Лявон Юрэвіч

Вырваныя бачыны

Да гісторыі Саюзу Беларускае Моладзі



БЕЛАРУСЬ ПЕРАДУСІМ!

Вырваныя бачыны...
Гісторыя нямецкай акупацыі Беларусі (1941-44) уяўляе з сябе суцэльныя вырваныя бачыны, у тым ліку й дзейнасьць Саюзу Беларускае Моладзі. З гледзішча афіцыйнай ідэалёгіі (як савецкай, гэтак і сучаснай афіцыйнай «эрбэшнай») усе дзеячы СБМ — здраднікі, фашысцкія паслугачы, халуі.

Гэта афіцыйная дзяржаўная пазыцыя ў дачыненьні спробаў перагледзець стаўленьне да «калябарацыі».
«Беларускае пытаньне» ў міжваеннае дваццацігодзьдзе (1920-30–я гг.) не было вырашанае ні Савецкім Саюзам, ні Польшчаю. З пачаткам Другое Сусьветнае вайны беларускія нацыянальныя дзеячы спадзяваліся вырашыць яго з дапамогаю Нямеччыны. Гэтаму спрыялі даволі розныя чыньнікі: дэкляраваньне Гітлерам ідэі Новай Эўропы, дзе будзе месца для ўсіх «пакрыўджаных» народаў; цікаўнасьць пэўных бэрлінскіх колаў да беларускіх праблемаў, а таксама гістарычныя сувязі (у тым ліку паўставаньне БНР падчас нямецкай акупацыі ў 1918 г.). Афіцыйны Бэрлін ня меў адзінага погляду на пэрспэктывы разьвіцьця ўсходніх акупаваных тэрыторыяў, што й нарадзіла спадзяваньні на супольную будучыню Беларусі й Нямеччыны.
Беларускія дзеячы, якія сталі «супрацоўнічаць» зь немцамі пасьля чэрвеня 1941 г., дзяліліся як найменш на дзьве катэгорыі: адныя (меншыня) шчыра верылі, што немцы паспрыяюць беларусам здабыць незалежнасьць; другія (бальшыня) вельмі хутка пераканаліся ў прапагандысцкім характары нямецкіх дэклярацыяў і таму імкнуліся найбольш эфэктыўна скарыстаць акупацыю дзеля беларускае працы, скіроўваючы намаганьні найперш на разьвіцьцё культурніцкага руху ды школьніцтва, каб закласьці трывалы нацыянальны падмурак на будучыню.
Адным з высокіх нямецкіх урадоўцаў, якія спагадалі беларускаму руху, быў генэральны камісар Генэральнай Акругі Беларусь Вільгельм Кубэ. Ён разумеў, што трываласьць нямецкае прысутнасьці ў Беларусі наўпрост залежыць ад стаўленьня мясцовага насельніцтва да новай улады.
Зь першых месяцаў 1943 г. распачалася падрыхтоўка да стварэньня нацыянальна–патрыятычнай арганізацыі Саюзу Беларускай Моладзі. Навучаньне найвышэйшых кіраўнікоў СБМ адбывалася ў Нямеччыне (Бэрліне й Вустраве), а трэнінгі ніжэйшых кадраў — у Альбэртыне пад Слонімам і ў падменскіх Драздох.
22 чэрвеня 1943 г. Вільгельм Кубэ ўрачыста абвесьціў пра стварэньне СБМ. Галоўнаю структурай арганізацыі быў Кіраўнічы Штаб, на чале якога стаў Міхась Ганько; дзявочыя структуры ачаліла доктар Надзея Абрамава. Кіраўнічаму Штабу былі падпарадкаваныя акруговыя арганізацыі СБМ, тым, у сваю чаргу, былі падначаленыя павятовыя суполкі СБМ, якія кіравалі ячэйкамі ў гарадох, вёсках, школах і г.д.
Мэтай арганізацыі было:
Сябрамі арганізацыі былі юнакі й юначкі векам ад 10 да 20 гадоў, якія падзяляліся на тры ўзроставыя групы. Саюз Беларускае Моладзі меў сваю сымболіку, прысягу («забавязаньне»), уласныя пэрыёдыкі — часапіс «Жыве Беларусь!», а для нутранога карыстаньня — «Дзёньнік загадаў».
Несумненна, нямецкія ўлады разглядалі СБМ як будучы інструмэнт сваёй палітыкі, як сродак узгадаваньня верных прыхільнікаў гітлераўскай Нямеччыны. Аднак беларускія нацыянальныя дзеячы — а менавіта яны беспасярэдне кіравалі арганізацыяй — глядзелі на СБМ цалкам зь іншых пазыцыяў. Саюз Беларускае Моладзі стаў школаю беларускага патрыятызму, актыўным прапагандыстам роднае мовы й культуры, выхавальнікам сьведамае моладзі, якая пазьней, пры спрыяльных умовах, мусіла прыступіцца да адбудовы Новае Беларусі.
Вэраніка Катковіч–Клентак, кіраўнічка менскай гарадзкой суполкі, пазьней пісала:
Шараговыя сябры СБМ разглядалі арганізацыю выключна з патрыятычнага пункту гледжаньня: Саюз Моладзі для іх стаўся арганізацыяй, дзе іх вучылі любіць Беларусь, ейную мову, культуру.
Антыпатыкі сьцьвярджаюць, што СБМ быў пабудаваны на прынцыпах гітлер'югенду. Але пры жаданьні можна знайсьці шмат агульных рысаў у Саюзе Беларускае Моладзі з савецкаю піянэрыяй, таксама як і падабенства паміж піянэрскай арганізацыяй і гітлер'югендам. А што да схіленьня галавы перад Адольфам Гітлерам — гэта была галоўная й непазьбежная ўмова існаваньня, як і няўёмная хвала Іосіфу Сталіну ў кожным сьпеве піянэрскага горна.
Небясьпеку стварэньня Саюзу выразна ўсьвядомілі савецкія партызаны, якія бачылі ў арганізацыі канкурэнта ва ўплыве на моладзь. Падчас ўрачыстасьці 22 чэрвеня 1943 г. з нагоды абвяшчэньня арганізацыі ў Менскім Гарадзкім Тэатры ўзарвалася міна, закладзеная партызанамі. У выніку загінулі 13 юнакоў, а некалькі дзясяткаў былі параненыя.
Гісторыя Саюзу Беларускае Моладзі ставіць шмат пытаньняў, адно зь якіх — колькасьць сябраў. Існуюць самыя розныя ацэнкі: ад 10 тысячаў да 100 тысячаў чалавек. Вэраніка Катковіч, намесьніца Надзеі Абрамавай, назвала лічбу 45 тысячаў чалавек на канец чэрвеня 1944 г., — і гэта на 2.900.000 жыхароў Генэральнай Акругі Беларусь.
У ліпені 1944 г. у Беларусь прыйшлі савецкія войскі. Частка сябраў СБМ эвакуавалася на Захад, справядліва баючыся за сваю будучыню. Яны й сталі найбольш актыўнымі беларускімі дзеячамі на эміграцыі. Зусім інакш склаўся лёс тых, хто застаўся ў Беларусі: аднаго толькі факту прыналежасьці да арганізацыі было дастаткова, каб атрымаць некалькі гадоў канцэнтрацыйных лягераў. Тыя, хто пазьбег арышту, сталі ля вытокаў антысавецкіх моладзевых арганізацыяў, якія імкнуліся супрацьстаяць татальнай русіфікацыі й дэнацыяналізацыі паваеннага беларускага грамадзтва. Раскрываючы гэтыя арганізацыі, савецкія рэпрэсіўныя органы высылалі іх удзельнікаў у канцлягеры. Па вызваленьні тыя, хто выжыў, дзесяцігодзьдзямі адчувалі на сабе нямружнае вока адпаведных органаў і «пільных» грамадзянаў. Слова эсбээмавец стала для іх таўром. Затое ў сваім асяродзьдзі скарот СБМ стаў своеасаблівым паролем, бо яго ўдзельнікі былі зьяднаныя марамі й пакутамі й праз усе нягоды пранесьлі любоў да Беларусі.
Кніга Лявона Юрэвіча, беларускага дасьледніка зь Нью Ёрку, — гэта спроба ліквідаваць белыя плямы гісторыі Саюзу Беларускае Моладзі. Успаміны Міколы Ганька ўтрымліваюць ня толькі апісаньне ягонага ўдзелу ў СБМ і эміграцыйнага жыцьця, але й надзвычай каштоўныя матар'ялы пра брата, Міхася Ганька. Савецкімі й сучаснымі афіцыёзнымі гісторыкамі Міхась Ганько маляваўся й малюецца выключна чорнымі фарбамі: «агент польскай выведкі», «здраднік» (бо трапіў у палон). Успаміны Міколы Ганька прымушаюць па–іншаму зірнуць на дзейнасьць ягонага брата, адначасова пакідаючы нам неразгаданаю таямніцу далейшага лёсу кіраўніка СБМ.
Другая частка кнігі ўяўяляе зь сябе інтэрвію з Валерам Навіцкім, які падчас нямецкай акупацыі кіраваў СБМ у Грэскім раёне (Случчына). Успаміны Валера Навіцкага — гэта й расповед пра розныя бакі жыцьця беларускай правінцыі пад нямецкай акупацыяй.
Вялікую цікавасьць выклікае трэцяя частка кнігі — лісты Надзеі Абрамавай. Ейны сьлед, як і сьлед Міхася Ганька, губляўся ў 1945 г. Чытач даведваецца, што Надзея Абрамава ў 1950-70–х гг. была адным з асноўных супрацоўнікаў мюнхэнскага Інстытуту для Вывучэньня СССР, займалася пытаньнямі перасьледу рэлігіі ў Савецкім Саюзе. Лісты Надзеі Абрамавай глыбока асабістыя, месцамі проста пабытовыя, у іх амаль ня згадваецца СБМ, але яны дапамагаюць адчуць сьвет гэтай незвычайнай жанчыны.
Гэтая кніга не дае адказаў на ўсе пытаньні, што датычаць СБМ, аднак некалькі вырваных бачынаў будуць вернутыя ў Кнігу Гісторыі.

Алег Гардзіенка

1. В услужении у гитлеровцев // Белорусская нива (Мн.). 1996. 18 сентября. (Тут і далей пры цытаваньні мова й правапіс крыніцы захоўваецца.)
2. Статут арганізацыі моладзі «Саюз Беларускай Моладзі» (СБМ) // Жыве Беларусь! (Мн.). 1943. №1. С. 6.
3. Анеля Катковіч, Вэраніка Катковіч–Клентак. Успаміны. Беласток, 1999. С. 83-84.


ПРАДМОВА

Шмат чаго сказаць ня буду магчы, прозьвішчы ды й падзеі з гэтага гэраічнага часу
сьцерліся назаўжды, але галоўнае, безумоўна, помніцца. Вельмі мяне цешыць, што хочаце
адлюстраваць для гісторыі мінулае. Дай Божа Вам посьпеху. Небясьпека, аднак, у гэтым
вялікая. Існуе цяпер столькі поглядаў, думак, інтэрпрэтацыяў... Успаміны павінны быць
зусім аб'ектыўнымі. Ці здольны чалавек — удзельнік падзеяў — быць аб'ектыўным? А дзе
дакуманты? Дакуманты–ж у нашых руках амаль не існуюць.
Надзея Абрамава–Тэадаровіч[1]

Канец ХХ ст., незалежна ад нашае гатоўнасьці й жаданьня, змушае агледзець і падрахаваць зробленае, колькасна ды якасна, у кожнай галіне, на сваёй дзялянцы. І пры такіх агледзінах — не апошніх гадоў, не апошніх дзесяцігодзьдзяў, а зробленага цягам стагодзьдзя, — становіцца відавочным, што нікуды не зьнікалі імёны дзеячоў, што ня ўчора мы даведаліся пра існаваньне беларускага Вялікага Княства Літоўскага, што не за нашым часам паўстала тарашкевіца. Беларуская гісторыя ХХ ст. збольшага напісаная. Збольшага, бо існуюць у ёй яшчэ прагалы — тэмы, падзеі, інтэрпрэтацыі, рэфлексіі, адным словам, тыя часткі агульнага цэлага, адсутнасьць якіх калі й не зьмяняе карціны мінулага, дык прынамсі робіць яе менш каляровай, вузейшай, прасьцейшай. Гэта — вырваныя бачыны з Кнігі Гісторыі. Адшукаць гэтыя бачыны й укласьці іх у Кнігу, няхай адно паасобныя зь іх — такім бачыцца заданьне й сэнс гэтай публікацыі.
Пры гэтым варта адцеміць, што дакумэнтаў, якія маглі б стацца глебаю высноў і абгрунтаваньняў, на эміграцыі бадай што нямашака (а ўжо што да такіх тэмаў, як Саюз Беларускай Моладзі, то, відаць, — і ў Беларусі[2]). Існуюць фактычна дзьве крыніцы. Першая — артыкулы ў беларускім эміграцыйным друку. Калі гаварыць пра падзеі II Сусьветнае вайны, тут варта згадаць такія публікацыі, як «Другая Сусьветная вайна на Беларусі. Бібліяграфічны даведнік» Юркі Віцьбіча[3], А.К. «Праўда аб савецкай партызаншчыне»[4], Ст.Крушыніча «Праўда аб савецкіх партызанах»[5], «Партызаны на Меншчыне»[6], У.Курыловіча «На роднай зямлі. Гутарка з камандзірам УПА»[7], Гаравога «Хто спаліў Менск?»[8], сэрыю публікацыяў, прысьвечаных групе «Чорны Кот», генэралу Вітушку: «Партызанская вайна на Беларусі»[9], «Беларускі партызанскі рух»[10], «Беларускія партызаны на вуліцах Вільні»[11], «Вітушка апраўдаў давер»[12], «Вітушка шырыць змаганьне»[13], артыкулы Ф.Кушаля: «Ад Менску да Лодзі»[14], «Баяздольнасьць Савецкай Арміі»[15], «Беларуска–Літоўская Дывізія»[16], «Наша спадчына»[17] ды іншыя.
Другая крыніца — роспаведы былых удзельнікаў, відавочцаў падзеяў.

Лявон Юрэвіч

1. Зь ліста да А.Вініцкага. 28 ліпеня 1965 г. Архіў БІНіМ.
2. Ул.Гарэлік (М.Латушкін) згадвае: «Перад нямінучай эміграцыяй юнаку Катковічу даручылі вялікую скрыню архіўных матар'ялаў, якую ён давёз цягніком да Вілейкі, дзе разам зь ёй пайшоў у партызаны, як пасьля пераказаў П.Сьценьнік. Другую невялікую скрынку з важнейшымі архівамі я завёз у Нямеччыну, дзе здаў на перахаваньне ў невялікім мястэчку каля 15-20 кілямэтраў ад горада Хемніца» (Ул.Гарэлік. Успаміны пра арышт штабу СБМ // Беларус (Нью Ёрк). №466. 2000. Студзень. С. 2). Пра адсутнасьць архіваў у Беларусі ўскосна сьведчыць першая манаграфія, прысьвечаная СБМ: А.Каваленя. Прагерманскія саюзы моладзі на Беларусі. 1941-1944. Вытокі. Структура. Дзейнасць. Мн., 1999.
3. Юрка Віцьбіч. Антыбальшавіцкія паўстаньні і партызанская барацьба на Беларусі. Нью Ёрк, 1996. С. 342-355.
4. Беларус. №145. 1969. Травень.
5. Бацькаўшчына (Мюнхэн). №28 (107). 1952. 13 ліпеня.
6. Бацькаўшчына. №4 (332). 1957. 27 студзеня.
7. Бацькаўшчына. №7 (51). 1949. 9 сакавіка.
8. Беларус. №65. 1958. 25 сакавіка.
9. Беларускае слова ў Амэрыцы (Нью Ёрк). №2. 1950. Люты.
10. Бацькаўшчына. №4-5 (186-187). 1954. 31 студзеня.
11. Беларус. №1. 1950. 20 верасьня.
12. Бацькаўшчына. №41(44). 1948. 26 сьнежня.
13. Бацькаўшчына. №14(58). 1949. 30 чырвеня.
14. Беларус. №1(25). 1953. 10 лютага.
15. Беларус. 1953. №№3(27), 4(28) (7, 24 лютага), №7-11 (31-35): 5, 18 красавіка, 2, 16 травеня, 1 чырвеня.
16. Беларус. №14(20). 1952. 1 лістапада.
17. Камбатанцкі Голас (Бэльгія). 1954. №1. Студзень–люты–сакавік. С. 1-3.


Бачына першая
МІКОЛА ГАНЬКО

Мікола Ганько з жонкай. 1999 г. Апошняе прыжыцьцёвае фота.
Мікола Ганько з жонкай. 1999 г.
Апошняе прыжыцьцёвае фота.

Гэта — словы Гімну Саюзу Беларускае Моладзі, заснаванага ў 1943 г.[2] згодна пастанове, якую зьмясьціла «Беларуская газэта»:

Падрыхтоўчыя працы дзеля арганізацыі СБМ распачаліся яшчэ ў сакавіку групаю, якую ачаляў Міхась Ганько пад апекаю супрацоўнікаў аддзелу моладзі пры Генэральным Камісарыяце ў Менску — Шульца й Гросман.
22 чэрвеня 1943 г. на ўрачыстасьці ў гарадзкім тэатры В.Кубэ афіцыйна абвесьціў пра стварэньне Саюзу Беларускае Моладзі, на чале якога стаў Міхась Ганько.
Размова з братам Міхася — спадаром Міколам Ганьком — адбылася ў доме апошняга ў Таронта 13 ліпеня 1998 г. Гэта было першае ягонае інтэрвію й, на вялікі жаль, апошняе: Мікола Ганько, старшыня Згуртаваньня Беларусаў Канады, памёр 16 траўня 1999 г.[4]

