1930 г., расстраляны ў 1933 г.
10. Бурдзейка, высланы на Поўнач у 1931 г.
11. Бялькевіч Іван, філолаг, арыштаваны ў 1931 г.
12. Галавінскі Аляксандар, інжынер, арыштаваны ў 1931 г.
13. Гарэцкі Максім, праф., арыштаваны ў 1930 г., высланы ў Сібір, дзе і загінуў ў 1937 г.
14. Гарэцкі Гаўрыла, акадэмік, арыштаваны ў 1931 г., другі раз ў 1936 г., загінуў.
15. Грамыка Міхаіл, геолаг, арыштаваны ў 1931 г., высланы ў Сібір.
16. Гурскі Міхась, высланы ў 1930 г. у Малмыш.
17. Даўгяла Зміцер, праф., археолаг, высланы ў Сібір у 1931 г., загінуў.
18. Доўнар-Запольскі Мітрафан, праф., арыштаваны ў 1930 г., у Сібіры загінуў.
19. Друшчыц Васіль, гісторык, у 1931 г. высланы на Поўнач.
20. Дубінскі Сяргей, археолаг, арыштаваны ў 1930 г.
21. Дубоўка Ўладзімір, паэт, высланы ў 1930 г.
22. Дудар Алесь, паэт, арыштаваны ў 1929 г., у 1937 г. загінуў.
23. Дыла Язэп, гісторык, арыштаваны ў 1930 г.
24. Жарскі Платон, філолаг, першы раз арыштава ны ў 1930 г.
25. Жылка Ўладзімір, паэт, арыштаваны ў 1931 г., памёр на катарзе ў 1933 г. у г. Уржуме.
26 Забела, дац. гісторыі, арыштаваны ў 1931 г., высланы на Поўнач, загінуў.
27. Ігнатоўскі Ўсевалад, праф., прэзідэнт Акадэміі навук, застрэліўся ў 1930 г.
28. Ільючонак, высланы ў 1931 г. на Поўнач.
29. Каравайчык Павел (Любецкі), докт. медыцыны, арыштаваны ў 1931 г.
30. Кандрацьеў, арыштаваны ў 1930 г.
31. Каранеўскі Язэп, рэктар універсітэта, арыштаваны ў 1931 г.
32. Каспяровіч Мікалай, этнолаг, арыштаваны ў 1931 г., высланы ў Сібір.
33. Кацярыніч, настаўнік, высланы ў 1930 г.
34. Кіркевіч М., аграном, арыштаваны ў 1931 г., загінуў у Сібіры.
35. Красінскі Мікалай, праф., філолаг, арыш таваны ў 1931 г., высланы на Поўнач, г. Пашахонск.
36. Краскоўскі Іван, праф., гісторык, высланы ў 1931 г., загінуў.
37. Крыніца, артыст, высланы, загінуў.
38. Купцэвіч Фелікс, крытык, высланы ў 1931 г. у Сібір, загінуў.
39. Ластоўскі Вацлаў, акадэмік, арыштаваны ў 1931 г.
40. Лёсік Язэп, філолаг, арыштаваны ў 1930 г., загінуў у 1936 г.
41. Лістапад Юры, настаўнік, арыштаваны ў 1937 г., высланы ў Сібір.
42. Ляжневіч Аляксандар, драматург, у 1931 г. высланы ў Сібір, загінуў.
43. Мамчыц, выкладчык, высланы ў канцлагер у 1930 г.
44. Марук, грамадскі дзеяч, высланы ў 1931 г.
45. Міцкевіч Адам, дац. фізікі, у 1931 г. высланы ў Вяцкі край.
46. Муха Іван, выкладчык, дац., высланы ў 1931 г. на Поўнач.
47. Мялешка Сяргей, дац. гісторыі, у 1931 г. высланы ў Сібір.
48. Некрашэвіч Сцяпан, віцэ-прэзідэнт Беларускай Акадэміі навук, у 1931 г. высланы на Поўнач, загінуў.
49. Рагачэўскі Пятро, белетрыст, у 1931 г. высланы ў Сібір, загінуў.
50. Родзевіч Часлаў, інжынер, высланы ў 1931 г. у Сібір.
51. Савіч, як нацдэм высланы ў 1930 г.
52. Серада Іван, праф., філолаг, у 1931 г. высланыў Яраслаўль.
53. Скандракоў, праф., аграном, у 1931 г. высланы ў Сібір.
54. Смоліч Аркадзь, праф., акадэмік, арыштаваны ў 1931 г., загінуў у ДПУ.
55. Трамповіч Павел, доктар, высланы ў 1931 г. на Поўнач.
56. Улашэвіч*, як нацдэм у 1930 г. высланы ў Налінск.
* Памылка: маецца на ўвазе М.М.Улашчык
57. Уліцін, дацэнт, арыштаваны ў 1930 г. і расстраляны.
58. Функ Аляксандар, крытык, арыштаваны ў 1930 г.
59. Харламповіч, праф. археалогіі, у 1931 г. высланы на Поўнач.
60. Цвікевіч Аляксандар, пал. дзеяч, арыштаваны ў 1930 г., у 1937 г. загінуў.
61. Цвікевіч Іван, доктар мед., у 1931 г. высланы на Поўнач, загінуў.
62. Чаржынскі (Дзяржынскі) Уладыслаў, праф., філолаг, высланы ў 1930 г. у Казань.
63. Чарнушэвіч Мікалай, паэт, высланы ў 1931 г.
64. Чарнушэвіч Нічыпар дац. хіміі, паэт, у 1931 г. высланы ў Вяцкі край.
65. Шалай Макар, звар' яцеў у турме, крытык.
