Сяргей Рассадзін. Землі амаль невядомыя

Калі хто не паверыць, што здарылася ў нашай краіне,
Няхай ён даведаецца тады, гідрыю гэту ўбачыўшы:
Богу не ў дар дарагі, а як адзнаку суровага холаду
Нашай зямлі, жрэц Страцій яе ахвяруе.

Здзівіла Страбона і тое, што зімою баспорцы пераязджаюць праз марскі праліў на вазах, як па сушы, а рыбу здабываюць з-пад лёду восцямі. «Бацька гісторыі» грэк Герадот таксама адзначыў, што ў краіне прычарнаморскіх скіфаў здараецца зусім незвычайная для элінаў з'ява - замярзае мора. «Уся гэтая краіна, - гаварыў ён аб Скіфіі, - адрозніваецца надзвычай суровымі зімамі; тут на працягу васьмі месяцаў мароз такі нясцерпны, што калі ў той час разліць ваду, гразі не зробіш...» На поўнач ад Скіфіі, ва ўяўленні Герадота, лета ўвогуле ніколі не бывае. «У вобласці, што находзіцца вышэй гэтай краіны, заўсёды ідзе снег», - гаворыць ён. Мяжа ненаселенай з-за холаду зямлі меркавалася зусім недалёка ад Чорнага мора. Але яшчэ да Герадота грэкі добра пазнаёміліся і з самімі скіфамі, і нават тое-сёе даведаліся пра іх паўночных суседзяў. Найбольш значным яго папярэднікам быў, безумоўна, Гекацей з Мілета, адзін з заснавальнікаў старажытнагрэчаскай навукі. У прыватнасці, па сцвярджэнню Страбона, Гекацей Мілецкі стварыў першую працу па геаграфіі - «Землеапісанне». На жаль, ад гэтага і іншых яго твораў захаваліся толькі цытаты ў пазнейшых аўтараў. Але вядома, што Гекацей за Скіфіяй, напрыклад, апісаў меланхленаў, «названых так з-за іх адзежы»*. Не захавалася таксама і праца «Аб Скіфіі», напісаная Герадотавым сучаснікам Геланікам. Самая важная крыніца, дзе гаворыцца аб жыхарах зямель Беларусі часоў антычнасці, - чацвёртая кніга Герадотавай «Гісторыі». Напэўна, ніхто з аўтараў ні да, ні пасля Герадота не паведамляе нам аб нашых старажытных продках столькі, колькі сказана ім. Якія шляхі прывялі яго ў далёкія землі паўночных барбараў? Шляхі вайны. Растлумачым гэта, спыніўшыся крыху на Герадотавай біяграфіі. Аб яго жыцці ўвогуле вядома надзвычай мала. Лічыцца, што Герадот нарадзіўся напярэдадні нашэсцяў персаў на Эладу ў 490-480 гг. да н.э. і памёр у пачатку Пелапанескай вайны 431-404 гг. да н.э. Яго называюць Герадотам Галікарнаскім, па Галікарнасу, гораду на малаазійскім узбярэжжы Эгейскага мора, недалёка ад вострава Родас. У Галікарнасе, дарэчы, гадоў праз сто пасля Герадота быў пабудаваны маўзалей-грабніца карыйскага цара Маўсола, які лічыўся адным з сямі цудаў свету. Герадота называлі таксама Фурыйскім, па імені Фурый - грэчаскага горада ў Паўднёвай Італіі, адным з заснавальнікаў якога ён быў і дзе, мусіць, памёр. Але ніякі іншы са шматлікіх гарадоў, дзе Герадот той ці іншы час жыў, не адыграў у яго лёсе такую ролю, як Афіны. Герадот трапіў у Афіны падчас іх найвышэйшага росквіту, так званага залатога веку. Тады Афінскую дзяржаву, першую ў Эладзе, узначальваў Перыкл, і Герадот належаў да гуртка яго аднадумцаў, разам з філосафам Анаксагорам, скульптарам Фідзіем, драматургам Сафоклам. У Афінах для народнага сходу грамадзян Герадот чытаў сваю «Гісторыю» і, верагодна, атрымаў за яе высокую ўзнагароду. Справа ў тым, што афіняне адыгралі ці не галоўную ў Эладзе ролю ў барацьбе супраць нашэсця безлічных войскаў персідскага цара Ксеркса. Грандыёзная перамога саюза вольных гарадоў-дзяржаў над велічэзнай усходняй імперыяй абудзіла інтарэс да іншых войнаў элінаў супраць барбараў, увогуле да ўсіх войнаў супраць персаў.