Мікола Ганько: Бацька нарадзіўся ў 1882 г., — я запамятаў, бо ў тым самым годзе, што й Янка Купала. А матка на 10 гадоў маладзейшая, у 1892 г. Два старэйшыя браты — Міхась 18–га году ды Васіль 20–га году. Бацька паходзіў зь вёскі Сакаўшчына, каля Валожына. Перад Першай Сусьветнай вайной ён са сваім бацькам купілі хутар у Калядзіне каля Галянова, побач Маладэчна. Бацька ажаніўся з Марыяй Кісель, якая паходзіла з засьценка Масьцішча (гэта сярод Градзкага лесу Яна Цішкевіча, дзе мой дзед Юрачка быў лясьнічым). Свайго дзеда па матцы я памятаю. Матка маёй маткі, бабка, памёрла пры родах апошняга дзіцяці, у яе было 17 усіх разам. Ажаніўся Юрачка другі раз, яна тожа называлася Ганнай, выхавала дзяцей, і яе ўсе паважалі як бабульку, як матку. Яна была вельмі добрая й для дзяцей, і да Юрачкі. Дзядоў па бацьку, дзеда й бабкі, ня помню: яны памерлі ў тый самы год на працягу 6 месяцаў, здаецца, за год да майго нараджэньня, у 1923 г.
У маленстве я быў вельмі хваравіты, так што ў 7 гадоў ня мог пайсьці ў школу. У першую клясу не хадзіў — вучыўся дома. Браты абодва хадзілі ў школу, яны мяне вучылі, памагалі. У школу было далёка, празь лес, праз поле — 3 км да школы. Дык я пайшоў у 9 гадоў. Пасадзілі мяне ў 2–ю клясу. Я там пасядзеў 2 дні, здаецца, прыйшоў кіраўнік школы (гэта было пры Польшчы) і выгнаў мяне з клясы.
— Толькі перашкаджаеш, — кажа, — ідзі ў вышэйшую клясу.
Я пайшоў адразу ў 3 клясу... Сам па сабе я вучыўся вельмі добра. Ад пачатку школы да канца быў заўсёды выдатнікам. Асабліва любіў спачатку матэматыку й гісторыю, а ў далейшым, ужо за саветамі, калі быў доступ да беларускай літаратуры, вельмі падабалася мне паэзія. Вельмі любіў усякія паэмы, вершы, любіў чытаць уголас сам сабе. Гісторыяй заўсёды цікавіўся, найперш старажытнай. Гэтак з польскай школы перайшоў у савецкую. У 1941 г. нікуды ў школу не хадзіў, а ў 1942 г. у Лебедзеве адчынілася няпоўная сярэдняя школа — беларуская, там была кляса для старэйшых, для тых вучняў, што фактычна былі ўжо па–за школай, каб уберагчы ад «хапуноў»: вучнёўская пасьведка аберагала ад таго, каб проста на вуліцы схапілі.
Гэтую школу я й скончыў, здаў на «выдатна» ўсё, што прайшоў; атрымаў атэстат няпоўнае сярэдняе школы. Ну й пайшоў у гандлёвую школу[5], адным з настаўнікаў у якой быў Барыс Кіт. Але там увосені, дзесь напачатку лістапада, калі не памыляюся, школу немцы закрылі: здаецца, хацелі забраць будынак, а гэта зноў пагражала хапунствам. Нехта Пагуда, зь Вялейкі, які нават прыходзіўся далёкай раднёй, кажа:
— Едзь у Альбэртын на курс сярэдніх кіраўнікоў [Саюзу Беларускай] Моладзі, лепш як у войска, лепш як у паліцыю ісьці.
Бацька страшна не хацеў, каб я ішоў у паліцыю, кажа (ён ужываў расейскія словы):
— Сабачая должнасьць.
Калі я растлумачыў, што гэта Моладзь, бацька сказаў:
— Добра, едзь туды, бо ўсё роўна забяруць. Дык хоць ня будзеш сабакам.
Лявон Юрэвіч: Ваш брат тады ўжо быў у СБМ?
М. Г.: Ён быў, але нічога для гэтага не рабіў, нават пальца не прылажыў.
Л. Ю.: Мо крыху больш пра брата раскажаце?
М. Г.: Хвіліначку, я дайду... Курсу я ня скончыў, якраз там патрэбны быў у Менску заступнік у магазын. Пакольку я вучыўся ў гандлёвай школе, мяне накіравалі ў Менск. Я прыехаў, пасяліўся там: далі кватэру ў доме Моладзі — там яшчэ хлопцы былі. Брат ня ведаў, прыехаў з падарожжа якогась, спаткаліся.
Л. Ю.: Брат старэйшы за Вас?
М. Г.: Старэйшы. На 6 год старэйшы. Ён вучыўся таксама надзвычайна добра. Ён за Польшчай скончыў старога тыпу, 8–клясную, гімназію, яго адразу прынялі ў 4–ю. На «выдатна» скончыў, дастаў стыпэндыю ва ўнівэрсытэт у Вільні, пайшоў на мэдыцыну. Трэба было мець вельмі добрыя адзнакі, асабліва калі ты праваслаўны. Калі на сотку пападаў адзін, то гэта было добра. Але ён туды трапіў, вучыўся й адначасова адбываў вайсковую службу ў так званай акадэміцкай, у сярэдняй школе таксама, — яму парадзіў наш сусед Калецкі (ён меў пляменьніцу, муж якой быў капітанам у польскім войску):
— Каб табе не перапынілі навукі, дык бяры ўдзел у падрыхтоўчай вайсковай службе.
Так і выйшла. Яго не ўзялі ў войска. Прыйшла вайна, ён атрымаў мабілізацыйную карту, але пакуль яго ўзялі, дык увесь ягоны 86–ы полк у нямецкім палоне быў.
У 1939 г. ён астаўся, прыйшлі бальшавікі — палітрук і чырвонаармейцы — і пытаюць:
— Хто ў вас тут афіцэр?
Бацька адказвае, што не афіцэр, а салдат, санітар. Брат да іх выйшаў:
— Вось мая форма, вось мая вінтоўка.
Аддаў вінтоўку й 9 патронаў.
— Гэта ўсё, што я меў.
Палітрук з чырвонаармейцамі забралі, далі расьпіску і пайшлі.
Беларускую мову брат ведаў добра, і яго паслалі перш на настаўніка — недалёка ад нас, у Палачаны, здаецца. Але быў ён там нядоўга: яго прызвалі ў Чырвоную Армію. Аднак таксама не ўзялі адразу, далі лісток. Брат кажа:
— Ня буду больш настаўнічаць.
Пайшоў працаваць бугальтарам у Заготсена. Вясной 1941 г. яго паклікалі. Паехаў служыць у Кастраму, таксама ў санчасьць, старшым санітарам: ён ужо ўмеў рэзаць трупы. Пачалася вайна. Дзесь на поўнач ад Масквы трапілі ў акружэньне, цэлая дывізія. Міхась у баёх выносіў на плячах параненых і даглядаў іх у палявым шпіталі. Так з палявым шпіталем немцы й узялі ў палон. Ён добра гаварыў па–нямецку. Каб вучыцца мэдыцыне, мала было знаць лаціну — у польскай мове было мала падручнікаў, найлепшыя кніжкі былі па–ангельску й па–нямецку. Брат (ня ведаю чаму, можа, так было лягчэй) вывучаў нямецкую мову. Я бачыў яго падручнікі ў нямецкай мове, калі ён вучыўся мэдыцыне. Таму яго ўзялі ў шпіталі за перакладчыка, а потым забралі ў Нямеччыну, відаць, ён там вучыўся (нейк ніколі не было часу разабрацца толкам). Адтуль яго прыслалі ў Менск, дзе ён, здаецца, працаваў у газэце.
Л. Ю.: У якой?
М. Г.: У «Менскай газэце», ці якая іншая яшчэ была. А пасьля, як выбралі на кіраўніка Моладзі ў 1943 г... Я ніколі не даведаўся, чаму яго абралі. Такіх, як ён, было шмат. Ён быў не адзін з маладых былых савецкіх афіцэраў. Такіх было ў СБМ нямала: Стэльмах, Гарэлік, Бузук, Цікуноў Міхась... Можа, зь дзясятак. Гэта былі кіраўнікі. Яны й пачалі арганізоўваць моладзь. Рыхтаваліся некалькі часу, і 22 чэрвеня 1943 г. адбылося заснаваньне.
Л. Ю.: Памятаеце, якою была гэтая ўрачыстасьць?
М. Г.: Я быў у школе, туды прынесьлі радыё, сабраліся ў гімнастычнай залі ўсе, асабліва старэйшыя клясы, і слухалі па радыё, як гэта адбывалася ў Менску. Слухалі прамовы. Вучні былі ў анямелым захапленьні, што нешта робіцца беларускае, чыста беларускае. Я помню, як адбывалася прысяга. Нават некаторыя словы запомніліся: «Волатам буду стаяць і бараніць свой народ, сваю Бацькаўшчыну...» Потым яе апублікавалі ў часапісе «Жыве Беларусь!». Гэты запавет Міхась Ганько напісаў сам.
Л. Ю.: Хто яшчэ там прамаўляў?
М. Г.: Здаецца, Кушаль. Прамаўляў брат, генэральны камісар, — ён адчыняў: абвясьціў, што нямецкія ўлады дазваляюць арганізацыю моладзі... Быў вельмі прыгожы канцэрт, сьпяваў хор. Песьні пачулі беларускія патрыятычныя. Здаецца, адна зь іх была такая:

Песень пісалі шмат, асабліва для моладзі...
Л. Ю.: А якая форма была ў СБМ?
М. Г.: Зялёная остарбайтэраўская.
Л. Ю.: Нейкія нашыўкі, знакі?
М. Г.: Так, кіраўнікі насілі «Пагоню», а малодшыя значок СБМ: ромбік, усярэдзіне меч, рыдлёўка й Ярылаў крыж. На бел–чырвона–белым полі. І сьцяг быў.
Л. Ю.: Мы гаварылі пра кнігу Раманоўскага[6] й пра свастыку, якую быццам бы насілі...
М. Г.: Гэта абсалютна немагчыма, каб беларусы, моладзь ці хто, насілі свастыку. Калі б хто начапіў свастыку, яго б адразу ў патыліцу... Праўда, немцы ў патыліцу ня білі — яны б далі ў лоб, і ўсё, канец быў бы. Бо насіць свастыку — гэта значыць, падшывацца пад іхную партыю.
Л. Ю.: Значыцца, ні СБМ, ні рагулёўцы...
М. Г.: Не, ніхто не насіў свастыкі. Свастыку насілі толькі немцы. На руках свастыку насілі СА (гэта штурматрады, абарона партыі), арганізацыя «Тодт» — старэйшыя, не работнікі, а кіраўнікі, яшчэ СС — на кукардзе... Але нашы не маглі.
Л. Ю.: Вельмі мала вядома пра апошнія дні Вашага брата.
М. Г.: Была вялікая праца. Саюз Моладзі ўзмоцніўся за адзін год, было вялікае сяброўства, ніхто нават ня ведае, колькі сяброў было, бо прыбывала штодзень. Калі сёньня гаварылі пра 10 тысяч, то заўтра трэба было казаць ужо пра 12-15 тысяч. Такі быў тэмп разьвіцьця, асабліва ў канцы 1943 і пачатку 1944 г. Усе школы ў такіх гарадох, як Слонім, Баранавічы, Наваградак, Вялейка, Глыбокае... У Менску было, я знаю, некалькі тысяч моладзі ў Саюзе... Вядома, хто мог, тэй выехаў на захад пры адступленьні немцаў. Бальшыня засталася. Яны пацярпелі вельмі моцна. Я спатыкаўся зь сябрамі Моладзі якраз у 1993 г. вясной...
Л. Ю.: У Беларусі?
М. Г.: Так, у Менску. У мяне ёсьць фатаграфія, дзе вэтэраны, якія адсядзелі па 5, па 10 гадоў у Сібіры за тое, што былі маладымі дзяўчаткамі па 14-15 гадоў і належалі да Саюзу Моладзі...
СБМ працягваў дзейнасьць у Нямеччыне. Апекаваўся моладзьдзю, усімі тымі, каго вывезьлі на прымусовую працу. Быў вялікі супраціў так званых лягерфюрэраў (гэта кіраўнікі лягероў рабочых), якія не хацелі дапусьціць Саюз, бо калі дзяўчына ці юнак уступаў у Саюз, яму давалі ўніформу, ягонае становішча мянялася: зь нявольніка ён ператвараўся ў вольнага работніка. І гэтага найбольш не любілі якраз усякія адданыя фашызму...
Зімой 1944 г. я сам ехаў у лягер, каб зьмяніць становішча прымусовых, каб адчынілі браму. Ня помню дэталяў, але атрымаў я з Бэрліну ўпаўнаважаньне, і мы з адным немцам, фон Босэ, паехалі. Прыехалі ў лягер, брама зачыненая, стаіць вартавы: ня карнікавы, а ваенны, старшы лейтэнант, па–іхнаму Obersturmbanfьhrer. Ну мы да гэтага лягерфюрэра:
— Чаму ў цябе брама зачыненая?
Ён адказвае:
— Людзі на рабоце.
А мы кажам:
— Хочам паглядзець.
Мы былі ва ўніформе. У лягерфюрэра морда разьетая, і кухаркі такія тоўстыя. А там фабрыка, хлопцы й дзяўчаты — худзенькія. Усе ў нейкай зялёнай форме, але брама зачынена. Я пытаю свайго немца, ці магу зь імі пагаварыць. А ён кажа: «Давай сьмела», — не любіў гэтых фашыстоўскіх лізаў, сам быў зь нейкага графскага роду. Кіраўнікі напужаліся. Ну, я пагаварыў. Нашыя кажуць:
— Нікуды не выпускаюць.
— Маеце права пайсьці ў кіно ў нядзелю, маеце права пайсьці на шпацыр...
Дакладаю гэта свайму шэфу. О тэй даў ім!
— Слухай, ты хочаш быць на фронце? Дык усе будзеце. Зьняць!
І пра мардатасьць сказаў. Ды мы пачакалі да вячэры, паглядзелі ў кацёл.
У некаторых месцах усё залежала ад такога чалавека. Недзе былі паскуды, а недзе — людзі, якія ня вельмі дрэнна ставіліся да нашае моладзі. Нашыя ж не былі нявольнікамі. Іх проста вывезьлі на работу. Дзесьці з–пад Гомля эвакуавалі, з Магілёўшчыны, з другога берагу Дняпра, са Смаленшчыны.
Ну, вось такая дзейнасьць была. Каму маглі, таму дапамагалі. Зразумела, што ўсім не маглі, бо беларусаў было даволі шмат. Украінцы тое самае рабілі. І, між іншым, лучнасьць паміж беларусамі й украінцамі была навязаная. Навязаў яе Міхась Ганько.
Л. Ю.: Ужо ў Нямеччыне?
М. Г.: У Нямеччыне. Украінцы вельмі добра да нас ставіліся, падказвалі, як паводзіцца зь немцамі. Бо былі мацнейшыя.
Спачатку брат быў больш паслухмяны, я б сказаў, разгублены на сваёй пасадзе. Хацеў зрабіць найлепш для моладзі Беларусі, а ня ўмеў, усё ж такі ў 26 гадоў чалавек — не палітык яшчэ. А чым далей, ужо ў Нямеччыне, калі пазнаёміўся зь іншымі людзьмі, дык вельмі хутка зрабіўся цьвёрдым у дачыненьнях і бараніў інтарэсы СБМ вельмі заўзята й умела. Калі нейкая мела быць мабілізацыя ці што яшчэ, ён усяляк гэтаму працівіўся. Таму было непаразуменьне з Цэнтральнай Радай. Пасьля ён прымірыўся зь імі, але Астроўскі хацеў, каб моладзь была падпарадкаваная непасрэдна Цэнтральнай Радзе: з моладзі, хлапцоў па 18-20 год, хацеў зарганізаваць вялікую ваенную частку. А куды паслаць? Туды ж, супраць бальшавікоў. Тыя, што першыя пайшлі, дабравольцамі, то ўцяклі ў Францыю. А тыя, што пазьней — гэта была ўжо другая дывізія, добрая вялікая брыгада, — на фронт не пайшлі, так цягаліся па Нямеччыне. Не папаліся ў лапы бальшавікоў: перайшлі да амэрыканцаў.
Брат, Родзька й Гелда зарганізавалі парашутны батальён і пайшлі на Бацькаўшчыну. Яны зайшлі на Бацькаўшчыну, зайшлі ў Белавескую пушчу, і там сьлед братаў прапаў у 1947 г. Але ён ніколі ня трапіў ні бальшавікам, ні палякам у рукі.
Л. Ю.: Інакш кажучы, проста невядома, што зь ім здарылася?
М. Г.: Ёсьць дзьве магчымасьці: ён застаўся жывым, і яго схавалі ў Арміі Краёвай (тады ўжо АК пачала дзейнічаць супраць бальшавікоў, і яны маглі свайго схаваць — нічога дзіўнага), альбо загінуў.
Л. Ю.: Хто быў яшчэ — Родзька, Гелда, Ваш брат...?
М. Г.: Родзьку злавілі. Яго пакаралі. З Гелдам тое ж. Вітушка загінуў. Былі іншыя. Былі мае калегі з гандлёвай школы. Яны засталіся жывыя й да сёньня жывуць у Польшчы.
Л. Ю.: Іх не паймалі...
М. Г.: Ніхто не паймаў. АК перахавала — і ўсё.
Л. Ю.: Вы можаце назваць іх прозьвішчы?
М. Г.: Не. Я ня буду называць: яны яшчэ жывуць.
Л. Ю.: У Польшчы...
М. Г.: Не... І для чаго? Чалавек нейк прагаварыўся мне, дык потым шкадаваў: кажа, калі хто даведаецца, то немаведама што могуць зрабіць.
Л. Ю.: Але пра лёс Вашага брата ніхто зь іх ня ведаў?
М. Г.: Калі ведалі, дык яны нічога ня скажуць. Я б пабачыўся з тым чалавекам, які мне мог бы сказаць, але так ніколі й ня выпала спаткацца. Можа, ён баіцца спаткацца. Я хацеў паехаць у Варшаву, знайсьці яго там... То добры мой сябра, аднагодак. Я іх адпраўляў з Прагі; яны пайшлі праз Карпаты, а там у Белавежу. Я знаю, што былі публікацыі, я знаю псэўдонім брата, пад якім ён меў выступаць. У 1947 г. былі яго артыкулы.
Л. Ю.: Артыкулы дзе?
М. Г.: У нейкім лістку.
Л. Ю.: І які быў псэўдонім? Таксама ня скажаце?
М. Г.: «Доктар». Мы дамовіліся зь ім на разьвітаньні. Ён мне сказаў:
— Ты ідзі на Захад. А са мной, калі зловяць, дык разьлічацца. То ідзі сваёй дарогай.
Л. Ю.: А Вы гэтую лістоўку бачылі?
М. Г.: Я бачыў яе перадрукоўку. Але мне самае важнае — псэўдонім.
Л. Ю.: Значыць, у 1947 г. ён яшчэ быў жывы...
М. Г.: Так, і гэта згаджаецца з усімі весткамі, што былі пра «Чорнага ката». «Чорны кот» — гэта Вітушка. Значыцца, ён супрацоўнічаў там, паколькі быў здольны да пісаньня, займаўся там агітацыяй. А вядома, што супраціў быў аж да 1950 г., потым АК разьвязалася, і яны пайшлі...
Л. Ю.: Ці ёсьць у Вас нейкія вэрсіі наконт далейшага лёсу брата?
М. Г.: Толькі тое, што ўжо гаварыў: альбо застаўся ў жывых, дзякуючы АК, і дажыў да старасьці, альбо загінуў, як няведамы жаўнер. Вядома, што яго нідзе не судзілі, што ніхто не злавіў, тым больш, што ў цяперашні час, калі я паехаў у Беларусь, то мне прышылі, што гэта я — Міхась Ганько: скрыўся, амаладзіўся...
Л. Ю.: Калі б Ваш брат застаўся жывым, ці не спрабаваў бы ён Вас адшукаць?
М. Г.: У тэй час магчымасьцяў не было, а сягоньня, калі гэтыя магчымасьці ёсьць, то ён ці не жыве, ці ўжо проста застары. Можа, пагадзіўся з тым лёсам, што нікога няма, а калі нават даведаўся, што я жывы, то вырашыў: «Жыві спакойна, ня буду ўскладняць». Я думаю, што апошняе найбольш верагоднае: не захацеў вылазіць на паверхню, пакінуў усё, як было, для гісторыі — разьбірацца.
Л. Ю.: Але Вас у сям'і было тры браты?
М. Г.: Сярэдні брат, Васіль, быў на гаспадарцы. Скончыў пачатковую польскую школу. Больш ён вучыцца не хацеў. Ён любіў гаспадарку, вельмі любіў сталярку, любіў будаваць: быў надта здольны да гэтага. У 14 гадоў паставіў прыбудову да хаты, з падвалам. Бацька толькі купляў матар'ялы, памагаў людзей наймаць. А ён ужо кіраваў. У 14 гадоў! Рабіў формы з бэтону, зрабіў хату па–мадэрнаму. Ён вельмі любіў майстраваць, рабіў усякія чачоткі зь бярозы, рабіў ложкі, шафы, сам па сабе навучыўся.
У нас там сусед быў, Завадзкі, які потым стаў па жонцы трохі раднёй, дык ён там падглядаў, як робіцца. Ён ажаніўся ў часе нямецкай акупацыі, было ў іх дзіця, але памерла, відаць, мела нейкую алергію... Застаўся ён з жонкаю дома, і бацькі пры ім. І ў 1944 г., як прыйшлі бальшавікі, яго мабілізавалі ў войска...
Л. Ю.: Яго не палічылі за здрадніка ці за ворага?
М. Г.: А каго ён здрадзіў?.. Яго мабілізавалі й нават не паслалі ў штрафны батальён, а ў нейкую будаўнічую брыгаду. Столярам працаваў даволі доўга, да позьняй восені 1944 г., каля Менску. А пасьля забралі на фронт, і ён дзесьці ў красавіку па дарозе на Бэрлін загінуў: быў ранены ў жывот і ня выжыў.
Л. Ю.: Ён ня быў сябрам СБМ?
М. Г.: Не, ня быў.
Л. Ю.: Пераконаньні? Ці проста не хацеў?
М. Г.: Проста... Быў 20–га году, жанаты, — як казалі, сталы.
Л. Ю.: А Міхась ня быў жанаты?
М. Г.: Не. У нас жанаты быў толькі Васіль. Яго жонка Надзя зь вёскі Гараніны, недалёка ад нас. А дачка радзілася, калі Васіля ўжо не было.
Л. Ю.: Яны й зараз жывуць?
М. Г.: Жыве братавая, жыве дачка, Васіліна называецца, у яе двое дзяцей — сын і дачка. І ў кожнага ёсьць па дзіцяці: у дачкі сын, а ў сына — дачка. Яна там была выйшла замуж, але нядобра, і так адна пражыла ўвесь век.
Цяпер бачыўся зь ёю, перапісваюся, памагаю, яна надзвычайная жанчына — даглядала маіх бацькоў, не пакінула, трымала. Калі матка ўжо была хворая, братавая яе прыняла. Ад майго дваюраднага брата яна яшчэ мела дачку. Гэтак яны, дзьве дачкі, маю матку даглядалі да сьмерці, як і трэба — як сваю бабку. Я за гэта ім вельмі ўдзячны, проста няма слоў.
Калі я гэта гавару, мне й сумна й радасна, што жанчына, якая была сама ўдава, не пакінула бацькоў свайго мужа. Даглядала да сьмерці, пахавала. Калі я быў у Беларусі, дык адная дачка завезла на магілку маёй маці, другая паказала, дзе бацькава магілка. Бацькоў пахавалі ня разам, бо тыя могілкі, дзе бацька пахаваны, пазьней закрылі. Маці пахаваная ўжо каля Маладэчна. Цяпер і гэтыя могілкі закрылі... А ўся гэтая сямейная гісторыя дае веру ў дабрату людзей.
Л. Ю.: А чым канкрэтна займалася СБМ яшчэ да выезду ў Нямеччыну?
М. Г.: Выхаваньне моладзі ў нацыянальным духу. Праўда, паколькі гэта было ў часе вайны, то гэтая арганізацыя мела характар...
Л. Ю.: ...ваенізаваны?
М. Г.: Больш арганізаваны — уніформа, маршы...
Л. Ю.: ...сьпявалі свае беларускія песьні?
М. Г.: Абсалютна. Як я казаў, «І шырока, і далёка», «У гушчарах», «Ідуць жаўнеры» й маса іншых.
Л. Ю.: Былі лекцыі?
М. Г.: Так, чыталіся лекцыі. Штомесяц выходзіў «Вучэбны лісток», нават каляровы, калі я не памыляюся. У ім даваліся парады кіраўніцтву й акруговым, але больш–то раённым, у якім кірунку працаваць у даным мамэнце, якія тэмы распрацоўваць. Выкладалася літаратура, геаграфія. Для дзяўчат ладзіліся заняткі ручной працы. Для хлопцаў свае заняткі. Пашырэньне агульных ведаў, маральнае заахвочваньне супраць п'янства, курэньня. Вельмі моцна разьвівалася сяброўства, што адчуваецца да сягоньня: сябры СБМ, якія апынуліся на Захадзе, — гэта ж падмурак усёй эміграцыі!
Л. Ю.: Аб гэтым у мяне таксама будзе пытаньне. Але якімі падручнікамі вы карысталіся, якія кнігі чыталі? Савецкія?
М. Г.: Не, савецкіх не выкарыстоўвалі. Стараліся перадрукоўваць з кніг, якія выходзілі ў Заходняй Беларусі: «Сымон–музыка», «Новая зямля», Купалавы вершы дарэвалюцыйнага пэрыяду, іншых паэтаў, якія ў тэй час пісалі. Падручнікі: «Геаграфія» А.Смоліча, «Беларусь учора і сяньня» Язэпа Найдзюка. У гэтых кніжках гісторыя й усё іншае асьвятляецца зь беларускага погляду, а не з чужога. Гэта была самая галоўная мэта. І што асабліва цікава: моладзь 14-15-16 гадоў брала гэта як спрагнутая. Яны адчувалі: тое, што давалі ім за саветамі, было ня тое, ня праўда. Моладзь вельмі хутка разьбіраецца ў гэтым — раптоўна адкрываліся вочы ў масы.
Л. Ю.: Ці запрашалі вы каго–небудзь на лекцыі? Адамовіча, прыкладам? Віцьбіча?
М. Г.: Лекцыі чыталі ўсе дзеячы, каго толькі мог Міхась злавіць або нават змусіць, бо аўтарытэт ён там меў...
Л. Ю.: Лічыліся, так?
М. Г.: Лічыліся. Дык ён мог і прымусіць іх. Помню, лекцыю пра беларускую музыку чытаў нам Шчаглоў. Лекцыі чытаў і выкладаў Родзька.
Л. Ю.: А Родзька што чытаў?
М. Г.: Ён патрыятызм убіваў у галаву.
Л. Ю.: Палітінфармацыі, скажам...
М. Г.: Штось такое. Ён надзвычайна ўмеў гаварыць. Як ён прамаўляў, заўсёды цішыня — чуваць было, як муха ляціць.
Л. Ю.: Вітушка прыходзіў?
М. Г.: Не. У Менску адбываліся курсы для дзяўчат. Там яны на санітарак вучыліся, а пры тым ім таксама й выхаваньне давалі. Там была доктар Абрамава, з Латвіі прыяжджаў рэдактар Глыбінны (Сядура), Адамовіча я чуў пару разоў. У яго літаратура зьвязаная наўпрост з патрыятычнасьцю. Калі ён чытаў верш «Паўстань, народ» Купалы, моладзь плакала.
Л. Ю.: Інакш кажучы, усе гэтыя заслужоныя дзеячы лічыліся з СБМ? Яны не глядзелі на гэта, як на нешта дзіцячае?
М. Г.: Не, яны глядзелі на СБМ як на кузьню будучыні беларускага народу. Некаторыя так і называлі. А немцы да гэтага нічога ня мелі, лекцыяў не чыталі. Яны толькі глядзелі, каб там партызанкай не займаліся. Абсалютна ўсё было ў беларускіх руках.
Л. Ю.: СБМ існаваў крыху больш за год. І Вы кажаце, што ў арганізацыі было 12-15 тысяч?
М. Г.: Гавораць, што 50 тысяч.
Л. Ю.: Частка загінула ў Сібіры, нехта схаваўся. А тыя, што зьехалі на эміграцыю, — дзе яны? Чаму сябры СБМ тут не зарганізаваліся? Што зь імі сталася?
М. Г.: Сябры СБМ, якія трапілі сюды, былі ўжо ня дзеці, яшчэ ў Беларусі ім было не па 14 гадоў, а па 18. Пакуль быў тут Чопчыц, то існавала вельмі добрая арганізацыя, хор. Мечыслаў Рачыцкі быў сакратаром у выдавецкім фондзе Згуртаваньня Беларусаў Канады, пакуль не памёр. Мікола Ганько й Арсень Монід яшчэ трапечуцца да сягоньня. У Вініпэгу ёсьць Бурдзы, якія да сягоньня беларусы. Язэп Чорны быў актыўны, а цяпер зрабіўся Абломаў.
Л. Ю.: А ў Злучаных Штатах?
М. Г.: Запруднік, Кіпелі абое.
Л. Ю.: Але Вы пералічваеце адзінкі. Дык што, гэта кузьня ня выкавала?
М. Г.: Выкавала. Не забывайцеся, як супроць кузьні працавалі.
Л. Ю.: Гэтыя людзі фізычна загінулі?
М. Г.: Фізычна загінулі альбо схаваліся. Страх перад выдачай бальшавікам. Яны ўсе зашыліся й прапалі. Напрыклад, у Ангельшчыне. Наўмовіч, Жучка, «Дванаццатка», што была ў Лювэне — гэта ж усе сябры СБМ. Дасягненьнем Саюзу Моладзі было тое, што ўсё–такі ён пакінуў па сабе знак як на эміграцыі, так і на Бацькаўшчыне. У Польшчы, у Бэльгіі, у Францыі, у Ангельшчыне, ужо не гаворачы пра Штаты. А ў Аўстраліі! Вось хоць бы сябра мой, аднаклясьнік — Міхась Урынскі...
Л. Ю.: Але я ня памятаю, каб ва ўспамінах пісалі пра СБМ. Ці скажам так, калі чалавек хоча дасьледаваць гісторыю СБМ, то якімі крыніцамі, якімі матар'яламі ён можа карыстацца, да каго яму зьвярнуцца?
М. Г.: Толькі да тых сьведак, якія яшчэ засталіся. Я думаю, што ў Бібліятэцы Кангрэсу ЗША перахоўваюцца дакумэнты й нехта бачыў іх.
Л. Ю.: Перахаваныя кім?
М. Г.: United States.
Л. Ю.: А хто аддаў, чые яны?
М. Г.: Ня знаю. Там маюць, здаецца, «Жыве Беларусь» зь першага нумара.
Л. Ю.: А колькі было нумароў? Здаецца, 12?
М. Г.: У Нямеччыне выходзіў другі часапіс[7]. Там шмат рабіў Барановіч. Ён цяпер зусім бязьдзейны, напалову спараліжаваны. А ў Нямеччыне ён быў кіраўніком Моладзі.
Л. Ю.: Пасьля Вашага брата?
М. Г.: Не, ён быў заступнік, але ў Нямеччыне, — штандаровы. Былі толькі два штандаровыя, Барановіч і Стэльмах.
Л. Ю.: А ў газэтах «Бацькаўшчына», «Беларус» Вы нічога ніколі не пісалі?
М. Г.: Я нічога не пісаў, толькі расказаў адной жанчыне, якая хацела напісаць.
Л. Ю.: Зь Беларусі?
М. Г.: Так. Але, шчыра сказаць... Не знайшла яна ў мяне даверу, што зробіць аб'ектыўна. Мне ліста перадалі. Калі б я сустракаў асабіста, дык больш давяраў бы.
Я ніколі ня бачыў, каб у Саюзе Моладзі што–небудзь рабілася для немцаў. Я чуў на свае вушы аднаго старэйшага беларускага дзеяча, які сабраў сярэдніх кіраўнікоў і казаў:
— Хлопцы, калі што ня так і нас захочуць немцы падабраць пад свае рукі — за вінтоўкі ды ў лес.
Л. Ю.: А хто гэта быў?
М. Г.: Адамовіч. Ён ужо памёр. Во якое было настаўленьне. Гэта публікаваць, можа, і ня трэба, з часам можна апублікаваць. Я сам быў там. Нас было прыблізна 70 хлопцаў, усім па 20 гадоў.
Л. Ю.: У лягеры ДП?
М. Г.: Здаецца, калі канчалася вайна, мой шэф пакінуў нас недалёка ад Зальцбургу працаваць на тартаку, выдаў нам пасьведкі, што мы рабочыя, а сам зьнік. Гэта было ў канцы красавіка 1945 г. Яшчэ ішла вайна, яшчэ не было развалу. А мы там пры эвакуацыі розных фашыстоўскіх устаноў і складаў трошкі прызапасіліся. Са мной былі два хлопцы з Ваўкоў (гэта вёска паміж Красным і Радашкавічамі), ім было па 18 год, такія баязьлівыя. Зайшлі мы ў адзін магазын, стаяць бітоны — чысты сьпірт. Што ў мяшкох? Сала копчанае, з рэбрамі. Кашуль цывільных! Штаны! Штаноў–то, праўда, мала. Але кашуль, бялізны! Я скруціў, пад ніз падсунуў усё. Нам гэта шофэр і выгрузіў каля барака. Гэта мне есьці месяцы на тры, бо адзежу я ў аўстрыякаў на хлеб мяняў. Пагаварыў з адным гаспадаром, таксама быў паранены дзесь на фронце, дык таксама не вайсковы. Ён кажа:
— Хочаш, давай, будзе ўсё — хлеб, масла.
Так пражылі месяц, потым амэрыканцы ўсіх забіралі, і нас — у лягер. Паколькі мы былі польскія грамадзяны, дык нас у польскі лягер. Я меў дакумэнты, але мусіў усяго пазбыцца: пад гарой аўстрыяцкай выкапаў яму й закапаў.
Л. Ю.: Тэарэтычна можна знайсьці. Калі б паехалі...
М. Г.: Калі б паехаў... 50 гадоў мінула.
Л. Ю.: А як Вы з Салаўём пазнаёміліся?
М. Г.: У гэтым польскім лягеры хлопцы мае кажуць:
— Паедзем дадому!
А я ім:
— Чаго вы сьпяшыцеся?
— Да мамы, да таты...
Я там на хаду пазнаёміўся з украінскім настаўнікам, гадоў 35-40. Як я пачаў зь ім гаварыць, ён пазнаў, што я не паляк. Пытае:
— Ты адкуль?
— З Маладэчна.
— Знаю... То ты беларус?
Як пацьвердзіў, ён перайшоў на ўкраінскую:
— Я ўжо пачаў працаваць у амэрыканцаў. У магазыне складаю ўніформы.
У яго быў сябра старэйшы. Пазнаёмілі мяне зь сям'ёй: украінцы, мужык такі падбіты, а жонка яго даглядае. Дык я прынясу трохі ад амэрыканцаў з кухні хлеба, астаткі мяса, то яна за гэты кусок хлеба мне есьці зробіць, адзежу памые.
Спачатку нас было ў лягеры чалавек 300. Перабралі, 120 чалавек пакінулі, астальных — мяцёлкай, а нас прыпісалі на працу. Аднаго разу, у нядзелю, я пайшоў у горад і пачуў царкоўны сьпеў. Спяваюць як на пачатку літургіі: «Благослави, душа моя, Господа». Сьпяваюць так, як у нас. Я чую і не магу знайсьці: царквы няма. Я пахадзіў–пахадзіў, згубіў тэй сьпеў, усё прапала. Вярнуўся дадому, у лягер, у барак. Сяджу. Так сумна, такая адзінокасьць.
Дык прыйшоў да мяне тэй украінец, пытае:
— Чаго ты сумуеш?
Я расказаў яму пра здарэньне. А ён кажа:
— Там манастыр ёсьць.
А гэтыя ўкраінцы таксама праваслаўныя былі. Ён да сваіх. Сярод тыдня, ва аўторак ці ў сераду, прыходзіць ды расказвае:
— Гэта ж вашыя й ёсьць — у іншым украінскім лягеры. Там Беларускі Камітэт ёсьць.
Дык я, як субота прыйшла, ногі падмазаў і зайцам, проста каля ракі, праз увесь гэты Зальцбург на аднэй назе. Прыйшоў, гляджу: «Камітэт Украінцаў у Аўстрыі». А побач маленькімі літаркамі напісана: «Беларускі Камітэт у Аўстрыі». Іду: пакой, стол, сядзіць дзяўчына–прыгажуня, а прысеўшы на гэтым стале аднэй палавінкай, фліртуе зь ёю кучаравы чорненькі дзяцюк. Я падыходжу, яны перарвалі свае флірты. «Добры дзень».
Л. Ю.: Гэта Грыцукі былі?
М. Г.: Не Грыцукі, а Грыцук і Вольга Дуброўская. Кажу, шту я шукаю. Адказваюць: усё тут, вось сакратарка. А старшынёй, здаецца, быў Дудзіцкі. Яна бярэ бляначку, каб упісваць мяне. Я называю сябе. А гэты дзяцюк пытае:
— Адкуль жа ж ты?
— З–пад Маладэчна.
— На хутары жыў?
Я ўжо на яго гляджу:
— Так.
Ён тады:
— Гаспадарка ў вас даволі вялікая была.
— Ну, гаспадарка, хутар.
— У вас была адна белая карова, а ўсе астатнія чорныя. Коні рыжыя, адзін бэльгійскі, вялікі.
Тады ён ужо доўга не гуляў са мной:
— Маёр Грыцук. У 1938 г. я ў вас у 86–м палку адбываў зборы.
У нашай хаце бываў! Я расказаў, што ў польскім лягеры жыву, хацелася б да сваіх бліжэй.
— Ну, — кажа, — ня ведаю, месца няма. Будзем глядзець, праз тыдзень наведайся.
А ён ужо ўлез, распараджаецца жыльлём ва Ўкраінскім Камітэце. Беларусаў там болей было.
Яшчэ пазнаёмілі мяне зь сям'ёй Мерляковай жонкі. Там гэты Альбэрт прыйшоў, мы зь ім пазнаёміліся, і я пайшоў, шчасьлівы... За тыдзень ці два ён мне знайшоў кватэру.
А нашы зьбіраліся на літургію ў манастыры. Сьпявалі мацней, а сьвятар ціханька гаварыў. Таму, калі я першы раз пачуў сьпеў і, на тэй сьпеў пайшоўшы, не знайшоў царквы, бо перасталі сьпяваць, — я й згубіў, куды ісьці.
Я прыступіў адразу сьпяваць: я ж умеў чытаць па царкоўна–славянску.
Значыцца, знайшлі кватэру, прапісалі мяне. А я ўжо пайшоў жыць да амэрыканцаў у кашары. Мне трэба было толькі месца, каб лічылася, што я там прыпісаны, бо тады была УНРРА: калі ты выпісваесься зь лягеру, то траціш статус бежанца, а калі страціў статус, з табой маглі зрабіць, што хацелі. А калі ты ў лягеры, то, значыцца, цябе УНРРА бароніць. Дык я прапісаўся.
У кашарах я ў сяржантаў 42–й дывізіі дзеншчыком быў. Былі яны з рэзэрву. Між іншым, са штату Нью Ёрк. Плацілі мне добра: 200 аўстрыяцкіх шылінгаў на два тыдні, работы 5-6 гадзін. Я кватэру пачышчу, што трэба пазьбіраю, зраблю ў пральні й пайшоў у магазыны. У мяне сьпіс, што ім купляць есьці, а яны мелі прывілей жыць на кватэры й харчавацца, як хацелі, бо ўсе добраахвотнікі, на афіцэрскіх пасадах. Толькі што ніхто зь іх не хацеў прыняць афіцэрскага званьня: баяліся, што пашлюць у Японію ці яшчэ кудысь. Аднак плацілі ім добра.
З суботы на нядзелю я там, перасплю, каб ня ехаць у кашары. Харчоў прынясу з сабой, цукру 5 фунтаў. Раз на месяц на 5 даляраў нам выдзялялі (даляраў у рукі не давалі) тавару: цыгарэты, можна бутэльку гарэлкі, чакаляду, цукерак, кансэрвы, пасту для зубоў... Усяго — шыла, мыла і цьвіка... Таксама й салдатам давалі й далярамі плацілі, а нам аўстрыяцкімі...
Пазнаёміўся я з Алесем Салаўём. І вось Грыцук і Алесь кажуць:
— Добра было б часапіс выдаваць.
Я адказваю:
— У чым справа? Граматныя, ты ж гісторык.
Разам сабяромся. Я прынясу бутэлечку каньяку, дый адразу й закусачкі. Сядзем тут. Цэлая гісторыя, у літаратурны вечар выліваецца: Алесь свае вершы чытае, Грыцук свае прыгоды расказвае (ён вельмі многа ведаў гэтых розных, Ясеніна, — такі памятлівы быў; ня знаю, як гэта й паўтарыць, толькі й запомніў: «на рукаве своем повешусь»).
Л. Ю.: А Дудзіцкі не чытаў?
М. Г.: Дудзіцкі трымаўся як бы збоку, час ад часу бываў, але вельмі рэдка. Ну, дык вырашылі выдаваць часапіс[8]. Я гавару:
— Трэба знайсьці паперу, знайсьці матрыцы, машынку.
Давай шукаць. Усё сабралі. Як гэта робіцца? Я кажу, што пакажу. У Менску якраз гэта была адна з маіх функцыяў — друкаваць рататарныя выданьні.
Л. Ю.: Друкавалі?
М. Г.: Так, круціў — гэтыя лісткі, цыркуляры. 500, 1000 штук. Брат казаў — я рабіў, часамі паказваў (там такая Гертруда сядзела, яна нават чытаць–пісаць ня ўмела, але выдавала важную пані — немка!), а што немцы не павінны былі бачыць — хаваў: ніхто ж мяне не кантраляваў. Прыйду, накручу, сабяру, зрабіў сваё, падзякую — і пайшоў. Гэта там, у камісарыяце...
Ну, дык кажу: «Я ўмею». Вольга Дуброўская ўмее пісаць на машынцы. Добра... Машынку нейкую дасталі, 1923 году, мая аднагодка. Ляп, ляп, ляп! Але нічога... Набілі матрыцы, першы нумар, напісалі, фарбы трэба было набіваць рукой. Колькі там экзэмпляраў трэба было? Мабыць, 200: людзей многа было. 4 старонкі, папера благая, фарба адразу расплываецца, а як замнога, дык распаўзаецца. Усе такія задаволеныя: маем пісьменьнікаў і нават друкара маем! А мяне Алесь Салавей ахрысьціў: Вэрцік Посік. А Вэрцік Посік — гэта герой якогасьці апавяданьня, які таксама рабіў у друкарні й, што б ні рабіў, у яго ўсё размазвалася. І праўда, гэтыя матрыцы былі такія благія, што разлазіліся. Трэба 200 надрукаваць, да 180 зь іх нафарбаваць, а 20 астатніх так далікатненька, каб гэтыя матрыцы не падзёрліся. Халера! Гэта ня тое што на рататары круціць, а на плоска, так, як Францішак Скарына рабіў. І мы пачалі гэтак выдаваць. Ня помню, колькі нумароў выдалі. Пакуль я быў — гэта 1946-47 гады — мы й выдавалі. Прыеду на суботу, адмахаю, а яны ўжо пісалі. Грыцук пісаў.
Л. Ю.: А што ён пісаў?
М. Г.: Усё гістарычнае...
Л. Ю.: Нарысы?
М. Г.: Так, пра Рагвалода, пра Альгерда, пра Рагнеду, пра Эўфрасіньню Полацкую. У яго заўсёды было, бо ён гісторык.
Л. Ю.: Вы збольшага ведаеце ягоную біяграфію?
М. Г.: Што я магу сказаць? Грыцук нарадзіўся ў жніўні 1911 г., паходзіў з шляхоцкай беларускай сям'і ці з багатых мужыкоў — цяжка сказаць[9]. Праваслаўнага роду. Яму было цяжка вучыцца. Бацька меў вялікі кусок зямлі ў Белавескай пушчы й млын. Гэта штось надзвычайнае было: ён мог вучыць дзяцей. Усьлед за Алесем і малодшыя сёстры паканчалі сярэднюю школу. Гэта было вялікае дасягненьне, бо за вучобу трэба было плаціць грошы. Ён пасьля сканчэньня пачатковай школы пайшоў у настаўніцкую сэмінарыю. І скончыў, працаваў настаўнікам, а ў міжчасе скончыў курс гісторыі ў Варшаўскім Унівэрсытэце. Адслужыў войска, быў прапаршчык, намінацыі на афіцэра яму не далі. Калі пачалася вайна, яго забралі ў войска, быў паручнікам, браў удзел у абароне Варшавы, паранілі.
Л. Ю.: Пра малодшага брата Грыцука, Міколу...
М. Г.: Ага, Міколка дзесь там патрапіў зарганізаваць батальён.
Л. Ю.: Дзе? У Беларусі?
М. Г.: У Беластоку. І тады шаля вагаў перахілілася на беларускі бок. Там у Белавескай пушчы дзейнічала савецкая партызанка, АК. І тады немцы пабачылі, што яны зрабілі стаўку на польскіх даносчыкаў — зацятых ворагаў немцаў, ну, і Грыцук выкарыстаў гэта. Проста супраціў, збройная сіла беларуская стала ў абароне. Адзін з гэтых удзельнікаў — Міхась Белямук.
Л. Ю.: На чыім баку ён быў?
М. Г.: Ён быў у батальёне гэтага Грыцука. Алесь Грыцук знаў пра Белямука. Так, ён браў там удзел. І ня тое што са зброяй, а нават і зь цяжкой зброяй, зь цяжкімі кулямётамі — з усім. Ён, здаецца, афіцэрам таксама быў. Калі хлопцы сканчалі вышэйшую асьвету, то аўтаматычна за Польшчаю давалі паручніка. А немцы далі яму капітана.
Л. Ю.: А гэты Мікола зараз жыве?
М. Г.: Не, ён загінуў.
Л. Ю.: Калі?
М. Г.: Падчас вайны. Мо ў якой бамбёжцы? Грыцук ведаў, што ён загінуў. Ці яго хто забіў?..
Л. Ю.: З палякаў?
М. Г.: Так, штось такое. Ён загінуў, але зрабіў там надзвычайнае, баронячы беларушчыну, баронячы якраз беларускі актыў ад польскай і савецкай партызанкі, якія вельмі моцна стараліся вынішчыць беларускае.
Л. Ю.: А Грыцук–старэйшы займаўся толькі гістарычнымі пытаньнямі?
М. Г.: Не, ён школьніцтва вёў, тады ж і зрабілі ўсё школьніцтва беларускім. Польская мова была толькі ў польскіх школах. Дзе не было нармальна, дык прыходзіў узвод ці зьвяз і наводзіў парадак. Расказваў такія гісторыі... Дзесьці запісаныя ўспаміны...
Л. Ю.: А дзе яны?
М. Г.: У жонкі... У яго ж кніжка, я дайду да гэтага... Ён стаў асьветным афіцэрам у БКА ці ў беларускай дывізіі. Ён так скончыў вайну асьветным афіцэрам — у рангу капітана, здаецца. Ён быў адным з палітыкаў, якія мелі палітычную гнуткасьць, выхаваньне, амаль што як Абрамчык. Заўсёды ў яго была якаясь магчымасьць кампрамісу. Нехта казаў, што ён бесхрыбетны, але ён ня быў бесхрыбетнікам. Ён быў цьвёрды нацыянальны бээнэравец — яшчэ зь Беластоку. Ён і Васіль Тамашчык (епіскап Васіль) падпольна працавалі ў БНР і ў Беларускай Незалежніцкай Партыі былі; калі б немцы раскрылі, то пастралялі б к чорту.
Л. Ю.: І Грыцук таксама?
М. Г.: Пэўне, што й гэты Міколка!..
Л. Ю.: І Грыцук з Зальцбургу пераехаў адразу ў Канаду?
М. Г.: Ён у Зальцбургу быў душой усёй нашай групы. Ня толькі групы. Адзін лягер, другі, трэці... Усюды былі беларусы. Як што, да каго беглі? Да Грыцука. Ён умеў і з тымі ўкраінцамі, з начальствам. Таго ў шахматы абыграе, таму прайграе. Пазнаёміўся з шэфам УНРРА; тэй быў польскага паходжаньня, лагойскі паручнік. Як стане Грыцук яму пушкі заліваць, як Варшаву бралі, тое–сёе, то — прасі, што хочаш. Каму трэба кватэру на сям'ю ці каго прапісаць... Ён заўсёды вясёлы, з усьмешкай, папяроску курыць, сабе на плячо попелам... А як у добрым настроі, ну дык Ясеніна пачынае:

Ужо там мы зь ім на кватэры жылі... Усё, чаго я набраўся — ці пісаць, ці з гісторыі, ці беларускасьці — усё ад Грыцука.
Л. Ю.: Калі ён памёр?
М. Г.: Яму было няпоўных 65 гадоў. Не дажыў да пэнсіі.
Л. Ю.: А Вы сказалі пра кнігу, якую ён напісаў.
М. Г.: Як трэба было разьяжджацца, гэтыя хлопцы паехалі ўсе ў Англію на шахты, далей ад бальшавікоў. Яны ж усе вайсковыя былі. Дакумэнты ім парабілі, але ўсё роўна, як казаў Сьцяпан (ён быў такі спакойны чалавек):
— Лягу спаць, а чорт вусаты сьніцца. Трэба чым далей.
На пачатку 1946 г., як толькі сталі запісваць на эміграцыю, яны ўсе, чалавек 40, запісаліся. Пару не запісаліся, працавалі на амэрыканцаў. Дык Грыцук у 1947 г. ужо быў у Канадзе. Пайшоў працаваць у лесе на кантракт. Пісьменны чалавек, а стаў забойшчыкам. Штампляваў дошкі. Пасьля прыехаў у Таронта. Тут якіясь работы браў, пасьля паступіў вучыцца на радыётэхніка, скончыў курс і працаваў доўгі час інспэктарам тэлевізійных апаратаў. Грамадзкай працай займаўся вельмі шчыра — увесь свой вольны час, пісаў у газэтах. Але задумаў зьмяніць працу; паехаў у Атаву й стаў магістрам бібліятэчных навук, напісаў працу, абараніў і потым працаваў у некалькіх публічных месцах, пакуль ня ўладзіўся ва ўнівэрсытэце ў Кінгстане.
Л. Ю.: Там, дзе Янка Садоўскі працаваў?
М. Г.: Так. Ён хацеў зрабіць дактарат. Страшэнна любіў Багдановіча, напісаў працу пра яго. Толькі абараніць ужо не пасьпеў.
Л. Ю.: Вы пра гэтую кнігу казалі?
М. Г.: Так. Я ня знаю, дзе яна захоўваецца. Думаю, што жонка ягоная мае яшчэ. Можа, яна копію пераслала... Хацеў хтосьці яе выдаць. Праца зробленая; можа, яна патрабуе рэдагаваньня, бо Грыцук праз усё сваё жыцьцё не пазбыўся роднага падляскага дыялекту. У яго прабівалася заўсёды. Зь яго сьмяяліся:
— Ты ж, Грыцук, ня ўмееш гаварыць па–беларуску.
— Як белавескі зубар, — адказвае, — можа гаварыць па–беларуску?
Л. Ю.: Вы казалі пра Дудзіцкага, пра нейкую гісторыю, што зь ім здарылася. І наагул, якое ўражаньне ў Вас засталося? Бо я чуў рознае...
М. Г.: Дудзіцкі, я знаю яго толькі з Аўстрыі, раней не спатыкаў. Потым паехаў у Вэнэсуэлю, бо прыбояўся, што бальшавікі кокнуць. Падаўся як далей. Чаму ён трымаўся далей ад нас? У яго з гэтымі хлопцамі выйшла якоесь непаразуменьне зь фінансавага боку. А было гэта так.
Спачатку хадзілі нямецкія грошы, потым увялі аўстрыяцкія. Пасьля вайны была інфляцыя, спэкуляцыя, і людзі мелі шмат грошай. І вось аднаго прыгожага дня ў канцы 1946 ці ў 1947–м абвесьцілі, што грошы гэтыя прапалі, уводзяцца новыя грошы. Кожны мае права выменяць столькі й столькі грошай і атрымаць 60 шылінгаў (раўнаважна 6 далярам). Мы працавалі, месяц ці два нам не плацілі — тры выплаты, кажуць: «Ня маем грошай». Аказалася, амэрыканцы ведалі пра будучую вымену, то не хацелі нам даць старымі — хацелі адразу даць новымі. Яны пасьля нам як сваім работнікам аддалі ўсё. Тыя, хто працаваў, меў права больш выменяць грошай. А тым, хто меў грошы, але ня ўмеў даказаць, адкуль тыя грошы ўзяліся, — ім не выменьвалі. Але Дудзіцкі якімсьці цудам пазьбіраў у хлопцаў грошы, — а тыя мелі шмат, бо таксама працавалі пры амэрыканцах, спэкулявалі трохі, — але потым сказаў, што ня можа выменяць...
Я ня быў пры гэтым, бо мне не было патрэбы: я нават пару хлопцам выменяў свае. Я распускаў, многа грошай меў. Зьбіраць багацтва?.. Добра, што вайну перажыў. А некаторыя багацелі... Дык я пры гэтым ані не пацярпеў. Але гэтыя хлопцы далі яму тыя грошы, а ён ім не аддаў... Я пра гэта нічога ня ведаў. Неяк сядзелі, быў такі сяброўскі вечар, і Алесь Салавей чытаў верш; толькі запомніліся два радкі:

Я кажу:
— Алесь, што такое, што ты так востра на Дудзіцкага?
Ён мне й расказаў.
Л. Ю.: Вы чулі, як Дудзіцкі чытаў вершы?
М. Г.: Чуў, але цяпер ня помню. Я ягонымі вершамі не захапляўся, ня мог прыраўняць ягонай творчасьці да Алеся Салаўя. Я Салаўя так любіў, як Багдановіча.
Л. Ю.: Ну, і любілі Салаўя больш як чалавека, былі зь ім блізкія.
М. Г.: Не, я яго любіў як паэта. Ён жанаты чалавек, вельмі добры сябра, але вельмі капрызны.
Л. Ю.: У мяне было ўражаньне, што ён крыху нэрвовы, нават гістэрычны... Лёгка кідаецца ў роспач.
М. Г.: Так, так. Я ацэньваю творчасьць чалавека: калі добра, то ня трэба разьбірацца, быць вялікім філёзафам, закончыць 7 унівэрсытэтаў, сесьці й дагадацца, што там за думка ў яго. Калі ты думку адразу пачуў і зразумеў, калі табе прыйшло да душы — вось гэта ёсьць твор. А так дагадвацца, што ён думаў, калі пісаў... Прабач, можа, я й невук у гэтым, але казалі — тыя, хто якраз гэтым займаўся, — што я вельмі добра разумею паэзію. Што мае ацэнкі заўсёды былі вельмі трапныя.
Л. Ю.: Што Вам яшчэ запомілася ў Салаўя? Якім ён быў?
М. Г.: Ён быў moody. Як гэта па–нашаму?
Л. Ю.: Вельмі залежны ад настрою...
М. Г.: Так. Калі ў яго быў настрой, калі ён разыходзіўся, зь яго лілося. Сапраўды, селі, узялі чарку, нехта сказаў два словы, а ён бярэ кусок паперы — і вось на хаду ўсё гатова. Пасьля ён яго апрацуе, а ўсё вылілася адразу. Я бачыў, гэта ў мяне на вачах рабілася. Вось гляджу зборнік і ведаю, што калі напісана. Прынясу я каньячку бутэлечку маленькую й да вячэры таго–другога, жонка ягоная зробіць перакусіць. А яны вельмі бедненька жылі, ён не зарабляў — няздарны чалавек. Сам прызнаваў, што:
Л. Ю.: А ў іх былі добрыя дачыненьні з жонкаю?
М. Г.: Так. Але ж moody: сварыўся зь ёю, як прыйдзе галодны... Ён працаваў вартавым, ці штось такога.
— Жонка, есьці давай!
— Я ж чакала, пакуль ты прыйдзеш.
— Есьці хачу! — крычыць на ўсю хату. А другі раз прыйдзе з усьмешачкай.
Я яго брыў: ня мог пабрыцца сам. Знаеце, у яго вусікі, а я яго прыгожанька пабрыю, дык ён ужо такі ўдзячны... Такое вось прыватнае жыцьцё. Вельмі цешыўся, калі сын у іх нарадзіўся, — вершы напісаў.
Знаёмства з гэткімі людзьмі адбіваецца на ўсё жыцьцё. Так што ведаючы ягоныя адносіны, паводзіны, дык гэта ўсё складаецца... У тэй час мне было цяжэй, разумееце, я быў малады, а цяпер я на 100% разумею яго мо больш, чым хто другі. Чалавек, які правёў на тэй сьвет бацькоў, васьмёра дзяцей...
Л. Ю.: Ён фактычна цягнуў ваш часапіс?
М. Г.: Ня толькі ён, там былі й другія. Ён толькі ўсіх падганяў. У яго было так, што калі мае выйсьці ў нядзелю, дык у сераду маюць быць матар'ялы, у чацьвер мае быць надрукавана, у суботу мае быць адбітак, а ў нядзелю ў царкве — каб раздаць.
Л. Ю.: Расхоплівалі часапіс?
М. Г.: Колькі выдавалі, усе разыходзіліся.
Л. Ю.: А як Грыцук падпісваўся?
М. Г.: Здаецца, што Грыцук. Алесь вершы свае пісаў, і Грыцук пісаў штось таксама.
Л. Ю.: Вы нічога не пісалі?
М.Г.: Я не пісаў. Я быў Вэрцік Посік.
Л. Ю.: А што потым было?
М. Г.: Як я паехаў, дык часапіс спыніўся. Дык і ўсе паехалі, засталіся пару чалавек. Каму выдаваць? Грыцук паехаў у 1947 г., хлопцы выехалі ў 1946 г. у Ангельшчыну, у шахты, некаторыя ў Бэльгію паехалі. Яцэвіч выехаў у Штаты. Мерлякова жонка зь дзіцем выехалі ў Аргентыну, у Вэнэсуэлю — Дудзіцкі, Чалоўскі (старшыня гораду Маладэчна; ён фінансаваў нам, калі трэба было: золата ў яго было... чорт яго знае, адкуль).
Алесь Салавей не хацеў пакінуць жонкі й паехаць разам са мной, скажам, на фарму, а пасьля жонку забраць. Многія паехалі й пасьля сем'і забралі за 6 месяцаў, за год. Мой кузэн прыехаў сам, а жонка й чацьвёра дзяцей прыехалі за 6 месяцаў.
Л. Ю.: Ну, можа баяўся, што жонка не чакала б яго ці ня ехала б за ім?
М. Г.: Не, я ня думаю, што так было б. Ён мог свабодна паехаць са мной, як я ехаў на фарму. Я б яму дапамог запісацца ў амэрыканцаў. Там было цяжка запісацца, бо былі тысячы, 100 тысяч ці больш адных толькі адзінокіх хлопцаў. Гэта ж цэлая ўкраінская армія сядзела. 70 тысяч! Хлопцы ўсе па 18-20, да 30–ці. А Канада не дурная, 200 тысяч сабе прыбрала адным махам.
Л. Ю.: У якім годзе Вы ў Канаду прыехалі?
М. Г.: У 1948–м.
Л. Ю.: Адразу ў Таронта?
М. Г.: Не, на фарму — 35 міль на захад ад Таронта, пры вялікім каталіцкім кляштары. Цяжка было працаваць. Вельмі мала плацілі, але добра было: добра есьці давалі, чыста.
Я прыехаў на фарму 30 чэрвеня ці 1 ліпеня — цяпер ужо ня памятаю, знаю, што было сьвята. На другі дзень пайшоў даіць кароў, усе — колькі там было, гной кідаць і буракі палоць... Каровы нічога, спакойныя такія, вялікія, чорныя. Даіў машынамі. 30 кароў. Каб мець столькі малака, колькі з тых 30–ці, нашых каровак трэба было б 60 штук. 40 фунтаў малака адна дае! Гэта прыблізна 20 літраў: з 30 кароў — 600 літраў малака. Столькі надаіць, і ў раніцу, і ў вечар. А некаторых прыходзілася яшчэ й удзень даіць, бо не маглі вынасіць столькі малака. У кляштары вучыліся 240 дзяўчат. Усё гэта для іх было.
Л. Ю.: Гэта жаночы кляштар быў?
М. Г.: Так, там дзяўчаткі вучыліся з усяго сьвету: з Аргентыны, Бразыліі, Мэксыкі, Штатаў, Канады...
Л. Ю.: Чаму ж яны самі не даілі?
М. Г.: Ну, дзяўчаты з 7 гадоў і да 18. Ім даіць? Яны ж плацілі грошы — панскія ж дзеці. Манашкі ня ўмелі даіць кароў. Яны курэй даглядалі, сьвіней; 100 сьвіней мелі.
Л. Ю.: Але як туды мужчын пускалі працаваць?
М. Г.: А што? Воўк ніколі ня душыць авечак свайго гаспадара... Там я адпрацаваў і пераехаў сюды, у Таронта... Я прыяжджаў туды потым, пабыў нейкі час. З прыгожай дзяўчынай прыехаў на машыне. Паглядзелі, кажуць: «О, ты добра нарабіўся». Я тады ўжо быў брыгадзірам, здаецца. Меў бел–чырвона–белае аўта.
Л. Ю.: Праўда? Знарок куплялі?
М. Г.: Папалася. Паглядзеў — бел–чырвона–белы, старгаваўся...
А Алесь Салавей... Можа, ён на сябе злосьць меў, бо ў тэй час мог паехаць. Ён жа ня быў зломак ужо такі. І рабіў бы на фарме, не даіў бы кароў, дык палоў бы буракі, чысьціў бы хлеў. Прыехаў бы сюды й жыў бы як чалавек. А чорт яго ў тую Аўстралію папёр... У тэй час многа нашых прыехала. Ня тым турам. Тады бралі адзіночак, нас 500 чалавек прыехала. Але наступным турам ужо ехалі маладыя мужчыны, якія мелі сем'і. Канада брала сем'і, бо вельмі карысныя, зь дзецьмі.
Пазнаёміўшыся з Алесем Салаўём, я па–новаму адкрыў для сябе беларускую літаратуру й асабліва паэзію. Я зразумеў прыгажосьць паэзіі, прыгажосьць слова, калі яно напісанае майстрам, таленавітым майстрам. Гады, якія мы правялі разам з Алесем Салаўём, былі для яго найбольш плённыя, творчыя. Якраз у Зальцбургу, калі мы былі разам, у яго на тыдзень па два–тры вершы выходзілі, не было дня бязь верша. Пісаў ён на розныя тэмы. І ўжываў розныя формы. Ён шукаў падыходу, каб больш узбагаціць беларускую літаратуру, беларускую паэзію. Ён любіў роднага слова, слова, якое было зразумелае: ніколі не ўжываў наватвораў. Але ён адшукваў, бо добра, вельмі добра ведаў мову. Я дзіўлюся, што малады чалавек ягоных гадоў вынес з гэтай Лагойшчыны такую прыгожую беларускую мову. Мы разам праводзілі вечары, гаварылі пра паэзію, чыталі вершы яго й іншых. Ён выкарыстоўваў маё вуха для крытыкі, каб пачуць, як звычайны чытач, што разумее паэзію, мог даць яму шчырую ацэнку. Ён страшэнна не любіў крывадушнікаў. Калі хто яму гаварыў няпраўду, ён адчуваў гэта й не хацеў больш мець справы з гэтым чалавекам.
— Скажы мне праўду. Няпраўды не люблю. Я хлусьні гэтай наслухаўся досыць.
У яго засталася вера, што праўда дасьць свабоду нашаму народу; ён гэта ня толькі ў свае творы ўкладаў — ён так і думаў, у яго гэта было ў душы. Можа, ад выхаваньня, ад бацькоў ён захапіў з Бацькаўшчыны, што трэба быць справядлівым, трэба гаварыць і пісаць праўду. І калі ён пісаў на каго эпіграму, ён адчуваў: ці хто яго пакрыўдзіў, ці жыцьцё скрыўдзіла. Ён, можа, цяжка разумеў абставіны. Для яго няясная была граніца паміж абставінамі й ягоным хаценьнямі, жаданьнямі.
Яшчэ раз паўтару, і ў зальцбурскі пэрыяд ён пісаў на розныя тэмы. Пра мінуўшчыну. «Зьвіняць званы Сьвятой Сафіі». У зборніку[10] ёсьць, напэўна? Альбо пра дзень 25 Сакавіка, пра арышты — «Смутлівая маці»: узялі сына, адарвалі ад маці, яна ходзіць, шукае сына. Былі й такія бунтаўнічыя. Скажам, ён выказвае сваё абурэньне з адыходу немцаў з нашымі людзьмі ў Нямеччыну — «Froehliche Weihnachten»[11]. Ён бачыў гэта, ён вельмі шырака бачыў. І не сказаць, што гэта было пісаньне — гэта была творчасьць. Калі яму прыйшла думка, натхненьне, ён у тым месцы пісаў, запісваў менш–больш, а потым гладзіў, шукаў словы, якія надавалі калярыт гэтаму вершу ці паэме. Думаю, што па таленце — ён быў зь першых, хаця пісаў вельмі коратка й напісаў няшмат, бо пазьней, у Аўстраліі, ня меў натхненьня — яго натхненьне засталося ў Эўропе. Нічога дзіўнага: ён зьехаў далёка ад Бацькаўшчыны.
У Аўстрыі ён адчуваў, што Беларусь блізка, бо нас ад яе аддзяляюць толькі горы й, як ён казаў, сволач бальшавіцкая. Ён казаў:
— Я не зьдзіўлюся, што калі мы разьедземся, мы згубімся.
Ён не згубіўся, бо браў удзел у беларускіх справах, але для яго гэтага было мала. Клопат аб сям'і адымаў у яго многа сілаў. Калі ён працаваў дзесьці й прыходзіла натхненьне, ён ня мог сесьці й запісаць. Як ён працаваў вартаўніком, паліцыянтам у лягеры, дык выняў паперку ды запісаў — ніхто ж яму не перашкаджаў. Калі ён хадзіў паміж хатамі, баракамі — нішто яму не перашкаджала. А перад тым ён зусім не працаваў, дык меў часу. Выйдзе на рэчку (у Зальцбургу даволі вялікая рака — Зальцак) — ды верш прыносіць.
Я ня крытык, а проста аматар паэзіі, і таму ў мяне ацэнка мая асабістая, — дык яго талент, я думаю, ня меншы, як у Максіма Багдановіча. Тэй памёр раней, гэты жыў, але як літаратар, як паэт ён памёр недзе ў 1953 г. Там, у Аўстраліі, ён напісаў пару вершаў, я іх чытаў, але гэта ня тое, што пісаў Алесь Салавей у 1945, 1946 або ў 1947 г.:

Гэта ён бачыў, што паплыў Балтыйскім морам... Самыя жыцьцёвыя тэмы ён здабываў ад сэрца, ад душы. Тэй час быў для мяне вельмі цікавы. Дудзіцкі, можа, пісаў, але я ня чуў, каб ён сеў і вось так прыгожа прадэклямаваў свой верш. Алесь Салавей умеў дэклямаваць. Ён быў ня толькі пісьменьнік ці паэт, але й дэкляматар. Калі ён чытаў верш, то ён гаварыў табе, і ты ўспрымаў словы як напісаныя спэцыяльна да цябе. І хто слухаў, кожны так успрымаў. Хто дэклямуе громкім голасам, як крычыць, а ён ціха... Я, між іншым, пераняў ягоны спосаб чытаньня вершаў.
Вось я Гілевіча люблю, у яго вельмі прыгожыя вершы: чытаю й разумею яго. Я яго бачыў пару разоў; дастаў кніжачку ад яго, нехта пераслаў.
Каб разумець паэзію, у маім паняцьці, трэба ўмець яе чытаць, трэба навучыцца чытаць, бо калі чытаць як бронзу, яна тады нічога не гаворыць. Яна мае свой калярыт гукавы разам із слоўным. Тады яна сапраўды адлюстроўвае думку, імкненьне паэта...
Л. Ю.: Ці можна сказаць, што пачатак беларускага жыцьця ў Таронта — гэта пачатак беларускага жыцьця ў Канадзе наагул? Ці хто ўжо пачаў, прыкладам, са старэйшай эміграцыі?
М. Г.: Гэта вельмі цікавы пэрыяд. Былі старыя беларусы — былыя грамадоўцы, якія ў часе Другой Сусьветнай вайны поўнасьцю скамунізаваліся. Іх бальшавікі падабралі пад сабе на 100%, выдавалі весьнік, проста копія «Праўды», па–расейску. Арганізацыя называлася «Объединение русских канадцев». Яны мелі дом, залю, там, брат, партрэты Леніна, Сталіна, Карла Маркса, Энгельса ды ўсё іншае, усякая шваль, чырвоны сьцяг вісеў. Ну там нашы пайшлі, паглядзелі, пасварыліся зь імі — усё было.
Трэба сказаць, што нацыянальная арганізацыя пачалася 21 лістапада 1948 г., да таго часу нацыянальнай арганізацыі не было. Закладальнікам, душой арганізацыі ў Канадзе быў спадар Кастусь Акула. У першую, часовую ўправу, выбраную ў 1948 г., на арганізацыйным сходзе, дзе было 16 ці 18 чалавек, выбралі: Акула — старшыня, Пашкевіч — сакратар, Пітушка — скарбнік, Аранскі — заступнік старшыні, яшчэ нехта пяты. У 1949 г., вясной, адбыўся першы зьезд. Я яшчэ працаваў на фарме, прыехаў на зьезд. І старшынёй выбралі, калі не памыляюся, Грыцука. Я ва ўправу яшчэ не ўвайшоў, бо тут ня жыў. Але восеньню 1949 г. залажылі выдавецкі фонд, каб з рататарнага «Беларускага эмігранта» перайсьці на друк. І складаліся, плацілі; забавязаліся, мусіць, чалавек 10 ці 15, пэўныя стаўкі: скажам, 10 даляраў на месяц. Гэтага хапала, каб выдрукаваць, усё рабілі самі, бо я ўжо трохі быў спэцыяліст. Супрацоўнічалі ў тэй час добра, не сварыліся. Калі былі якія спрэчкі, Грыцук патрапляў справу неяк улагодзіць, пераканаць умеў.
Л. Ю.: З таго часу ніякіх кантактаў з гэтымі самымі грамадоўцамі не было?
М. Г.: Не, яны былі ў нас на зьезьдзе, паслухалі, потым напісалі, што фашысты прыехалі.
Л. Ю.: І ніяк не дапамагалі, ніхто зь іх?
М. Г.: У–у, не. Што з намі — яны тут з украінцамі завязаліся, выганялі тых з парку. А потым украінцаў як наехала, дык акружылі іх у парку, як далі па рэбрах, дык яны ня зналі, ці заставацца ў Таронта, ці ўцякаць. Сур'ёзна. Паліцыя палавіла, арыштавала, кажуць: «Слухайце, хлопцы, каб толькі рукой, каб не ўжывалі ніякай зброі».
Л. Ю.: Значыць, паліцыя была на вашым баку?
М. Г.: 100%. «Добра, кажуць, што камунякам далі. Яшчэ б калі раз». Гэта ў Трыніты Парку было. Я там у тэй дзень ня быў. А то таксама каму–небудзь аплявуху трапнуў бы, бо я іх, халера, не любіў.
Л. Ю.: Але як людзі адыходзілі, дык і арганізацыя іхная адышла?
М. Г.: Яна ёсьць, мусіць. Можа там і засталося пару чалавек, а можа й новыя прыехалі... Я перастаў цікавіцца. Калі б яны маглі, яны б усіх нас выслалі назад, злавілі бы і аддалі бальшавіком. Так ненавідзелі... Як мы прыехалі, дык яны мелі дэпутата–камуніста. Потым зазналі, што гэта шпіён. Пасадзілі, здаецца, яго, у 1949 г. У савецкай амбасадзе такі Краўчанка быў, коды пісаў. Ён і высыпаў усю шпіёнскую сетку ў Канадзе й Амэрыцы, усе коды перадаў.
Л. Ю.: То вернемся да вашай арганізацыі.
М. Г.: Наша арганізацыя пачала вельмі скромненька, але стала прыяжджаць больш людзей, найбольш беларусы з польскай арміі Андэрса.
Л. Ю.: Чамусьці яны з Англіі ў Канаду прыехалі...
М. Г.: Некаторыя проста з Італіі. Іх Канада ўсіх забрала. Некаторыя, Пітушка, Пашкевіч, прыехалі ў 1946 г., Акула — у 1947–м. Тыя, што з Італіі, скарэй прыехалі, а тыя, што з Англіі, год ці паўгода пазьней. Былі сьведамыя беларусы старога пакрою. Пітушка, першы скарбнік, — гэта беларускі грамадовец, быў заангажаваны ў грамадзкую працу яшчэ ў Заходняй Беларусі. Як прыйшлі бальшавікі, дык Пітушку за каўнер — і ў Сібір. І такіх многа было. А некаторыя з польскага войска ў палон папалі. Тых, што ў Катынь не завезьлі, а далі па 5 ці болей гадоў, за пераход граніцы, ці за што. Іх зрабілі беларусамі, хаця яны й не былі сьведамымі. А ў польскім войску ізноў дыскрымінацыя, яны гэта адчувалі. Такі Пракопчык быў, іншыя; усе, што з польскага войска, старэйшыя: з 1916–га, з 1914–га, з 1912–га — усе былыя польскія жаўнеры з 5–й крэсовай дывізіі. Іх пад Монтэ–Касына...
Л. Ю.: Гэта тое славутае Монтэ–Касына...
М. Г.: Так. Пасьля пачалі прыяжджаць зь Нямеччыны й далучацца да арганізацыі. І ўсё ішло вельмі добра, царква зарганізавалася, айцец Міхаіл Мігай... Быў першы сход, каб вызначыцца з прыналежнасьцю — да якога епіскапату ці якой юрысдыкцыі. Тады пачаўся першы разьдзел паміж царкоўнікамі. Матушка прыйшла з сынамі, айца Міхаіла ўзялі за рукі й вывелі са сходу, сказалі:
— Никогда автокефалию мы не позволим!
Пайшлі да беларускай зарубежнай царквы, але скора адтуль выпісаліся. Празь некалькі гадоў пайшлі ўжо да экзархату. Гэта ўжо не Мігай. Мігая выгналі, і ён паехаў у Чыкага, а пасьля вярнуўся к нам, але ўжо ня мог стаяць, і хутка як перастаў служыць, памёр. Паколькі ў яго былі дзеці, яны яго забралі й пахавалі як цывільнага чалавека. Бог іх пакараў: здаецца, абодва з розумам разьвіталіся.
У арганізацыі ўжо 200 чалавек было, прыехаў С.Хмара, пачаў рыць, як сьвіньня ў агародзе, і дзяліць на інтэлігенцыю й трэцюю сілу, паміж бээнэраўцамі й бэцээраўцамі. Дайшло да абсурду. У 1953 г. быў сход, там выйшаў падзел. І паколькі Хмара бальшыні ня меў і ня выйграў, яны кінулі сход, пайшлі й залажылі арганізацыю Беларускае Нацыянальнае Аб'еднаньне, сваю парафію залажылі.
Яшчэ раней мы зьбіралі грошы, каб купіць свой дом. Паколькі Хмара зь некаторымі іншымі выйшлі, дык грошы засталіся ў нас, у Грыцука. Мы гэтыя грошы пазычылі ўкраінцам з тым, каб магчы ў іх доме за маленькую аплату наняць залю, зрабіць забаву. Тыя далі нам прыгожую сьвятліцу — такую невялічкую залю. А там мелі ўвесь час сьвятліцу сваю. А ўкраінцам у тэй час грошай бракавала, яны не маглі выкупіць таго дома бяз нашай дапамогі. І мы дапамаглі ім. Яны былі вельмі ўдзячныя й аддалі нам гэтыя грошы з працэнтамі. Мы разышліся як братнія народы, а самі купілі за 1000 даляраў звычайную хату такую. Зрабілі капліцу, ззаду там былі два пакоі, зрабілі сьвятліцу, а наверсе 4 пакоі; там жыў я, Грыцук, айцец Міхась. І так грошы, што аддалі, астатнія я й Грыцук пазычылі. Потым нам гэтыя грошы вярнулі.
На гэтым доме зарабілі добра. Потым мы яго прадалі й купілі будынак, што ёсьць і цяпер. А ў тэй час было вельмі скупа, людзей было нямнога...
Л. Ю.: Вы сказалі, каля 200 сем'яў.
М. Г.: Дык так, але людзі разьбегліся.
Л. Ю.: Не пайшлі й да Хмары...
М. Г.: Ні да кога: не хацелі сварыцца. А потым пачалі новыя знаходзіцца, некаторыя з ранейшых вярнуліся. У нас у царкве апынулася каля 80 сем'яў. Цяпер афіцыйна 50 сем'яў, такія прыхільнікі, але далёка ад Таронта жывуць і прыяжджаюць час ад часу. Яны вельмі значна фінансава падтрымоўваюць царкву й арганізацыю. Калі мы перайшлі сюды, у залю, дык у нас пачалося жыцьцё. Заля дае больш, чым царква. Царква — прыйшоў, памаліўся й пайшоў. А заля — гэта й акадэміі, і вечары — гэта грошы. Рабілі вечары, зьбіралася 120-130 чалавек на іх, грошы прыносілі, выдавецтва зарганізавалі, кніжкі выдавалі.
Л. Ю.: Што такое Згуртаваньне Беларусаў Канады сёньня?
М. Г.: ЗБК сёньня — маленькая арганізацыя стала. Калі б ня тыя людзі, што прыяжджаюць...
Л. Ю.: Дзякуючы Лукашэнку эміграцыя не памрэ.
М. Г.: Слухайце, калісь я чуў ад аднаго казацкага атамана: для аднаго эміграцыя — гэта сьмерць, а для другога — эміграцыя гэта жыцьцё.
Эміграцыя міжваенная, паміж Першай і Другой войнамі, дык гэта сьмерць. Яны, іхныя дзеці прапалі. Усё гэта прапала. Толькі груда сталінскіх партрэтаў.
Значыцца, нашая паваенная эміграцыя жыцьцё дала народу, бо сёньня стаўся сьвет. Вось праблема ў нас: няма сапраўднага лідэра. Я ўмею адзін на адзін вельмі добра з усімі. Да мяне ўсе: Аўхімавіч, Аўхімавіч. Але толькі не па сямейныя парады, а так усе звоняць. Аднак як іх узяць, каб яны да грамадзкага жыцьця прытуліліся? На гэта чагось не хапае ў мяне. І гэта трэба. Калі б якім цудам такая дапамога звонку прыйшла... Калісьці наша пакаленьне гэта рабіла. Прыяжджалі сюды з Кліўленду, прыяжджалі Запруднік, Кіпель, чыталі даклады. Гэта вельмі моцна цэмэнтавала. Людзі, якія мелі аўтарытэт, якіх слухалі, бо калі ты сягоньня ня маеш аўтарытэту, дык можаш хоць галавой біцца.
Л. Ю.: Калі можна, хацелася б пачуць пра Барыса Рагулю, пра Наваградак асабліва, пра эскадрон, гэта вельмі цікавіць.
М. Г.: Барыс Рагуля — чалавек унікальны тым, што ён быў сьведамы беларус яшчэ да Другой Сусьветнай вайны. Наваградчына — гэта Рагулеў род, бацька, дзядзька–сэнатар, які беларус быў з крыві й косьці й змагаўся за Беларусь. Так што нічога дзіўнага, што й ён такі быў. Ён таксама скончыў гімназію. Вучыцца далей за свае грошы магчымасьці ён ня меў, і таму пайшоў добраахвотнікам у польскае войска, каб у войску вучыцца...
Л. Ю.: ...мэдыцыны.
М. Г.: Так, але ня змог, бо вайна выбухнула, і ён быў у абароне Варшавы. І Сажыч там быў. Рагуля, здаецца, трапіў у палон. А пасьля прыйшоў дадому, а яго бальшавікі цапнулі: шпіён. Ён сядзеў, і ён быў прыгавораны да расстрэлу. Толькі яго вызваліла вайна. Так што ён пасядзеў у «амэрыканцы» ў Менску даволі шмат. Чым ён займаўся ў 1941 г., я ня знаю. А пасьля, як пачалася гэтая партызанка, яны зарганізавалі ў Наваградчыне самаахову. Ён быў малодшы лейтэнант, здаецца. Ягоны эскадрон мог паяўляцца, адна частка ці другая, адразу ў двух–трох месцах. Альбо раніцай тут, а вечарам у другім месцы. Альбо гэтую ноч там, а другую ноч там. Яны былі вышкаленыя даволі добра, не прайгралі ніводнай сутычкі. Іх сьмяртэльна баяліся й польскія партызаны, і бальшавіцкія.
Л. Ю.: А як зь нямецкімі карнікамі?
М. Г.: Туды, дзе была самаахова, карнікі фактычна ня сунуліся, бо ўсё–такі яны, немцы, былі недурныя.
Л. Ю.: Яны ж не маглі баяцца...
М. Г.: Не баяцца, але.. хто знае, што станецца? У нас, пад Маладэчнам, таксама была самаахова, стаяў лейтэнант Гарэлік; гэта была толькі вялікая рота.
Л. Ю.: Вы згадвалі Гарэліка ў СБМ.
М. Г.: Гэта зусім другі. Тэй быў сяржантам, у часе вайны паручніка дастаў. Ён так зарганізаваў гэту самаахову, што будзь здаровы. Там у нас летувісы–карнікі паказаліся. Ён як даў ім, дык яны Маладэчна абміналі за 30 км. Гарэлік нават супрацьтанкавыя гарматы меў. Немцы перасеклі дарогу з Налібоцкай пушчы, ён — дарогу на Вялейку, партызаны не маглі прасунуцца; як толькі яны пакажуцца, дык ён (разьведку меў) адразу засаду зробіць, паложыць многіх. Тое самае рабілі рагулёўцы. Сваёй прысутнасьцю яны ахоўвалі, і немцы таксама зь імі лічыліся, бо ведалі: як што ня так, дык нашы хлопцы пойдуць у лес — і маеш ворага. Палякі–партызаны былі страшнейшыя за савецкіх: яны былі ідэйныя, а ў саветаў зброд усякі быў. Гэта я ведаю з расказаў розных людзей.
Л. Ю.: І ад рагулёўцаў?
М. Г.: Так. Тут ёсьць хлопцы, якія зь ім былі. Яшчэ жыве, здаецца, Варанецкі, які быў проста пад камандай Рагулі.
Л. Ю.: Ён жыве ў Канадзе?
М. Г.: Тут, у Таронта. Ён ня будзе гаварыць. Як ажаніўся, аб гэтым ня хоча казаць. Але я ведаю. Як былі яшчэ не жанатыя, дык аб гэтым гаварылі. Ён расказваў вельмі добра, казаў: як толькі пачуюць, што рагулёўцы крануліся са сваіх пастояў, дык усе партызаны хаваліся ў лясы, каб іх не засталі ў вёсцы. Рагуля адначасна быў у Родзькавай Незалежніцкай Партыі. З маім братам... Ён прыяжджаў да нас, чытаў нацыянальна–патрыятычныя лекцыі. Я толькі цяпер магу здагадвацца, брат таксама належаў да гэтай партыі. Рагуля ня ведаў, што й Міхась у партыі. Так было, што ніхто больш за двух чалавек ня ведаў. І Рагуля, хоць быў больш пасьвячоны, таксама ня ведаў (а ён граў значную ролю). Быў яшчэ адзін капітан, здаецца, Мікуліч[12]. Немцы яго выкрылі й зьнішчылі, — яго, Гадлеўскага, яшчэ некалькіх.
Л. Ю.: А куды прыяжджаў Рагуля ў СБМ чытаць лекцыі?
М. Г.: У нас у Менску быў Дом Моладзі, вуліца Школьная, 8, недалёка ад хлебзаводу. Там усе зьбіраліся, і Рагуля прыходзіў, і лекцыі чытаў, і проста размаўляў. Усе ім захапляліся. Страшэнна прыгожа выглядаў: боты такія бліскучыя, кавалерыйскія, галіфэ зялёныя, беларуская «Пагоня» на шапцы. Такі просьценькі, як струна. Помню, першы раз яго ўбачыў. Хлопцы стаялі на сваіх месцах. Ён прыйшоў з братам. Я гарбату зрабіў. Чуў, што гаварылі. Цяпер я ведаю, што ён належаў да БНП.
Л. Ю.: Пра што яны гаварылі?
М. Г.: Разважалі, ці лепей пайсьці ў лес, ці адступаць на захад. Удвух сядзелі й гаварылі. Я падаваў гарбату, есьці. Брат сказаў:
— Ты глядзі, каб пад дзьвярмі ніхто ня слухаў.
Л. Ю.: А ў Наваградак Вы не прыяжджалі?
М. Г.: Не, я толькі езьдзіў у Баранавічы, у Слоніме быў, у Глыбокім. На пахаваньне Жызьнеўскага, брата Веры Рамук. Ён быў у СБМ кіраўніком моладзі, яго партызаны забілі. На ўсякі выпадак тады мой брат захапіў з сабой мяне й яшчэ пару шустрых хлопцаў.
Л. Ю.: А якія яшчэ злучэньні можна назваць кшталту эскадрону Рагулі ці роты Гарэліка?
М. Г.: Гарэлік пасьля перайшоў у АК. Рагулю, Родзьку я бачыў у Менску... Такіх было не ў адным месцы. Было ў Слоніме. Я ня знаю, ці ў Баранавічах было. Але я ня буду казаць, што 100% так. Бо паліцыя, што ў чорнай уніформе, дык месцамі была добрая, а месцамі — зброд, страшэнна дрэнна да людзей некаторыя ставіліся. Не дарма ж мой бацька сказаў:
— Ідзі куды хочаш. Толькі ў паліцыю не ідзі: сабачая служба.
Л. Ю.: Але ўсё ж эскадрон Рагулі неяк вылучаўся?
М. Г.: Сваёй дысцыплінаванасьцю й падставай нацыянальнага характару.
Л. Ю.: А астатнія злучэньні не былі?..
М. Г.: Не, былі, але кіраўнікі іх не былі настолькі нацыянальна сьведамыя. Было заданьне, скажам, бараніць свае вёскі, якісь раён, напрыклад, Маладэчанскі. Не само Маладэчна, тут ня трэба было, але на поўдзень ад Маладэчна.
Л. Ю.: Але ўсе гэтыя аддзелы самааховы, і Рагулеў, і астатнія, не былі зьвязаныя зь немцамі? Ці яны зарганізоўваліся...
М. Г.: ...з дазволу. У Маладэчанскім яшчэ быў Забылінскі атрад, дык там былі толькі адзін ці два немцы, якія ўмелі гаварыць па–расейску ці па–польску, — для сувязі, каб у выпадку якіх непаразуменьняў... Нават не падафіцэры. Можа яфрэйтары або простыя салдаты... У паліцыі дык немцы трымалі сваіх. І ў 13–м батальёне нямецкія афіцэры былі. А ў самаахове немцаў не было, адныя мясцовыя. Ім зброі не давалі — у іх уся зброя савецкая была, яе па лесе можна было назьбіраць вагоны: тыя, што ў акружэньні былі, усё пакідалі. Хто быў хітрэйшы, дык [кулямёты] Дзегцярова й патроны зьбіралі кучамі. Мінамёты мелі... Немцы й формы не давалі. Самі форму шылі: зь сівога сукна верхнюю, а зь белага палатна рубашкі. Каб усе аднолькавыя былі. Пілёткі, натуральна, савецкія. Пагоны альбо значок «Пагоні» ці бел–чырвона–белы. Усё. І партызаны казалі: «Тыя, з кабылкамі, такую іх растакую».
Л. Ю.: Якое было беларускае культурніцкае жыцьцё ў гэты час?
М. Г.: Беларускае культурнае жыцьцё пачало разьвівацца дзесь пад канец 1942 г., калі цывільная адміністрацыя пачала пераходзіць у рукі беларусаў. Бо 1941 і прынамсі палову 1942 г. уся адміністрацыя была ў руках прапольскага або прарасейскага насельніцтва, якое ставілася да ўсяго беларускага абсалютна варожа. Спачатку кіраўніцтва АК з Польшчы досыць эфэктыўна кіравала антыбеларускімі дзеямі немцаў, і было цяжка. Адзінае, што было, — пачатковае школьніцтва. Газэтаў пару выходзіла. Выданьняў выходзіла вельмі мала. І то гэта было толькі ў Менску, ну, можа, у большых гарадох — у Баранавічах, у Слоніме. А больш нічога не было. От добра пра гэта Няміга–Паланевіч у вашых «Запісах»[13] падаў. Шкода, больш ніхто не закрануў такой важнай тэмы!
Моладзь пачала арганізоўвацца. І так званы беларускі аддзел прапаганды: мой брат, Стэльмах, Бузак, Катовіч — яны змаглі пераканаць немцаў, што тыя робяць вялікую памылку, слухаючыся нагавораў, даносаў на беларусаў, бо ўсіх нашых прадстаўлялі камуністамі. І немцы беларусаў альбо саджалі, альбо нішчылі. Асабліва ў меншых мясцовасьцях, як у Лідзе. Я ня знаю, як у Гарадзеншчыне й у самой Горадні, але было вельмі дрэнна.
Калі намесьнікамі акруговых кіраўнікоў–немцаў сталі беларусы, тады вага сапраўды пераважыла на наш бок, тады ўсюды ў школах мастацкая самадзейнасьць пачала разьвівацца сапраўды шалёным тэмпам. Запрацаваў тэатар. Праўда, будынак Тэатру Опэры й Балету быў пашкоджаны, ня знаю, на што яго выкарыстоўвалі. Па–другое, побач тэатру стаялі пахаваныя ў дрэвах зэніткі. Затое выязныя групы менскага тэатру, хор пачалі езьдзіць паўсюль — беларускія песьні загучэлі па ўсёй Беларусі, там, дзе была цывільная адміністрацыя, гэта значыць, пад Магілёвам, Гомлем, Берасьцем, нават у Беластоку, хаця Беласток належаў да адміністрацыі Ўсходняй Прусіі. Наклады газэт павялічваліся, зьявіліся мясцовыя газэты, якія даводзілі беларускаму насельніцтву, каб дамагаліся сваіх правоў. Тым больш гэтых правоў здабывалі. Нягледзячы на тэрор. Зразумела, адказам на гэта былі правакацыі бальшавіцкай партызанкі. Усюды, дзе рабілася беларуская справа, зараз жа зьяўляліся дывэрсійныя групы, якія нападалі на немцаў, а тыя спаганяліся на беларускіх вёсках ці малых мястэчках. Немцы да канца 1943 г. не маглі зразумець, што іхнымі рукамі іх б'юць. Тут яны прысьпешвалі свой канец.
Школьніцтва было носьбітам культуры, самадзейнай культуры, бо прафэсійных артыстаў, трэба прызнацца, было мала: з Магілёўскага, Гомельскага ці Полацкага тэатраў бальшавікі пасьпелі вывезьці артыстаў. Праўда, у Менску й у заходняй частцы Беларусі, якую немцы захапілі хутка, засталася даволі вялікая частка прафэсійных сілаў; гэтых сілаў хапіла на тое, каб адрадзіць беларускую культуру. На беларускай мове ставіліся опэры. Я ня знаю, хто іх перакладаў. Па–беларуску ставіліся надзвычайна прыгожыя канцэрты. Я любіў пайсьці на канцэрты беларускіх песьняў і танцаў, усе артысты ў нацыянальных строях. Калі я быў у Менску, сапраўды адчуваў, што жыву ў сталіцы Беларусі. Не пад нямецкай акупацыяй. Акупацыя была сама сабой, немцы былі, але культурнае жыцьцё віравала. Хаця вышэйшай школы не было, затое іншыя школы дзеялі. Здаецца, была школа балету, зарганізаваліся трупы. Я знаю, што быў тэатар у Баранавічах, у Наваградку, у Вялейцы нешта было і ў большых раёнах. Нічога дзіўнага, што беларуская культура ажыла. Пасьля пагрому 1933-37 гг. яна як самародак вырасла за гэтыя два з паловай, няпоўныя тры гады.
Л. Ю.: Кажаце, пры спрыяльных умовах можна даволі хутка адрадзіцца?
М. Г.: Абсалютна. А тут былі неспрыяльныя ўмовы! А тут усё саматугам рабілася. Гарадзкім уладам пракарміць тэатры, артыстаў было вельмі цяжка. Вацлаў Іваноўскі рабіў тытанічныя высілкі, каб гэты тэатар, гэты хор, эстрадная група існавалі.
Л. Ю.: А што ставілі?
М. Г.: «Паўлінку», «Пінскую шляхту»...
Л. Ю.: Тодара Лебяды «Загубленае жыцьцё» ня ставілі?
М. Г.: «Загубленае жыцьцё» было ў тэатры.
Л. Ю.: Аляхновіча ставілі?
М. Г.: Ставілі. Вось я забыўся, як гэта п'еса называлася, дзе герой галавой аб сонца ўдарыўся. Я помню, ужо так публіка рагатала. Я дастаў мусіць, 4 білеты. Былі дзяўчаты з Наваградку. Пірожнае купіў. Яны так ужо задаволеныя былі. Між іншым, на адным зь імі курсе Рагулева жонка была. Яна была ў Саюзе Моладзі, але я яе не вадзіў у тэатар. Аднагодка мая была. Я аднагодак ня браў. Два гады маладзейшыя — пара. Я такіх і браў — 18 гадоў.
А жонка Рагулі, Люда, была паважнейшая. Яна кіравала групай. Вучылася на курсе акушэрак, ці штось такое.
Я меў зь дзяўчатамі праблему, бо тады пачалі бамбіць Менск і трэба было заганяць іх у бункер. Там пабудавалі бункер — моцны, бэтонны. Помню, раз сагнаў іх... Ну што? Мне ж 20–ы год быў, прайшоў гэтыя курсы, дык дысцыпліну меў. А яны заўсёды думалі, што спэцыяльна кінуць бомбу на гэты дом.
Л. Ю.: На школьны?
М. Г.: На школьны. Гэты будынак драўляны, аднапавярховы, але вялікі.
Л. Ю.: Калі прыяжджалі цяпер...
М. Г.: Няма знаку.
Л. Ю.: Але хадзілі шукаць?
М. Г.: Я спэцыяльна папрасіў пляменьніка, каб заехаў. Няма нічога. Недалёка ад хлебзаводу. Адзін будынак стаяў, кругом было ўсё бачна. Можа, каб ніхто ня мог незаўважна падысьці да яго блізка.
Л. Ю.: А што, былі спробы?
М. Г.: Нехта раз з муроў стрэліў. У нас жа пад бокам было так званае Смаленскае стрэльбішча, — праўдападобна, якісь дурак так назваў; нават не бальшавіцкі, а прамаскоўскі дурак...
Пра культурнае жыцьцё я мушу закончыць. Яно сапраўды пакінула сьлед... Я думаю, што людзі, якія гэта пражылі, і сягоньня помняць.
Л. Ю.: Ня пішуць нічога пра гэта. Вось пра некаторыя рэчы Вы й зараз ня хочаце расказваць, прозьвішчы назваць.
М. Г.: Я ня знаю, ці гэтыя людзі жывуць, ці не, дзе яны й што зь імі...
Л. Ю.: Сёньня прыналежнасьць да СБМ можа пашкодзіць таму, хто жыве?
М. Г.: Так–так. У 1993 г. і вэтэраны СБМ, і моладзь хацелі зрабіць у тэатры імпрэзу, але ў апошнія 8 гадзін ім адмовілі, не пусьцілі. То зрабілі перад тэатрам...
Л. Ю.: Але нічога такога там не адбылося, ні рэпрэсіяў, ні бойкі.
М. Г.: Нічога ў тэй час не адбывалася. Не пусьцілі — і ўсё. Сабралася чалавек 200, пасьля выйшлі да мэтро (там недалёка станцыя). У мяне ёсьць фатаграфія. Там я знаю, каторыя былі вэтэраны. Адседзелі, усе адседзелі.
Л. Ю.: Спадар Мікола, Ваш брат пакінуў дзёньнік. Што Вы думаеце зь ім рабіць?
М. Г.: Ставіш мяне ў тупік. Я дам, каб нехта выкарыстаў яго ў адпаведным напрамку. У адпаведным часе, думаю, ён будзе выкарыстаны як гістарычная памятка. Там самае цікавае, на што я зьвярнуў увагу: ён ужо ведаў, што ён беларус, мала таго, што праваслаўны, і былі каталікі, якія сябе пісалі беларусамі. Беларусу было цяжка папасьць у гімназію. Трэба было быць сапраўды выдатнікам. А да таго ж яшчэ й грошай каштавала. Хаця за майго брата таму, што быў абсалютны выдатнік, плацілі толькі палову. Там таксама знойдзеш, як ён пайшоў ва ўнівэрсытэт, альбо пра стаўленьне польскіх колаў да габрайскага насельніцтва. Там запісана вельмі добра: жыды гавораць, што палякі іх перасьледавалі раней; яны гавораць праўду, бо так і было.
Л. Ю.: Я думаю, што на гэтым скончым. Але што б хацелася расказаць?
М. Г.: Наагул не люблю гаварыць пра ваенны час. Гэта пэрыяд страчанай маёй маладосьці. Пачынаючы ад 15 год я ўжо быў ня дома. І да 24 год, пакуль ня трапіў у Канаду, гэта было не жыцьцё, а існаваньне, пражываньне з дня на дзень. І таму, калі б гэта не датычыла беларускай справы, я пра гэты пэрыяд і не ўспамінаў бы. Проста некаторыя любуюцца ўспамінамі, як там і што рабілі. Для мяне гэта важнае толькі таму, што беларуская справа тады фармавалася. І я сам вырастаў гэтым, мае думкі, маё мысьленьне фармаваліся. Таму я ўспамінаю. Удзячны табе, паважаны Лявон, што магу падзяліцца.
А што хацелася б расказаць?.. Фактычна я вельмі скупы на расказы, асабліва, дзе я ёсьць дзеючая асоба. Мне здаецца, што расказваць пра сябе — гэта самахвальства, чаго я страшэнна не люблю. Проста не магу зносіць, калі хто сам сябе хваліць. Старая пагаворка майго дзедкі Юрачкі (мамін тата) была такая: хто сам сябе хвале, няхай таго пярун спале. Мне было 12 гадоў, дык я помню добра: у яго такая чорная барада была; усе нешта гаварылі, а ён сядзеў і піў такімі маленькімі чарачкамі. Любіў, хай маленькія, абы некалькі. Слухаў, слухаў і сказаў:
— Божа, Божа, Ты мяне на старасьць год не забяры.
Да астатняй мінуты жыў чэсна й памёр вельмі хораша. Прыйшоў зь лесу, загадаў бабцы зварыць бульбы саломкай. Яна зварыла яму, заскварыла, але ўжо есьці не было каму. Абапёрся на стол і памёр.

