Ханс Крысьціян Андэрсэн

КАЗКІ

---

КРЭСІВА

Ішоў салдат па дарозе: раз-два! раз-два! Ранец за спіной, шабля пры боку. Ён ішоў дадому з вайны. І нечакана сустрэлася з ім ведзьма. Ведзьма была старая і брыдкая. Ніжняя губа яе адвісла да самых грудзей.

— Прывітанне, службака! — сказала ведзьма. — У цябе такая славутая шабля і вялікі ранец! Ты — бравы салдат! Толькі як ні круці, а кішэні твае пустыя. Калі хочаш, дык грошай у цябе будзе навалам.

— Дзякуй табе, старэча. Грошы толькі дурням не трэба, — сказаў салдат і адтапырыў свае кішэні.

— Гэ, не, — сказала ведзьма, — пачакай крыху! Ты бачыш вунь тое вялікае дрэва — яно ўнутры пустое. Ты ўзлезь на яго, там убачыш дупло. Залезь у яго і апускайся ў самы ніз. А я абкручу цябе вяроўкай вакол пояса і выцягну назад, як толькі ты ўсклікнеш.

— А навошта мне лезці ў тое дупло? — спытаў салдат.

— Грошы там, — сказала ведзьма. — Дрэва гэта незвычайнае. Калі апусцішся на самы ніз, дык убачыш вялізны падземны ход. Там зусім светла — і ўдзень і ўночы зіхацяць сотні лямпачак. Пойдзеш па тым падзямеллі напрасткі. А дойдзеш да канца, там адразу ўбачыш перад сабою трое дзвярэй. У кожных дзвярах ключ тырчыць. Крутні яго, і дзверы адчыняцца. У першым пакоі стаіць вялікі куфар. На куфры сядзіць сабака. Вочы ў гэтага сабакі, нібы два сподачкі. Толькі ты не палохайся. Я дам табе свой блакітны фартух у клетачку. Ты рассцялі яго на падлозе і смела хапай сабаку. Як толькі схопіш — адразу садзі на мой фартух, а потым адчыняй куфар і бяры сабе грошай колькі захочаш. Але ў гэтым куфры толькі медныя грошы. А калі ты срэбра захочаш — заходзь у суседні пакой. І там стаіць куфар. І на тым куфры сядзіць сабака. Вочы ў яго, нібы колы ў вадзянога млына. Толькі ты не губляйся — хапай яго і садзі на фартух, а потым набірай сабе срэбра. Ну, а калі табе там золата захочацца, то заходзь у трэці пакой. Пасярод трэцяга пакоя стаіць куфар, які з коптурам напоўнены золатам. Куфар гэты вартуе самы вялікі сабака. Зможаш ты пасадзіць яго на мой фартух — тваё шчасце, не закране цябе сабака. Бяры тады золата, колькі твая душа захоча!

— Цудоўна, — сказаў салдат. — Але ж якую плату возьмеш ты з мяне за гэта, старая ведзьма? Пэўна ж, табе нешта ад мяне патрэбна.

— Ніводнае капеечкі тваёй не вазьму! — сказала ведзьма. — Толькі прынясі ты мне старое крэсіва, якое забылася там мая бабуля, калі лазіла туды апошні раз.

— Добра, абкручвай мяне вяроўкай! — сказаў салдат.

— Зроблена! — сказала ведзьма. — А вось табе мой фартух у клетачку.

І салдат палез на дрэва. Знайшоў ён дупло і апусціўся па ім у самы ніз. Як сказала ведзьма, так усё і атрымалася: глядзіць салдат — перад ім падземны ход. І відно там, як удзень, — безліч лямпачак зіхаціць усюды.

Пайшоў салдат па тым падзямеллі. Ішоў, ішоў і дайшоў да самага канца. Далей ісці няма куды. Бачыць салдат — перад ім трое дзвярэй. А ў дзвярах ключы тырчаць.

Адчыніў салдат першыя дзверы і зайшоў у пакой. Пасярод пакоя куфар стаіць, на куфры сядзіць сабака. Вочы ў яго, нібы два сподачкі.

Глядзіць на салдата сабака і круціць вачамі ў розныя бакі.

— Вось дык страшыдла! — сказаў салдат, схапіў сабаку і ў адзін міг пасадзіў яго на ведзьмін фартух.

Тут сабака прыціх, а салдат адчыніў куфар і пачаў адтуль грошы выцягваць. Набраў сабе поўныя кішэні медзякоў, зачыніў куфар і зноў пасадзіў на яго сабаку, а сам пайшоў у суседні пакой.

Праўду сказала ведзьма — і ў гэтым пакоі на куфры сядзеў сабака. Вочы ў яго былі, быццам колы ў вадзянога млына.

— Ну, чаго ты на мяне вытрашчыўся? Хочаш, каб твае вочы павылазілі? — сказаў салдат, схапіў сабаку і пасадзіў на ведзьмін фартух, а сам хутчэй да куфра.

А ў куфры срэбра бітком набіта. Выкінуў салдат з кішэняў медзякі, напоўніў кішэні і ранец срэбрам. Потым пайшоў салдат у трэці пакой. Увайшоў і знямеў ад здзіўлення. Дзівосы! Пасярод пакоя стаяў залаты куфар, а на куфры сядзела сапраўднае страхалюддзе. Вочы, што ні кажы, як дзве вежы. Круціліся яны, быццам колы самай хуткай карэты.

— Прывітанне! — сказаў салдат і казырнуў, быццам ён стаяў перад генералам.

Доўга валаводзіцца ён, вядома, не мог. Схапіў сабаку ў ахапак, пасадзіў яго на ведзьмін фартух, а сам адчыніў куфар. Божухна, колькі ў ім было золата! За гэта золата можна было купіць цалкам вялікі горад, усе цацкі, усіх алавяных салдацікаў, усіх драўляных коней, усе пернікі, што ёсць у свеце. На ўсё хапіла б.

Тут салдат павыкідаў з кішэняў і ранца срэбраныя грошы і дзвюма рукамі пачаў выбіраць з куфра золата. Бітком набіў золатам кішэні, ранец, шапку, нават боты. Столькі набраў золата, што ледзь-ледзь скрануўся з месца. Цяпер ён быў багаты!

Пасадзіў ён сабаку на куфар, зачыніў дзверы і закрычаў:

— Гэй, цягні мяне наверх, старая ведзьма!

— А крэсіва маё ты забраў? — спытала ведзьма.

— А ліха ж ты ліхое, зусім забыўся пра тваё крэсіва! — сказаў салдат.

Пайшоў ён назад, знайшоў ведзьміна крэсіва і схаваў у кішэні.

— Ну, цягні! Знайшоў тваё крэсіва! — крыкнуў ён ведзьме.

Ведзьма пацягнула вяроўку і падняла салдата наверх. І апынуўся салдат зноў на вялікай дарозе.

— Ну, аддавай мне крэсіва! — сказала ведзьма.

— А навошта, ведзьма, табе гэтае крэсіва? — спытаў салдат.

— Навошта табе ведаць! — сказала ведзьма. — Ты ж атрымаў грошы. Аддавай мне крэсіва!

— Чакай! — сказаў салдат. — Зараз жа гавары, навошта табе крэсіва, а не скажаш, дык я табе сваёй шабляй галаву адсяку.

— Не скажу! — заўпарцілася ведзьма.

Тады салдат схапіў шаблю і адсек ведзьме галаву. Грымнулася ведзьма вобзем, тут і сканала. А салдат завязаў усе свае грошы ў ведзьмін фартух у клетачку, ускінуў ношу на плечы і накіраваўся проста ў горад.

Горад быў вялікі і багаты. Салдат пайшоў у самы вялікі гатэль, заняў там самыя лепшыя пакоі і загадаў прынесці самыя смачныя стравы — цяпер жа ён быў панам.

Слуга, які ваксаваў яго боты, здзівіўся, што ў такога багача, гэтакія кепскія боты, — а салдат не паспеў яшчэ купіць новыя. Затое на наступны дзень ён прыдбаў сабе самыя прыгожыя апранахі, капялюш з пяром і боты са шпорамі.

Цяпер салдат зрабіўся сапраўдным панам. Яму расказалі пра ўсе дзівосы, якія былі ў гэтым горадзе. Расказалі і пра караля, у якога была чароўная дачка.

— А як бы мне пабачыць гэту прынцэсу? — спытаў салдат.

— Гэта не вельмі проста, — адказалі яму. — Прынцэса жыве ў вялікім медным замку, а вакол замка высокія сцены і каменныя вежы. Ніхто, акрамя самога караля, не ўвойдзе туды і не выйдзе адтуль, таму што каралю наваражылі, што дачка яго стане жонкаю простага салдата. А каралю мець за зяця простага салдата зусім не хочацца. Вось ён і трымае прынцэсу пад замком.

Пашкадаваў салдат, што нельга паглядзець на прынцэсу, ды асабліва не бедаваў.

І без прынцэсы зажыў ён весела: хадзіў у тэатры, гуляў у каралеўскім садзе і раздаваў грошы бедным. Ён на сабе добра зведаў, як цяжка жыць без капейкі ў кішэні.

Ну, а калі салдат быў багаты, жыў весела і апранаўся прыгожа, дык і сяброў у яго было багата. Усе называлі яго дружбаком, сапраўдным панам, а гэта яму вельмі падабалася.

Вось траціў, траціў грошы салдат і бачыць аднойчы, што ў кішэні ў яго засталося два грашы. І давялося салдату перабрацца з панскіх пакояў у цесны закутак пад самым дахам. Прыгадаў ён былое жыццё: сам пачаў ваксаваць свае боты і цыраваць на іх дзіркі. Ніхто з былых сяброў больш не наведваў яго, ды і надта ж высока было падымацца туды.

Ды неяк надвячоркам сядзеў салдат у сваім закутачку. Ужо і зусім сцямнела, а ў яго не было грошай нават на свечку. І тут ён успомніў пра ведзьміна крэсіва. Выняў салдат крэсіва і пачаў здабываць агонь. Толькі красануў ён аб крэмень, дзверы расчыніліся і ўбег сабака з вачыма, быццам сподачкі. Гэта быў той самы сабака, якога салдат бачыў у першым пакоі падзямелля.

— Што загадаеш, салдат? — спытаў сабака.

— Дзіва, дый годзе! — сказаў салдат. — Крэсіва, выходзіць, не простае. А ці не выратуе яно мяне з бяды? Прыдбай мне грошай! — загадаў ён сабаку.

І толькі ён сказаў гэтак, як сабакі і след прастыў. Але не паспеў салдат палічыць да двух, як сабака ўжо тут як тут, а ў зубах у яго вялікі мех, паўнюткі медных грошай.

Зразумеў цяпер салдат, што за дзівоснае было тое крэсіва. Варта стукнуць па крэмені адзін раз — з'яўляўся сабака з вачамі, як сподачкі. А два разы стукне салдат — бяжыць да яго сабака з вачамі, бы колы вадзянога млына. Тры разы стукне — і сабака, у якога кожнае вока велічынёю з вежу, стаіць перад ім і чакае загаду. Першы сабака носіць яму медныя грошы, другі — срэбра, а трэці — чыстае золата.

І вось салдат зноў забагацеў, перабраўся ў самыя лепшыя пакоі, зноў пачаў хадзіць у святочных апранахах. Тут усе яго сябры зноў пачалі хадзіць да яго і шанавалі асабліва.

І неяк памроілася салдату: «А хіба ж не магу я на прынцэсу глянуць? Усе гавораць, што яна прыгажуня. А якая карысць, што яна ўвесь век прасядзіць у медным замку, за высокімі сценамі ды вежамі? Дзе ж яно, маё крэсіва?»

І ён стукнуў па крэмені адзін раз. У той жа міг з'явіўся сабака з вачамі, быццам сподкі.

— Вось што, мой дарагі, — сказаў салдат, — хаця ўжо на вуліцы ноч, але я хачу паглядзець на прынцэсу. Хоць адну хвіліначку. Зрабі!

Сабака знік, і не паспеў салдат міргнуць вокам, як ён з'явіўся зноў, а на спіне ў яго ляжала сонная прынцэса.

Чароўная, цудоўная была прынцэса. Па ўсім было бачна, што гэта сапраўдная прынцэса. І ніяк не мог стрымацца салдат, каб не пацалаваць яе, — для таго ж ён і быў салдат, сапраўдны хлопец, з галавы да пятак. Потым сабака аднёс прынцэсу назад так, як і прынёс.

Раніцай прынцэса піла гарбату і расказала каралю і каралеве, што яна бачыла ўночы дзіўны сон: нібы яна ехала вярхом на сабаку і нейкі салдат пацалаваў яе.

— Цікава! — сказала каралева.

Пэўна, сон гэты быў ёй не даспадобы.

