А

АБ'ЕСЦІ З ВУШАМІ каго. Гл. З ВУШАМІ АБ'ЕСЦІ каго.

АБМЫВАЦЬ ЯЗЫКАМІ каго. З адцен. асудж., дакору. Абгаворваць каго.

Каб што людскае гаварылі, а то паселі і давай абмываць языкамі. Гл. р., Слаўк. За так не абмывалі б языкамі. Нештась ды ёсць такое. Навагр. р., Свіц. А вы каго языкамі не абмывайце, то і вам лягчэй будзе. Мін. р.,. Угл.

АБРОСТАЦЬ (абрасці) У ПЕР'Е. Гл. У ПЕР'Е АБРОСТАЦЬ.

АБУХ АБУХОМ. З адцен. пагардл. Тупіца, няздара.

Нігоднага [ніводнага] чалавека людскага ў іхай [іхняй] паліцыі не было. Вунь той Мікалайчык дурны, ён жа абух абухом. Нап'ецца і страшыць людзей на вуліцы. Гл. Такога абуха абухом яшчэ не бачыў. Бялын. р., Кл.

АБЦІРАЦЬ ВУГЛЫ. Гл. ВУГЛЫ АБЦІРАЦЬ.

АБЫ (толькі б) ДЗЕНЬ ДА ВЕЧАРА. Неахвотна, абыякава, ані не стараючыся.

Рабілі? Абы дзень да вечара. А дзе ж тое, што нарабілі? Толькі што рабілі… Гл. р., Сымон. Робіце абы дзень да вечара. Бабр. р., Гарб. Абы дзень да вечара. Ваўк. п. (М. Фед., ЛБ, ІV). Каб стараліся, а то, мусіць, толькі б дзень да вечара каля гумна. Гл. р., Кл.

АБЫ З РУК. Абыякава, неахвотна (рабіць, зрабіць).

Хіба так рабіць? Прыбілі падноскі так, што назаўтра і адарваліся. Робіць абы з рук толькі. Мін. р., ст. Бел. Ламашка ўсё робіць, як толькі ўмее. Ён абы з рук не зробіць. Хораша ці зробіць, але совесна робіць. Гл. р., пас. Я. Куп.

АГІНАЦЦА Ў ЦЯНЬКУ (у цяньках). З адцен. асудж. Ухіляцца ад працы, не быць старанным, працавітым; гультаяваць.

Што ў мяне е [ёсць] і было ў хаце, то яно не чужое, запрацаванае і заробленае. Усё яно загараванае. Маю і мела, бо ніколі ў цяньку не агіналіся. Гл. р., Кл. Хай робіць, хай робіць! Хапіла агінацца ў цяньках. Тамсама. Каб з'есці смачна і ў цяньку агінацца?.. Гл. р., пас. Я. Куп.

АГНЁМ ГАРЭЦЬ (палаць). 1. Палымнець, палаць.

Мусіць, з папяросы, — удзень нехта кінуў, — тлела, тлела, а ўвечары стала агнём гарэць. Толькі заснулі — стала палаць агнём. Гл р., пас. Я. Куп.

2. Быць у гарачцы, з высокаю тэмператураю.

Як ноч доўгая, дык усю ночачку ў гарачцы кідалася. Усю ночку агнём гарэла. Мая ты дачушка!.. Гл. р., Зубар. Васіль наш расказваў пра Мішу. Гадзюка за ножку ўкусіла. Дык так агнём гарэла ножка, што абкладалі кіслым малаком, дык адбягала малако. Абкладуць — і адкіпіць. Гл. р., Кл. Бач, гарыць агнём. Другі дзянёк агнём палае. Доктара зваць. Тамсама.

АДБОЮ НЯМА ад каго. 1. Не адбіцца, не справіцца адганяць каго ад чаго.

Як на ліха, у мяне ўрадзіла [у садзе], а больш ні ў кога. Дык адбою няма ад дзяцей: дзеці як дзеці, хочацца яблыка. Гл. р., Кл.

2. Вялікая цяга да каго, чаго.