66. Шашалевіч Васіль, драматург, арыштаваны ў 1930 г., высланы на Калыму, загінуў.
67. Шлюбскі Альгерд, археолаг, высланы ў 1931 г. на Поўнач.
68. Шчакаціхін Мікалай, праф., высланы ў 1931 г. у Вяцкі край.
69. Ярашчук Мікалай, аграном, высланы ў 1931 г. у Астрахань.
III
Пасля вялікіх арыштаў у першай палове 1930 г. можна было ўжо тады прадбачыць, што гэта - толькі пачатак шырока задуманай кампаніі разгрому нацыянальнага руху ў Беларусі. Арышты прайшлі толькі ў Менску і амаль не закранулі правінцыю. Пацярпелі Акадэмія навук, універсітэт, Наркамасветы, Наркамзем, Навукова-даследчы інстытут сельскай гаспадаркі, Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі. Пытанне ізаляцыі нацдэмаў у правінцыі, відаць, было ў стадыі «вывучэння» ДПУ. Важна было зрэзаць вярхушку, чаго і дасягнулі арыштамі ў Менску. У Менску ж ліхаманкава працавалі акадэмічныя брыгады па выяўленні нацыянальна-дэмакратычных ухілаў у друкаваных працах Акадэміі перыяду нэпа. Выяўленыя гэтымі брыгадамі «ўхілы» старанна сістэматызаваліся, вывучаліся, рабіліся пажаданыя для ДПУ навуковыя высновы, потым друкаваліся ад імя Акадэміі навук як праца Сацыялістычнай абноўленай Акадэміі навук. Усе гэтыя працы пасылаліся ў ДПУ і былі абвінаваўчым матэрыялам на арыштаваных, а таксама і на тых, што былі яшчэ на волі. Працавалі ў брыгадах так званыя навуковыя супрацоўнікі Акадэміі навук, універсітэта, Камвуза. Пазней гэтыя брыгады таксама трапілі ў няміласць. Узначальваў брыгады і кіраваў імі прафесар С.Вальфсон. Ён нарадзіўся ў Бабруйску, скончыў у Жэневе ўніверсітэт. З першых гадоў савецкай улады быў блізкі да камуністычнай партыі - загадваў аддзелам народнай адукацыі ў Бабруйскім ўездзе. Прафесар Вальфсон доўгі час не ўступаў у камуністычную партыю і лічыў сябе пляханаўцам. У перыяд разгрому нацыянальнага руху ён быў ужо кандыдатам камуністычнай партыі. Сваёй выкрывальніцкай дзейнасцю Вальфсон меркаваў апраўдаць сябе перад камуністамі за ранейшае захапленне тэорыямі першага марксіста Пляханава, а таксама палегчыць сабе пераход з кандыдатаў у сапраўдныя члены партыі.
У другой палове 1930 г., у сувязі з пачаткам разгрому нацыянальнага руху, адбыліся змены і ў апараце ЦК камуністычнай партыі Беларусі. Першым быў адкліканы ў Маскву загадчык культурна-прапагандным аддзелам ЦК доктар Сянкевіч. Па прафесіі настаўнік, ён у 1905 г. быў удзельнікам рэвалюцыйнага руху. Калі пачаліся рэпрэсіі, ён вымушаны быў уцякаць у ЗША, дзе і пражыў да рэвалюцыі 1917 г. Між іншым, па адной з Сянкевічам справе вядомы беларускі пісьменнік Якуб Колас тады быў асуджаны на тры гады крэпасці, якія і адседзеў у Менскай турме. У ЗША Сянкевіч паспеў скончыць універсітэт і атрымаць званне ўрача. Пасля рэвалюцыі 1917 г. Сянкевіч праз Японію вярнуўся ў Расею, дзе, відаць, і стаў членам камуністычнай партыі. Пазней, як беларус, ён быў накіраваны на працу ў Беларусь і прызначаны загадчыкам аддзела ЦК. Сціплы ад прыроды, ужо немалады, ён падзяляў погляды нацыяналістаў па культурным адраджэнні беларускага народа. Як загадчык аддзела ЦК партыі Сянкевіч дапамагаў у ажыццяўленні ўсіх культурных мерапрыемстваў. Фактычна праз яго ў ЦК праходзілі і афармляліся ўсе пытанні і пастановы, звязаныя з культурным адраджэннем у Беларусі. Пасля самагубства праф. Ігнатоўскага далейшы лёс яго невядомы, напэўна, загінуў. На яго месца быў прызначаны малады камуніст А.Чарнушэвіч, які даволі хутка пасоўваўся па лесвіцы камуністычнай ерархіі. У 1925 г. Чарнушэвіч быў яшчэ толькі начальнікам міліцыі глухога раёна.