У наступную ноч да ложка прынцэсы прызначылі бабулю-служанку. Ёй загадалі разведаць, ці той сон прынцэсы быў сапраўды сном, ці што-кольвечы іншае.

А салдату, хоць памірай, зноў захацелася пабачыць прыгажуню прынцэсу.

І вось ўночы ў медны замак, як і ў папярэднюю ноч, з'явіўся сабака, схапіў прынцэсу і памчаўся з ёй з усіх ног. Тут бабуля надзела гумавыя боты і памчалася ўслед. Калі ж убачыла, што сабака схаваўся з прынцэсай у адным вялікім доме, яна падумала: «Цяпер мы знойдзем малайца!». І яна крэйдай намалявала на дзвярах дома вялікі крыж, а сама пайшла дамоў спаць.

Але дарэмна яна супакоілася: калі настаў час несці прынцэсу назад, сабака ўбачыў на дзвярах крыж і адразу ж здагадаўся, што ён азначае. Ён узяў кавалак крэйды і пазначыў крыжамі ўсе дзверы ў горадзе. Гэта было лоўка прыдумана: цяпер бабуля-служанка ніяк не зможа знайсці патрэбныя дзверы — бо ўсюды стаялі такія ж белыя крыжы.

Раненька кароль з каралевай, бабуля-служанка і ўсе каралеўскія афіцэры пайшлі глядзець, куды ездзіць прынцэса на сабаку па начах.

— Вось куды! — сказаў кароль, калі ўбачыў першы крыж на дзвярах.

— Не, вунь куды! — сказала каралева, калі ўбачыла крыж на суседніх дзвярах.

— І там, і тут — усюды крыжы! — сказалі афіцэры.

І на якія б дзверы яны ні глядзелі — усюды былі белыя крыжы. Так і не разабраліся яны ні ў чым.

Але каралева была жанчына разумная, майстрыха на ўсе рукі. Яна загадала слугам падаць ёй свае залатыя нажніцы і кавалак шоўку і пашыла прыгожы маленькі мяшочак. У гэты мяшочак яна насыпала грэцкіх круп і непрыкметна прывязала яго да спіны прынцэсы. Потым прабіла ў мяшочку дзірку, каб крупы пакрысе сыпаліся на дарогу, калі прынцэса паедзе да свайго салдата.

І вось уночы з'явіўся сабака, пасадзіў прынцэсу сабе на спіну і панёс да салдата. А салдат ужо так закахаўся ў прынцэсу, што ад усяе душы захацеў жаніцца з ёй. Ды і прынцам стаць было б няблага.

Сабака бег вельмі хутка, а крупы сыпаліся з мяшочка па ўсёй дарозе ад меднага замка да дома салдата. Але сабака нічога не заўважыў.

Раніцай кароль і каралева выйшлі з палаца, паглядзелі на дарогу і адразу даведаліся, куды ездзіла прынцэса. Салдата схапілі і пасадзілі ў турму.

Доўга сядзеў салдат за кратамі. У турме было цёмна і сумна. І вось аднойчы вартавы сказаў салдату:

— Заўтра цябе павесяць!

Нявесела зрабілася салдату. Думаў ён, думаў, як ад смерці выратавацца, але нічога не мог прыдумаць. А сваё чароўнае крэсіва салдат забыў дома.

На другі дзень раніцай салдат падышоў да маленькага акенца і пачаў глядзець скрозь жалезныя краты на вуліцу. Народ натоўпам валіў за горад, каб паглядзець, як будуць вешаць салдата. Білі барабаны, праходзілі войскі. І вось міма самай турмы прабег нейкі хлапчынка-шавец у скураным фартушку і чаравіках на босых нагах. Ён імчаўся стрымгалоў, і раптам адзін чаравік зляцеў у яго з нагі і стукнуўся проста ў сцяну турмы, каля таго акенца ў кратах, ля якога стаяў салдат.

— Гэй, галубок, не спяшайся! — крыкнуў салдат. — Я яшчэ тут, а без мяне там нічога не будзе. А вось калі ты збегаеш да мяне дадому і прынясеш мне крэсіва, я табе дам цэлых чатыры срэбраных манеткі. Ну, хутчэй! Бяры ногі ў рукі — і гайда!

Хлопчык быў не супроць атрымаць чатыры срэбраныя манеткі і стралой пусціўся за крэсівам, уміг прынёс яго, аддаў салдату і...

Вось паслухайце, што з гэтага атрымалася.

За горадам была пабудавана вялікая шыбеніца. Вакол яе стаялі войскі і натоўпы народу. Кароль і каралева сядзелі на велікапышным троне. Насупраць сядзелі суддзі і ўвесь дзяржаўны савет. І вось салдата вывелі на лесвіцу і кат ужо збіраўся накінуць яму вяроўку на шыю.

Але тут салдат папрасіў хвілінку пачакаць.

— Мне вельмі хацелася б, — сказаў ён, — спаліць адну цыгарку — бо гэта будзе самая апошняя цыгарка ў маім жыцці.

А ў гэтай краіне быў такі звычай: апошняе жаданне асуджанага на смерць павінна быць выканана. Вядома, калі гэта было не зусім вялікае жаданне.

Вось чаму кароль ніяк не мог адмовіць салдату. І салдат узяў у рот цыгарку, дастаў сваё крэсіва і пачаў выкрасаць агонь. Стукнуў ён па крэмені раз, стукнуў два, стукнуў тры — і вось перад ім з'явіліся тры сабакі. У аднаго вочы былі, як сподачкі, у другога — як млынавыя колы, у трэцяга — як вежы.

— Памажыце мне збавіцца ад бяды! — сказаў ім салдат.

Тут усе тры сабакі кінуліся на суддзяў і на дзяржаўны савет: аднаго схопяць за ногі, другога за нос і пачынаюць падкідваць, ды так высока, што калі тыя падалі на зямлю, то ўсе разбіваліся ўшчэнт.

— Мяне не трэба! Я не жадаю! — закрычаў кароль, але самы вялікі сабака схапіў яго разам з каралевай і падкінуў іх пад неба. Тут войска напалохалася, а народ пачаў крычаць:

— Няхай жыве салдат! Будзь, салдат, нашым каралём і бяры сабе ў жонкі цудоўную прынцэсу!

Салдата пасадзілі ў каралеўскую карэту і павязлі ў палац. Тры сабакі танцавалі перад карэтай і крычалі «ўра». Хлапчукі свісталі, а войскі бралі пад казырок. Прынцэса выйшла з меднага замка і зрабілася каралевай. Зразумела, яна была вельмі задаволенай.

Вяселле працягвалася цэлы тыдзень. Тры сабакі таксама сядзелі за сталом, елі, пілі і круцілі сваімі вялізнымі вачамі.

КАЎНЕРЫК

Жыў-быў элегантны кавалер; у яго толькі і было за душой, што падстаўка, каб здымаць боты, грабянец ды яшчэ вельмі прыгожы, нават франтаваты каўнерык. Вось пра каўнерык і пойдзе размова.

Каўнерык пажыў ужо на свеце і пачаў думаць пра жаніцьбу. Выпала яму аднойчы трапіць у начоўкі разам з падвязкай для панчохі.

— Ах! — усклікнуў каўнерык. — Якія вы стройныя, якія пяшчотныя і мілыя! Дазвольце ўведаць вашае імя?

Але падвязка была вельмі сарамлівая, гэтае запытанне здалося ёй нясціплым, і яна змаўчала.

— Вы, мабыць, завязка? — не адступаўся каўнерык. — Штосьці падобнае да тасьмы, што звужае сукенку на стане. Вось, вось, бачу: вы ўпрыгожанне і ў той жа час прыносіце карысць, понадзь мая!

— Будзьце ласкавыя, не заводзьце са мной гутаркі! — загневалася падвязка. — Я, здаецца, не давала для гэтага падставы!

— Ваша краса — самая лепшая падстава! — сказаў каўнерык.

— Ах, прашу, не чапляйцеся! — павысіла голас падвязка. — Вы падобныя на мужчыну!

— Канечне, я ж элегантны кавалер! — з гонарам прамовіў каўнерык. — У мяне ёсць падстаўка для ботаў і грабянец!

Вось і зманіў! Каўнерык проста хваліўся: тыя рэчы былі не ягоныя, а яго гаспадара.

— Адчапіцеся, калі ласка, — не падпускала яго блізка да сябе падвязка. — Я не прывыкла, каб так са мной паводзіліся.

— Незачэпа! — буркнуў каўнерык.

Тут яго ўзялі, памылі, накрухмалілі, павесілі на спінку крэсла, высушылі на сонцы, затым паклалі на прасавальную дошку.

Заявілася гарачая прасавальная плітка.

— Пані! — прамовіў каўнерык ёй. — Панадная ўдовачка! Як горача! Я ўвесь палымнею! Са мной штосьці робіцца! Я сам не свой! Вы апякаеце мяне наскрозь! Ух!.. Прашу: вашу руку і сэрца!

— Ах ты рызман! — ганарыста сказала прасавальная плітка і цяжка праехалася па каўнерыку. Яна ўяўляла сябе паравозам, што цягне за сабою па рэйках вагоны.

Каўнерык крыху абшморгнуўся; і з'явіліся нажніцы, каб падраўняць яму краі.

— О! — усклікнуў каўнерык. — Вы, мусіць, знакамітая танцоўшчыца, прыма-балерына! Вы гэтак хораша рухаецеся ножкамі! Ніколі не бачыў нічога такога! Ніхто з жанчын не можа параўнацца з вамі!

— Ведаем! — сказалі нажніцы.

— Вы вартыя быць графіняй, — прадаўжаў каўнерык. — Але, на жаль, я маю толькі гаспадара-франта, падстаўку для ботаў і грабянец... Ах, каб было ў мяне графства...

— Ды ён, здаецца, сватаецца?! — ускрыкнулі нажніцы і ў злосці гэтак спаласавалі каўнерык, што прыйшлося яго выкінуць.

«Пасватацца хіба толькі да расчоскі?» — падумаў каўнерык і звярнуўся да яе:

— Проста дзіва, як захаваліся вашыя зубкі, фрэкен!.. Скажыце, вы калі-небудзь думалі пра замужжа?

— Чаму не думала! — адказала расчоска. — Я паненка зэдлічка, на якім твой гаспадар абувае боты.

— Паненка?! — усклікнуў каўнерык.

Цяпер яму не было да каго сватацца, і ён пачаў з пагардай думаць пра жаніцьбу.

Час ішоў, і каўнерык разам з іншым рыззём трапіў на папяровую фабрыку.

Там сабраўся вялікі рыззёвы гурт.

Тоненькія анучкі, як і трэба, трымаліся далей ад тоўстых. Тут у кожнай знайшлося пра тое-сёе расказаць, а ў каўнерыка, канечне, больш, чым ва ўсіх, — ён быў хвалько з хвалькоў.

— У мяне была процьма нарачоных! — лапатаў ён. — Проста бегалі за мной! Ды і як не бегаць: накрухмалены, я выглядаў сапраўдным франтам! У мяне нават былі ўласная падстаўка для ботаў і грабянец, хоць я імі ніколі не карыстаўся... Паглядзелі б вы на мяне, калі я, бывала, ляжаў на баку!.. Ніколі не змагу забыць першую нарачоную — завязку! Яна была такая тонкая, пяшчотная, мяккая! З-за мяне ў балею з вадой кінулася! Была яшчэ адна, удоўка, — загарэлася да мяне такім каханнем, што аж пабялела!.. Але я яе пакінуў, і яна пачарнела з гора. Яшчэ была прыма-балерына, — гэта яна раніла мяне, бачыце? Свавольная, гарэзная была! Мая ўласная расчоска таксама кахала мяне да таго, што ажно змарнавала свае зубы. Адным словам, нямала было ў мяне розных прыгод... Але болей за ўсё мне шкада падвязку ці, лепш сказаць — завязку, бо яна з-за мяне кінулася ў балею. На жаль, нямала награшыў я... Час, час мне пераўтварыцца ў белую паперу!

Жаданне яго збылося: усё рыззё пераўтварылася ў белую паперу, а каўнерык — вось у гэты самы аркушык, на якім надрукавана яго гісторыя. Так ён быў пакараны за сваю лішнюю ману.

І нам варта паводзіцца асцярожней: хто ведае, можа, і таму-сяму з нас прыйдзецца некалі трапіць у ахапак лахманоў і пераўтварыцца ў белую паперу, на якой надрукуюць нашу ўласную гісторыю, і тады пойдзеш разносіць па белым свеце ўсё патаемнае пра самога сябе!

САЛАВЕЙ

Ты, напэўна, ведаеш, што ў Кітаі ўсе жыхары кітайцы і сам імператар кітаец.

Даўным-даўно гэта было, але таму і трэба расказаць гэту гісторыю, пакуль яна яшчэ не забылася зусім.