От, сталі яны таргаваць. Чужыя балаганы пустыя, а яго дык адбою няма ад людзей. Гом. п., Бел. (Е. Рам., БС, ІV). Выгадаваў ён такога каня, што проста як лялька, глядзі і не наглядзішся. Паехаў ён на тым кані да Капыля на кірмаш, дык адбою не было ад людзей, агарнулі каня з усіх бакоў дый стаяць. Сл. п., Бох. (А. Сержп., КАБСП).

АД ВЕКУ ДА ВЕКУ. З адцен. паэтычн. Усе жыццё, вечна.

Аддаюць ім апошняе, а самі ходзяць галодныя, халодныя ды толькі за працаю свету божага не бачаць. Гэ [гэтак] і жывуць яны ад веку да веку. Сл. п., Вял. Рож. (А. Сержп., СРБП, 1911). Жонка плачаць — ад году да году, сястра плачаць па бел целу, мамка плачаць ад веку да веку (П. Шэйн, БНП, 1962). Маці плача па дзіцяці ад веку да веку, а жонка па мужу — ад рання да вечара. Брасл. р., Бар., Ік.

АД ВІДНОГА ДА ВІДНОГА. АД ВІДНА ДА ВІДНА. Усю ноч (ночку), ад змяркання да світання.

Ад віднога да віднога спалі. Гл. р., Кл. Хіба лёгка? Ад віднога да віднога ў кажусе ноч у ночку? Ды ўсю зімачку! Вот вам і старажоўства. У дарозе са Слуцка ў Мінск. Былі такія ночы, што ад відна да відна сядзіць [піша ўсю ноч]. Нясвіж. р., Сейл. (Хрэстам.).

АДДАВАЦЬ У ЛЮДЗІ каго. АДДАЦЬ У ЛЮДЗІ каго. Пасылаць (дзіця) у парабкі (батракі), аддаваць парабкаваць, служыць.

Жыў колісь круглы сірата Іванчык. Яшчэ маленькі астаўся ён без айца [бацькі] і без маткі. Узяла яго хрышчоная маці, падгадавала трохі дый аддала ў людзі пасвіць гусі. Сл. п., Вял. Рож. (А. Сержп., КАБСП). Слаўкаўцы [слаўкавец — жыхар вёскі Слаўкавічы] і даўней, бывала не любілі аддаваць дзяцей у людзі; цяжка ці лёгка, а самі сабою жылі, не вельмі аддавалі ў пастухі багатым. Гл. р., Слаўк. А ў нас як? Ні мы не наймалі чужых, ні нашы не аддавалі дзяцей у людзі. Гл. р., Кл.

АДДАВАЦЬ ДОБРЫ ДЗЕНЬ (дабрыдзень, дзяньдобры) каму. Вітаць добрым днём каго.

Прыходзіць туды Пятро, аддаў дабрыдзень. Гом. п. (Е. Рам., БС, ІV). Раненька ўстань ды добры дзень аддай. Гом. п. (П. Шэйн, БНП, 1962). Ходзіць яна па рыначку так, як каралеўна: а ні з ёю стаці, ні паразмаўляці, толькі шапачку зняўшы ды дзень добры даці. Пруж. п., Шак. (Р. Шырма, БНП, ІІ). Яны Іваньку добры дзень не далі. Сенн. п., Андр. (Е. Рам, БНК, 1962). Дабрыдзень даць. Гом. п., Дзятл.вол. (З. Радч., ГНП). Па вадзіцу йдзе, дзень добры дае, сэрданьку майму жалю задае. Карэл. р., Дзяляц. (Р. Шырма, БНП, І). Па ваду ідзе, дзень добры дае, маё сэрданька як нажом крае. Пруж. п., Шак. (Р. Шырма, БНП, 1).

АДДАЦЬ ДУШУ ЧОРТУ. Гл. ЧОРТУ ДУШУ АДДАЦЬ.

АД ДОШЧАЧКІ ДА ДОШЧАЧКІ, АД ДОШКІ ДА ДОШКІ. Усё ад першай да апошняй старонкі ў кнізе (прачытаць, вывучыць).