1. Словы й музыка А.Стэповіча.
2. Па цьверджаньні Антона Шукелойця, СБМ быў закладзены значна раней, у 1941 г. Н.Абрамавай.
3. Беларуская газэта (Мн.). 1943. 22 чэрвеня.
4. Беларус. 1999. №№462, 463. Красавік–травень, чэрвень.
5. Маладэчанская гандлёвая школа існавала ў 1942-44 гг. (заўв. рэд.).
6. В.Раманоўскі. Саўдзельнікі ў злачынствах. Мн., 1964.
7. «Малады змагар», рэдактар Г.Барановіч (заўв. рэд.).
8. Тут ідзецца пра выданьне «Пагоня: Зь беларускага жыцьця» (заўв. рэд.).
9. Па іншых зьвестках (Bialoruskie Zeszyty Historyczne (Bialystok). 2000. #13), А.Грыцук нарадзіўся 3 ліпеня 1910 г. у сялянскай сям'і.
10. Алесь Салавей. Нятускная краса: Збор твораў. Нью Ёрк—Мэльбурн, 1982.
11. Вясёлыя Каляды (нямецк.)
12. Верагодна, Віталь Мікула (заўв. рэд.).
13. Мікола Ганько мае на ўвазе альманах «Запісы» БІНіМ, супрацоўнікам якога зьяўляецца Л. Юрэвіч (заўв. рэд.).
14. Словы Міхася Ганька, музыка М.Іванова.


Бачына другая
ВАЛЕР НАВІЦКІ

Валер Навіцкі. 1999 г.
Валер Навіцкі. 1999 г.

Ва ўжо далёкім 1991 г. газэта «Наша слова» надрукавала даволі няўцямны артыкул тагачаснага галоўнага рэдактара Э. Ялугіна пра пісьменьніка Кастуся Акулу «Хто ён, гэты канадзец, які ўпарта хоча застацца беларусам?»[1]. Адказ на яго зьявіўся ў часапісе «Зважай», перадрукаваным потым тым самым «Нашым словам»[2]. Вось невялікая цытата з другога, «зважаеўскага», артыкула, што дасьць уяўленьне пра сутнасьць палемікі:
Далей, у канцы свайго артыкула сп. Ялугін раіць сп. К.Акулу, каб ён напісаў успаміны–споведзь «па–хрысьціянску бязьлітасна перш за ўсё да самога сябе». Далей чытаем:

Размова з аўтарам адказу — спадаром Валерам Навіцкім — адбылася ў ягоным доме ў Таронта 16 ліпеня 1998 г.