Значную ролю ў ЦК партыі Беларусі выконваў тады другі сакратар партыі. Прыкладна з 1928 г. гэтую пасаду займаў беларус Іван Васілевіч, да прызначэння другім сакратаром ён быў народным камісарам фінансаў Беларусі. Па ўсталяваным парадку другі сакратар быў фактычным кіраўніком усёй арганізацыйнай працы, ён, у асноўным, распараджаўся расстаноўкай партыйных кадраў па рэспубліцы. Першы сакратар у Беларусі заўсёды прысылаўся з Крамля, на ім былі абавязкі агульнага кіраўніцтва і назірання за ажыццяўленнем дырэктываў Масквы. На той час існаваў наступны парадак прызначэння і перамяшчэння партыйных кадраў. Калі якому-небудзь наркаму для працы ў наркамаце або акрузе патрэбен быў адказны работнік, ён звычайна звяртаўся да другога сакратара ЦК партыі і прапаноўваў кандыдатуру. Пытанне пра адкліканне работніка ўзгаднялася з кіраўніком той установы, дзе працуе камуніст, і звычайна на гэтым справа сканчалася. У такіх выпадках прызначэнне афармлялася пасылкай наноў прызначанаму работніку так званай пуцёўкі. Калі работнік больш адказны, то рух яго або прызначэнне ўносіцца ў пратакол пастановаў бюро ЦК. Ва ўсіх выпадках было дастаткова згоды ці распараджэння другога сакратара партыі. Калі наркаму неабходна было свайго работніка ў акрузе перавесці ў іншую акругу або адклікаць у накрамат, ён павінен быў узгадніць гэта з сакратаром акруговага камітэта партыі. У выпадку нязгоды акругі адпусціць свайго работніка апошняе слова належала зноў-такі другому сакратару партыі. З гэтага вынікае, што другі сакратар быў размеркавальнікам партыйных кадраў. Гэта мела вельмі істотнае значэнне ў нацыянальнай рабоце. Васілевіч быў цесна звязаны з лідэрамі нацыянальнага руху ў Беларусі і падзяляў іх погляды. Праз яго праходзілі ўсе прызначэнні, зняцце з працы і ў патрэбных выпадках адкліканне работнікаў, што давала магчымасць апераваць праверанымі работнікамі і прызначаць іх на працу. З другім сакратаром узгадняўся парадак дня пасяджэнняў бюро ЦК, рыхтаваліся праекты пастановаў, прызначаліся дакладчыкі. Праца сакратара Васілевіча была навідавоку ў Крамлі, асабліва пасля арыштаў у 1937 г. У другой палове 1930 г. яго адклікалі з Беларусі і накіравалі на працу загадчыкам зямельнага аддзела ў адну з вобласцяў Сібіры. Пазней, ужо пад час яжоўшчыны, Васілевічу прыгадалі ўсе справы ў Беларусі і ён падзяліў лёс тысячаў арыштаваных у той час. Пераведзены былі на іншыя пасады і менш значныя работнікі ЦК партыі.
На месца Васілевіча ў Беларусь другім сакратаром з Масквы прыслалі Васіля Шаранговіча. Беларус, у першыя гады савецкай улады Шаранговіч працаваў у Беларусі пракурорам Народнага камісарыяту юстыцыі. Пад час савецка-польскай вайны Шаранговіч нібыта быў партызанам і трапіў у палон да палякаў, пасля замірэння быў на кагосьці выменяны. Напачатку працы другім сакратаром Шаранговіч хутка знайшоў агульную мову з кіраўнічымі беларускімі работнікамі, быў простым і даступным. Пад сваё апякунства і кіраўніцтва ён узяў маладых камуністаў, што выйшлі з камсамолу. Ён рашуча высоўваў іх на даволі адказныя пасады, сачыў за іх поспехамі і дапамагаў у працы. Бальшыня беларускіх работнікаў лічыла Шаранговіча сваім чалавекам, даверылася яму.
Першым сакратаром ЦК партыі на той час у Беларусі быў эстонец Гей. Яго прыслаў Крэмль прыблізна ў канцы 1929 г. Да прызначэння ў Беларусь пра яго не было чуваць ні добрага, ні дрэннага, магчыма, дзе-небудзь у РСФСР Гей быў шэраговым работнікам у вобласці. У любым выпадку прызначэнне яго ў Беларусь разглядалася як вылучэнне. Беларусь лічылася даволі адказным партыйным участкам працы. Памежнае становішча рэспублікі, складаны нацыянальны пераплёт і тая палітыка, што праводзілася тады ў Беларусі, патрабавалі ад сакратара партыі гнуткасці, тактоўнасці і асцярожнасці ў працы. Гей не меў выдатных арганізацыйных здольнасцяў. Як партыйны рэспубліканскі кіраўнік нічым не вылучаўся, самарэкламай не займаўся і іншых не падштурхоўваў да гэтага. Асаблівага сяброўства і блізкіх стасункаў ні з кім не меў. Пасля прыезду Шаранговіча ў сістэме працы нічога не змянілася. На той час усё было падпарадкавана адной задачы - хутчэйшаму правядзенню ў Беларусі калектывізацыі. У акругі і раёны на дапамогу пасылаліся сотні работнікаў, розных брыгадаў, з цэнтра накіроўваліся найстражэйшыя дырэктыўныя тэлеграмы, патрабаваліся ўсемагчымыя зводкі і звесткі. Памкненні былі скіраваныя на абвяшчэнне ў Беларусі «суцэльнай калектывізацыі», пра што была б дасланая тэлеграма ў Крэмль. Калгасам даваліся розныя гучныя рэвалюцыйныя найменні. Дзе-нідзе ўспомнілі і пра першага сакратара партыі Гея, імя Гея далі калгасу, а таксама даволі вялікаму торфазаводу непадалёк ад Менска. Пад час яжоўшчыны гэтыя імёны былі знятыя. Па гэтых прыкметах беларусы здагадаліся, што Гей апынуўся сярод «ворагаў народа».