А нас вучыў, то кожненькі раз казаў нам: “За ўсю пілу грошы плацілі — на ўсю пілу і цягай, як дровы рэжаш. За ўсю кніжку плацілі, то і вывучы ад дошчачкі да дошчачкі”. Гл. р., Вольн. Фразеалагічнае cпалучэнне ўваходзіць у прыказку: Ад дошкі да дошкі, а ў сярэдзіне ні крошкі. І. Насовіч: як кпіны з хлапчукоў, якія хваляцца, што ўмеюць чытаць, а таксама як насміханне ў выпадках, калі выкананне работы толькі павярхоўнае, для віду. (І. Нас., СБП). Такое тлумачэнне І. Насовіча, мабыць, збедненае. Ад дошкі да дошкі, а ў сярэдзіне ні крошкі (я занатаваў таксама варыянт: Ад дошчачкі да дошчачкі, а ў сярэдзіне ні крошачкі — значыць: знешне вартаснае, знешне “пыха”, а сутнасці няма, сутнасць нікчэмная. Паходзіць з тых даўніх часоў, калі акладкі кніжкі рабілі з дошчачак.

АДЗІН-АДЗІНЮСЕНЬКІ (адна-адзінюсенькая, адно-адзінюсенькае). Гл. АДЗІН-АДЗІНЮТКІ (адна-аднюткая, адно-аднюткае).

АДЗІН-АДНЕНЬКІ (адна-адненькая, адно-адненькае). Гл. АДЗІН-АДНЮТКІ (адна-аднюткая, адно-аднюткае).

АДЗІН-АДНЫМ (адным-адзін). Гл. АДНЫМ-АДЗІНІЦА. АДЗІН-АДНЫМ (адным-адзін).

АДЗІН-АДНЮСЕНЬКІ (адна-аднюсенькая, адно-аднюсенькае). Гл. АДЗІН-АДНЮТКІ (адна-аднюткая, адно-аднюткае).

АДЗІН-АДНЮТКІ (адна-аднюткая, адно-аднюткае). АДЗІН-АДНЕНЬКІ (адна-адненькая, адно-адненькае). АДЗІН-АДНЮСЕНЬКІ (адна-аднюсенькая, адно-аднюсенькае). АДЗІН-АДЗІНЮСЕНЬКІ (адна-адзінюсенькая, адно-адзінюсенькае). З адцен. спагады, паэтычн. Толькі адзін (адна, адно), зусім адзін (адна, адно).

Ні бацькі, ні маткі, — адна-адненькая. Малад. р., Радашк. Адну-аднюткую дачку гадавала, і тая, бачылі, захварэла бедненькая. Тамсама. Адно-аднюсенькае толькі і было. Гл. р., Кл. Знайшла адзін-адзінюсенькі грыбочак. Тамсама.

Параўн. (у руск.): один-единственный, один-одинешенек (одинехонек).

АДЗІН ДАБРЫДЗЕНЬ, АДЗІН ДЗЯНЬДОБРЫ. Тое самае, няма розніцы (калі параўноўваць людзей, людскія справы, людскія адносіны ці што іншае).

Ці старайся табе, ці не — адзін дабрыдзень. Навагр. р., Свіц. Перамяніць хочуць, а нам адзін дзяньдобры. Навагр. р., Падкас.

АДЗІН (адна, адно) ДУШОЮ. Пра адзінокага чалавека, пра адным-аднаго.

Не дай, божа, нікому добраму, як наша Марына, жыве адна душою. Міхась летась памёр, а сыны ў войну [вайну] прапалі. Цяжка аднаею [адною] душою жыць. Так і Поля засталася адна душою. Гл. р., Кл. Адна душою ўвесь век жыла. Асіп. р., Гоман. Хадзіў, хадзіў — не знайшоў нікога. Прыйшоў адзін душой. Клім. п. (Е. Рам., БС, ІV). Маладому — адзін душою! — яшчэ думаць, як жыць? Аднаму клопату ніякага. Баран. р., Гарадз. Служыў салдат дваццаць пяць гадоў, — без роду без пароду, адзін душой. Гор. п. (Е. Рам., БС, ІV).

АДЗІН ПЕРАД АДНЫМ. Не адстаючы; стройна, як спаборнічаючы.

Усе ў нас за соткі ўзяліся. У брыгадзе ўсё пасеялі, дык на сотках адзін перад адным стараюцца ды спяшаюцца. Гл. р., пас. Я. Куп. Куды гэта вы так адзін перад адным працёся? Мін. р., Астр. Гарад. Як сёння, дык ціха ходзіце, а ўчора на вечарынцы адзін перад адным насіліся. Тамсама. Пайшла з дзецьмі [у ягады], дык малайцы, так стараліся адно перад адным. Гродз. р., Бел. Абедзве разумніцы такія! Адна перад адною стараецеся сабраўшыся. Гл. р., Балаш. Адна перад аднаею. Тамсама.