* «Меланхлены», па-грэчаску, - «апранутыя ў чорнае».

Гэтая тэма і зрабілася галоўнай у даследаваннях «бацькі гісторыі». Герадот збіраў адпаведныя звесткі ва ўсіх дасягальных крыніцах. Вучоны гутарыў з удзельнікамі барацьбы супраць персаў і наведваў месцы былых бітваў. Так, у Егіпце ён наведаў поле каля Памперыса, дзе з персамі змагалася войска Інара Лівійца, які імкнуўся аднавіць незалежнасць старажытнай дзяржавы фараонаў. Акрамя Егіпта Герадотавы шляхі пралягалі праз іншыя правінцыі Персідскай манархіі - Сірыю, Фінікію, Вавілонію. Зразумела, «бацька гісторыі» наведаў шмат грэчаскіх гарадоў не толькі ў Эладзе, а і па-за межамі яе. Ёсць падставы для меркавання, што Герадот, у прыватнасці, знаходзіўся ў Ольвіі і гутарыў там не толькі з элінамі, але і са скіфамі. Скіфія і сумежныя з ёй землі і плямёны не маглі не цікавіць Герадота. Тут у 512 г. да н.э. скончыўся крахам заваявальны паход Дарыя, таго персідскага цара, што пасля спрабаваў яшчэ скарыць Эладу і справу якога няўдала працягваў ягоны сын і спадкаемец Ксеркс. Ад скіфаў персідскі цар таксама патрабаваў «зямлі і вады», гэта значыць пакорнасці яму як валадару. Але скіфы, паводле Герадота, паднеслі Дарыю не зямлю і ваду, а птушку, мыш, жабу і пяць стрэл. Персідскі цар ужо вырашыў, што скіфы сапраўды аддаюць яму і саміх сябе, і зямлю з вадою, паколькі мыш жыве ў падземнай нары, жаба - у вадзе, а стрэлы, меркаваў Дарый, сімвалізуюць пераход да яго на службу скіфскіх воінаў. Але апошнія далі ўласнае тлумачэнне гэтых падарункаў: калі персы не адляцяць, як птушкі, не паскачуць, як жабы, не схаваюцца, як мышы, то ўсе загінуць ад стрэл скіфаў.

Як бачым, Герадотаў расказ аб скіфа-персідскай вайне месцамі моцна нагадвае казку. Некаторыя даследчыкі нават зусім не даюць веры Герадотаву апісанню падзей гэтай вайны. Ёсць істотныя падставы меркаваць, што ў Герадотавым апісанні з'яднаны падзеі двух розных сутыкненняў скіфаў з персамі. Адна вайна паміж імі магла адбывацца на ўсходзе, недзе паміж Донам і Каўказам, калі персы спрабавалі пакараць скіфаў за напады на свае закаўказскія ўладанні. Падзеі другой хутчэй за ўсё разгортваліся ў іншы час і ў іншых мясцінах, у заходняй частцы Скіфіі паблізу ад Дуная. Дарэчы, малаверагодна, што рэальнасць была наўмысна скажоная самім Герадотам. Мусіць, калі ён наведаў Скіфію і распытваў мясцовых жыхароў аб барацьбе супраць персаў, памяць пра рэальныя падзеі ўжо моцна абрасла легендамі. Перабольшваліся як подзвігі скіфаў, так і няўдачы паходу персаў, у прыватнасці, працягласць іх адступлення. Герадоту расказвалі, напрыклад, што хітрыя скіфы рукамі персаў пакаралі тыя плямёны, якія адмовіліся дапамагаць ім у вайне з Дарыем. Атрымлівалася, што скіфская конніца, а ўслед за ёй усё незлічонае персідскае войска, якое яе даганяла, хадзілі не толькі па стэпах паблізу ад Чорнага мора, але і па лясных пушчах, што шумелі ў тыя часы паміж сучаснымі Бранскам, Смаленскам, Менскам. Удзел у скіфа-персідскай вайне лясных плямёнаў, якіх сам Герадот змяшчае далёка на поўнач ад Скіфіі, лічыцца цалкам нерэальным. Уяўляецца таксама фантастычнай і рада скіфаў з нейкімі «царамі» андрафагаў, неўраў, будзінаў і іншых плямёнаў на пачатку персідскага нашэсця. Але так ці інакш, збіраючы звесткі аб падзеях вайны з Дарыем, Герадот сабраў шмат даных таксама і аб плямёнах, чый удзел у гэтай вайне сумніцельны.