У групе важных беларускіх работнікаў, спачатку нясмела і ў абмежаваным коле, абмяркоўваўся намер дамагчыся такога становішча, каб першым сакратаром ЦК партыі быў беларус. Гэтая думка стала больш пэўнай з прыездам на працу ў Менск Шаранговіча. Магчыма, гэтаму імкненню спрыяла апазіцыя, якая вяла барацьбу за спадчыну Леніна. Магчыма, беларусы вырашылі, што гэта спрыяльны час. Так ці інакш, пазначылася тэндэнцыя бачыць першым сакратаром Васіля Шаранговіча або старшыню саўнаркама БССР Мікалая Галадзеда. Параўнальна невялікі ўплыў Гея на справы і яго аўтарытэт сярод кіраўнікоў яшчэ больш зменшыліся. Шаранговіч супрацоўнічаў з Геем фармальна, маючы за сабой групу партыйных сакратароў у абласцях і раёнах. Бальшыня наркамаў групавалася вакол старшыні савета народных камісараў М.Галадзеда. Яго аўтарытэт быў бясспрэчны. Галадзед меў вельмі нязначную адукацыю, але быў здольны ад прыроды, умеў кіраваць. У Маскве ім апекаваліся Молатаў, Варашылаў, Арджанікідзе. Другой значнай беларускай фігурай быў нязменны старшыня Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта БССР Аляксандар Чарвякоў. Стварылася такое становішча, што Гей быў амаль ізаляваны. У некаторых выпадках М.Галадзед яго ігнараваў. Становішча Гея не было трывалым яшчэ і таму, што першыя гады яго працы ў Беларусі прыпалі на час правядзення нацыянальнай палітыкі. Тады наркамам земляробства працаваў Дзмітрый Прышчэпаў, дзейнасць якога была скіраваная на ўмацаванне адзінаасобнай гаспадаркі. Зразумела, што на рашэннях і пастановах таго перыяду працы па культурным будаўніцтве і зямельных пытаннях першым быў подпіс сакратара Гея. Крэмль патрабаваў больш рашучай барацьбы з нацдэмаўшчынай і прышчэпаўшчынай. Лаўры «пільнасці» па выкрыцці «контррэвалюцыі» ў нацыянальным пытанні належалі ДПУ. Сакратар Гей заднім днём праз розныя акадэмічныя брыгады абгрунтоўваў варожыя тэорыі нацыяналістаў і правільнасць іх арыштаў у 1930 г. У 1931 г. Гея адклікалі з Беларусі. Некаторыя беларускія кіраўнікі ў адкліканні Гея ўбачылі набліжэнне сваіх жаданняў мець першым сакратаром беларуса.
Праз нейкі час замест Гея першым сакратаром у Беларусь Крэмль прыслаў інгуша Мікалая Гікалу. Спадзяванні беларускіх кіраўнікоў не спраўдзіліся. Накіраваннем сакратара Гікалы Крэмль грунтоўна паказаў беларускаму партыйнаму кіраўніцтву, што Масква не збіраецца патураць жаданням і імкненням змяніць вызначаны парадак прызначэння першага сакратара партыі ў Беларусі. Наступная дзейнасць Гікалы цалкам гэта пацвердзіла. Відаць, Крэмль надаў яму спецыяльныя і шырокія паўнамоцтвы і дырэктывы, каб упарадкаваць беларускую партыйную арганізацыю, прымусіць падпарадкоўвацца адзінаму кіраўніцтву ў асобе прысланага сакратара. З-за змены Гея на Гікалу беларусы страцілі вельмі шмат. Беларускія партыйныя вярхі відавочна пралічыліся. Іх роля наступнай працай Гікалы звялася на нішто. Метады для падпарадкавання Гікала ўжываў разнастайныя. Раней лічылася няёмкім, хоць бы і першаму сакратару партыі, цягнуць з сабою супрацоўнікаў. Гэты парадак Гікала парушыў. У Менск ён прыехаў з сваім асабістым сакратаром, якога адрэкамендаваў як свайго памочніка. Да гэтага часу ні ў камуністычнай, ні ў савецкай наменклатуры такіх пасадаў, як памочнікі, не існавала. Памочнік Гікалы ў дачыненні да камуністаў, у тым ліку і кіраўнікоў, паводзіў сябе самастойна і падкрэслена патрабаваў выканання ўсіх сваіх распараджэнняў, нібы яны ідуць ад самога Гікалы. Гікала не толькі не быў супраць, але нават і патрабаваў выканання. Блізка Гікала ні з кім не сыходзіўся, трымаўся самастойна і незалежна. Увага яго спынілася на другім сакратары Шаранговічы ... Гікала ведаў, што сярод беларусаў Шаранговіч карыстаецца пэўнай папулярнасцю і аўтарытэтам, таму і пастараўся перацягнуць яго на свой бок, падпарадкаваць свайму ўплыву. Гэтага ён дасягнуў даволі хутка. Пачалося з таго, што паводле загаду Гікалы Шаранговічу пачалі прыпісвацца заслугі, пра якія раней ніхто не чуў. Прапаганда зрабіла Шаранговіча кіраўніком партызанскага руху ў Беларусі ў час савецка-польскай вайны. Па ўказанні Гікалы знайшліся паслужлівыя камуністы, якія пачалі збіраць подпісы на заявах з просьбай узнагародзіць Шаранговіча ордэнам за яго былыя заслугі. У выніку гэтай кампаніі пры падтрымцы «з месцаў» праз дванаццаць гадоў пасля «партызанскіх подзвігаў» Шаранговіч быў узнагароджаны Ордэнам Чырвонага Сцяга, які на той час быў самай высокай вайсковай узнагародай. Сапраўдныя партызаны такой несправядлівасцю былі пакрыўджаны і адчулі, што мала мець заслугі і подзвігі, патрэбныя яшчэ пратэкцыя і апякунства. Гэтым спрытным крокам Гікала разбіў кансалідацыю вярхушкі беларускіх камуністаў, а Шаранговіча цалкам падпарадкаваў свайму ўплыву.