У цэлым свеце не знайшлося б палаца лепшага, чым палац кітайскага імператара. Ён увесь быў з каштоўнага фарфору, такога тонкага і крохкага, што страшна было да аго дакрануцца.

Палац стаяў у прыгожым садзе, у якім раслі дзівосныя кветкі. Да самых прыгожых кветак былі прывязаны сярэбраныя званочкі. І калі дуў ветрык, кветкі пагойдваліся і званочкі звінелі. Гэта было зроблена для таго, каб ніхто не прайшоў паблізу кветак, не паглядзеўшы на іх. Вось так разумна было прыдумана!

Сад цягнуўся далёка-далёка, так далёка, што нават галоўны садоўнік і той не ведаў, дзе ён канчаецца. А адразу за садам пачынаўся дрымучы лес. Гэты лес даходзіў да самага сіняга мора, і караблі праплывалі пад шатамі магутных дрэў.

Тут у лесе, ля самага берага мора, жыў салавей. Ён спяваў так цудоўна, што нават бедны рыбак, слухаючы яго песні, забываў пра свой невад.

— Ах, як хораша, — гаварыў ён, уздыхаючы, але пасля зноў браўся за сваю справу і не думаў пра ляснога спевака да наступнай ночы.

А калі наступала чарговая ноч, ён зноў як зачараваны слухаў салаўя і зноў паўтараў тое ж самае:

— Ах, як хораша, як хораша!

З усіх канцоў свету прыязджалі ў сталіцу імператара падарожнікі. Усе яны любаваліся цудоўным палацам і прыгожым садам, але, паслухаўшы песню салаўя, зазначалі:

— Вось гэта лепш за ўсё!

Вярнуўшыся дадому, падарожнікі расказвалі пра ўсё, што бачылі. Вучоныя апісвалі сталіцу Кітая, палац і сад імператара і ніколі не забывалі ўспомніць пра салаўя. А паэты складалі ў гонар крылатага спевака, які жыў у кітайскім лесе на беразе сіняга мора, цудоўнейшыя вершы.

Кнігі расходзіліся па ўсім свеце, і вось адна тоўстая кніга дайшла да самога кітайскага імператара. Ён сядзеў на сваім залатым троне, чытаў і ківаў галавой. Яму вельмі падабалася чытаць пра тое, якая прыгожая яго сталіца, якія цудоўныя яго палац і сад. Але на апошняй старонцы кнігі імператар прачытаў: «У Кітаі многа ўсяго цудоўнага, але лепш за ўсё маленькая птушачка, што завецца салаўём, якая жыве ў лесе паблізу імператарскага саду. Дзеля таго, каб паслухаць яе спеў, раім кожнаму з'ездзіць у Кітай».

— Што такое? — здзівіўся імператар. — Як?! У маёй дзяржаве і нават поруч з маім асабістым палацам жыве такая цудоўнейшая птушка, а я ні разу не чуў, як яна спявае! І я даведваюся пра яе з іншаземных кніг!

Ён рэзка закрыў кнігу і загадаў пазваць свайго першага міністра. Гэты міністр быў настолькі фанабэрысты, што, калі хто-небудзь з людзей ніжэй яго чынам асмельваўся загаварыць з ім ці спытаць у яго пра што-небудзь, ён адказваў толькі: «Пф», а гэта, зразумела, зусім нічога не азначала.

— Я прачытаў у адной вучонай кнізе, што ў нас ёсць цудоўнейшая птушка, якую завуць салавей, — сказаў імператар міністру. — Яе лічаць першай славутасцю маёй дзяржавы. Чаму ж мне ні разу не дакладвалі пра гэту птушку?

— Ваша вялікасць! — адказваў з паклонам імператару першы міністр. — Я нават і не чуў пра яе. Яна ніколі не была прадстаўлена нашаму двару.

— Увесь свет ведае, што ў мяне ёсць такая рэдкая птушка, і толькі я адзін не ведаю пра гэта, — сказаў імператар. — Я хачу, каб сёння ж вечарам яна была тут і спявала мне!

— Я адшукаю яе, ваша вялікасць, — адказаў першы міністр.

Адказаць-то было няцяжка. Але дзе яе знойдзеш?

І вось першы міністр забегаў уверх і ўніз па лесвіцах, па залах і калідорах, але ніхто з прыдворных не мог яму сказаць, што за птушка салавей і дзе гэты самы салавей жыве.

Першы міністр вярнуўся да імператара і далажыў, што салаўя ў Кітаі няма і ніколі не было.

— Ваша вялікасць дарма дазваляе верыць усяму, што напісана ў кнігах, — прамовіў ён. — Усё гэта адны пустыя выдумкі.

— Не гавары лухты! — абурыўся імператар. — Я хачу чуць салаўя. Ён павінен быць у палацы сёння ж вечарам! А калі яго не будзе тут у вызначаны час, я загадаю пасля вячэры адлупіць цябе і ўсіх міністраў палкамі па пятках.

— Тзінг-пе! — прагугнеў першы міністр і зноў пачаў бегаць уверх і ўніз па лесвіцах, па калідорах і залах.

З ім бегалі ўсе саноўнікі і прыдворныя — нікому не хацелася адведаць палак.

Раз-пораз яны сутыкаліся насамі і пыталіся адзін у аднаго:

— Што такое са-ла-вей?

— Дзе знайсці са-лаў-я?

Але ніхто ў імператарскім двары нават не чуў пра салаўя, пра якога ведаў ужо ўвесь свет.

Нарэшце прыдворныя прыбеглі на кухню. Там сядзела маленькая дзяўчынка і выцірала талеркі.

Першы міністр спытаў у дзяўчынкі, ці не ведае яна, дзе жыве салавей.

— Салавей? — здзівілася дзяўчынка. — Ды як жа мне не ведаць! Ён жыве ў нашым лесе. А ўжо як спявае! Я кожны дзень нашу маёй хворай маме рэшткі абеду з імператарскай кухні. Жывём мы ля самага мора. Поруч у лясной глухамані ёсць старое дрэва з вялікім дуплом і густымі-густымі галінамі. І кожны раз, калі я сядаю адпачыць пад гэтым дрэвам, я чую песню салаўя. Ён спявае так пяшчотна, што слёзы самі па сабе цякуць у мяне з вачэй, а на душы становіцца так радасна, нібы мяне цалуе матуля.

— Дзяўчынка, — узмаліўся першы міністр, — я назначу цябе першай пасудамыйкай і нават дазволю паглядзець, як абедае сам імператар, калі ты пакажаш нам, дзе жыве салавей. Ён запрошаны сёння вечарам у імператарскія палаты.

І вось усе накіраваліся ў лес.

Паперад усіх ішла дзяўчынка, а за ёй міністры і саноўнікі.

Ішлі яны, ішлі, і раптам недзе непадалёк зарыкала карова.

— Во! — дружна выгукнулі прыдворныя. — Гэта, напэўна, і ёсць салавей. Які, аднак, у яго моцны голас!

— Гэта карова рыкае, — растлумачыла дзяўчынка. — Яшчэ далёка да таго дрэва, на якім жыве салавей.

І ўсе пайшлі далей.

Раптам у балоце заквакалі жабы.

— Цудоўна! — узрадаваўся прыдворны бонза. — Нарэшце я чую салаўя. Цюцелька ў цюцельку як сярэбраныя званочкі ў нашай бажніцы!..

— Не, гэта ўсяго толькі жабы, — прамовіла дзяўчынка. — Але цяпер, я думаю, мы хутка пачуем і самога салаўя.

І на самай справе, з гушчэчы галін данёсся цудоўны спеў.

— Вось гэта і ёсць салавей! — сказала дзяўчынка. — Слухайце, слухайце! А вось ён і сам! — І яна паказала пальцам на маленькую шэранькую птушачку, што сядзела на галінцы.

— Пф! — здзівіўся першы міністр. — Ніяк не думаў, што гэты знакаміты салавей такі нягеглы з выгляду. Напэўна, ён стаў шэрым ад страху, убачыўшы адразу столькі вяльможных асоб.

— Салавейка! — гучна закрычала дзяўчынка. — Наш літасцівы імператар хоча паслухаць цябе.

— Вельмі рад! — адказаў салавей і заспяваў яшчэ званчэй.

— Пф, пф! — надзьмуўся першы міністр. — Яго голас звініць гэтак жа звонка, як шкляныя бразготкі на парадным балдахіне імператара. Зірніце толькі, як працуе гэты маленькі гарлапан! Дзіўна, што мы ніколі дагэтуль не чулі такога выдатнага спевака. Ён несумненна будзе мець вялікі поспех пры двары.

— Ці не жадае імператар, каб я паспяваў яшчэ? — спытаў салавей. Ён думаў, што з ім размаўляе сам імператар.

— Непераўзыдзены пан салавей! — сказаў першы міністр. — Яго вялікасці імператара тут няма, але ён усклаў на мяне прыемнае даручэнне запрасіць вас на маючае адбыцца сёння ўвечары прыдворнае свята. Не сумняваюся, што вы зачаруеце яго вялікасць сваім дзіўным спевам.

— Песні мае куды лепш гучаць у зялёным лесе, — адказаў салавей. — Але я ахвотна палячу з вамі, калі гэта будзе прыемна імператару.

А ў палацы, між іншым, рыхтаваліся да свята. Усе бегалі, шчыравалі, мітусіліся. У фарфоравых сценах і ў шкляной падлозе адлюстроўваліся сотні тысяч залатых ліхтарыкаў; у калідорах радамі былі расстаўлены надзвычай прыгожыя кветкі, а прывязаныя да кветак званочкі ад усёй беганіны, сумятні і скразняку звінелі так гучна, што ніхто не чуў свайго ўласнага голасу.

І вось наступіў вечар. Пасярод агромністай залы сядзеў імператар. Насупраць імператарскага трона паставілі залаты шост, а на самым вяршку яго сядзеў салавей. Усе прыдворныя былі ў поўным зборы. Нават беднай дзяўчынцы з кухні дазволілі стаяць у парозе, — яна ж была цяпер не звычайная дзяўчынка, а прыдворная пасудамыйка. Усе былі па-святочнаму расфуфыраны і не адводзілі вачэй ад маленькай шэранькай птушачкі.

Але вось імператар запрашальна кіўнуў галавой. І салавей заспяваў. Ён спяваў так далікатна, так цудоўна, што нават у самога імператара выступілі на вачах слёзы і пакаціліся па шчоках.

Тады салавей заліўся яшчэ грамчэй, яшчэ больш пяшчотна. Спеў яго так і палоніў сэрца.

Калі ён скончыў, імператар абвясціў, што даруе яму сваю залатую пантофлю на шыю. Але салавей падзякаваў і адмовіўся.

— Я ўжо і так узнагароджаны, — сказаў ён. — Я бачыў слёзы ў вачах імператара. Якой жа яшчэ жадаць мне ўзнагароды?

І зноўку загучаў яго крыштальны голас.

— Ах, як гэта чароўна! — усклікнулі наперабой прыдворныя дамы.

І з той пары, калі яны размаўлялі з кім-небудзь, хто ім падабаўся, яны набіралі ў рот вады, каб яна булькатала ў іх у горле. Прыдворныя дамы ўявілі, што гэтае булькатанне падобна на салаўіны пошчак.

Салаўя пакінулі пры двары і адвялі яму асобны пакой. Два разы днём і адзін раз уначы яго выпускалі на волю.

Але да яго прыставілі дванаццаць слуг, і кожны з іх трымаў у руках прывязаную да ножкі салаўя шаўковую стужачку.

Нічога не скажаш, вялікае задавальненне магла прынесці такая прагулка!

Увесь горад пачаў гаварыць пра дзівосную птушку, і калі на вуліцы сустракаліся трое знаёмых, адзін з іх вымаўляў: «Са», другі падхопліваў: «ла», а трэці заканчваў: «вей», пасля чаго ўсе трое ўздыхалі і скіроўвалі позірк у неба.

Адзінаццаць лавачнікаў далі сваім сынам новае імя: «Салавей» — у гонар імператарскага салаўя, хоць галасы ў гэтых дзіцянят нагадвалі скрып нязмазаных колаў.

Словам, маленькая лясная птушачка праславілася на ўвесь Кітай.

Але аднойчы імператару прыслалі з Японіі скрыначку, загорнутую ў шаўковую матэрыю. На скрыначцы было напісана: «Салавей».

— Гэта, напэўна, новая кніга пра нашу знакамітую птушку, — сказаў імператар.

Скрынку адчынілі, але ў ёй была не кніга, а размаляваны куфэрчык. А ў куфэрчыку ляжаў штучны салавей. Ён быў вельмі падобны на жывога, але ўвесь зіхацеў брыльянтамі, рубінамі і сапфірамі. Цацку заводзілі — і яна пачынала спяваць адну з тых песняў, якую спяваў сапраўдны салавей, і варушыць пазалочаным хвосцікам. На шыйцы ў птушкі была стужачка з надпісам: «Салавей імператара японскага нішто ў параўнанні з салаўём імператара кітайскага».