Ішоў час, але інтарэс да паўночных барбараў у цывілізаваным Міжземнамор'і не знікаў. Ды і як ён мог знікнуць, калі хадзілі ўпартыя чуткі аб казачных багаццях тых краёў... У прыватнасці, у Герадотавы часы лічылася, што паўночныя раёны Эўропы надзвычай багатыя на золата. У I ст. н.э. рымскія эскадры прайшлі па слядах Піфея Масалійскага і пацвердзілі існаванне апрача Міжземнага, другога, гэта значыць Балтыйскага, мора на поўначы Эўропы. Межы айкумены, такім чынам, значна пашырыліся. Ужо стала вядома, што каля гэтага другога мора цягнуцца не халодныя незаселеныя пустэчы, а жывуць людзі, ад якіх на берагі Адрыятычнага мора трапляла дзіўнае рэчыва, якое барбары называлі «глесіўсам», эліны - «электронам», а мы зараз - бурштынам. На пачатку новай эры рымляне даведаліся аб плямёнах гелузіяў і аксіёнаў. Лічылася, што ў гэтых барбараў галовы і твары нібы чалавечыя, а тулавы і канечнасці як у звяроў. Увогуле, у існаванне падобных істот працягвалі верыць і ў сярэднявеччы, і ў эпоху Рэнесанса, толькі змяшчалі іх ужо не ў Эўропе, а недзе ў Паўночнай Азіі. Напрыклад, заходнія падарожнікі XVI-XVII стст. паведамлялі, што недзе ў Сібіры, ва ўладаннях гасудара Масковіі, жывуць людзі пачварнага выгляду - цалкам пакрытыя поўсцю, з сабачымі галовамі і г.д. Цікава, што ва ўяўленні старажытных аўтараў, паўночныя землі насялялі таксама плямёны дасканалых і блажэнных гіпербарэяў. Аб гіпербарэях паведамляў, напрыклад, Герадотаў сучаснік Геланік. Захаваліся спасылкі, што ў сваіх «Гісторыях» ён расказваў, як гэтыя гіпербарэі практыкуюцца ў справядлівасці, не ўжываючы мяса, а харчуючыся пладамі дрэваў. На шчаслівых гіпербарэяў, якія не праліваюць крыві, не ведаюць золата і ўсіх заган, што яно выклікае, вельмі любілі спасылацца ў вядомым разбэшчанасцю нораваў познеімператарскім Рыме...