Частка камуністаў, што групаваліся вакол старшыні саўнаркама Галадзеда, таксама вырашыла, што яму патрэбен ордэн. З першых гадоў савецкай улады Галадзед працаваў старшынёй выканаўчага камітэта ў правінцыйным горадзе Горы-Горкі. У той час у лясах Беларусі дзейнічалі партызаны, з якімі савецкая ўлада вяла жорсткую барацьбу. Па службовым становішчы Галадзед таксама браў некаторы ўдзел у дзеяннях супраць антысавецкіх партызанаў. З прыкладу ўзнагарождання ордэнам Шаранговіча прыхільнікі Галадзеда таксама сталі збіраць подпісы на заявах. Але подпісаў сабралі няшмат, таму што кола дзейнасці было абмежаванае толькі адным уездам, многіх сведкаў «подзвігаў» Галадзеда не было, а больш асцярожныя азіраліся назад - як на гэтую кампанію паглядзіць сакратар Гікала. Аднак пытанне пра ўзнагароджанне Галадзеда было ўнесена на разгляд бюро ЦК партыі, але адклалася і ў рух не пайшло. Гэты выпадак моцна закрануў Галадзеда. Паміж Гікалам і Галадзедам прабегла чорная кошка. Галадзед прыхаваў злосць, але на адкрыты канфлікт з Гікалам не пайшоў, бо лічыў небяспечным для сябе пачынаць барацьбу.
З першых дзён сваёй дзейнасці Гікала паставіў сваіх людзей на найбольш важных участках працы. З Масквы быў выпісаны яго добры знаёмы нехта Пасэ, які скончыў Інстытут чырвонай прафесуры. Пасэ займаў некалькі пасадаў у культурных установах. Быў лектарам у Камуністычным універсітэце, у Інстытуце журналістыкі, а таксама працаваў у Інстытуце гісторыі партыі. Пасэ добра валодаў пяром і словам і часта друкаваў свае артыкулы ў партыйных выданнях. Ён актыўна выкараняў у Беларусі нацдэмаўшчыну. Праз Пасэ Гікала ўплываў на культурны фронт працы. У апараце ЦК з'явіліся новыя людзі ад Гікалы. Спачатку яны займалі заўсёды вельмі сціплыя пасады. У гэтых адносінах вельмі характэрная фігура нейкі Ленцнер. Раней ён быў асабістым сакратаром Троцкага, як высветлілі зацікаўленыя асобы. Ленцнер цудоўна разумеў, што з-за становішча блізкай да Троцкага асобы без падтрымкі і вытрымкі яму цяжка выйсці на шырокую дарогу. Гэта ўлічваў і Гікала. Між тым, дзейная натура Ленцнера прагнула ўлады, чаго жадаў і Гікала, якому падабалася настойлівасць Ленцнера, тым больш што Гікала, відаць, ведаў яго раней. Каб узброіць Ленцнера стажам нізавой партыйнай працы, дзе б ён выявіў свае здольнасці, Гікала прызначыў Ленцнера сакратаром Сенніцкага раённага камітэта партыі. Ва ўмовах Беларусі гэты раён займае даволі значнае месца: вялікі па тэрыторыі, мае льнаводчы кірунак. Па выкананні планаў пасеву лёну, яго ўборкі, а, галоўнае, здачы прадукцыі дзяржаве ацэньваецца ўся праца сакратара партыі ў раёне. Ленцнер цалкам улічыў гэтае. Пры дапамозе жорскіх рэпрэсій і націску на калгасы Сенніцкі раён не толькі выканаў план ільнонарыхтовак, але нават і перавыканаў. Падцягнуўся раён і па іншых відах шматлікіх савецкіх гаспадарчых кампаній. Пасля гэтых «перамогаў» Ленцнер з мэтай самарэкламы напісаў брашуру пад назвай: «Из отстающих в передовые». Брашура была напісана ў духу ўсхвалення партыйнага кіраўніцтва з боку сакратара Гікалы, дзякуючы чаму Сенніцкі раён стаў перадавым у выкананні нарыхтовак лёну. У працэнтах і лічбах параўноўваліся вынікі працы ранейшых гадоў з апошнім годам, калі сакратаром партыі стаў Ленцнер. Фарбаў і фальшывых супастаўленняў у брашуры было шмат. Гэтымі дзеяннямі Ленцнер даў магчымасць Гікалу <...> сябе апраўдаў, а галоўнае, праз некалькі месяцаў працы ў раёне прапанаваць пленуму ЦК камуністычнай партыі Беларусі прызначыць Ленцнера рэдактарам партыйнай газеты «Звязда». Ленцнера адклікалі з раёна і прызначылі рэдактарам, а гэта пасада значная і ўплывовая, а галоўнае, вельмі патрэбная для Гікалы - каб там быў яго чалавек, адданы і паслухмяны ў выкананні яго ўказанняў. Ленцнер у сваёй новай працы пачаў цалкам капіяваць метады працы маскоўскай «Праўды», якая ніколі не памылялася.