Л. Ю.: Пачнем, мабыць, з таго, што ня толькі я, але й астатнія ведаюць пра Вас вельмі няшмат: быў такі пісьменьнік В.Грэскі, аўтар «Пагібелі сэксота»[3], але наўрад ці хто атаесамляе В.Грэскага й аўтара артыкулу ў «Зважай». Таму, можа, пачнем ад пачатку, ад Вашых бацькоў, ад Вашай біяграфіі даваеннай. Хто Вы, Вашае сапраўднае імя, прозьвішча, адкуль Вы паходзіце.
В. Н.: Фактычна маё імя прозьвішча не Валер Навіцкі, а Валянцін Новік. Я жыў у польскім лягеры й пісаўся Новік (Nowick). Мяне палякі зрабілі Навіцкім (Nowicki), а я кажу ім:
— Я не хачу быць Навіцкім. Адкіньце і — мне яго дабавілі.
— Чакай, чакай, памалу. Калі зьмяніў прозьвішча?
— Не мяняў, гэта мне зьмянілі.
— Як ты пачнеш гэтую цяганіну, то цябе ня пусьцяць у Канаду, бо нашто ты мяняеш прозьвішча? Ты недзе быў? Можа, у СС?
І гэтак я застаўся зь і на канцы. Нарадзіўся я 12 лістапада 1920 г. у вёсцы Дубейкі, за 3 км ад Грозава, 3 км ад Канюхоў і 22 км ад Слуцку. Я вучыўся ў пачатковай школе ў Пятрылаве, пайшоў вельмі рана, у 6 гадоў. Гэта доўгая вёска, паўтара кілёмэтры, што на Случчыне рэдкасьць: у нас вёскі сядзяць вельмі густа, але малыя. Чатыры клясы правучыўся там, а тады пайшоў у Грозава, у няпоўнасярэднюю школу.
Л. Ю.: У Вас вялікая была сям'я?
В. Н.: Было тры браты, я самы меншы. Міша быў большы, з 1912 г., Юзік — з 1913–га, я — з 1920–га. Брат Юзік уцёк на станцыю Ін, гэта каля Хабараўску. Там жыў гадоў 5 ці 6, працаваў, здаецца, бугальтарам. Міша ўцёк у Менск. Там блізкія сваякі былі. Ён быў мэнэджэрам нейкае фабрыкі. Бацьку арыштавалі й далі яму 10 год. Ён адсядзеў 3 гады з паловаю: працаваў на Беламорска–Балтыйскім канале імя Сталіна, а там адзін дзень лічыўся за тры.
Паколькі мы жылі ў 100–кілямэтровай паласе ад польскае граніцы, дык трэба было, каб усе дарослыя (з 18 год) мелі пашпарты. Бацька пайшоў браць пашпарт. Яго адразу арыштавалі, не далі нават і дадому вярнуцца. Маці занесла вопратку. Яго адразу й вывезьлі, мы нават ня ведалі дзе. Потым, за гадоў 4, прыйшоў чалавек да нас дый кажа да мамы:
— Я жыў з Вашым мужам. Мы былі ў Карагандзе, у капальнях медзі. Ваш бацька там памёр, у капальні, унізе. І там яго й закапалі.
Кажа, бацька памёр у 36–м ці ў 37–м годзе.
Л. Ю.: Нават невядома, за што яго другі раз арыштавалі?
В. Н.: Няведама. Як першы раз судзілі, то гэта была так званая ў саветаў «выязная тройка». Пракурор, судзьдзя й адвакат. Адвакат, дарэчы, мог бы абараняць, але фактычна ніколі не абараняў, а памагаў судзьдзю. Тады выязная тройка ўхапіла трох чалавек. У кожнай вёсцы было. Вінаваты ці невінаваты — гэта няважна.
А гэта таму, што ў нас калгас тры разы арганізоўваўся й разы тры раскідваўся: арганізуецца й за месяцы два–тры назад раскідваецца... То тады саветы вырашылі ўзяць тэрорам. Быў такі латыш, дырэктар Грозаўскай школы, Мезіс зваўся. Зьбірае зборку, бабы ідуць, а мужчыны хаваюцца, дык ён і мужчын зганяе. А меў ён такі сьмешны акцэнт латыскі. Наганам па стале стукаў і казаў:
— Я вам пакажу, кулацкае атрэп'е, што вы раскідваеце калгас.
І трох чалавек — Харытончыка, майго бацьку й яшчэ аднаго Новіка (па–вясковаму іх звалі Бацяны) — арыштавалі. То мой бацька й Харытончык не вярнуліся, а Бацян вярнуўся й дажыў да сьмерці.
5-7 клясы я вучыўся ў Грозаве, у грозаўскай школе. У таго самага Мезіса, што быў дырэктарам школы. У 5–й клясе мусіў сядзець два гады — не таму, што кепска вучыўся, а таму, што нас раскулачылі. Скончыў у 1936 г. і быў, як казалі, мацак, бо я вельмі добра вучыўся. З нашай клясы амаль усе падаліся ў Слуцак — у той час у Слуцку адчыніўся пэдтэхнікум. Такі чатырохпавярховы будынак, недалёка ад станцыі. Але не прынялі нікога, толькі мяне й дзяўчыну з нашай вёскі, яна была дачка майго хроснага бацькі — Пыка. Валя Пыка.
Пачаў вучыцца. Давалі стыпэндыю — 60 рублёў на месяц, а хто мае ўсе «4» і «5», то таму давалі павышаную стыпэндыю — на 10 рублёў больш. Я ўвесь час, усе 3 гады, на павышанай стыпэндыі быў. Я быў у клясе «Д». На кожным курсе было па 5 клясаў. Курсаў — 4. У кожнай клясе 20-22 асобы, на курсе — прыблізна 100 чалавек.
Прозьвішча дырэктара я ўжо ня помню, — ясна, быў партыец. Завучам быў Лісоўскі, для студэнтаў наздвычайна паршывы чалавек. Усе студэнты жылі ў інтэрнаце, у дамах. Я жыў спачатку на Капыльскай вуліцы, а потым перасяліўся пад рэчку Случ. То гэты Лісоўскі меў прывычку: выйдзе, стане пад дзьвярыма й слухае, што гавораць студэнты. Дык яго адвучылі: нехта зьмененым голасам кажа:
— А Лісоўскі стаіць, як цюцька, пад дзьвярыма.
Ды хоп, дзьверы адчыніў, а ён і стаіць.
Дарэчы мяне, калі яшчэ вучыўся, хацелі са Слуцкага пэдтэхнікуму выкінуць. А сталася так. Далі заданьне апісаць што–небудзь з жыцьця сваёй сям'і, а я, як той дурак... Мая маці паходзіла з багатай сям'і, з Сакалоўскіх. Было ў іх 5 ці 6 братоў, і толькі адна, самая меншая — дзяўчынка, мая мама. Усе браты служылі ў арміі; самы старэйшы брат, Філя, скончыў школу прапаршчыкаў, потым стаў паручнікам, даслужыўся да штабс–капітана, камандаваў батальёнам на Аўстрыйскім фронце, у 1916 г. пайшоў у атаку й не вярнуўся. Цела не знайшлі. Усе казалі: у палон забралі. А я думаю: напэўна, аўстрыякі забілі й закапалі. То я ўзяў і напісаў пра яго. А мне кажуць:
— А–га, дык ты, брат, вунь зь якой сям'і паходзіш! То ў цябе дзядзька быў штабс–капітан.
Я адказваю:
— Слухайце, дайце рады. Дзядзька–капітан загінуў у 1916 г., а я нарадзіўся ў 1920–м. Што я вінаваты?
— Но–но, бачыш, ты з кулацкай сям'і, з афіцэрскай сям'і.
— Ён жа змагаўся за Расею, ён жа змагаўся з аўстрыякамі.
— Трэба паглядзець, ці табе месца ў школе.
А я ўжо на другім курсе вучуся, атрымліваю павышаную стыпэндыю, вучуся добра, настаўнікі мяне хваляць. Што мне рабіць? А быў у нас настаўнік гісторыі Бурлыка. (Адно толькі, як прыходзіць сялянскае дзіця першы раз у школу, дык сядзіць ды ў носе калупаецца. А ён тады: «Вось знайшоў гэтую капальню. Дай і я затхну пальца табе».)
Дык гэты Бурлыка кажа:
— Слухай, — я тады быў малады, чарнявы, мяне троху выцягнула, — слухай, вучысься ты добра, але цябе пагоняць. То табе толькі адна рада — уступай у камсамол.
Каб уступіць, трэба было двох чалавек, хто б паручыўся. І я не магу знайсьці, хто б згадзіўся. Аж у нас быў такі Пракапеня, ён добра вучыўся, быў кіраўніком камсамольскай арганізацыі на курсе. То ён ды яшчэ адзін паручыліся за мяне. Гэтак я на другім курсе ўступіў у камсамол. Таму й скончыў вучобу, бо інакш выкінулі б...
У 1939 г., як стаў Цімашэнка наркомам абароны й пачалася фінская вайна, увялі ваенізацыю: да гэтага часу настаўнікаў ня бралі ў армію, а тады пачалі браць. З нас узялі, можа, якіх 40 ці 50 студэнтаў–выдатнікаў і паслалі ў школы, каб выкладалі, а сканчаць мусілі завочна.
Скончыў я ў 1939 г. завочна курсы й атрымаў пасьведчаньне: на беларускай і расейскай мовах, герб БССР, усё чыста, такая вялікая прыгожая папера. І, знаеце, дурніцу зрабіў: як мяне хацелі арыштаваць і выдаць саветам у 1945 г., то я той дакумэнт і савецкі пашпарт спаліў. Цяпер, як кажуць, укусіў бы сябе за мяккае месца, аж не дастану. Гэта такая была б памяць! Засталася толькі адна памятка ў мяне: на сваю самую першую зарплату ў Капылі купіў кашалёк, вось ён і цяпер у мяне. То яму ўжо 50 год. Усюды ён быў са мною, нават у канцлягеры...
Закончыў я вучыцца, але грошай не было, касьцюма добрага не было за што купіць. То мой брат сярэдні, Юзік, у той час ён ужо працаваў у Асіповічах, у УВСР[4], то ён даў мне касьцюм. Працаваў я спачатку ў Рыме, або ў саўгасе імя Дзяржынскага. Там сталоўка была вельмі танная: капеек 50 — і вы маеце абед. І першае, і другое, і нават кавалак мяса.
Тады ж, у 1939 г., як «асвабадзілі» Заходнюю Беларусь, то мяне й яшчэ колькіх накіравалі туды. Помню, прыехаў у Менск, быў ва Ўралавай, міністра асьветы (а яе муж быў міністрам здароўя БССР). Сабралася нас, можа, чалавек 15-20. Яна нам яшчэ слова сказала, каб мы добра паводзіліся й, так сказаць, «прадстаўлялі» савецкіх настаўнікаў.
Л. Ю.: А зь якой мэтай Вы ехалі, вучыць?
В. Н.: Так. Як настаўнік. Накіравалі мяне спачатку ў Нясьвіскі раён, а потым у Ляхавіцкі, бо спачатку была Нясьвіская вобласьць, а тады памянялі на Баранавіцкую (неяк я прыехаў у Нясьвіж, а кажуць, што ўжо кіраўніцтва перавялі ў Баранавічы, то я назад у Баранавічы прыехаў).
Л. Ю.: І што Вы выкладалі? Беларускую мову?
В. Н.: Не. Я мог бы выкладаць беларускую мову... О! Я тады паступіў завочна ў Пэдагагічны Інстытут імя Максіма Горкага ў Менску, на літфак: беларуская мова й літаратура й расейская мова й літаратура. Але мне не прыйшлося выкладаць беларускую мову, бо не было каму выкладаць гісторыю. То мусіў я выкладаць гісторыю й гісторыю ВКП(б). А беларускую мову выкладалі, помню, Говар і Надзя Сакалоўская; пазьней яны пажаніліся. Скончылі Віленскую Настаўніцкую Сэмінарыю, гэта няпоўная вышэйшая, але фактычна мелі адукацыю большую, чым я.
У той самы час нават пасылалі мяне як прапагандыста на сьвяты даклады чытаць сялянам: якія добрыя калгасы, якое шчасьлівае жыцьцё й г.д. Людзі часам задавалі вельмі казытлівыя пытаньні. Неяк адна жанчына падышла ды кажа:
— Настаўнік, пачакайце, дайце я памацаю, ці праўда, што ў вас храмовыя боты? І касьцюм які на вас?
Многа было розных пытаньняў...
Потым прыехала больш савецкіх работнікаў. Дарэчы, як рабілі саветы? Яны з аднэй мясцовасьці пасылалі ўсіх чыста ў пэўны раён. У нас, у Ляхавіцкім раёне, савецкія работнікі былі ўсе чыста расейцы з Ульянаўску, нават сёстры ў шпіталі — і тыя былі з Ульянаўску.
Быў я, значыцца, настаўнікам, выкладаў гісторыю, і ў тым жа 1939 г. на сьвяты прыехаў дадому. Жыў пры маці, пры старэйшым браце: іх нарэшце прынялі ў калгас, бо Міша (на той час ён ужо вярнуўся) ажаніўся зь нейкаю дзяўчынаю зь бедных. Толькі я вярнуўся з дому, мяне зазвалі ў райана, да Гадоўкіна — яго потым зрабілі 3–м сакратаром райкаму партыі, — а той кажа:
— Тая школа, дзе ты працуеш, цяпер будзе расейская. Говар і Сакалоўская маюць добрую асьвету, фактычна вышэйшую, чымся ў цябе, бо ты яшчэ толькі вучысься завочна. Але яны ня нашыя, не савецкія. Мы арганізоўваем тут, у Ляхавічах, беларускую школу. А тая расейская стане.
Дзеці тых, што папрыяжджалі з Ульянаўску, у расейскую пайшлі. І шмат пайшло таксама зь беларусаў, казалі:
— Мова цяпер будзе расейская, чаго беларускай мовы вучыцца? Яна толькі тут, у Беларусі, а дзе ў Расею паехаць, трэба расейская мова.
То зарганізавалі беларускую школу й паставілі мяне дырэктарам НСШ (няпоўная сярэдняя школа), — значыць, 7 клясаў.
Так, адчынілі беларускую школу, бо па сельсаветах, па вёсках — усюды беларускія школы; таму трэба, каб у раённым цэнтры, у Ляхавічах, таксама беларуская была. І выкладалася на беларускай мове; якая ўжо яна, тая мова, была — савецкая, з савецкім жаргонам, але ж была беларуская. То ў раёне была адна расейская школа, усе астатнія — беларускія.
Мая НСШ №1 мясьцілася ў тым будынку, дзе раней была польская. У мяне было 1, 2, 3, 4 клясы, дзьве 5–я, дзьве 6–я, 7–й не было, бо тых, што паканчалі польскую паўшэхную [пачатковую] школу, тых садзілі ў 6–ю клясу, а ня ў 7–ю. І стаў я, значыцца, дырэктараваць.
Падырэктараваў толькі адзін, 1940-41–ы, навучальны год. Летам стаў я рыхтавацца як дырэктар да наступнага навучальнага году: мусіў дроў навазіць, бо палілі ў звычайных печках; зрабіць рамонт; пафарбаваць некаторыя клясы. То настаўнікі разьехаліся, а я застаўся. І ў гэты час пачалася вайна.
Л. Ю.: А колькі ў вас настаўнікаў было?
В. Н.: У мяне было 11 настаўнікаў: чацьвёра — 1, 2, 3, 4 клясы, для 5-6 клясаў — яшчэ шасьцёра, а я — сёмы. Сакалоўская таксама выкладала, яна была ў расейскай школе, а ў маёй школе выкладала толькі адзін прадмет, бо ў 5-6–х клясах пэўны настаўнік выкладаў адзін прадмет — ці гісторыю, ці мову, ці біялёгію й г.д.; нават на фізкультуру й сьпевы, чарчэньне, рысаваньне — і то мусілі быць асобныя настаўнікі...
Пачалася вайна. Я якраз быў у вёсцы Канюхі. Там дзяўчына была, такая Надзя Каляда, я да яе ледзь ня сватаўся. Езьдзіў я да яе; з адным настаўнікам зайшлі, нават выпівалі гарэлку, а потым чуем радыё, крычаць:
— Вайна! Немцы на нас напалі.
Я кажу:
— Ну й дадуць жа нам немцы.
А якраз перад гэтым да нас, у Ляхавічы, прыслалі батальён мэханізаванай артылерыі. І да мяне на кватэру далі старшага лейтэнанта — Вавілава. Мы зь яшчэ адным настаўнікам жылі ў такіх Цярэшкаў — яны за Польшчай мелі пякарню, выпякалі розныя булачкі.
І толькі я прыехаў, мяне адразу ж — у армію. Дагэтуль мяне ня бралі, бо я слабыя вочы меў; усіх маіх калегаў, зь якімі я вучыўся ў Слуцку, у пэдтэхнікуме, пабралі ў армію, і амаль усе чыста загінулі на Фінскім фронце. Я толькі адну дзяўчыну й аднаго хлапца сустрэў, зь якіх 100 чалавек, што я ведаў. Дзяўчат не, але хлопцаў усіх выбілі на Фінскім фронце...
Значыцца, узялі мяне ў армію. Як я прыйшоў, не пасьпеў надзець чаравікі (былі такія лёгкія белыя тапачкі), а мне кажуць: «Цябе ў армію» — і туды. Загналі мяне недзе ў нейкі лясок паміж Ляхавічамі й Баранавічамі й кажуць так:
— Чакай 709–ы стралковы батальён. Ты будзеш памочнікам камісара батальёна.
Ну, думаю, добра ўжо: значыць, вінтоўку насіць ня буду. Ну й там чакаем, чакаем, а таго 709–га стралковага батальёна няма. Нідзе нікога няма. А людзям сказалі, каб зводзілі коней туды. Людзі пазводзілі коней — пад 300 коней. І чакалі, што прыйдуць вайсковыя часьці й забяруць гэтыя коні. Аж нідзе нікога няма — аж да серады. А там са мною быў адзін чалавек, ён працаваў у ЗАГСе, у гаспадарчым аддзеле, таксама з Заходняй Беларусі паходзіў, здаецца, з Капыльскага раёну. Ён узяў каня, паехаў паглядзець і тады ляціць назад:
— Валянцін Іванавіч, цякайма, усе чыста Ляхавічы ўжо выехалі: і райана, і кіраўніцтва, і НКВД — усе ўцяклі, ні міліцыі, нідзе нікога. Уцякайма.
Толькі я хацеў сесьці на каня, конь падскочыў, азадкам падкінуў, я й паляцеў з каня. Разгубіўся. А прыходзіць чалавек, прозьвішча Юрлевіч (такое ў Ляхавічах было прозьвішча; ён дачку меў, Ліда звалася, я на яе трохі заглядваўся, — досыць прыгожая дзяўчынка была, з 1926 ці 1927 году). Дык той Юрлевіч кажа:
— Настаўнік, адну хвіліну пачакай. Зь цябе, я бачу, ніякага гаспадарніка ня будзе. Во, глянь, у мяне кабыла вялікая такая. Пачакай, я табе запрагу.
І ён запрог мне каня й кажа:
— Бяры гэтага каня, садзіся й едзь.
Я так і зрабіў, сеў на таго каня, і воз — такі доўгі–доўгі. Прыехаў я ў Ляхавічы, забраў свае рэчы. А там былі дзьве дарогі, па якіх можна было ехаць: адна гравейка, другая — на вёску. Я ў суседаў, у Цярэшкаў, папытаў, як выехаць на гравейку, і падаўся.
А той Юрлевіч, што меў каня, разам з суседам ляцелі забраць у мяне каня назад. Гаспадыня падказала, як на гравейку выехаць, яны туды й кінуліся. А я паехаў вёскай, праз Замосьце (адтуль была Марыя Каладзейская, Рымшы, Макарэнкі — яны жылі ў лягеры ў Гэрэнбэргу ў Нямеччыне, дзе я быў камэндантам; цяпер яны ўжо памёрлі) на Жарабковічы, дзе Надзя Каляда жыла, а тады на Клецак і на Капыль. Прыехаў у Капыль, аж да мяне падскаквае нейкі начальнічак:
— Давай коня. У нас здесь семья сидит, надо отвезти в Слуцк...
У Слуцку ж чыгунка ёсьць (а ў Капылі няма), значыць, каб пасадзіць у вагон. Ну, а я па каню, па каню — і ўцёк ад яго. Пазьней бы страляў, але тады толькі пачатак вайны быў. І я з гэтым конікам у пятніцу ў абед прыехаў дадому. А ў суботу — немцы ўжо ў Грозаў прыйшлі! На другі дзень яны забралі ў мяне каня ды далі мне паперку — 200 марак.
І так я астаўся дома. Стаў наш раён Грэскі. Тады, ужо пры нямецкай уладзе, пачалі адкрываць школы. Непадалёк, у суседняй вёсцы, была Дубейкаўская пачатковая школа: 1-4 клясы. А мне трэба выкладаць у 5-7–х клясах, то далі месца ў вёсцы Замосьце: трэба было ісьці на Зарэцкае ці Бокшыцы. У Бокшыцах жыў Лешчанка — пісьменьнік Міхась Кавыль. У мяне вучылася ягоная сястрычка. Падаўся я цераз Бокшыцы ў Замосьце, за 1-1,5 км. Замосьце — вялікая вёска, доўгая, рэчкаю падзеленая фактычна на дзьве.
За Замосьцем пачынаўся аграмадны лес, што пераходзіў у пушчу... Саветы, адступаючы, пакідалі людзей. І пакінулі там савецкую жанчыну, яна мела зброю — наган. Далі ёй некалькі пятнаццатак — залатых царскіх манэтаў, яна мне паказвала.
Л. Ю.: Навошта яе пакінулі?
В. Н.: Для партызаншчыны. І вось яна да мяне... Я — настаўнік, быў дырэктарам пры саветах, камсамольцам і г.д.
У школе я выкладаў беларускую мову й літаратуру. То мне кажуць:
— Няма каму выкладаць нямецкую мову.
А я ня ведаю нямецкай, але мусіў — і выкладаў.
Л. Ю.: Ня ведаючы?
В. Н.: Ня ведаючы. Гэта як у показцы: настаўнік жаліцца: «Ну, што за дурні ў мяне вучні: раз растлумачыў — не разумеюць, другі раз — не разумеюць, трэці раз растлумачыў — сам зразумеў, а яны ўсё не разумеюць».
Дык тая дзяўчына, што паказвала золата, і кажа:
— Я засталася для сувязі з партызанамі, будуць арганізоўвацца партызанскія атрады ў тылу немцаў. Хадзем у лясы.
— Не, — кажу, — не пайду. Слухай, які зь мяне ваяка? Я акуляры нашу: як скіну, дык трэба мацаць. Што ты будзеш мяне, за руку вадзіць? Страляць? Дык я хутчэй пападу ў сваіх, чым у немцаў.
Тады яна мяне аставіла.
А Замосьце — вёска каталіцкая, усе католікі; я першы раз гэта такія імёны бачыў — Цэцыля, Забэля, Даміцэля... Так–так, помню, Цэцыля — вельмі харошая дзяўчына...
Прабыў я ў Замосьці год і вярнуўся назад. А хадзіў я ў Замосьце цераз Грэск і добра пазнаёміўся са школьным інспэктарам раёну...
Л. Ю.: Хто ў вас быў? Прозьвішча ня памятаеце?
В. Н.: Ня памятаю. Ён уцёк пазьней у партызаны... Ён мяне ў Замосьце й накіраваў, а потым меў да мяне заляцаньні — думаў, што й я ў партызаны пайду. То ён зьвязаўся з партызанамі й быў іхным сувязным. Даведалася пра тое паліцыя, і яго, жонку й дачку (7-8 гадоў) павезьлі расстрэльваць, але, як стралялі, то жонку застрэлілі й дзіця, а яго толькі ранілі, і ён уцёк з–пад кулі.
Л. Ю.: А хто яго расстрэльваў?
В. Н.: Паліцыя.
Л. Ю.: Гэта беларусы былі ці?..
В. Н.: Расстрэльваў адзін расеец. Яго потым судзілі й расстралялі... У газэце «За вяртаньне на Радзіму» (цяпер «Голас Радзімы») напісалі цэлыя дзьве старонкі. Суд у Грэску. Яго прозьвішча пачыналася на Ф., здаецца, Фролаў. Ён усё больш расстрэльваў. З расейскіх ваеннапалонных, астаўся тут і пайшоў у паліцыю... А другім — чалавек 5 ці 6 былых паліцэйскіх — на судзе далі па 20-25 год. Гэта пазьней ужо было, у 1965 ці 1966 г...
То вярнуўся я дадому, мне тады далі вучыць у Канюхах — гэта вёска, 3 км ад нашай, стаіць на гравейцы Слуцак–Грозаў–Капыль. У гэты час пачалася партызаншчына.
А ў Канюхах, на ўскрайку, былі казармы, там 20–ы Сальскі кавалерыйскі полк стаяў, а пазьней, у 1939 г., як «асвабадзілі» Заходнюю Беларусь, дык Сальскі полк перакінулі бліжэй да мяжы, а сюды прыйшла брыгада нацменаў, узбэкаў ці таджыкаў. Яны заўсёды былі страшэнна галодныя, а грошы мелі, то вясковыя бабы туды хадзілі й прадавалі бліны па рублю, і мая маці хадзіла. Плацілі тым нацменам 2-3 рублі на месяц — на махорку ня хопіць. Дык што яны рабілі?! Як, скажам, адзін чалавек сьпіць, то другі адзене дзьве рубахі на сябе — а рубахі былі добрыя, суконныя — і пойдзе, прадасьць адну рубаху за паўлітра, а салдат, які спаў, прачнецца й стане ў строй. «Дзе рубаха?» — «Ня знаю, укралі». Ну, то мусяць выдаць яму другую. Гэтак ад нацменаў усе чыста кругом вёскі адзеліся ды абуліся ў вайсковае. Людзі перафарбоўвалі, бо як хто пабачыць, што вайсковае, то забяруць назад. І я меў адну рубашку вайсковую...
Калі пачалася вайна, то стаяла там узбэцкая брыгада. Яны мелі цёплую вопратку: штаны й фуфайкі — усё падбітае. Бабы ўсё разбамбілі, разабралі, бо там было некалькі тысяч. Мая маці й нявестка, Мішава жонка, Волька, прынесьлі гэтага дабра 10 ці 12 штук.
А яшчэ там быў сьпіртавы завод, то бабы пайшлі, сьпірту набралі, мая маці зь нявесткай па два вядры сьпірту прынесьлі, чыстага, 96?, зь яго аж дымок ішоў...
Пачалася партызаншчына: партызаны ўсе школы разгрэблі, у Канюхах таксама, і мяне шукаюць, кажуць: «Ён савецкі чалавек, а ў школе вучыць». Прыйдуць па мяне ў Канюхі, а людзі кажуць: ён у Дубейках, прыйдуць у Дубейкі: ён у Канюхах. А я хаваўся.
У нашай хаце быў палок каля печкі, пад ім дзьве дошкі падымаліся, а там была яма выкапаная. Там яшчэ бацька хаваўся, калі ў 1920 г. яго хацелі забраць у Чырвоную Армію. То я яму тую выкапаў больш, налажыў туды саломы. Як партызаны прыходзяць, я ў ямку — гоп! — і схаваюся, мяне закрыюць, і няма мяне. То я хаваўся–хаваўся, але бачу, што не ўхаваюся.
А ў гэты час, у 1943 г., той інспэктар, што потым уцёк у партызаны, кажа:
— Валянцін Іванавіч, тут арганізоўваецца СБМ — Саюз Беларускай Моладзі. Хочаш? То едзь у Слуцак...
Л. Ю.: Але Вы кажаце, ён супрацоўнічаў з партызанамі.
В. Н.: З партызанамі... Пытаю яго:
— Хто табе сказаў?
— Палікарп Манькоў.
— Дзе ён?
— У Слуцку, у гэбітскамісарыяце.
Палікарп Манькоў трошкі ведаў нямецкую мову. Ён з 1910 г. працаваў таксама ў арміі, у палітаддзеле. Але тут, ня ведаю, якім чынам, ён трапіў у школьныя інспэктары ў Слуцку. Я паехаў да яго, пытаю:
— Дзе мне спыніцца?
— Нідзе няма. Хадзем да мяне.
Пераначаваў у яго, разам зь ім спалі. Пагаварылі, ён і кажа:
— Бяры, арганізоўвай СБМ.
Дарэчы, ён меў заступніка, нейкага маладога хлапчышку. Той пазьней выправіў дакумэнты ўсе чыста ды ўцёк у партызаны.
Л. Ю.: І чым займаўся Манькоў?
В. Н.: Ён быў школьным інспэктарам на Слуцкую акругу, да яе належалі 6 раёнаў: Старобінскі, Навазыбкаўскі[5], Слуцкі, Грэскі, Капыльскі й яшчэ адзін. Гэбітскамісар быў немец.
Пазьней, у 1946 г., Манькоў быў у Ватэнштэце, у беларускім лягеры. Я помню, прыехаў туды й сустрэў і Манькова, і аднаго настаўніка з маёй школы, Андрэя Попку, — ён у мяне вучыў 3–я клясы й выкладаў сьпевы ў 5–х і 6–х... Манькоў кажа:
— Мы назад вернемся.
То я з Маньковым тады ледзь не пасварыўся:
— Што? Вернемся назад зноў вёскі паліць?
У Грэскім раёне спалілі 18 вёсак, у тым ліку 11 зь людзьмі.
Л. Ю.: Хто паліў?
В. Н.: Немцы. З паліцыяй. 11 зь людзьмі, то калі ў другія прыяжджалі, то людзі ўцякалі. Разумееце? Спалілі 18 вёсак!
Л. Ю.: Чаму палілі?
В. Н.: Партызаншчына.
Л. Ю.: Партызаны былі вакол вёсак і таму...
В. Н.: Вакол вёсак... Партызаны прыйдуць ноччу са зброяй. Што ім трэба? Палатно (халаты белыя на зіму шыць), вопратка, ежа: хлеб, кура, сала, ну й табака... Як знойдуць — усё чыста забяруць. Я, помню, схаваўся ў братавай жонкі, а да яе прыйшлі партызаны, і адзін кажа да сваёй подруги:
— Нюрка, вот здесь хорошая блузка. Посмотри, может, тебе пригодится.
Вось як, бралі ўсё, што хацелі. А немцы днём прыедуць:
— Ага, вы партызанам памагалі.
А дзе ж той дзядзька ці цётка ня дасьць, калі партызаны са зброяй?! Што ж яны вінаватыя! Гоп, немцы вёску й спаляць. Ну, і папалілі так вёсак многа, асабліва тых, што былі каля лесу. Папалілі, людзей пабілі. Але калі прыйдуць у другую вёску, дык людзі ўцякаюць, хаваюцца...
Зарганізаваў я ў Грэску зьвяз СБМ: 3 дружыны — 110 чалавек. Я быў старшы зьвязовы, меў пад сабою аднаго памочніка й траіх дружыновых. Адзін зь іх меў прозьвішча Астроўскі.
Наперад заскочу... Я двойчы быў на СБМаўскіх курсах, у 1943 і 1944 гг., перад адступленьнем. У 1944 г. гэта былі курсы раённых кіраўнікоў СБМ. Дарэчы, я сустрэў там айца Надсана, тады ён быў кіраўніком СБМ. Ужо праз гады, на эміграцыі, я неяк падышоў да яго:
— Ойча, мы ж разам былі.
То ён ужо абняў мяне й пацалаваў.
Л. Ю.: А Надсан быў на якую акругу?
В. Н.: Ня ведаю, дзесьці ў Заходняй Беларусі. Ён добра па–нямецку гаварыў, прост' надзвычайна, і быў перакладчыкам на тых курсах. Дзе ён вучыўся нямецкай мове, ня маю паняцьця. Пасьля курсаў 1943 г. я й зарганізаваў зьвяз СБМ. Як мы пачалі адступаць, Грэск пакінулі 30 чэрвеня, добра помню, бо яшчэ 22 чэрвеня 1944 г. споўнілася 3 гады, як немцы асвабадзілі нас, то я тады яшчэ зарганізаваў зьезд СБМ і гаварыў прамову.
Л. Ю.: А пра што Вы казалі ў сваёй прамове?
В. Н.: Казаў, што немцы нас асвабадзілі й выгналі бальшавікоў, адным словам, супраць Расеі й партызанаў.
Л. Ю.: А якая была Ваша пасада ў СБМ?
В. Н.: Старшы зьвязовы, па–нямецку Obergefoltschafsfuehrer. Старэйшыя ад зьвязовага былі праваднік, старшы праваднік і штандаровы. Манькоў быў старшы праваднік, ён меў два кубікі. Я меў тры такія знакі, як рымская пяцёрка (V).
Л. Ю.: А калі можна падрабязьней, што СБМ рабіў, чым канкрэтна займаўся?
В. Н.: СБМ праводзіў курсы беларускасьці. Прыкладам, і я чытаў лекцыі пару разоў на год. Раздавалі тое, што друкавалася ў Менску. Зь Менску прыходзілі беларускія газэты.
Л. Ю.: Нехта прыяжджаў да вас зь Менску?
В. Н.: Не, ніхто. І ў Грэску нікога не было. Я сам у Менск езьдзіў: мяне пазваў Ганько й парэкамэндаваў гэбітскамісару, каб я купіў на Слуцкую акругу 1000 уніформаў СБМ. На гэта мне трэба было, здаецца, 100 тысяч нямецкіх марак. То спачатку хацелі мне даць грашыма, але потым гэбітскамісар спужаўся, што я мо з грашыма пайду ў партызаны, то мне далі толькі вэксаль. Я купіў уніформы й прывёз...
А 30 чэрвеня 1944 г. пачалося адступленьне.
Л. Ю.: Раскажыце пра курсы, на якіх Вы былі.
В. Н.: У 1943 г. у Альбэртыне я быў на СБМаўскіх курсах першы раз. Дык пазьней усе чыста пайшлі ў партызаны — усім штабам.
Л. Ю.: СБМаўцы?!
В. Н.: СБМаўцы. Дарэчы, усіх іх расстралялі.
Л. Ю.: Хто расстраляў?
В. Н.: Партызаны.
Л. Ю.: Не паверылі ім?
В. Н.: Не паверылі. А другі раз, у 1944 г., на курсах былі толькі раённыя кіраўнікі, іхныя заступнікі й акруговыя — чалавек, можа, 30. Там я й сустрэў айца Надсана.
Л. Ю.: Хто там чытаў Вам лекцыі, пра што?
В. Н.: Лекцыі чытаў ужо другі штаб, тыя, што пайшлі ў адступленьне. І, здаецца, ці Гарэлік, ці хто там, у Чэхіі, застаўся з чэхамі, да якойсьці чэшкі прыстаў[6]. Я потым чытаў, чэхі яго выдалі, прывезьлі ў Менск і ў Менску расстралялі. Пісалі пра Ларысу Геніюш, і там успамінаўся ён. І Стэльмах лекцыі чытаў. Вучылі хадзіць, маршыраваць, песьні сьпяваць. Там жа я сустрэўся з Ганькамі, Міхасём і Міколам. Мікола Ганько ў той час быў смаркач, сядзеў і дрынькаў на мандаліне. А зь Міхасём я пасварыўся.
Л. Ю.: Чаму? Міхась Ганько самы галоўны быў?
В. Н.: Самы галоўны — штандаровы — кіраўнік СБМ. А што было... Мы ішлі ў тэатар Янкі Купалы, дзе Арсеньнева давала спэктакль. Пры ўваходзе нас абмацвалі, каб ніхто нічога не пранёс. А на тых курсах быў нейкі малады хлапчышка, дык ён узяў з сабой у кішэню баявы патрон. І адшукалі ў таго хлопца патрон, немцы за яго ўзяліся — і ў паліцыю. Тады гэтыя студэнты прыходзяць да мяне (я старэйшы быў там, у акулярах, дырэктар школы!) і кажуць:
— Слухай, пайдзі да Міхася Ганька й раскажы, гэты ж хлопец ні ў чым не вінаваты. Дзіцё дурное! На што яму той патрон? Хай выпусьцяць яго, хай заступіцца.
Я, разумееце, доўга ня думаў, пастукаў, заходжу да Міхася й кажу: так і так...
А ён:
— Як цябе зваць? Хто ты?
— Я са Случчыны.
А ён з Палікарпам Маньковым быў на нажах, адзін другога не любілі. А Манькоў быў галоўны на Слуцкую акругу.
— А–а, Палікарп Манькоў!..
І як напаў на мяне!..
Я кажу:
— Калі ласка, не крычыце. Я вам не хлапчук, я дарослы чалавек. Я настаўнік. Не падымайце голас.
І–і, Ганько пачаў крычаць, пачаў стукаць:
— Я й цябе арыштую.
А я не маўчаў, адбрэхаўся, але ён мне:
— Выйдзіце.
— Добра, я пайду. Чаго крычаць?
Так і ня ведаю, выпусьцілі таго хлапчышку, ці не.
Вярнуўся я з курсаў раённых кіраўнікоў і неўзабаве загад прыйшоў: 22 чэрвеня вывесьці ўсіх СБМаўцаў і зрабіць прамову. 22 чэрвеня — 3 гады асвабажджэньня. А тут ужо бальшавікі ў Бабруйску. І я вывеў тых сваіх СБМаўцаў і прамову сказаў. І бел–чырвона–белыя сьцягі ўзьнялі. Дык партызаны казалі:
— Если словим этую четырехглазую сволочь, то мы ему на груди вырежем «Погоню», на спине сдерем кожу, будет бело–красно–белый флаг, а на лбу вырежем фашистскую свастику...
Я гэта добра помню.
Л. Ю.: А як Вы даведаліся, што яны так гаварылі?
В. Н.: Мне перадалі. Але пачакайце... Прыйшло з гэбітскамісарыяту, што я павінен адабраць 5 ці 6 чалавек, тады тых, што раней забралі ў Нямеччыну, пусьцяць на вакацыі. І зрабіць гэта павінен СБМ. Да мяне ўсе ідуць, і з паліцыі ідуць. А я кажу:
— Браткі, калі б я мог, я б усіх вас... Але я не магу. Толькі 5 ці 6 чалавек.
У гэты час, у 1944 г., перад адступленьнем, прыходзіць дзяўчына, мая вучаніца з Замосьця (а там былі тры браты, два настаўнікі, яны са мною ведаліся, усе ў партызаны пайшлі):
— Валянцін Іванавіч, той і той казаў: прышліце табакі партызанам.
— Ты каму–небудзь расказала?
— Не.
— Мая ж ты дзяўчынка! Калі цябе схопіць паліцыя — расстраляюць. Што ты робіш?!
Яна спужалася. Я далей кажу:
— Пачакай, я цябе выведу з Грэску. Ідзі й не аглядвайся, бо як зловяць... Ты з партызанскай вёскі. Ты знаеш, што гэта значыць?
— Я ня думала, што вы мяне выдасьце.
—Не, я цябе ня выдам, але не рабі гэтага.
Я яе вывеў, і яна пайшла. А адзін зь ейных братоў, старэйшы, што настаўнікам быў, са мною быў вельмі добра, то ён блізка падышоў да Грэску. Ня ведаю, якой трасцы яму трэба было. Пачалася перастрэлка, яго ранілі, ён ня мог бегчы й астаўся. То грэскія паліцэйскія наклалі на ім, на жывым, раненым, агню. Бачыце, якая дзікасьць!
Л. Ю.: Спалілі яго?
В. Н.: Спалілі. Жывога.
Л. Ю.: Гэта беларускія паліцэйскія?
В. Н.: Беларускія паліцэйскія ў Грэску. Было якіх 200-250 чалавек. І немец, ясна, быў. Ад гэбітскамісарыяту. Я яго добра знаў, я зь ім добра жыў, ён коні мне даваў і збрую.
Л. Ю.: А партызаны Вам пагражалі за бел–чырвона–белы?
В. Н.: І за бел–чырвона–белы, і за тое, што арганізаваў мітынг. Што было... Адзін раз я паехаў, а ў мяне быў сьпіс тых, хто належаў да СБМ. І гэты сьпіс прапаў. Я ведаю, хто ўкраў.
Л. Ю.: Нехта з партызанаў?
В. Н.: Не. У маёй вёсцы быў сын майго хроснага бацькі — Міхась Пыка. Ён скончыў двухгадовы інстытут і таксама выкладаў гісторыю ў Заходняй Беларусі, і таксама быў камсамолец. Але ён быў заядлы саветчык. І яго партызаны накіравалі ў Грэск, працаваць. Ня ведаю, якім чынам, але дастаў ён, ужо пры немцах, пасаду начальніка пашпартнага аддзелу. А я думаю сабе: «Што такое? Міша быў такі прасавецкі, а вунь куды прыйшоў?» А потым здагадаўся: «А–а, дык гэта ж ты ад партызанаў». Што мне рабіць цяпер? Пайсьці сказаць? А ён ажаніўся, узяў Маню Галузу, у іх дачка маленькая была; ягоны бацька ўжо памёр.
Дарэчы, я раскажу пра ягонага бацьку. Як паміраў, дык пазваў маю маці й кажа:
— Я паміраю, Матрэна, прабач мне: я быў сэксотам. (Значыцца, секретный сотрудник НКВД.) Я, Максім і Рыпіня. (Была такая Рыпіня, жонка былога старшыні калгасу, і Максім, брахун, брыгадзірам быў.) Мы ўсе ўтраіх былі сэксотамі. Мне плацілі 50 рублёў за данос. Але я на цябе нічога ніколі не казаў. Прабач, я паміраю. Я — грэшны, але на цябе ніколі не казаў: не хацеў мець кроў на сваіх руках...
Дык вось, думаю, гэта ты, Міша, сувязны партызанскі. Што мне рабіць? Сказаць каму — яго расстраляюць, і жонку расстраляюць, і дзіця, і сястру, што са мною вучылася ў Слуцку. Чатырох чалавек пойдзе. І я не сказаў. Не даносіў, сядзеў, маўчаў, быццам бы нічога няма. Можа, гэта ён выкраў сьпіс?
Л. Ю.: А потым па гэтым сьпісе...
В. Н.: Па гэтым сьпісе арыштоўвалі... Пазьней, калі мы ўжо адступалі, нас па дарозе каля Цімкавіч нагнаў чалавек, кажа:
— Я хачу пабачыць таго чатырохвокага, камісара беларускага.
(Так мяне звалі: беларускі камісар.)
— Што такое?
— Братка, ты ня ведаеш, што сталася... Немцы, адступаючы, запалілі той дом пасярэдзіне Грэску, дзе жылі паліцаі, і яшчэ пару дамоў, вялікія двух–трохпавярховыя. Як уварваліся партызаны, то Бушкова (быў у мяне такі хлопец, расеец) узялі — ён ва ўніформе быў — і жывога кінулі ў вагонь. А Астроўскага, твайго памочніка, павесілі. Шукалі цябе.
А я меў наган і заўсёды дзьве апошнія кулі. У выпадку чаго — стрэліць у рот, каб жывым ня здацца. Бо знаў, што будзе...
Быў такі старшыня Грозаўскага сельсавету, там ужо партызаны былі. Толькі ў Грэску паліцыя была й тое, калі ад'яжджалі, трэба было, каб 40-50 чалавек з кулямётамі ішлі: носа нельга было высунуць. Ня ведаю як, але яго злавілі. Ён нічога Богу душою не вінаваты быў, але меў гэты тытул: старшыня сельсавету. То яму штыхом прабілі грудзі й прыбілі да дрэва. Штых прайшоў праз грудзі, але не праз сэрца, і ён два дні мучыўся й кончыўся... Дык я ведаю, што гэта такое...
Л. Ю.: Мне хацелася б вярнуцца трохі назад. Што Вы можаце расказаць пра Пэдагагічны Інстытут?
В. Н.: Я мала ведаю: я ж вучыўся завочна.
Л. Ю.: Выкладчыкаў ня памятаеце?
В. Н.: Помню аднаго Казака. Бо ён служыў спачатку ў Слуцку, а потым выкладаў у Менску.
Л. Ю.: Гэта не сваяк Крушыны быў?
В. Н.: Не, не сваяк. Я ведаю тых Казакоў — гэта случчакі (Манькоў жа выдаў «Песьняроў Случчыны» за нямецкія часы). Там быў Клішэвіч, я зь ім жыў вельмі блізка, добра яго ведаў, і ў Нямеччыне сустракаўся.
Л. Ю.: Ну, добра. Вы адступалі зь Беларусі...
В. Н.: Адступалі зь Беларусі 30 чэрвеня. Адступала й паліцыя, але ня ўсе, частка засталася. Помню, тры браты паліцэйскія ўзялі кулямёт, паставілі сабе ў хаце, кажуць:
— Мы не адступаем, нікуды не ідзем: мы перадавалі партызанам патроны, мы з партызанамі зьвязаныя...
Ну, пайшлі мы ў адступленьне, на Цімкавічы ішлі, каб, барані Божа, не ісьці празь лес, бо партызаны нападуць. Расьцягнуліся, можа, на пару кілямэтраў. Скажам, у нас было дзьве падводы.
Л. Ю.: У вас — гэта ў сям'і?
В. Н.: У сям'і. На аднэй ехаў мой брат старэйшы, жонка ягоная й дзьве дачкі, старэйшая Лена й меншая Дуся. На другой ехаў я й мама. Адну падводу ўзялі ў паліцыі. Мішу далі. А другую падводу... Я пайшоў і спакойна сказаў дзядзьку:
— Я хачу падводу. Саветы забяруць усё роўна. Я прыціснуты; як я астануся тут, мне будзе сьмерць. Давайце каня. А не, то я магу згубіць нэрвы.
Выняў наган і