Але рымскіх палітыкаў і палкаводцаў у першую чаргу цікавілі рэчы больш практычныя. Яны ўжо ведалі, што аднекуль з берагоў Барысфена, ці інакш Данапра, да межаў Рымскай імперыі па Дунаю прыходзяць зусім не «справядлівыя» і «блажэнныя», а ваяўнічыя і дзікія барбарскія плямёны. Прычарнаморскія грэчаскія гарады былі для іх яшчэ бліжэй, і не аднойчы перажывалі падобную пагрозу. Напрыклад, адзін з захаваўшыхся афіцыйных дзяржаўных дакументаў Ольвіі, так званы дэкрэт у гонар Пратагена, паведамляе, як недзе на мяжы III-II стст. да н.э. усе навакольныя жыхары шукалі ўмацаваных месцаў, баючыся нашэсця ваяўнічых галатаў і скіраў. Каб своечасова падрыхтавацца да нападу барбараў, хай сабе пакуль што далёкіх, грэкі і рымляне павінны былі іх ведаць. Можна меркаваць, што шматлікія Герадотавы спадкаемцы складалі свае «Гісторыі», «Геаграфіі», «Хараграфіі» (землеапісанні), «Перысгесы» (апісанні шляхоў па сушы), «Ітыперарыі» (дарожнікі) не толькі для дапытлівых антычных навукоўцаў ці рызыкоўных гандляроў, але і для вайскоўцаў з палітыкамі. У гэтых творах на месцы Герадотавых скіфаў, андрафагаў, неўраў паступова пачынаюць згадвацца іншыя плямёны - бастарны, потым венеты з фенамі, потым готы і, нарэшце, славяне. Усе пералічаныя народы мелі дачыненне да зямель сучаснай Беларусі. Археалагічныя знаходкі, дарэчы, сведчаць на карысць гэтай версіі. Так, тэрыторыю помнікаў мілаградскай археалагічнай культуры займаюць з цягам часу помнікі зарубінецкай, якія саступаюць у сваю чаргу месца кіеўскім, замешчаным потым пражскімі...

Няма сумненняў, што старажытныя жыхары сучаснай Беларусі былі вядомыя антычным аўтарам. Трэба вызначыць, якія дакладна помнікі пакінуты ў нас, напрыклад, Герадотавымі андрафагамі... Гістарычныя і археалагічныя даныя нярэдка цудоўна дапаўняюць адзін аднаго і істотна ўзбагачаюць нашы веды аб мінулым. На жаль, для высвятлення сівой мінуўшчыны Беларусі звесткі пісьмовых крыніц выкарыстоўваліся толькі эпізадычна, а часам і недарэчна. Напрыклад, у самым канцы XIX ст. была выдадзена праца Юліяна Кулакоўскага «Мапа Эўрапейскай Сарматыі па Пталемею». Аўтар, безумоўна, здзейсніў вельмі патрэбную справу: у адпаведнасці з каардынатамі старажытнага географа, ён рэканструяваў мапу зямель паміж Балтыкай і Чорным морам, як яна ўяўлялася ў II ст. н.э. Але далей Кулакоўскі паспрабаваў, следам за польскім вучоным Садоўскім, абгрунтаваць тоеснасць некаторых Пталемеевых гарадоў нашым паўднёвабеларускім, а таксама суседнім украінскім. Атрымалася, што Азагарый у Пталемея адпавядае пазнейшаму Гомелю ці Рэчыцы, Амадока ці Сарон - Лоеву, Сабракон - Мазыру, Ніасон - Чарнобылю. Ю.Кулакоўскі спаслаўся на тое, што ў наваколлі апошняга быў знойдзены скарб рымскіх манет. Але такога доказу відавочна недастаткова, таму што археалогія сведчыць аб адсутнасці ў гэтых гарадоў прамых папярэднікаў, старэйшых за X ст. н.э. Лоеў увогуле ўзнік не раней канца XV ст. Канешне, папярэднікам Мазыра, упершыню згаданага ў летапісе пад 1155 г., можна лічыць гарадзішча Кімбраўку ў яго гістарычным цэнтры. Тут Г.Залашкам і В.Булкіным пад час раскопак былі выяўлены і больш раннія матэрыялы, IX і нават VIII стагоддзяў. Але з'яўлялася гэтае гарадзішча горадам ці было яшчэ проста ўмацаваным славянскім паселішчам? Пры раскопках гарадзішча летапіснага Гомеля М.Ткачовым і А.Макушнікавым былі атрыманы матэрыялы зарубінецкай і мілаградскай культур. Гэтыя знаходкі, мусіць, трэба аднесці да пачатку новай эры ці нават да апошніх вякоў папярэдняга тысячагоддзя. Яны сведчаць толькі аб тым, што Гомель, ці Гомій, як у летапісе, узнік на абжытым ужо месцы, дзе некалі існавала, а потым было закінута старажытнае паселішча. Між тым гарады II ст. н.э. на Барысфене - не выдумка Пталемея. Зусім не на Гомельшчыне, а ў Прычарнамор'і, недалёка ад Ольвіі, былі адкрыты велічэзныя помнікі, памеры якіх, дарэчы, у шмат разоў перавышаюць плошчу раннесярэднявечнага Гомеля ці Мазыра. Калі апошні меў гарадзішча памерам не больш 1,5 га, то Знаменскае і Гаўрылаўскае на ніжнім Дняпры - 32,5 і 24,5 га адпаведна. Гэтыя, а таксама Каменскае, Залатабалкінскае і іншыя ніжнедняпроўскія гарадзішчы з'яўляліся, безумоўна, сапраўднымі гарадамі. Пры раскопках там адкрыты каменныя абарончыя сцены і вежы, унутраныя цытадэлі - акропалі, нават храмы з каланадамі. Істотна, што існавалі гэтыя скіфскія гарады ў апошнія стагоддзі да н.э. і ў пачатку наступнага тысячагоддзя, гэта значыць і ў Пталемееў час. З Пталемеевымі гарадамі, у адпаведнасці з яго данымі аб адлегласцях між імі, гэтыя познескіфскія цэнтры пераканаўча атаясамліваліся Ф.Браўнам. Яго даследаванне, апублікаванае, дарэчы, у адзін год з працай Кулакоўскага, і цяпер лічыцца ў дачыненні да закранутай праблемы найбольш аргументаваным. Так што мы маем зараз і ўдалыя, і няўдалыя прыклады, і трэба толькі выкарыстаць сабраны вопыт, каб паспрабаваць прачытаць невядомыя старонкі з гісторыі нашай Бацькаўшчыны.