АДЗІН У АДЗІН. Аднолькавыя (якасцю, памерам, вартасцю прадметы, людзі).

Мех яблык, і ўсе адзін у адзін. Мін., Камар. Пабачце: яблык адзін у адзін. Адзін у адзін чыстыя, сакаўныя. Ні аднаго не забракуеце. Малад. р., Пор. Гаспадар рад, што мае трох парабкоў — адзін у адзін. Ваўк. п., з-пад Лыск. (М. Фед., ЛБ, ІІІ, 2). Змітравы сыны — адзін у адзін, падгалістыя, кучаравыя. Гл. р., Кл.

АДЗІН ЧОРТ. Гл. АДНА ТРАСЦА (халера).

АДЗІН ЧОРТ (д'ябал) МАЛЯВАЎ. АДЗІН ЧОРТ (д'ябал) НАМАЛЯВАЎ. З адцен. зніжальн., асудж. Аднолькавыя (пра людзей), з адмоўнымі ці заганнымі якасцямі, схільнасцямі.

Плачаш, жалішся [скардзішся]. А ты лепшы хіба? А чаго ж прыставаў? Адзін чорт маляваў! Расколы, а не ўнукі. На кару мне вас бог паслаў. Гл. р., пас. Я. Куп. Ну, от, ты на яго, а ты на яе. А як мне — роўныя яны, адзін іх д'ябал маляваў, адзін аднаго не пераважаць, Тамсама. Адзін чорт маляваў. Ваўк. п. (М. Фед., ЛБ, ІV).

Параўн. (у руск. кніжн.): одним миром мазаны.

АДЗІН ЧОРТ (адна халера). Гл. АДНА ТРАСЦА.

АДЗІН (адна, адно), ЯК ВОКА Ў ЛОБЕ. Адзін-адзінюткі, адзіноцтва.

Аднаго разу поп, спавядаючы слабога чалавека, пачаў намаўляць, каб ён ахвяраваў карову на царкву. Дык гаспадар кажа: “А прычым я, ойча духоўны, пакіну жонку дый дзеці альбо і сам буду, калі яшчэ не памру? То ж [дык жа] у мяне ўсяго адна жывінка [адна жывёліна], як вока ў лобе. Ваўк. п., Дварч. (М. Фед., ЛБ, ІІІ, 2). Куды ты пойдзеш? Здурэў! Адзін як вока ў лобе, і мы це [цябе] пусцім? Ваўк. п., Кукл. (М. Фед., ЛБ, І). А чаму вы так? Хоць троячка [форма ацэнкі ад трое], хай двоячка [форма ацэнкі ад двое], а то — адно дзіця, як вока ў лобе? Гл. р., Н. Жыц.

АД КАНЦА ДА КАНЦА. Усё, усё чыста, па парадку (расказаць, пераказаць, перадаць і падобн.).

Ну, ужо я пану раскажу ад канца да канца, як гэта было. Ваўк. п., з-пад Шыл. (М. Фед., ЛБ, ІІІ, 2). І расказаў ад канца да канца. Тамсама. Так ён стаў усенечка расказваць ад канца да канца. Тамсама.

АДКАСНУЦЦА (адчапіцца) АД МАЁЙ (яго, яе) ГАЛАВЫ. З адцен. дакору, папроку. Перастаць непакоіць, турбаваць, дакучаць.

Вечарынку скакаць вунь у клуб ідзіце. Кажу, не пушчу і не пушчу, адчапіцеся ад мае галавы. Гл. р., пас. Я. Куп. І калі яны адкаснуцца ад твае галавы? Каму толькі што трэба — усе ідуць і едуць. Гл. р., Кл. Лілька, сціхні ўрэшце, адчапіся ты ад маёй старой галавы! Мін. р., Радашк.

АДКУЛЬ (скуль) НІ ВОЗЬМЕЦЦА (ні возьмуцца, ні ўзяўся, ні ўзяліся). Раптоўна, нечакана, невядома адкуль (з'явіцца).