Момант быў вельмі зручны. Сталін разлічыўся з апазіцыямі і стаў поўнаўладным правадыром. Тэорыя і практыка «вождизма» перакінулася і на правінцыі і стала хутка распаўсюджвацца. У дальніх раёнах вясковыя калгаснікі-партыйцы на сходах крычалі: «Няхай жыве наш правадыр такі і такі!». Гэтым правадыром лічыўся ўсялякі сакратар раённага камітэта партыі. «Правадыр» захапленне прымаў як належнае. «Вождизм» і падхалімства вакол Гікалы былі, вядома ж, яшчэ лепшымі. Рэдактар Ленцнер не шкадаваў слоў і выразаў дзеля ўсхвалення ў «Звяздзе» Гікалы. Яго партрэты выдалі вялікім накладам. Імі ў вялікай колькасці былі ўпрыгожаныя клубы, чытальні, савецкія і партыйныя ўстановы, школы і вітрыны пустых крамаў. Доступ да Гікалы быў значна цяжэйшым. Каб патрапіць да яго, патрэбен быў спецыяльны пропуск. Нават адказныя партыйныя работнікі не заўсёды маглі трапіць да яго на прыём. Наколькі трывала ўкараніліся «вождизм» і падхалімства, сведчыць такі выпадак. На адным партыйным пленуме пасля пасяджэння, на банкеце, крычалі: «Няхай жыве наш правадыр таварыш Гікала!». Аднак знайшоўся адзін удзельнік банкета, відаць, пасля значнай дозы выпіўкі, які пачаў аспрэчваць правільнасць называння Гікалы правадыром. Пра гэты выпадак неадкладна давялі да ведама сакратара Шаранговіча. Смельчака выключылі з партыі. Справа цягнулася больш за год і ўрэшце дайшла да разгляду ў Маскве. Вінаваты апраўдваўся тым, што ў нас, маўляў, адзін правадыр - Сталін, а Гікала - цудоўны партыйны кіраўнік, але не правадыр. Яго аднавілі ў партыі, аднак вынеслі вымову «за непрынцыповую спрэчку». На той час у ЦК замест двух было пяць сакратароў партыі па розных галінах працы. Рэспубліканскіх правадыроў неадлучна ахоўвалі агенты ДПУ.
У 1933 г. у партыі правялі чыстку. Гікала пакарыстаўся гэтым, каб разлічыцца з нежаданымі элементамі і яшчэ больш умацаваць сваё становішча. Для правядзення сваіх мэтаў ён вельмі старанна падбіраў камісіі, якія павінны былі ажыццявіць гэтую працу. Істотным было падабраць старшыню па чыстцы. Каб канчаткова разлічыцца з нацыянальным рухам у Наркамаце асветы, Акадэміі навук, універсітэце, Дзяржаўным выдавецтве, Наркамздраве, старшынёй камісіі па чыстцы ў гэтых установах была прызначана жонка Гікалы - Чыжова. Яна лічылася партызанкай з Каўказа. Прыехаўшы ў Беларусь, займала пасаду дырэктара інстытута журналістыкі. Форма чысткі была публічная, патрабавалася расказаць сваю біяграфію і пакаяцца ў грахах. Уваход быў вольны, не толькі дазваляліся, але заахвочваліся ўсялякія выкрывальніцкія выступленні. Былі выпадкі, калі камуністы, якія лічылі сябе сталымі барацьбітамі, не хацелі перажываць непрыемнасці і самі здавалі свае партыйныя білеты. І наадварот, дальнабачныя дамаўляліся з прыяцелямі, якія ў дзень чысткі прыходзілі на сход і сваімі выступленнямі імкнуліся паказаць сябра з найлепшага боку. Асаблівы націск быў на асобаў, звязаных з нацыянальным рухам, на трацкістаў і выхадцаў з іншых партый. Яны выключаліся з партыі бязлітасна. Ужо напярэдадні чысткі старанна праглядаліся розныя партыйныя архівы, падбіраліся зводкі ДПУ, якія і былі асновай для выключэння з партыі. Каб скампраметаваць кіраўнікоў установаў, якія па сваіх партыйных якасцях не маглі быць выключаны з партыі, ужываўся іншы метад. Звычайна ў такіх выпадках Гікала даваў дырэктыву бязлітасна выключаць з партыі камуністаў, што працуюць разам з тым, каго трэба скампраметаваць. Зганьбіўшы тых, хто працаваў побач, лёгка было кінуць абвінавачванне, што кіраўнік меў нездаровае атачэнне. Так зрабілі з старшынёй Саўнаркама Галадзедам, старшынёй ЦВК Чарвяковым, наркамздравам Цэнцыперам.
У 1933 г. былі праведзены, хоць і менш масавыя, але ўсё ж значныя арышты беларускай нацыянальнай інтэлігенцыі. У бальшыні выпадкаў арыштавалі маладых беларускіх пісьменнікаў. Іх, напэўна, разглядалі як рэцыдыў пасля масавых арыштаў у 1930 г. Гэта пісьменніцкая моладзь падавала надзеі і гарэла жаданнем служыць свайму народу. Другую групу арыштаваных складалі вядомыя беларускія дзеячы, у асноўным паслы польскага сейма ад беларускага насельніцтва. Амаль усе яны належалі да заходнебеларускай арганізацыі «Беларуская Народная Грамада». Фактычна яны былі кіраўнікамі гэтай стотысячнай арганізацыі. Гэтых паслоў-беларусаў пазбавілі пасольскай недатыкальнасці і арыштавалі ў 1926 г. У 1927 г. яны былі асуджаны польскім судом на розныя тэрміны зняволення. Па ўзгадненні з польскім урадам іх выдалі БССР. Беларускія савецкія ўлады прымалі гэтых дзеячаў урачыста, з мітынгамі і аркестрамі, іх дзейнасць асвятлялася ў савецкім друку. Шмат каго з іх прызначылі на адказныя пасады. Аднак даверу гэтыя людзі не мелі. Самастойнымі ў працы яны не былі, бо іх прызначалі звычайна намеснікамі ў Наркамат асветы, Дзяржаўную планавую камісію, музеі, Акадэмію навук і г. д. Часы мітынгаў і радасных спадзяванняў мінулі і змяніліся суровымі савецкімі буднямі, пра якія паслы і не думалі. Ім патрэбна было ўсё самае неабходнае, не кажучы пра цесныя