НЕЎРЫ, «ЗМЕІ» АБО СКІФЫ?

«Я абавязаны перадаць тое, што гавораць, але не абавязаны ўсяму верыць», - вызначаў сваю пазіцыю «бацька гісторыі» Герадот. І ён паслядоўна прытрымліваўся гэтага, у тым ліку і тады, калі збіраў і ацэньваў інфармацыю аб таямнічых, загадкавых землях на поўначы Скіфіі і за ёю, аж да ненаселеных з-за холаду мясцін. Дзівос каля краю айкумены сапраўды хапала. Што толькі ні расказваў яшчэ на два з паловай стагоддзі раней за Герадота ці то паэт, ці то чараўнік Арысцей. Яго ведала ўся Элада. Сын аднаго з найзнатнейшых грамадзян Праканэса, грэчаскага горада ў Малой Азіі, Арысцей зведаў самыя запаведныя таямніцы культу бога сонца і быў, па словах Герадота, «апантаны Фебам». Гэты Арысцей нібы ніколі і не паміраў: перадавалі, што ён неяк зайшоў да аднаго чалавека ў горадзе Кізіку, што побач з Праканэсам, і раптам упаў нежывы. Але калі сваякі прыехалі па нябожчыка, то нікога не знайшлі. Гаварылі, што ўжо пасля смерці Арысцей наведаў многія элінскія гарады. Яго нібыта бачылі і нават размаўлялі з ім на адным востраве ў Мармуровым моры, потым у горадзе Метапонце на поўдні Італіі... Па словах філосафа II ст. н.э. Максіма Цірскага, яго цела ляжала жывое, але амаль без прыкмет жыцця, а тым часам душа вандравала па свеце. А потым Арысцей расказваў, як яго душа наведвала краіны: і элінскія, і барбарскія. Вярнуўшыся, душа нібыта ажывіла Арысцеева цела і натхніла напісаць яго аб сваіх прыгодах славутую паэму «Арымаспейя». Герадот, напэўна, чытаў гэтую паэму і з яе даведаўся, што недзе на поўначы ці на ўсходзе жыве племя аднавокіх арымаспаў, за імі - грыфы, якія пільнуюць свяшчэннае золата цара багоў Зеўса, а потым і шчаслівыя, як бессмяротныя багі Алімпа, гіпербарэі. Папярэднік Герадота Гекацей сцвярджаў, што гэтыя гіпербарэі існавалі да ягонага часу. Гекацей, па некаторых звестках, нават напісаў спецыяльную працу пад назвай «Аб гіпербарэях». Герадот у гэтых гіпербарэяў не верыў, мусіць, таму, што аддаваў перавагу іншым звесткам аб паўночных краінах. «Бацька гісторыі» шкадаваў, што не мае магчымасці праверыць самыя розныя чуткі. Але ён добрасумленна запісваў расказы і элінскіх гандляроў-падарожнікаў, і барбараў, як скіфаў, так і іх суседзяў. Напрыклад, звесткі аб казланогіх і сонных да Герадота дайшлі ад племені аргіпеяў. Апрача Арысцея аб арымаспах і іх ворагах грыфах, па словах Герадота, паведамлялі таксама іседоны. «Пераняўшы ад іседонаў, гэта расказваюць скіфы, а ў скіфаў запазычылі і мы», - называе Герадот крыніцы трапіўшых у яго «Гісторыю» звестак. Можна ўявіць, як уніклівы вучоны патрабаваў ад сваіх інфарматараў, элінаў і барбараў, пацвердзіць свае словы прысягай...