Стрэльбу на плячо я, а скуль ні возьмецца — воўк. Гродз. р., Бел. Пасталі і глядзім, як будзе. Аж адкуль ні возьмуцца — ідуць брыгадзір і з млячарні адзін. Навагр. р., Навас. Так панапужаліся, столькі страху набрался, адале [раптам] адкуль ні ўзяліся леснікі ўдваіх. Гл. р., Стражы.

АДНА ТРАСЦА (халера), АДЗІН ЧОРТ. З адцен. незадавальн. Аднолькава, аднолькавыя; усё адно, тое самае.

Паспрабавалі копамі [насіць сена] і вязкамі насілі — адна трасца, вады па пояс, то і не знасілі. Гл. р., Кл. Ці казённая, ці свая самагонка — адна халера. Атрута толькі на чалавека. Тамсама. Ці старалася ля [для] вас, ці не — адна трасца, тая самая падзяка. Гл. р., пас. Я. Куп. Мне ці за шофера [шафера], ці за трактарыста — адзін чорт. Я лепш на кані рабіцьму. Гл. р., Кл. Ці поп, ці ксёндз — адзін чорт. Баран. р., Гарадз. Не адзін чорт? Ваўк. п. (М. Фед., ЛБ, ІV).

АДНО ПЯТКІ ЗАБЛІШЧЭЛІ (забліскацелі). Гл. ТОЛЬКІ (адно, ажно) ПЯТКІ ЗАБЛІШЧЭЛІ (забліскацелі).

АДПАЛІЦЬ ШТУКУ. Гл. ШТУКУ ЎРЭЗАЦЬ (адпаліць).

АД (з) ПУСТОЙ БОЧКІ (хаты) ЗАТЫЧКА. Гл. ЗАТЫЧКА АД (з) ПУСТОГА ДВАРА (хлева).

АДРАБЛЯЦЬ ШАРВАРКУ. Гл. ШАРВАРКУ АДРАБЛЯЦЬ.

АДСАДЗІЦЬ ПЕЧАНЦЫ (печані) каму. Ударамі ці падаючы пашкодзіць вантробы [унутраныя органы]; моцна збіць.

Пойдуць нашы бабы ў лес па грыбы ці рваць ягады, дык ось адкуль ні возьмецца той стражнік ды не то адбярэ грыбы ці ягады, але і хусткі паздзірае ды яшчэ наздзекуецца. Ужо не раз збіраліся нашы дзецюкі адсадзіць яму печанцы, ды ніякім правам не могуць яго злавіць, бо ён, злодзей, вельмі хітры. Сл. п., Вял. Рож. (А. Сержп., КАБСП). Якіх толькі дактароў не справаджалі — нічога не парадзяць, бо яму [пану], мабыць, Рымша адсадзіў печанцы. Сл. п., Чудз. (А. Сержп., СРБП). От ён падсек яе [галіну] ды раптам і грымнуўся далоў разам з галінаю. Чуць печанцоў не адсадзіў цыган. Маз. п., Луч. (А. Сержп., СРБП). От, глядзі! За агуркі — як зловіць — адсадзіць печанцы. Малад. р., Радашк. Як забралі майго сыночка на пастарунак, дык усе печані адсадзілі. Ад таго і кроўю харкае. Карэл. р., Лукі.

Параўн.: бэбахі адбіць. Ваўк. п. (М. Фед., ЛБ, ІV).

Параўн.: вантробы адбіць. Слон. п. (М. Фед., ЛБ, ІV).

АД ЦЁМНАГА ДА ЦЁМНАГА. Гл. З (ад) ЦЁМНАГА ДА ЦЁМНАГА.

АДЧЫНІЦЬ ВОЧЫ каму. Гл. ВОЧЫ АДЧЫНІЦЬ каму.

АД'ЯДА (пераяда) ДУШЫ (сэрца). З адцен. асудж. Нікчэмны і нягоднік.

З такім ад'ядай душы хіба зладзіш? Малад. р., Радашк. Ён толькі ад'яда душы, на ліха такі зяць? Тамсама. Ён чалавек як чалавек, а жонка — то добрая ад'яда сэрца. Малад. р., ст. Уша. Няма чаго і табе хваліцца, і сама пераяда сэрца. Мін. р., Папер.