кватэры, адсутнасць мэблі і інш. Пра гэта яны гаварылі між сабою, асцярожна выказвалі сваё незадавальненне і іншым савецкім людзям. Вядома ж, усё гэта фіксавалася і перадавалася ў ДПУ. Трывожыла паслоў і яшчэ адна дэталь. Самы ўплывовы з іх прафесар Браніслаў Тарашкевіч па нейкіх прычынах не прыязджаў у Менск, а потым пайшлі чуткі, што ён з Польшчы паехаў проста ў Маскву. Прафесара Тарашкевіча, вядомага як буйнога філолага, польскі суд прыгаварыў да трынаццаці гадоў зняволення. Калі ён сядзеў у турме, Беларуская Акадэмія навук абрала яго акадэмікам. Дарэмна чакалі Тарашкевіча ў Менску, сюды яго не пусцілі. Ён быў арыштаваны ў Маскве. Арыштаваныя былі і ўсе паслы ў Менску, а таксама і беларусы, асуджаныя польскім судом за прыналежнасць да Беларускай Грамады і адпушчаныя ў БССР. Так у адну ноч былі ліквідаваныя лёгкаверныя энтузіясты. Хадзілі цёмныя чуткі, што польская дэфензіва пазбавілася ад кіраўнікоў беларускіх масаў у Заходняй Беларусі, а ДПУ ў БССР пастаралася знішчыць вярхушку нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі. Адзін зняволены ў Салаўках у сваіх успамінах апісвае сустрэчу з беларускімі пасламі і іншымі зняволенымі беларусамі. Яны перадавалі, што ў Менску ў ДПУ прасядзелі ў скляпеннях каля года. У сваіх успамінах пра Салавецкі лагер пад назвай «Недастраляныя» на с. 111 Підгайны піша так: «На Салаўкі прыбылі гэтыя кіраўнікі, што сталі найпаслухмянейшымі рабамі. Няшчасныя, яны выклікалі жаль. З усіх найлепшым і самым бадзёрым быў Рак-Міхайлоўскі. Не ведаю яго мінулага, не ведаю пра яго дзейнасць і ў савецкай Беларусі. Магу толькі пацвердзіць, што гэты чалавек шчыра і без шкадавання сказаў: так нам і трэба. Мне давялося некалькі разоў гаварыць з Рак-Міхайлоўскім, і ён зрабіў на мяне цудоўнае ўражанне... Ён рашуча і катэгарычна асуджаў усё, у што так слепа паверыў, і папракаў сябе за мінулае. На Салаўках працаваў на цяжкіх фізічных працах, трымаўся самастойна, заўсёды і паўсюль падкрэсліваў сваю нянавісць да бальшавізму, да Масквы, урэшце ў 1936 г. трапіў у адзін з салавецкіх ізалятараў. Высокі, стройны, з сіня-шэрымі вачыма Мятла быў пяшчотна-лірычным, ціхім чалавекам. Ён быў хворы на чахотку, кашляў, але быў на непасільнай для яго працы. Яшчэ на «Марсплаве», калі габляваў брускі ў дрэваапрацоўчай майстэрні, кідаў рубанак і гаварыў: «Не, не вытрымаю. Хоць бы нормы былі меншыя!», і ніколі не мог выканаць нормаў. На Салаўках давялося капаць канавы на меліяратыўных работах, і ўрэшце ён апынуўся ў шпіталі, адкуль таемна вынеслі яго труп. Дзе пахаваны Мятла - ніхто не даведаўся. Гэтая сумная вестка дайшла да мяне вясной 1936 г.». Гэткія самыя цёплыя, сумныя ўспаміны пакінуў украінец Підгайны пра паслоў доктара Ігната Дварчаніна, грамадскага дзеяча Гаўрыліка, з якімі сустракаўся на Салаўках. Ліквідаваў гэтых беларускіх дзеячаў вядомы сваёй жорсткасцю наркам НКУС Закоўскі. Ён прыехаў у Беларусь з Сібіры з цэлым штатам сваіх давераных людзей. Пасля забойства Кірава Закоўскі быў пераведзены ўпаўнаважаным у Ленінград, замест упаўнаважанага Мядзведзя, які быў асуджаны на дзесяць гадоў. Калі да ўлады ў НКУС прыйшоў Яжоў, Закоўскі быў прызначаны яго намеснікам і пазней падзяліў лёс свайго шэфа.
Пасля забойства Кірава правялі новую чыстку партыі, якая насіла бязвінную назву «праверка партыйных дакументаў». Гэтая чыстка не была публічнай і праходзіла пад лозунгам «Навесці парадак у партыйнай гаспадарцы!». Вонкава звяраліся ўсе партыйныя фармуляры і запісы. Ва ўсім патрабавалася дакладнасць. Аднак гэта была самая суровая чыстка. Усіх камуністаў, што мелі якія-небудзь вымовы, выключэнні з партыі раней, якіх падазравалі ў нацыянальных ухілах, трацкізме, выхадцаў з іншых партый бралі пад падазрэнне і партыйныя білеты адбіралі. На іх складаліся спісы, і звычайна пастановай ЦК яны афармляліся як выключаныя з партыі. Гэтую працу праводзіў так званы ўпаўнаважаны партыйнага кантролю, орган, які замяніў цэнтральную кантрольную камісію. У некаторых установах выключэнне складала больш за 50%. Па апеляцыях рэдка хто выклікаўся, усё рабілася завочна. Аднак у некаторых выпадках, вельмі рэдкіх, Гікала прымаў выключаных. У Менску пад час праверкі партыйных дакументаў быў выключаны прафесар Камінскі, буйны спецыяліст па хваробах вачэй. Яму было каля 75 гадоў. Абвінавачвалі яго ў тым, што да ўступлення ў камуністычную партыю прафесар быў у Бундзе і ў сацыял-рэвалюцыйнай партыі. На пытанне Гікалы, чаму ён змяніў некалькі партый, Камінскі дасціпна адказаў, што ўсё жыццё шукаў самую лепшую і ў канцы жыцця знайшоў. Гікала ўчыніў допыт і яшчэ аднаму прафесару ўніверсітэта, які таксама быў выключаны пад час праверкі партыйных дакументаў. Яго Гікала абвінаваціў у меншавіцкім выглядзе, бо той меў бараду і насіў капялюш. Прафесар пацвердзіў гэтае абвінавачванне і дадаў, што ў яго ўжо былі непрыемнасці з-за вонкавага выгляду, яго арыштоўвалі. Усё гэтае падобнае да показкі, але так было сапраўды, пра што ў Менску хадзіла шмат размоваў.