— Якая прыгажосць! — прамовілі ўсе.

А тога, хто прывёз каштоўную птушку, тут жа прызначылі пры двары пастаўшчыком салаўёў.

— Цяпер няхай гэты новы салавей і наш стары спявак зацягнуць разам, — вырашыў імператар.

Ды справа на лад не пайшла: сапраўдны салавей кожны раз спяваў сваю песню па-новаму, а штучны паўтараў адну і тую ж песеньку, як заведзеная шарманка.

Тады штучнага салаўя прымусілі спяваць аднаго. Ён меў такі ж поспех, як і сапраўдны салавей, але знешне пры гэтым быў куды прыгажэйшы — увесь так і пераліваўся, так і зіхацеў каштоўнымі каменнямі. Трыццаць тры разы праспяваў ён адно і тое ж і ніколькі не стаміўся.

Прыдворныя ахвотна паслухалі б яго песеньку яшчэ трыццаць тры разы, але імператар сказаў, што цяпер трэба выслухаць для параўнання і сапраўднага салаўя. Тут усе азірнуліся і паглядзелі на залаты шост. Але салаўя там не было. Куды ж ён падзеўся? Ніхто і не заўважыў, як салавей выпырхнуў у адчыненае акно і паляцеў дадому, у свой зялёны лес.

— Як гэта, аднак, разумець? — раззлаваўся імператар.

І ўсе прыдворныя сталі бэсціць салаўя і абзываць яго няўдзячнай жывёлінай.

— Балазе, лепшая птушка засталася ў нас! — гаварылі яны, і завадному салаўю прыйшлося праспяваць сваю адзіную песню ў трыццаць чацверты раз.

Прыдворны капельмайстар усяляк расхвальваў штучную птушку і запэўніваў, што яна значна лепшая за сапраўдную і знешнасцю і голасам.

— Я вазьму на сябе смеласць сцвярджаць, высокі ўладыка мой, і вы, шаноўныя спадары, — прамовіў ён, — што перавага несапраўднага салаўя над жывым неаспрэчная. Як бачыце, маючы справу з жывым, вы ніколі зараней не ведаеце, што яму стукне ў галаву праспяваць, у той час як вам заўсёды вядома наперад, што іменна будзе спяваць салавей завадны. Калі вам захочацца, вы нават можаце разабраць яго і паглядзець, як ён змайстраваны, як размешчаны і дзейнічаюць усе яго валікі, шрубкі і спружынкі — вынік чалавечага розуму і навучонасці.

— О, канешне, мы таксама так думаем, — згадзіліся прыдворныя.

А імператар загадаў паказаць птушку ўсяму гораду ў наступную ж нядзелю.

— Хай і народ паслухае яе, — сказаў ён.

Гараджане з задавальненнем паслухалі і выказалі сваю поўную згоду, быццам іх пачаставалі выдатнай гарбатай, а кітайцы, як вядома, нішто так не любяць, як гарбату.

Усе ў адзін голас ускліквалі «О!», падымалі ўверх указальныя пальцы і хіталі галовамі.

Толькі бедныя рыбакі, якім даводзілася чуць сапраўднага салаўя, гаварылі:

— Няблага спявае! Ёсць падабенства з жывым салаўём. Ды ўсё-такі не тое. Нечага не хапае, а чаго — мы і самі не ведаем!

А тым часам імператар прыняў загад, змацаваны самай вялікай імператарскай пячаткай. У гэтым загадзе сапраўднага салаўя аб'явілі назаўсёды выгнаным з кітайскай імперыі. А штучны заняў месца на шаўковай цадушцы каля самай імператарскай пасцелі. Вакол яго былі раскладзены ўсе падораныя для яго каштоўнасці, у тым ліку залатая імператарская пантофля.

Нежывой птушцы далі высокае званне: «Першы спявак імператарскага начнога століка з левага боку», таму што імператар лічыў больш важным той бок, дзе знаходзіцца сэрца, а сэрца знаходзіцца з левага боку нават у імператара!

Вучоныя напісалі пра штучнага салаўя дваццаць пяць таўшчэзных кніг, дзе было ажно залішне самых мудрагелістых і незразумелых кітайскіх слоў. Аднак усе прыдворныя кляліся, што прачыталі гэтыя кнігі і зразумелі ад слова да слова, — інакш бы іх празвалі невукамі і адлупілі б палкамі па пятках.

Так прайшоў год. Імператар, увесь двор і нават увесь горад ведалі на памяць кожную нотку ў песні штучнага салаўя. Пагэтаму і падабаўся яго спеў. Усе цяпер самі маглі падпяваць птушцы. Вулічныя падлеткі выціналі: «Цёх-цёх-цёх! Клюк-клюк-клюк!». І нават сам імператар іншы раз напяваў: «Цёх-цёх-цёх! Клюк-клюк-клюк!» Цуд і толькі!

І вось аднойчы вечарам птушка-цацка шчыравала перад імператарам, а ён ляжаў на ложку і слухаў яе. Раптам унутры птушкі нешта зашыпела, затрымцела, калёсікі хутка закруціліся і спыніліся. Музыка сціхла.

Імператар ускочыў з ложка і паслаў па свайго асабістага лекара. Але чым той мог дапамагчы? Ён жа ніколі не лячыў салаўёў — ні жывых, ні падманных.

Тады паклікалі майстра па гадзінніках. Той разабраў цацку на запчасткі і доўга разглядаў розныя калёсікі і падкручваў нейкія шрубкі. Потым ён зазначыў, што птушка хоць і будзе спяваць, але карыстацца ёй трэба вельмі асцярожна: маленькія зубчыкі пасціраліся, новыя ў калёсікі паставіць нельга. Проста бяда!

Усе былі вельмі расчараваныя. Імператар выдаў новы загад, у якім гаварылася, што «Першага спевака імператарскага начнога століка з левага боку» дазваляецца заводзіць толькі раз у год, ды і то ненадоўга.

Для супакою гараджан прыдворны капельмайстар выступіў з прамовай, у якой ён з вялікім майстэрствам даказваў, што завадны салавей не стаў горшы, чым быў. Ну, а калі гэта сказаў прыдворны капельмайстар, значыць, так яно і ёсць.

Прайшло яшчэ пяць гадоў.

Аднойчы імператар прастудзіўся і захварэў. Дактары ўжо страцілі надзею на яго выздараўленне. Міністры і прыдворныя збіраліся абвясціць новага імператара, а народ тоўпіўся на вуліцы і пытаўся ў першага міністра пра здароўе старога імператара.

— Пф! — адказаў першы міністр і пахітаў галавой.

Збялелы і пахаладнелы, ляжаў імператар у сваёй шыкоўнай пасцелі. Усе прыдворныя лічылі, што ён памёр, і кожнаму не цярпелася прывітаць на троне новага імператара. Прыслуга бегала навыперадкі па палацы, каб уведаць апошнія навіны, ці бавіла час ў балбатні за кубкам гарбаты. Ва ўсіх залах і калідорах былі разасланы дываны, каб не чутно было шуму крокаў; і ў палацы стаяла мёртвая цішыня.

Але стары імператар яшчэ не памёр, хоць і ляжаў зусім нерухома ў сваёй пасцелі, пад залатым балдахінам з залатымі кутасікамі.

Акно было адчынена, і месяц глядзеў на імператара і заваднога салаўя, які ляжаў гэтак жа нерухома, як і сам імператар, на шоўкавай падушцы каля пасцелі хворага.

Бедны імператар ледзьве дыхаў, яму здавалася, што нехта вось-вось сцісне яго за горла. Ён прыадкрыў вочы і ўбачыў, што на грудзях у яго сядзіць Смерць. Яна надзела сабе на галаву карону імператара, у адной руцэ яе была залатая шабля, а ў другой — імператарскі сцяг. А вакол, з-пад усіх складак зіхотнага балдахіна, выглядвалі нейкія страшныя пачвары: адны нахабныя і злосныя, другія — прыгожыя і добрыя. Але злосных было значна больш. Гэта былі злосныя і добрыя справы імператара. Яны глядзелі на яго і наперабой шапталі.

— Ці помніш ты гэта? — чулася з аднаго боку.

— А гэта помніш? — даносілася з другога.

І яны расказвалі яму такое, што халодны пот прабіраў імператара.

— Я не помню пра гэта, — мармытаў ён. — А пра гэта таксама даўно забыўся...

Яму стала так цяжка, так страшна, што ён пракрычаў:

— Музыку сюды, музыку! Біце ў вялікі кітайскі бубен! Я не хачу бачыць і чуць іх!

Але страшныя галасы не змаўкалі, а Смерць, нібы стары кітаец, ківала галавой пры кожным іх слове.

— Музыку сюды! Музыку! — яшчэ мацней ускрыкнуў імператар. — Спявай хоць ты, мая слаўная залатая птушачка! Я надзяліў цябе каштоўнасцямі, я павесіў табе на шыю залатую пантофлю!.. Спявай жа, спявай!

Але птушка маўчала: няма было каму яе завесці, а без гэтага яна спяваць не магла.

Смерць, усміхаючыся, глядзела на яго сваімі пустымі вачніцамі. Мёртвая цішыня стаяла ў пакоях імператара.

І раптам за акном пачуліся прыгожыя спевы. Гэта быў маленькі жывы салавей. Ён уведаў, што імператар хворы, і прыляцеў, каб суцешыць і прыпадняць яго настрой. Ён сядзеў на галінцы і спяваў, і страшныя здані, што абступілі імператара, адчувалі сябе нядобра, а кроў усё хутчэй, усё магутней падступала да сэрца імператара.

Сама смерць заслухалася салаўём і толькі праміж сябе паўтарала:

— Спявай, салавейка! Спявай яшчэ!

— А ты аддасі мне за гэта каштоўную сваю шаблю? І сцяг? І карону? — спытаў салавей.

Смерць згодна хітнула галавой і аддавала адзін скарб за другім. А салавей усё спяваў і спяваў. Вось ён заспяваў песню пра ціхія могілкі, дзе зацвіў бузіннік, шыкуюць белыя ружы і ў свежай траве на магілах блішчаць слёзы жывых, дзе чутны літанні па сваіх блізкіх. Тут смерці так захацелася дадому, на ціхія могілкі, што яна захуталася ў белы халодны туман і шуснула ў акно.

— Дзякуй табе, мілая пташка! — прамовіў імператар. — Я пазнаю цябе. Калісьці я прагнаў цябе з маёй дзяржавы, а цяпер ты сваёю песняй прагнала ад маёй пасцелі Смерць! Чым узнагародзіць цябе за гэта?

— Ты ўжо ўзнагародзіў мяне за гэта, — сказаў салавей. — Я бачыў слёзы на тваіх вачах, калі першы раз спяваў для цябе, — пра гэта мне не забыць ніколі. Шчырыя слёзы радасці — самая шчырая ўзнагарода для спевака!

І ён заспяваў ізноў, а імператар заснуў здаровым, моцным сном. А калі ён прачнуўся, у акно ўжо свяціла сонца. Ніхто з прыдворных і слугаў нават не заглядваў да імператара. Усе думалі, што ён памёр. Адзін салавей не пакідаў хворага. Ён сядзеў за акном і спяваў яшчэ лепш, чым заўсёды.

— Застанься ў мяне! — папрасіў імператар. — Ты будзеш спяваць толькі тады, калі сам захочаш. А штучную птушку я разаб'ю.

— Не трэба! — сказаў салавей. — Яна служыла табе, як магла. Пакінь яе ў сябе. Я не магу жыць у палацы. Я буду прылятаць да цябе, калі сам захачу, і буду спяваць пра шчаслівых і нешчаслівых, пра дабро і зло, пра ўсё, што робіцца вакол цябе і чаго ты не ведаеш. Маленькая птушка-спявачка лётае паўсюль — залятае і пад дах беднай сялянскай хаткі, і ў домік рыбака, які стаіць так далёка ад твайго палаца. — Я буду прылятаць і спяваць для цябе! Але паабяцай...

— Усё, чаго захочаш! — усклікнуў імператар і прыўзняўся з пасцелі.

Ён паспеў надзець сваю імператарскую амуніцыю і прыціснуў да сэрца цяжкую залатую шаблю.

— Паабяцай мне нікому не абмовіцца, што ў цябе ёсць маленькая птушачка, якая расказвае табе пра ўсё ў вялікім свеце. Так справы пойдуць лепш.

І салавей паляцеў.

Тут увайшлі прыдворныя, якія спяшаліся паглядзець на аджыўшага свой век імператара, ды так і знерухомелі ў парозе.

А імператар прывітаў іх:

— Добры дзень! Ці, дакладней, добрай раніцы!

ПАСТУШКА І КАМІНАР

Ці бачыў ты калі-небудзь сапраўдныя старадаўнія шафы, скрозь пачарнелыя ад старасці, з драўлянымі завітушкамі?