Так здарылася, напэўна, і ў выпадку з неўрамі. «Атрымалася так, - пераказвае «бацька гісторыі» пачутае, - што за адно пакаленне перад Дарыевым паходам яны зусім пакінулі сваю краіну з-за змей. Справа ў тым, што шмат змей з'явілася ў іх краіне, а яшчэ больш накіравалася да іх зверху з пустэчаў, пакуль нарэшце неўры, выціснутыя імі, не пасяліліся разам з будзінамі, пакінуўшы сваю зямлю. Гэтыя людзі, напэўна, чараўнікі. І скіфы, і эліны, што жывуць у Скіфіі, паведамляюць, як раз у год кожны неўр робіцца ваўком на некалькі дзён, а потым зноў вяртаецца ў былы стан. Расказваючы гэта, яны мяне не пераконваюць, але, тым не менш, расказваюць і, расказваючы, прысягаюць». Нягледзячы на скепсіс «бацькі гісторыі», сярод яго пазнейшых калег, гісторыкаў XIX-XX стст., усталявалася меркаванне, што ў гэтых «байках» пра неўраў адлюстраваны сапраўдныя падзеі, прычым ці не першыя з жыцця продкаў усходнеславянскіх народаў, якія трапілі на старонкі пісьмовых крыніц. «Мы не маем права не давяраць гэтаму паданню, - пісаў у канцы XIX ст. гісторык і мовазнавец Ф.Браўн. - Яно ж дадзена нам у такой пэўнай, хаця і легендарнай, форме. Калі ачысціць яго ад фантастычных прыкрас, то мы атрымаем буйны гістарычны факт, які пацвярджаюць ускосныя меркаванні». Гэтае «ачышчэнне» аказалася надзвычай складанай задачай. Змест легенд, пераказаных Герадотам, даваў багата магчымасцей для самых розных тлумачэнняў. Напрыклад, Герадотавы звесткі аб ператварэнні неўраў у ваўкоў проста немагчыма не звязаць з беларускімі паданнямі аб ваўках-пярэваратнях, ваўкалаках. Так, у канцы XI-XII ст., напэўна, па ўсёй Русі людзі ведалі, што вялікі князь Полацкі Ўсяслаў Брачыславіч быццам бы ваўкалак. Вось што палічыў патрэбным сказаць пра яго невядомы аўтар бессмяротнага «Слова пра паход Ігаравы»: «...Усяслаў-князь людзям суды судзіў, гарадамі князёў надзяляў, а сам поначы ваўком гуляў. З Кіева да пеўняў дасягаў Тмутаракані, вялікаму Хорсу ваўком шлях перабягаў»*. Беларускі навуковец Павел Шпілеўскі, які яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. зрабіў спецыяльнае «Даследаванне аб ваўкалаках», нават убачыў падставы меркаваць, што ўвогуле ўяўленне аб пярэваратнях «атрымала зыходны свой пачатак у Беларусі і ўжо потым прышчапілася ў іншых славянскіх плямёнаў».