Параўн.: пераесці душу (вантробы).

АЖ ВОКА РВЕ. Вельмі яркая, сакаўная (зеляніна, рунь).

Заўсёды сонца свеціць.., грэе як трэба, ды не чутно ні грому, ні бліскаўкі не відно. Усюды зелена, аж вока рве. Рэч. п. (Ч. Пятк., КДПР). Прыйшла.. пакрова, усе жыты заскарадзелі, што аж вока рве, як глянеш, а на палянцы чорт мае, не ўзышло. Тамсама.

АЖ З ГОРЛА ПРЭ (лезе). З адцен. пагардл. Празмерная сытасць, перанасычанасць.

Пан багаты, усялякага ў яго дабра многа, аж з горла прэ, а нам няма чаго, каб душу падперці. Сл. п., Вял. Рож. (А. Сержп., КАБСП). Няма праўды, калі ў аднаго з горла лезе, а другі дохне з голаду. Тамсама.

АЖНО ПЯТКІ ЗАБЛІШЧЭЛІ (заблішчалі, забліскацелі). Гл. ТОЛЬКІ (адно, ажно) ПЯТКІ ЗАБЛІШЧЭЛІ (заблішчалі, забліскацелі).

АКУНІ ВУДЗІЦЬ (цягаць). З адцен. жартаўл. Драмаць, спаць (седзячы, “клюючы” носам).

Ваш брыгадзір ужо акуні вудзіць. Гл. р., Хал. А ты, “кавалерчык”, у кіне акуні вудзіш? Спаць ідзі, кажу. Гл. р., Кл. Сеў ля печы і на сход забыўся. Толькі акуні цягае. Тамсама.

АНІ ЛАДУ АНІ СКЛАДУ дзе, у каго. Гл. НІ (ані) ЛАДУ НІ (ані) СКЛАДУ дзе, у каго.

АНІ Ў ПЯЦЕ АНІ Ў ГАЛАВЕ хто, што каму. Гл. НІ (ані) У ПЯЦЕ НІ (ані) У ГАЛАВЕ хто, што каму.

АНІ Ў ТОЙ БОК НЕ ГЛЯДЗЕЦЬ. Гл. І (ані) У ТОЙ БОК НЕ ГЛЯДЗЕЦЬ.

АПУСЦІЎШЫ ХВОСТ. Гл. ПАДТУЛІЦЬ ХВОСТ.

АПУСЦІЦЬ ХВОСТ. Гл. ПАДТУЛІЦЬ ХВОСТ.

АРАЦЬ ДАРОГІ. Рабіць неразумнае, несусветнае глупства. Параўн. з намінатыўным, звычайным значэннем “араць дарогі”: рабіць шкоду (дарога трэба ўсім), рабіць цяжкую працу (убітае дарогі плуг не бярэ).

Каб свінні рогі — арала б дарогі (БППФ). Стань гаварыць яму, як трэба жыць, дык ён і папёр араць дарогі, крычыць, што кіне сям'ю, што паломіць усё чыста. Гл. р., Зубар. Слухаю і думаю: нашто тут араць дарогі? Што ты арэш дарогу? Сам не разабраўся і давай біць у хамут. Апомніся, схамяніся, браце ты мой, а то наробіш і сабе і ўсім чорт ведае чаго. Гл.

АСАКОЮ СКАКАЦЬ (лезці) У ВОЧЫ. Назойліва прыставаць, невыносна дакучаць.

Асакою скача ў вочы. Лезе ў вочы асакою. Ваўк. п. (М. Фед., ЛБ, ІV).

Гл.: лезці ў вочы. Гл.: сляпіцаю лезці ў вочы.

АСВОЮ ЛЕЗЦІ Ў ВОЧЫ. Гл. СЛЯПІЦАЮ (слепнем) ЛЕЗЦІ Ў ВОЧЫ.

АСЁЛ МАЛЯВАНЫ. З адцен. зняважл. Няздара, дурань. Можна меркаваць, што выраз “асёл маляваны” пайшоў ад вандроўных цыркаў.

Колісь на вучанікоў [вучняў] казаў настаўнік, як хто не вучыцца, тупы ці непаніматны [няздатны], — дык ён: “Ах ты асёл маляваны!” Гл. р., Кл. На іхніх хлопцаў гаварылі “аслы маляваныя”. Тамсама. Што з тым аслом маляваным зробіш? Тамсама.