У адным жылым пакоі стаяла якраз такая шафа, якая засталася сваім гаспадарам у спадчыну ад прабабкі. Шафа была зверху данізу пакрыта разьбой — драўлянымі ружамі ды цюльпанамі; маленькія алені высоўвалі свае рагатыя галоўкі з мудрагелістых завітушак, а на самым відным месцы майстар выразаў постаць чалавека. Забаўна было глядзець на яго: ён скорчыў міну і выскаліўся; аднак ніяк нельга было сказаць, што ён смяецца. Ногі ў чалавечка былі казліныя, на ілбе тырчэлі рожкі, доўгая барада звешвалася на грудзі. Дзеці заўсёды называлі яго «казланогі обер-унтэр-генерал-капітан-сяржант». Хаця гэтае званне было вельмі цяжка вымаўляць і рэдка хто яго заслугоўваў; ды і выразаць чалавечка з дрэва каштавала вялікай працы. Тым не менш ён красаваўся на шафе, вечна касавурачыся на падлюстэрнік, бо там стаяла прыгожанькая маленькая фарфоравая пастушка ў чаравічках з пазалотай і ў залочаным капялюшыку. Сукенка яе была прыгожа падабрана збоку і аздоблена чырвонай ружай, а ў руцэ яна трымала пастуховы посах. Пастушка была чароўная! Амаль зусім побач з ёю стаяў маленькі камінар, чорны, як вугаль, але таксама фарфоравы. Ён быў чысцюсенькі і прыгожы. Ніколечкі не горшы за ўсякага іншага, і павінен быў толькі выяўляць камінара, — майстар мог бы з аднолькавым поспехам зрабіць яго і прынцам; ці не ўсё адно — камінар альбо прынц?

Камінар стаяў, прыняўшы прыгожую паставу і трымаючы ў руках драбінкі, белатвары і ружовашчокі, як дзяўчына, — але гэта, бадай што было памылкай: не шкодзіла б яго хоць трошачкі выпацкаць. Ён стаяў амаль побач з пастушкай, бо іх так паставілі, а калі ўжо яны апынуліся побач, дык і заручыліся, — яны ж вельмі падыходзілі адно да другога: абое маладыя, зробленыя з аднолькавага фарфору і аднолькава крохкія.

На падлюстэрніку побач з імі стаяла яшчэ адна лялька, але яна была ў тры разы буйнейшая. Гэта быў стары кітаец, які ўмеў хітаць галавой. Ён таксама быў фарфоравы і казаў, што даводзіцца дзедам маленькай пастушцы, і хаця, вядома, не мог гэтага давесці, але сцвярджаў, што мае права распараджацца ейным лёсам, — таму ён ківаў казланогаму обер-унтэр-генерал-капітан-сяржанту, які пасватаўся да пастушкі.

— Вось твой будучы муж, — сказаў аднойчы пастушцы стары кітаец, — мяркуючы па ўсім, ён зроблены з чырвонага дрэва. Пойдзеш за яго, і цябе будуць называць жонкай казланогага обер-унтэр-генерал-капітан-сяржанта: у яго ўся шафа напакавана срэбрам, не кажучы ўжо аб тым, што прыхавана ў патаемных шуфлядах.

— Я не хачу да яго ў цёмную шафу, — запярэчыла маленькая пастушка. — Кажуць, быццам ён трымае там пад замком адзінаццаць фарфоравых жонак!

— Ну, значыцца, ты будзеш дванаццатая! — адсек кітаец. — Сёння ўначы, як толькі ў старой шафе пачуецца трэск, вы згуляеце вяселле. І гэта не меней дакладна, як тое, што я кітаец! — і, хітануўшы галавой, ён заснуў.

А маленькая пастушка заплакала, паглядзела на свайго любага сябра — фарфоравага камінара — ды сказала:

— Прашу цябе: пойдзем адсюль, хоць на край свету! Тут нам заставацца нельга!

— Я хачу таго, чаго хочаш ты, — адказаў ёй маленькі камінар, — пойдзем хоць зараз! Упэўнены, што змагу пракарміць цябе сваім рамяством.

— Ах, калі б нам як хутчэй спусціцца з падлюстэрніка! — уздыхнула пастушка. — Я буду шчаслівая, толькі калі вырвуся з табой на волю.

Камінар суцешыў яе, потым паказаў ёй, як зручней спускацца ўніз па разным краі пазалочаных ножак падлюстэрніка. Тут ім вельмі спатрэбіліся ягоныя драбінкі, і вось яны ўжо ступілі на падлогу; паглядзелі на шафу — бачаць, што там усчаўся пярэпалах.

Разныя алені яшчэ больш выцягнулі шыі, насцярожылі рогі і пачалі круціць галавой, а казланогі обер-унтэр-генерал-капітан-сяржант высока падскочыў і загукаў старому кітайцу:

— Яны ўцяклі! Уцяклі!

Уцекачы крыху спалохаліся і хуценька скочылі ў высоўную шуфляду пад акном.

У гэтай шуфлядзе захоўваліся тры-чатыры няпоўныя калоды картаў ды маленечкі лялечны тэатр, які быў расстаўлены, як гэта дазваляла месца. У тэатры ішло прадстаўленне. У першым радзе сядзелі ўсе дамы — чырвовыя, бубновыя, трэфовыя ды піковыя — і абмахваліся сваімі цюльпанамі. Ззаду ад іх стаялі валеты, у кожнага з іх было па дзве галавы — адна ўверсе, другая ўнізе. П'еса была пра двух закаханых, якім ніяк не ўдавалася з'яднацца, і пастушка, гледзячы на іх, заплакала, — спектакль нагадваў ёй уласны лёс.

— Ах, я не магу больш вытрымаць! — пралепятала яна. — Пойдзем адсюль!

Але калі яны зноў апынуліся на падлозе і паглядзелі на свой падлюстэрнік, дык убачылі, што стары кітаец прачнуўся, ён ссунуўся з месца і некуды перапаўзаў седзячы, — ён заўсёды сядзеў, скрыжаваўшы ногі, а хадзіць не ўмеў.

— Стары кітаец гоніцца за намі! — ускрыкнула маленькая пастушка ды так спалохалася, што ўпала на свае фарфоравыя каленкі.

— Вось што мне прыйшло ў голаў, — сказаў камінар. — Залезем з табой у вялікую вазу для вострых прыпраў, вунь у тую, што стаіць у куце. Ляжам на пялёсткі руж і лаванды ды будзем адтуль кідаць соль у вочы кітайцу, калі ён сунецца да нас.

— Гэта мала дапаможа! — запярэчыла пастушка. — Акрамя таго, я ведаю, што стары кітаец і ваза былі заручоныя, а калі ўжо яны кахалі адно другога, дык гэтае пачуццё не магло знікнуць бясследна. Не, нам застаецца толькі адно — сыйсці на ўскрай свету!

— А ты не баішся выправіцца ў дарогу са мною? — спытаўся камінар. — Ці падумала ты пра тое, які бязмежны гэты свет, пра тое, што нам назад ужо не вярнуцца?

— Так, падумала! — адказала пастушка.

Камінар з рашучым выглядам паглядзеў на яе і сказаў:

— Я ведаю толькі адзін шлях — дымаход! А ты і сапраўды асмеліваешся ўвайсці са мной у печку і потым караскацца па топцы і дымаходзе ўгору? Калі мы, нарэшце, дабярэмся да коміна, тут ужо я сумею сябе паказаць: мы ўзнімемся на такую вышыню, што дагнаць нас не змогуць; а на самым версе будзе дзірка — выйсці ў шырокі свет.

І камінар павёў пастушку да пячных дзверцаў.

— Ах, як там чорна! — усклікнула яна, але ўсё-такі палезла разам з камінарам у печку і праз топку ў дымаходзе нічагусенькі не было відаць.

— Ну, вось мы і ў дымаходзе! — сказаў камінар. — Паглядзі, якая дзівосная зорачка ззяе ўверсе!

З неба на іх глядзела самая сапраўдная зорка; яна ззяла проста над імі, быццам хацела паказаць ім выйсце. А яны паўзлі і караскаліся ўсё вышэй ды вышэй, — о, — які гэта быў цяжкі шлях! Так высока давялося ім узбірацца, так высока! Але камінар дапамагаў пастушцы, падымаў яе, падтрымліваў ды паказваў, куды ёй лепей ставіць свае фарфоравыя ножкі. Так яны дабраліся да самага верху коміна ды ўселіся на яго беражку, каб як след адпачыць, — і не дзіва, што яны стаміліся пасля такой дарогі.

Над імі распасціралася неба, усеянае зоркамі, а ўнізе віднеліся дахі горада. Камінар і пастушка азіраліся па баках, гледзячы на гэты вялізны свет. Бедная пастушка раней нават не ўяўляла сабе, што ён такі; яна палажыла галоўку на плячо камінару ды так заплакала, што пазалота пасыпалася з яе карсажу.

— Не, гэта ўжо занадта! Я не ў сілах жыць тут! Свет празмерна вялікі! — усклікнула яна. — Ах, калі б зноў апынуцца на нашым падлюстэрніку! Не супакоюся, пакуль не вярнуся назад. Я ж пайшла з табою на ўскрай свету, а цяпер і ты мог бы праводзіць мяне дадому, калі хоць трошачкі кахаеш!

Тады камінар пачаў яе ўгаворваць і нагадаў пра старога кітайца і пра казланогага обер-унтэр-генерал-капітан-сяржанта. Але пастушка плакала так горка, яна так цалавала свайго любага камінара, што яму заставалася толькі саступіць ёй, хаця гэта і было неразумна.

З вялікай цяжкасцю спусціўшыся па коміне, яны зноў узяліся паўсці па дымаходзе ўніз і нарэшце дабраліся да топкі, дзе было вельмі цёмна; падышоўшы да зачыненых пячных дзверцаў, яны прыслухаліся да таго, што робіцца ў пакоі. Там было зусім ціха. Яны выглянулі з печкі і... о жах! — на самай сярэдзіне пакоя, на падлозе, стаяў стары кітаец. Аказваецца ён, калі пагнаўся за ўцекачамі, упаў з падлюстэрніка і разбіўся на тры часткі, — спіна ў яго адкалолася цалкам, а галава адкацілася ў кут. Але казланогі обер-унтэр-генерал-капітан-сяржант стаяў на ранейшым месцы ды раздумваў над тым, што здарылася.

— О, які жах! — усклікнула маленькая пастушка. — Мой старэнькі дзядуля разбіўся, і ўсё праз нас. Гэтага я не змагу перажыць! — і яна ў адчаі заламіла свае маленечкія ручкі.

— Яго яшчэ можна адрамантаваць, і адрамантаваць выдатна! — заўважыў камінар. — А ты не бядуй гэтак. Варта толькі намазаць яму спіну клеем, а ў горла ўставіць вялікую планку, і ён будзе зусім як новы; чаго добрага, нагаворыць яшчэ процьму непрыемных слоў.

— Ты так думаеш? — спыталася пастушка, і абое яны ўзлезлі на падлюстэрнік, дзе стаялі раней.

— Вось бачыш, якое вялікае падарожжа мы зрабілі, — сказаў камінар. — А маглі ж бы і зусім не кратацца з месца!

— Толькі б удалося адрамантаваць дзядулю! — уздыхнула пастушка. — Дорага гэта будзе каштаваць?

І старога кітайца адрамантавалі — у гэтым прымала ўдзел уся сям'я. Спіну яму склеілі, у горла ўставілі планку, і ён стаў зусім як новы, толькі хітаць галавой ужо не мог.

— Пэўна, вы замнога ўявілі аб сабе ды заганарыліся з таго часу як разбіліся, — сказаў кітайцу казланогі обер-унтэр-генерал-капітан-сяржант. — А я ўсё-ткі не бачу, чым тут ганарыцца. Ну дык што ж? Ці выдасце вы яе за мяне?

Тады камінар і маленькая пастушка ўмольна паглядзелі на старога кітайца, баючыся, як бы ён не матлянуў галавой. Але ківаць ён ужо не мог, а расказваць пры пабочных пра тое, што яму ўставілі планку ў горла, было непрыемна.

З таго часу абедзве фарфоравыя фігуркі так і стаялі побач, дабраслаўляючы планку ў дзедавым горле і працягваючы кахаць адно другое, пакуль не разбіліся.

ПРЫНЦЭСА НА ГАРОШЫНЕ

Жыў-быў прынц. І марыў ён ажаніцца на сапраўднай прынцэсе.

Аб'ехаў увесь свет. А такой нявесты, якой жадаў, не сустрэў. Так і вярнуўся дамоў ні з чым. І вельмі бедаваў, бо дужа яму хацелася сустрэць сапраўдную прынцэсу.