* Тмутаракань - раннесярэднявечны славянскі горад на Таманскім паўвостраве; Хорс - паганскае боства сонца ў славян.

Гэта меркаванне, уласна, належала славутаму чэшскаму славісту Паўлу Шафарыку. Шафарык увогуле атаясамліваў неўраў антычнай эпохі і сярэднявечных нуран, жыхароў летапіснай Нурскай зямлі, што змяшчалася ў басейне ракі Нараў. У ягоных «Славянскіх старажытнасцях» сказана літаральна наступнае: «Народнае паданне, захаванае Герадотам, аб ператварэнні нуран у ваўкоў і цяпер яшчэ з'яўляецца самай звычайнай тэмай размоў у зямлі Нурскай і суседніх краінах, асабліва на Валыні і ў Беларусі. Просты народ па-ранейшаму верыць гэтаму паўсюды, як і ў тыя аддаленыя часы». Цікава, што сляды Герадотавых неўраў асобныя вучоныя нават цяпер шукаюць у фальклорных крыніцах. У прыватнасці, акадэмік Рыбакоў зрабіў спасылку на тое, што менавіта на Валыні шырока распаўсюджаны казкі аб пярэваратні Іване Сучычу. Але яшчэ на пачатку XX ст. расейскі гісторык А.Пагодзін выступіў супраць вельмі папулярнай тады ідэі П.Шафарыка аб прамой пераемнасці паміж пярэваратнямі-неўрамі і ваўкалакамі ў Беларусі. Пагодзін падкрэсліваў, што легенды аб ператварэннях у ваўкоў добра вядомы былі яшчэ старажытным грэкам, а таксама германскім народам. Сапраўды, эліны ўшаноўвалі Зеўса Лікейскага («лікас» - воўк па-старажытнагрэчаску). Мянушку «лікейскі» меў у іх таксама і Апалон. У Грэцыі адзначалі лікейі - свята ваўчыных пярэваратняў. Увогуле, ператварацца ў ваўка, згодна з вераваннямі грэкаў, мог сам Зеўс. Гэтай жа здольнасцю валодаў і вярхоўны бог старажытных германцаў Ватан, ці Одзін, як яго называлі ў Скандынавіі. Сярэднявечныя скандынаўскія паданні, напрыклад «Сага аб Волсунгах», расказваюць аб пярэваратнях, якія на нейкі час улазілі ў шкуры ваўкоў. Лютыя ульфхэдхіны (літаральна: «ваўчыная шкура») на самой справе знаходзіліся ў складзе дружын скандынаўскіх вікінгаў. Яны наводзілі жах не толькі на ворагаў, але і на ўласных паплечнікаў. Нямецкія народныя паданні гавораць аб вервольфах, французскія - аб лупгарах, румынскія - аб пракіліках, вугорскія - аб басаркоях. Гэта розныя назвы аднолькавых фантастычных істот, накшталт нашых ваўкалакаў. Вера ў іх, як бачым, была распаўсюджана ў мінулым па ўсёй Эўропе. Мяркуюць, што першаасновай Герадотавых звестак аб штогоднім ператварэнні неўраў у ваўкоў былі традыцыйныя святы з пераапрананнем, адпаведнымі танцамі і г.д. Такім чынам, аналагі ваўкалацтва Герадотавых неўраў знаходзяцца на прасторы ад Элады з яе старажытнымі лікейямі да Аляскі, дзе таксама «ператвараліся» ў ваўкоў індзейцы-квакіютлі...