Пазней, вядома ж, частку выключаных узнавілла Масква, але гэта цягнулася гадамі. У «Праўдзе» з'явіліся артыкулы пра перагібы - што з партыі былі выключаны сумленныя людзі, што былі праяўлены нячуласць і фармальнае стаўленне.
Пасля праверкі партыйных дакументаў з Беларусі адклікалі некалькі наркамаў, хоць яны не мелі ніякіх партыйных спагнанняў і з партыі іх не выключалі. Прычыны тут хаваліся глыбокія. Адкліканыя наркамы-беларусы ў мінулым не былі актыўнымі ў нацыянальнай працы, наадварот, яны змянілі тых наркамаў, якія былі знятыя і арыштаваныя ў 1930 г. Аднак у сваёй працы яны не імкнуліся агульна зняславіць усё нацыянальнае, беларускае, шмат у якіх выпадках нават маўкліва падтрымлівалі праявы нацыянальнай працы. Яны цярпелі ад дыктатарскай дзейнасці сакратара Гікалы. Былі і іншыя матывы. Гэтыя наркамы групаваліся вакол старшыні Саўнаркама Галадзеда, моцнага і настойлівага суперніка Гікалы. Яны не пераставалі лічыць яго магчымым кандыдатам на пасаду першага сакратара партыі ў Беларусі, пасля таго як Шаранговіч, атрымаўшы ордэн, перакінуўся на бок Гікалы. Галадзед быў добрым гаспадарнікам, а не нацыянальным дзеячам. Старшынёй Саўнаркама ён быў з 1928 г. і добра вывучыў эканоміку краю, імкнуўся развіваць у рэспубліцы прамысловасць, дапамагаў беларускім культурным установам і тэатрам. Гікала бачыў ў Галадзеду моцнага і ўплывовага канкурэнта. Аднак сваёй хітрай тактыкай пад час партыйных чыстак Гікала змог напалову ізаляваць Галадзеда. З Наркамасветы адклікалі Платуна і паслалі ў Сібір начальнікам палітаддзела саўгаса. На яго месца быў прызначаны А.Чарнушэвіч, загадчык культпрапаганднага аддзела ЦК. Народнага камісара земляробства Рачыцкага адклікалі і паслалі ў Прыволжскую вобласць загадваць транспартам. На яго месца быў прызначаны намеснік Галадзеда паляк Бенек. Старшыня Вышэйшага Савета Народнай Гаспадаркі (так называлася тады ўпраўленне прамысловасцю да арганізацыі спецыяльных камісій) Грысевіч быў прызначаны начальнікам палітаддзела нейкай чыгункі ў Сібіры. Адклікалі і наркамздрава Цэнцыпера, прыяцеля Галадзеда, а наркамздравам з Масквы быў прысланы нейкі Сурта. Усё гэта былі старыя работнікі Беларусі. Іх напярэдадні яжоўшчыны чакала пакуль ганаровая высылка.
Спіс арыштаваных у 1933 г. за правядзенне нацыянальнай працы ў Беларусі.
1. Астапенка Зміцер, паэт, арыштаваны ў 1933 г., другі раз у 1936 г.
2. Бойка Янка, дацэнт аграноміі, арыштаваны другі раз у 1933 г.
3. Вашына Канстанцін (Лукаш Калюга), пісьменнік, высланы ў Ірбіт.
4. Вечар Алесь, паэт, арыштаваны ў 1933 г., слядоў няма.
5. Гаўрук Юрка, паэт, белетрыст, арыштаваны ў 1933 г., слядоў няма.
6. Нікановіч Мікалай, пісьменнік, высланы ў 1933 г. на Ўрал, загінуў.
7. Прыбыткоўскі Вадзім, паэт, арыштаваны ў 1933 г., слядоў няма.
8. Родзевіч Леапольд, пісьменнік, грамадскі дзеяч, арыштаваны ў 1933 г.
9. Салагуб Аляксандар, паэт, арыштаваны ў 1933 г., расстраляны.
10. Сушынскі, дацэнт хіміі, высланы ў 1933 г. у Астрахань.
11. Таўбін Юлі, паэт, арыштаваны ў 1933 г., другі раз ў 1936 г.
12. Хатулёў Пятро, пісьменнік, крытык, арыштаваны ў 1934 г.
13. Шашалевіч Андрэй (Мрый Андрэй), драматург, сатырык, арыштаваны ў 1933 г.
Беларусы, што прыбылі з Польшчы.
1. Баран С., пасол Польскага сейма, асуджаны польскім судом, вывезены ў БССР, дзе ў 1933 г. арыштаваны.
2. Бурсевіч, пасол Польскага сейма, арыштаваны ў 1933 г.
3. Валошын Павел, тое самае, вывезены ў Салаўкі.
4. Валынец Флягонт, тое самае.
5. Гаўрылік Язэп, тое самае.
6. Дварчанін Ігнат, доктар філалогіі, лёс як і ў папя рэдніх.
7. Каліно