Аднойчы вечарам разгулялася непагадзь. Маланкі бліскалі раз-пораз. Гром грымеў. Дождж ліў як з вядра. Жах што рабілася!

Раптам у гарадскую браму нехта пастукаў. Сам кароль пайшоў адкрываць.

Каля брамы стаяла прынцэса. Вада збягала з яе валасоў і адзежы прама ў чаравікі. Адтуль выцякала на зямлю. Божа, на што была падобна тая дзяўчына! А яна запэўнівала, што з'яўляецца сапраўднай прынцэсай.

«Ну, пра гэта мы хутка даведаемся», — падумала старая каралева. Але нічога нікому не сказала. Пайшла ў спальню. Зняла з ложка ўсе матрацы і падушкі. На дошкі паклала гарошыну. А зверху гарошыны паслала дваццаць матрацаў і дваццаць пярын.

У гэту пасцель і паклалі прынцэсу на ноч.

Раніцай у яе спыталі, як яна адпачывала.

— Ах, вельмі кепска! — сказала прынцэса. — Я нават вачэй не звяла. Бог ведае што ў мяне была за пасцель. Я ляжала на нечым такім цвёрдым, што ўсё маё цела цяпер у сіняках. Жудасна!

Тут усе і зразумелі, што яна была сапраўднай прынцэсай. Адчула гарошыну праз сорак матрацаў і пярын! Такой далікатнай асобай магла быць толькі сапраўдная прынцэса.

І прынц ажаніўся на ёй. Цяпер ён быў перакананы, што бярэ сапраўдную прынцэсу.

А гарошыну здалі ў музей. Яна мо і цяпер там ляжыць, калі хто не ўкраў яе.

Ведай, гэта гісторыя — чыстая праўда!

ГОЛЫ КАРОЛЬ

Даўным-даўно жыў-быў на свеце кароль. Ён так любіў прыбірацца, што траціў на новую адзежу ўсе свае грошы. Парады, тэатры, загарадныя прагулкі яго цікавілі толькі тым, што можна было лішні раз паказацца ў новым уборы. На кожную гадзіну дня быў у яго асобны ўбор.

У сталіцы таго караля жылося вельмі весела. Амаль штодня туды наведваліся замежныя госці.

І вось аднаго разу прыехалі два ашуканцы. Яны выдалі сябе за ткачоў і сказалі, што могуць вырабіць такую цудоўную тканіну, якой не ведаў яшчэ свет. Нібыта яна, апроч незвычайных малюнкаў і расфарбовак, робіцца нябачнай для кожнага, хто не на сваім месцы альбо безнадзейна дурны.

Каралю спадабалася прапанова ашуканцаў. Ён прыняў іх, даў багата грошай, загадаў тут жа ўзяцца за справу. Падумаў кароль: «Вось гэта будзе ўбор! Адразу даведаюся, хто з маіх саноўнікаў не на сваім месцы, хто з іх разумны, а хто дурань».

Самазванцы-майстры паставілі два ткацкія станкі і пачалі рабіць выгляд, што рупліва працуюць. А на станках, каб вы ведалі, ніякай пражы не было. Хаця яны і патрабавалі для працы найтанчэйшага шоўку і найчысцейшага золата. Усё гэта хавалі ў кішэні, а самі праседжвалі за пустымі станкамі зранку да ночы.

Каралю вельмі хацелася паглядзець, якая ж тканіна атрымліваецца ў майстроў. Але ён прыгадаў пра яе чароўныя якасці і вырашыў праверыць свайго старога міністра. Падумаў пры гэтым: «Міністр разумны, з годнасцю займае сваё месца. Ён добра разгледзіць тую тканіну».

І вось стары міністр увайшоў у залу, у якой за пустымі станкамі сядзелі ашуканцы.

«Божа, памілуй! — падумаў міністр. — Я нічога не бачу». Але ўслых не адважыўся сказаць такое.

Ашуканцы паважліва папрасілі яго падысці бліжэй да станка і сказаць, як яму падабаюцца ўзор і фарбы тканіны. Бедны міністр, як ні ўзіраўся, нічога не бачыў. Ды і бачыць не мог.

І зноў падумаў: «Божа, няўжо я такі дурны? Ратуй божа, каб ніхто пра гэта не даведаўся. Не, нельга прызнавацца, што я не бачу тканіны!»

— Што ж вы нічога не гаворыце нам? — спытаў адзін з ткачоў.

— О, гэта вельмі міла! — адказаў міністр. — Які ўзор, якія фарбы! Так, так, я паведамлю каралю, што мне надзвычай спадабалася ваша праца!

— Рады старацца! — сказалі ашуканцы.

І яны сапраўды стараліся. Пачалі патрабаваць яшчэ больш грошай, шоўку, золата. Забіралі сабе ўсё, а каля пустых станкоў сядзелі толькі для выгляду.

Паслаў кароль да ткачоў свайго новага саноўніка. Даручыў яму паглядзець, ці хутка будзе закончана праца. З ім, прыстойным служкам караля, адбылося тое, што і з старым міністрам. Ашуканцы абвялі і яго вакол пальца. І ён давёў каралю, што вельмі чароўную тканіну вырабляюць ткачы.

Хутка ўвесь горад загаварыў пра таямнічую тканіну, з якой будзе зроблены новы каралеўскі ўбор.

Тут ужо і самому каралю закарцела зірнуць на дзіва. З цэлай світай прыдворных ён заявіўся ў майстэрню да хітрых ашуканцаў.

— Цуд! Ці не праўда? — наперабой закрычалі пабываўшыя ўжо тут чыноўнікі. — Які малюнак?.. А фарбы?..

І яны паказвалі пальцамі на пустыя станкі, як бы самі бачылі там нешта.

«Што за глупства! — падумаў кароль. — Я нічога не бачу! Неверагодна, няўжо і я такі бязглузды, як мае міністры?.. Тады не быць мне каралём. А гэта горш за ўсё...»

— О, вельмі, вельмі міла! — сказаў урэшце кароль. — Я ўхваляю!..

І ён задаволена пахітваў галавой, разглядваючы пустыя станкі. Не хацеў прызнацца, што не бачыць таго, што бачаць яго міністры.

Тут ужо і світа караля ў адзін голас пачала паўтараць:

— Вельмі, вельмі міла!.. Зрабіце, ваша вялікасць, з гэтай тканіны касцюм для бліжэйшай урачыстай працэсіі.

Усе былі ў такім захапленні, што кароль раздобрыўся і ўзнагародзіў ашуканцаў рыцарскімі крыжамі і надаў ім званне прыдворных ткачоў.

Усю ноч напярэдадні ўрачыстасці прасядзелі ашуканцы ў майстэрні. Спалілі больш за шаснаццаць свечак. Усе верылі, што ткачы рыхтуюць новае адзенне каралю.

Урэшце яны аб'явілі:

— Гатова!

Кароль у суправаджэнні світы сам завітаў у майстэрню. Ашуканцы прадставілі яму нябачны ўбор, хлусліва прыгаворвалі:

— Вось гэта — штаны!.. Гэта — камізэлька!.. А во — кафтан!.. Усё — цуд!.. Лёгкае, што павуцінка, і не адчуеце на целе!.. У гэтым і хараство!..

— Так, так! — паўтаралі прыдворныя, хаця нічога не бачылі і бачыць не маглі.

— А цяпер, ваша каралеўская вялікасць, зрабіце ласку, скіньце з сябе ўсе адзёжкі і станьце перад вялікім люстэркам. Мы адзенем вас!

Кароль раздзеўся дагала. Ашуканцы ўзяліся прыбіраць яго. Рабілі выгляд, нібыта адзяюць на яго каралеўскую мантыю. Быццам нешта прымацоўвалі ў плячах, на таліі. А кароль паварочваўся перад люстэркам ва ўсе бакі.

— Божа, як усё падыходзіць!.. Як цудоўна сядзіць на каралю новы ўбор!.. — шапталіся прыдворныя, ніхто не асмельваўся сказаць праўду.

У такім новым адзенні кароль выйшаў на вуліцу. Камергеры, якія заўсёды насілі шлейф каралеўскай мантыі, і цяпер як бы неслі яе. Усе людзі, як убачылі караля, наперабой загаварылі:

— Ах, якое прыгожае новае адзенне ў караля! Як добра сядзіць на ім! Якая шыкоўная мантыя!

Ніводзін чалавек не прызнаўся, што нічога не бачыць. Ніхто не хацеў прызнацца, што ён дурань альбо сядзіць не на сваім месцы. Ні адзін касцюм караля не выклікаў яшчэ такога захаплення.

— Дык ён жа голы! — закрычаў раптам нейкі маленькі хлопчык.

— Паслухайце, што гаворыць бязвіннае дзіцё, — сказаў яго бацька.

Усе пачалі шэптам перадаваць адзін аднаму словы хлопчыка.

— Ды ён жа зусім голы! Во, хлопчык кажа, што ён зусім не адзеты! — закрычаў урэшце ўвесь народ.

І каралю зрабілася жудасна. Яму падалося, што народ гаворыць праўду. Але ж трэба было давесці ўрачыстую цырымонію да канца.

І ён выступаў яшчэ больш велічна пад сваім балдахінам, парадным навесам, а камергеры ішлі за ім і прытрымлівалі мантыю, якой не было.

ГАЛЁШЫ ШЧАСЦЯ

І. Пачатак

Справа была ў Капенгагене, на Ўсходняй вуліцы, непадалёку ад Новай каралеўскай плошчы. У адным доме сабралася вялікая кампанія — іншы раз даводзіцца ўсё-такі прымаць гасцей; затое, глядзіш, і сам дачакаешся калі-небудзь запрашэння. Госці разбіліся на дзве асобныя купкі: адна тут жа села за ломберныя сталы, другая ж утварыла кружок вакол гаспадыні, якая прапанавала «прыдумаць што-небудзь цікавейшае», і размова пацякла сама сабой. Між іншым, гаворка зайшла пра сярэднія вякі, і многія лічылі, што ў тыя часы жылося намнога лепш, чым цяпер. Так, так! Саветнік юстыцыі Кнап абараняў гэтую думку так заўзята, што гаспадыня адразу з ім згадзілася, і яны ўдваіх накінуліся на беднага Эрстэда, які даказваў у сваім артыкуле ў «Альманасе», што наша эпоха чымсьці ўсё-такі вышэй за сярэдневякоўе. Саветнік сцвярджаў, што праўленне караля Ганса было лепшай і шчаслівейшай часінай у гісторыі чалавецтва.

Пакуль вядзецца гэтая гарачая спрэчка, якая перапынілася толькі на імгненне, калі прынеслі вячэрнюю газету (зрэшты, чытаць у ёй абсалютна не было чаго), пройдзем у пярэднюю, дзе госці пакінулі свае паліто, кульбакі, парасоны і галёшы. Сюды толькі што зайшлі дзве жанчыны: маладая і старая. На першы погляд іх можна было прыняць за пакаёвак, якія праводзілі сюды сваіх самавітых гаспадынь, але, прыгледзеўшыся ўважлівей, вы б заўважылі, што гэтыя жанчыны ані не падобныя на служанак: надта ўжо мяккія і пяшчотныя былі ў іх рукі, надта велічныя пастава і ўсе рухі, а вопратка вызначалася нейкім асабліва смелым кроем. Вы, канечне, ужо здагадаліся, што гэта былі феі. Малодшая была калі і не самой феяй Шчасця, то ўжо, напэўна, камерысткай адной з яе шматлікіх камер-фрэйлін і займалася тым, што прыносіла людзям розныя дробныя дары шчасця. Старэйшая здавалася намнога больш сур'ёзнай — яна была феяй Смутку і заўсёды спраўлялася са сваімі клопатамі сама, не перадаручаючы іх нікому: так, прынамсі, яна ведала, што ўсё абавязкова будзе зроблена як належыць.

Стоячы ў пярэдняй, яны расказвалі адна адной, дзе пабывалі за дзень. Камерыстка камер-фрэйліны Шчасця сёння выканала ўсяго толькі некалькі малаважных даручэнняў: выратавала ад ліўня чыйсьці новы капялюш, перадала аднаму шаноўнаму чалавеку паклон ад высокапастаўленай нікчэмнасці і ўсё ў тым жа духу. Але затое ў запасе ў яе засталося нешта зусім незвычайнае.

— Трэба табе сказаць, — закончыла яна, — што ў мяне сёння дзень нараджэння, і ў гонар гэтай падзеі мне далі пару галёшаў з тым, каб я аднесла іх людзям. Гэтыя галёшы валодаюць адной цудоўнай уласцівасцю: таго, хто іх надзене, яны могуць імгненна перанесці ў любое месца ці ў любую эпоху — куды ён толькі пажадае, — і ён, такім чынам, адразу набудзе шчасце.

— Ты так думаеш? — адгукнулася фея Смутку. — Ведай жа: ён будзе самым няшчасным чалавекам на зямлі і блаславіць тую хвіліну, калі нарэшце пазбавіцца ад тваіх галёшаў.