Параўн. (у руск. кніжн.): олух царя небесного.

АСІНКАЮ (асінкі) ЗАЛАМАЦЬ. 1. Даць самому сабе зарок, прыняць цвёрдае, беспаваротнае рашэнне — не хадзіць, нагою не ступіць (куды, да каго, па нейкай дарозе).

Не, я дарогу асінкаю заламаў, болей век не пайду. Буд.-Каш. р., Гус. (Хрэстам.). Як цяпер Зося адкажа і не пойдзе [замуж], то трэба асінкі заламаць. Ваўк. п. (М. Фед., ЛБ, ІV). Хоць я яго люблю, але што зробіш? Трэба заламаць асінкаю. Слон. п. (Тамсама). Мусіць, ужо ён ад тае пары асінкаю заламаў касцёл — тыле (толькі) яго там бачылі. Сак. п., Хадар. (М. Фед., ЛБ, ІІІ, 2).

2. У кленічы: Каб (цябе) асінкаю заламалі — каб [на цябе] смерць. Слонімшч., Зэльвеншч., Ружаншч.

АСОЮ ЛЕЗЦІ Ў ВОЧЫ. Гл. СЛЯПІЦАЮ (слепнем) ЛЕЗЦІ Ў ВОЧЫ.

АСТАТКІ З ХАТКІ. Усё дарэшты. І. Насовіч: кажуць жартоўна, калі хто і апошняга пазбаўляецца або калі хто ў гульні ставіць на кон апошні грош ці прапівае. (І. Нас., СБП).

А нашто мне гэткі зяць? Ён астаткі з хаткі выцягае. Бераз. А няўжо ж! Уздумаў купіць машыну. Каб гарэла! Збудзе астаткі з хаткі за машыну. Зарабляць жа не вельмі, а фарсець толькі любіць. Малад. Бяры мае астаткі з хаткі: два рублі з палавінаю. І кішэню, глядзі, вывернуў. Мін.

АСЫПАЦЬ ЗОЛАТАМ. АСЫПАЦЬ ЗОЛАТАМ. Абдорваць грашыма, дарагімі, каштоўнымі рэчамі.

Каб так дыхаў, як тое праўда. Яму трэба што — ён табе скажа, што хочаш, дакляруе асыпаць золатам. А потым: “Што ад мяне хочаш?” Во як “золатам асыплю”. Малад. р., Радашк. Даведаўся кароль, пачуў неяк і сказаў: “Зробіш так, каб дачка падужала, — асыплю золатам”. Тамсама. За такую помач я золатам асыпала б. Гл. р., В.

АТ САБЕ. 1. Не зусім добры, не вельмі вартасны, не вельмі што.

Які там ён добры! Ат сабе садок дый усё. У людзей не такія сады. Карэл. р., Мірат. Ат сабе сець. Лепшае нямаш [няма], то хоць такая хай будзе. Гл. р., Кл.

2. Не вельмі, не зусім добра, не зусім як трэба.

Там недалечка жыў мельнік, не то штоб [каб] вельмі, але ат сабе. Сл. п., Чуч. (А. Сержп., СРБП). Рабіць, дык не вельмі ўжо робіць, ат сабе, калупаецца. Карэл. р., Заг.

Параўн. (у руск.): не ахти какой, не ахти как.

АХІНУЦЬ (атуліць) КРЫЛОМ (крылейкам, крылечкам). Гл. КРЫЛОМ (крылейкам) АХІНУЦЬ (атуліць).

А ЯК ЖА! Як пацверджанне: але (ага, так), інакш нельга, не інакш.

— І вы там будзеце? — А як жа! буду! Гл. р., Кл. — А тое сена растрэсці? — А як жа! Усе копачкі растрасі. Гл. р., Хал. — Вы і сеццю ловіце? — А як жа! Хіба так, як ты аўтаматам [спінінгам]? Што дзень махае і хваста [ні аднае рыбіны] не мае? Гл. р., Сымон. — А што, — пытаецца, — ці аддаў коней? — А як жа! Аддаў. Маз. п., Луч. (А. Сержп., СРБП).

[ Назад Змест Далей ]