— Ну, гэта мы яшчэ паглядзім! — прамовіла камерыстка Шчасця. — А пакуль што я пастаўлю іх каля дзвярэй. Ану ж хто-небудзь іх абуе памылкова замест сваіх і стане шчаслівы.

Вось якая паміж імі адбылася размова.

ІІ. Што адбылося з саветнікам юстыцыі

Было ўжо позна. Саветнік юстыцыі Кнап збіраўся дахаты, усё яшчэ разважаючы аб часе караля Ганса. І трэба ж было так здарыцца, каб замест сваіх галёшаў ён надзеў галёшы шчасця. Як толькі ён выйшаў у іх на вуліцу, чароўная сіла галёшаў тут жа перанесла яго ў эпоху караля Ганса, і ногі яго адразу патанулі ў непралазнай гразі, таму што пры каралі Гансе вуліц не масцілі.

— Ну і гразёта! Проста жах што такое! — прамармытаў саветнік. — І да таго ж ні адзін ліхтар не гарыць.

Месяц яшчэ не ўзышоў, стаяў густы туман, і ўсё навокал патанала ў змроку. На рагу перад выявай мадонны вісела лампада, але яна ледзь цеплілася, так што саветнік заўважыў карціну, калі параўняўся з ёю, і толькі тады разгледзеў боскую маці з немаўлём на руках.

«Тут, напэўна, была майстэрня мастака, — вырашыў ён, — а шыльду забылі зняць».

Раптам паўз яго прайшло некалькі чалавек у сярэдневяковых касцюмах.

«Чаго гэта яны так прыбраліся? — падумаў саветнік. — Мабыць, з маскарада ідуць».

Але раптам пачуўся барабанны бой і свіст дудак, замільгалі факелы, і позірку саветніка паўстала дзівоснае відовішча! Насустрач яму па вуліцы рухалася дзіўная працэсія: наперадзе ішлі барабаншчыкі, спрытна выбіваючы дробат кійкамі, а за імі крочылі стражнікі з лукамі і арбалетамі. Відавочна, то была світа, якая суправаджала нейкую важную духоўную асобу. Здзіўлены саветнік спытаў, што гэта за шэсце і хто гэты саноўнік.

— Епіскап Зеландскі! — пачулася ў адказ.

— Злітуйся, божа! Што яшчэ такое здарылася з епіскапам? — уздыхнуў саветнік Кнап, сумна ківаючы галавою. — Не, наўрад ці гэта епіскап.

Разважаючы аб усіх гэтых дзівосах і не гледзячы па баках, саветнік марудна ішоў па Ўсходняй вуліцы, пакуль нарэшце не дабраўся да плошчы Высокага моста. Аднак моста, які вёў да Дварцовай плошчы, на месцы не аказалася, — бедны саветнік ледзь разгледзеў у суцэльнай цемры нейкую рэчку і ў рэшце рэшт заўважыў лодку, у якой сядзела двое хлопцаў.

— Загадаеце пераправіць вас на выспу? — спыталі яны.

— На выспу? — перапытаў саветнік, не ведаючы яшчэ, што ён цяпер жыве ў часы сярэднявечча. — Мне трэба трапіць у Хрысціянаву гавань, на Малую гандлёвую вуліцу.

Хлопцы вытрашчылі на яго вочы.

— Скажыце мне хоць бы, дзе мост? — працягваў саветнік. — Ну што за непарадак! Ліхтары не гараць, а гразь такая, што здаецца, быццам па балоце брыдзеш.

Але чым больш ён размаўляў з перавозчыкамі, тым менш мог што-небудзь узяць у толк.

— Не разумею я вашай барнхольмскай тарабаршчыны! — раззлаваўся ён нарэшце і павярнуўся да іх спінай.

Але моста ён усё-такі не знайшоў; каменны парапет набярэжнай знік таксама. «Што робіцца? Вось бязладдзе!» — думаў ён. Так, ніколі яшчэ рэчаіснасць не здавалася яму такой убогай і мярзотнай, як у гэты вечар. «Не, лепш узяць рамізніка, — вырашыў ён. — Але, божа, куды ж яны ўсе прапалі? Як на злосць, ніводнага! Вярнуся ж я на Новую каралеўскую плошчу — там, напэўна, стаяць экіпажы, а то мне давеку не трапіць у Хрысціянаву гавань!»

Ён зноў вярнуўся на Ўсходнюю вуліцу і паспеў ужо прайсці яе амаль усю, калі ўзышоў месяц.

«Божа, што гэта тут панабудавалі такое?» — здзівіўся саветнік, убачыўшы перад сабой Усходнія Гарадскія вароты, якія ў тыя далёкія часы стаялі ў канцы Ўсходняй вуліцы.

Нарэшце, ён знайшоў брамку і выйшаў на цяперашнюю Новую каралеўскую плошчу, якая ў тыя часы была проста вялікім лугам. На лузе там і сям тырчалі кусты, і ён быў перасечаны ці то шырокім каналам, ці то ракой. На супрацьлеглым беразе размясціліся бедныя домікі галандскіх шкіпераў, чаму і месца гэтае называлася Галандскай вышынёй.

— Божа мой! Ці гэта міраж, фата-моргана, ці я... божа... п'яны? — застагнаў саветнік юстыцыі. — Што ж гэта такое? Што ж гэта такое?

І саветнік зноў павярнуў назад, падумаўшы, што захварэў. Ідучы па вуліцы, ён цяпер уважліва прыглядаўся да дамоў і заўважыў, што ўсе яны даўнейшай пабудовы і многія накрыты саломай.

— Але, канечне, я захварэў, — уздыхнуў ён, — а ўсяго ж адну шклянку пуншу выпіў, але мне і гэта зашкодзіла. І трэба ж дадумацца — частаваць гасцей пуншам і гарачай ласосінай! Не! Я абавязкова пагавару аб гэтым з агентшай. Вярнуцца хіба да іх і расказаць, якая са мной здарылася бяда? Не, няёмка. Ды яны ўжо, бадай, даўно спаць паляглі.

Ён пачаў шукаць дом іншых сваіх знаёмых, але яго таксама не аказалася на месцы.

— Не, гэта проста жах нейкі! Не пазнаю Ўсходняй вуліцы. Ні адной крамы! Усё толькі старыя, нікчэмныя халупы — можна падумаць, што я трапіў у Раскіле альбо Рынгстэд. Так, кепскія мае справы! Ну што ўжо тут саромецца, вярнуся да агента! Але, чорт вазьмі, як мне знайсці яго дом? Я болей не пазнаю яго. Ага, тут, здаецца, яшчэ не спяць!.. Ах, я зусім расхварэўся, зусім расхварэўся.

Ён наткнуўся на прачыненыя дзверы, з-за якіх лілося святло. Гэта быў адзін з тых старадаўніх шынкоў, якія былі падобны на цяперашнія нашы піўныя. Агульны пакой нагадваў голшцінскую харчэўню. У ім сядзела некалькі пастаянных кліентаў — шкіперы, капенгагенскія бюргеры і яшчэ нейкія людзі, з выгляду вучоныя. Папіваючы з кубкаў піва, яны вялі гарачую спрэчку і не звярнулі ніякай увагі на новага наведвальніка.

— Даруйце, — сказаў саветнік гаспадыні, якая падышла да яго, — мне раптам стала кепска. Вы не дастанеце мне рамізніка? Я жыву ў Хрысціянавай гавані.

Гаспадыня паглядзела на яго і сумна пахітала галавой, пасля нешта сказала па-нямецку. Саветнік падумаў, што яна дрэнна разумее па-дацку, і паўтарыў сваю просьбу на нямецкай мове. Гаспадыня ўжо заўважыла, што наведвальнік апрануты неяк дзіўна, а цяпер, пачуўшы нямецкую гаворку, канчаткова пераканалася ў тым, што перад ёю іншаземец. Яна вырашыла, што ён дрэнна сябе адчувае, і прынесла яму кубак саланаватай калодзежнай вады.

Саветнік абапёрся галавой на руку, глыбока ўздыхнуў і задумаўся: куды ж ён усё-такі трапіў?

— Гэта вячэрні выпуск «Дня»? — спытаў ён, проста каб сказаць што-небудзь, убачыўшы, як гаспадыня прыбірае вялікі аркуш паперы.

Яна яго не зразумела, але ўсё-такі працягнула яму аркуш: гэта была старадаўняя гравюра з адлюстраваннем дзіўнага свячэння неба, якое аднойчы назіралі ў Кёльне.

— Антыкварная карціна! — сказаў саветнік, убачыўшы гравюру, і адразу ажывіўся: — Дзе вы дасталі гэтую рэдкасць? Вельмі, вельмі цікава, хаця і суцэльная выдумка. На самой справе гэта было проста паўночнае ззянне, як тлумачаць цяпер вучоныя; і, верагодна, падобныя з'явы называюцца электрычнасцю.

Тыя, што сядзелі блізка і чулі яго словы, паглядзелі на яго з павагай; адзін чалавек нават падняўся, пачціва зняў капялюш і сказаў з самым сур'ёзным выглядам:

— Вы, відавочна, вялікі вучоны, масье?

— О не, — адказаў саветнік, — проста я магу паразмаўляць аб тым-сім, як і ўсялякі іншы.

— Моdestia* — цудоўнейшая дабрадзейка, — прамовіў яго субяседнік. — Зрэшты, аб сутнасці вашага выказвання mihi secus vedetur**, хаця і ахвотна ўстрымаюся пакуль выказваць маё ўласнае jedicium***.

* Сціпласць (лац.).

** я іншай думкі (лац.).

*** меркаванне (лац.).

— Асмелюся спытаць, з кім маю задавальненне размаўляць? — пацікавіўся саветнік.

— Я бакалаўр багаслоўя, — адказаў той.

Гэтыя словы ўсё растлумачылі саветніку — незнаёмец быў апрануты ў адпаведнасці са сваім вучоным званнем. «Напэўна, гэта нейкі стары сельскі настаўнік, — падумаў ён, — чалавек як не з гэтага свету, якіх яшчэ можна сустрэць у аддаленых кутках Ютландыі».

— Тут, канечне, не locus docendi*, — гаварыў багаслоў, — але я ўсё-такі вельмі прашу вас працягваць сваю гаворку. Вы, канечне, досыць начытаны ў старажытнай літаратуры!

* Месца вучоных размоў (лац.).

— О так! Вы кажаце праўду, я нярэдка пачытваю старажытных аўтараў, дакладней, усе іх добрыя творы; але вельмі люблю і навейшую літаратуру, толькі не «Звычайныя гісторыі»; іх хапае і ў жыцці!

— Звычайныя гісторыі? — перапытаў багаслоў.

— Але, я кажу аб гэтых новых раманах, якіх столькі цяпер выходзіць.

— О, яны вельмі дасціпныя і карыстаюцца поспехам пры двары, — усміхнуўся бакалаўр. — Кароль асабліва любіць раманы аб Іфвенце і Гаўдзіяне, у якіх расказваецца аб каралі Артуры і рыцарах Круглага стала, і нават дазволіў жартаваць па гэтай прычыне са сваімі набліжанымі*.

* Славуты дацкі пісьменнік Хольберг расказвае ў сваёй «Гісторы Дацкай дзяржавы», што, прачытаўшы раман аб рыцарах Круглага стала, кароль Ганс аднойчы сказаў жартам свайму набліжанаму Ота Руду, якога вельмі любіў: «Гэтыя паны Іфвент і Гаўдзіян, аб якіх гаворыцца ў гэтай кнізе, былі выдатныя рыцары. Такіх цяпер больш не сустрэнеш». На што Ота Руд адказаў: «Калі б цяпер сустракаліся такія каралі, як кароль Артур, то, напэўна, знайшлося б нямала такіх рыцараў, як Іфвент і Гаўдзіян».

— Гэтых раманаў я яшчэ не чытаў, — сказаў саветнік юстыцыі. — Напэўна, гэта Хейберг што-небудзь новае выпусціў?

— Не, што вы, не Хейберг, а Готфрэд фон Гемен, — адказаў бакалаўр.

— Дык вось хто аўтар! — усклікнуў саветнік. — Якое старажытнае імя? Гэта ж наш першы дацкі кнігадрукар, ці не так?

— Але, ён наш першадрукар! — пацвердзіў багаслоў.

Такім чынам, пакуль што ўсё ішло цудоўна. Калі адзін з гараджан загаварыў аб чуме, якая лютавала тут некалькі гадоў назад, а іменна ў 1484 годзе, саветнік падумаў, што гаворка ідзе аб нядаўняй эпідэміі халеры, і размова паспяхова працягвалася. А пасля як было не згадаць закончаную зусім нядаўна пірацкую вайну 1490 года, калі ангельскія каперы захапілі дацкія караблі, што стаялі на рэйдзе. Тут саветнік, успомніўшы аб падзеях 1801 года, ахвотна далучыў свой голас да агульных нападак на ангельцаў. Але далей размова штосьці перастала ладзіцца і ўсё часцей перапынялася магільнай цішынёй. Добры бакалаўр быў вельмі ўжо недаверлівы: самыя простыя меркаванні саветніка здаваліся яму чымсьці незвычайна смелым і фантастычным. Субяседнікі глядзелі адзін на аднаго з усё ўзрастаючым здзіўленнем, і калі нарэшце канчаткова перасталі разумець адзін аднаго, бакалаўр, спрабуючы паправіць справу, загаварыў на латыні, але гэта мала дапамагло.

— Ну, як вы сябе адчуваеце? — спытала гаспадыня, пацягнуўшы саветніка за рукаво.

Тут ён апамятаўся і са здзіўленнем утаропіўся на сваіх субяседнікаў, таму што за размовай зусім забыў, што з ім адбываецца.

«Божа, дзе я?» — падумаў ён, і пры адной думцы аб гэтым у яго закружылася галава.

— Давайце піць кларэт, мёд і брэменскае піва! — закрычаў адзін з гасцей. — І вы з намі!

Увайшлі дзве дзяўчыны, адна з якіх была ў двухколерным чэпчыку*, яны падлівалі гасцям віно і нізка прысядалі. У саветніка нават мурашы забегалі па спіне.

* Пры каралі Гансе, у 1495 годзе, быў выпушчаны ўказ, па якім жанчыны лёгкіх паводзін павінны былі насіць чэпчыкі з яркай расфарбоўкай, каб кідалася ў вочы.

— Што ж гэта такое? Што гэта такое? — шаптаў ён, але вымушаны быў піць разам з усімі. Сабутэльнікі так на яго населі, што бедны саветнік зусім збянтэжыўся, і калі нехта сказаў, што ён, напэўна, п'яны, ніколькі ў гэтым не засумняваўся і толькі папрасіў, каб яму нанялі рамізніка. Але ўсе вырашылі, што ён размаўляе па-маскавіцку. Ніколі ў жыцці саветнік не трапляў у такую грубую і неабчэсаную кампанію. «Можна падумаць, — казаў ён сабе, — што мы вярнуліся ў часы язычніцтва. Не, гэта жахлівейшая хвіліна ў маім жыцці!»

Тут яму прыйшло ў галаву: а што, калі залезці пад стол, падпаўзці да дзвярэй і ўцячы? Але калі ён быў ужо амаль каля мэты, гулякі заўважылі, куды ён паўзе, і схапілі яго за ногі. На шчасце, галёшы зваліліся ў яго з ног, а з імі рассеялася і чараўніцтва.

Пры яркім святле ліхтара саветнік выразна ўбачыў вялікі дом, які стаяў проста перад ім. Ён пазнаў гэты дом, і ўсе суседнія, пазнаў і Ўсходнюю вуліцу. Сам ён ляжаў на ходніках, упіраючыся нагамі ў чыесьці вароты, а побач сядзеў начны вартаўнік, які спаў моцным сном.

— Божа! Значыць, я заснуў проста на вуліцы, вось табе і на! — сказаў саветнік. — Так, вось і Ўсходняя вуліца... Як тут светла і прыгожа! Але хто б мог падумаць, што адна шклянка пуншу падзейнічае на мяне так моцна!

Праз дзве хвіліны саветнік ужо ехаў на рамізніку ў Хрысціянаву гавань. Усю дарогу ён успамінаў перажытыя ім жахі і ад усяго сэрца бласлаўляў шчаслівую рэальнасць і свой век, які, нягледзячы на ўсе яго заганы і недахопы, усё-такі быў лепшы за той, у якім яму толькі што давялося пабываць. І трэба сказаць, што на гэты раз саветнік юстыцыі разважаў упаўне разумна.

ІІІ. Прыгоды вартаўніка

— Гм, хтосьці пакінуў тут свае галёшы! — сказаў вартаўнік. — Гэта, напэўна, лейтэнант, што жыве наверсе. Вось бач які, кінуў іх каля самых варот!

Сумленны вартаўнік, канечне, хацеў было адразу пазваніць і аддаць галёшы іх законнаму ўладальніку, тым больш, што ў лейтэнанта яшчэ гарэла святло, але пабаяўся разбудзіць суседзяў.

— Ну і цёпла, відаць, хадзіць у такіх галёшах! — сказаў вартаўнік. — А скура да чаго мяккая!

Галёшы прыйшліся якраз яму на нагу.

— І сапраўды як дзіўна ўладкаваны свет, — працягваў ён. — Узяць хоць бы гэтага лейтэнанта: мог бы зараз спакойна спаць у цёплай пасцелі, — дык не ж, усю ноч ходзіць узад і ўперад па пакоі. Вось каму шчасце! Няма ў яго ні жонкі, ні дзяцей, ні трывог, ні турбот; кожны вечар па гасцях раз'язджае. Добра б мне памяняцца з ім месцамі: я тады стаў бы самым шчаслівым чалавекам на зямлі!

Не паспеў ён гэта падумаць, як чароўнай сілай галёшаў імгненна пераўвасобіўся ў таго афіцэра, што жыў наверсе. Цяпер ён стаяў пасярод пакоя, трымаў у руках лісток ружовай паперы з вершамі, якія напісаў сам лейтэнант. Ды і да каго іншы раз не з'яўляецца паэтычнае натхненне! Вось тады думкі і выліваюцца ў вершы. На ружовым лістку было напісана наступнае:

КАБ Я БАГАТЫМ БЫЎ «Каб я багатым быў, — з маленства я жадаў, — Абавязкова б афіцэрам стаў, Насіў бы форму, шаблю і плюмаж!» Ды выйшла так, што мары ўсе — міраж. Сплылі гады — мундзір і я надзеў, Ды стаць, на жаль, багатым не паспеў. Вясёлым дзіцем, у вячэрні час, Калі ты помніш, я бываў у вас, Цябе я смешнай казкай забаўляў — То быў мой капітал, які я сам збіраў. Узрушана сядзела ты ў акне І жартам губы цалавала мне. Каб я багатым быў, дык Бога б я маліў За тую, што навечна ўжо згубіў... Жывуць яе краса і дабрата, Аднак мая пустая каліта, А казкі не заменяць капітал, Бо паразіла беднасць напавал. Каб я багатым быў, я горычы б не знаў І на паперу боль не праліваў. У гэтыя ж радкі я ўсю душу ўлажыў І прысвяціў іх той, якую не забыў. У сумны верш уклаў я жар любві! І я — бядняк. Цябе ж Бог блаславі!

Так, закаханыя вечна пішуць падобныя вершы, але людзі разумныя іх усё-такі не друкуюць. Чын лейтэнанта, каханне і беднасць — вось злашчасны трохвугольнік або, дакладней, трохвугольная палова ігральнай косці, якая кінута на шчасце і якая раскалолася. Так думаў і лейтэнант, апусціўшы галаву на падаконнік і цяжка ўздыхаючы:

«Бядняк вартаўнік і той шчаслівейшы, чым я. Ён не ведае маіх пакут. У яго ёсць хатні ачаг, а жонка і дзеці дзеляць з ім і радасці, і гора. Ах, як бы мне хацелася быць на яго месцы, бо ён намнога шчаслівейшы за мяне!»

І ў той жа момант начны вартаўнік зноў стаў начным вартаўніком: афіцэрам жа ён зрабіўся толькі дзякуючы галёшам, але, як мы бачылі, не стаў ад гэтага шчаслівейшым і захацеў вярнуцца ў сваё ранейшае становішча. Такім чынам, начны вартаўнік зноў зрабіўся начным вартаўніком.

«Які благі сон мне прысніўся! — сказаў ён. — А зрэшты, даволі забаўны. Прыснілася мне, што я стаў тым самым лейтэнантам, які жыве ў нас наверсе, — і да чаго ж сумна ён жыве! Як мне не хапала жонкі і дзяцей: хто-хто, а яны заўсёды гатовы зацалаваць мяне да смерці».

Начны вартаўнік сядзеў на ранейшым месцы і ківаў у такт сваім думкам. Сон ніяк не выходзіў у яго з галавы, а на нагах усё яшчэ былі надзеты галёшы шчасця. Па небе пакацілася зорка.

«Бач, як пакацілася, — сказаў сабе вартаўнік. — Ну, нічога, іх там яшчэ шмат засталося. А добра было б убачыць бліжэй усе гэтыя нябесныя штукенцыі. Асабліва месяц: ён не тое што зорка, між пальцаў не праслізне. Студэнт, якому мая жонка мые бялізну, кажа, што пасля смерці мы будзем пералятаць з адной зоркі на другую. Гэта, канечне, хлусня, а ўсё ж як было б цікава гэтак павандраваць. Эх, калі б мне толькі ўдалося даскочыць да неба, а цела няхай бы ляжала тут, на прыступках».

Ёсць рэчы, аб якіх наогул трэба гаварыць вельмі асцярожна, асабліва калі на нагах у цябе галёшы шчасця! Вось паслухайце, што адбылося з вартаўніком.

Мы з вамі абавязкова ездзілі на цягніку альбо на параходзе, якія ішлі поўным ходам. Але ў параўнанні з хуткасцю святла іх хуткасць усё адно што хуткасць ляніўца альбо смаўжа. Святло бяжыць у дзевятнаццаць мільёнаў разоў хутчэй за самага лепшага скарахода, але не хутчэй за электрычнасць. Смерць — гэта электрычны ўдар у сэрца, і на крыллях электрычнасці вызваленая душа вылятае з цела. Сонечны прамень дваццаць мільёнаў міль прабягае ўсяго за восем хвілін з секундамі, але душа яшчэ хутчэй, чым святло, пакрывае велізарную прастору, якая раздзяляе зоркі.

Для нашай душы праляцець адлегласць паміж двума нябеснымі свяціламі гэтак жа проста, як нам самім дайсці да суседняга дома. Але электрычны ўдар у сэрца можа каштаваць нам жыцця, калі на нагах у нас няма такіх галёшаў шчасця, якія былі ў вартаўніка.

За некалькі секунд начны вартаўнік праляцеў прастору ў пяцьдзесят дзве тысячы міль, што аддзяляюць зямлю ад месяца, які, як вядома, складаецца з рэчыва намнога больш лёгкага, чым наша зямля, і ён прыкладна такі ж мяккі, як і самы свежы снег.

Вартаўнік апынуўся на адной з тых незлічоных месяцавых кальцавых гор, якія вядомы нам па вялікіх месяцавых картах доктара Мэдлера. Ты ж таксама бачыў іх, ці не праўда?

У гары ўтварыўся кратэр, сценкі якога амаль вертыкальна абрываліся ўніз на цэлую дацкую мілю, а на самым дне кратэра знаходзіўся горад. Горад гэты нагадваў яечны бялок, выпушчаны ў шклянку вады, — такімі празрыстымі і лёгкімі здаваліся яго вежы, купалы і ветразепадобныя балконы, якія слаба пакалыхваліся ў разрэджаным паветры месяца. А над галавой вартаўніка велічна плыў велізарны вогненна-чырвоны шар — наша зямля.

На месяцы было мноства жывых істот, якіх мы назвалі б людзьмі, калі б яны не так моцна адрозніваліся ад нас і па сваёй знешнасці, і па мове. Цяжка было чакаць, каб душа вартаўніка разумела гэтую мову, — аднак яна цудоўна яе разумела.

Так, так, можаце здзіўляцца, колькі хочаце, але душа вартаўніка адразу навучылася мове жыхароў месяца. Часцей за ўсё яны спрачаліся аб нашай зямлі. Яны вельмі і вельмі сумняваліся ў тым, што на зямлі ёсць жыццё, бо паветра там, казалі яны, занадта шчыльнае, і разумнае месячнае стварэнне не магло б ім дыхаць. Яны сцвярджалі далей, што існаванне магчыма толькі на месяцы — адзінай планеце, дзе ўжо даўным-даўно зарадзілася жыццё.

Але вернемся на Ўсходнюю вуліцу і паглядзім, што сталася з целам вартаўніка.

Безжыццёвае, яно па-ранейшаму сядзела на прыступках; кульбака з шыпамі на канцы — у нас яе празвалі б «ранішняй зоркай» — выпала з рук, а вочы ўтаропіліся на месяц, па якім цяпер падарожнічала душа вартаўніка.

— Гэй, вартаўнік, які час? — спытаў нейкі мінак; не дачакаўшыся адказу, ён пстрыкнуў вартаўніка па носе. Цела страціла раўнавагу і на ўсю даўжыню выцягнулася на ходніках.

Мінак вырашыў, што вартаўнік памёр, і жахнуўся, а мёртвы так і застаўся мёртвым. Аб гэтым паведамілі куды трэба, і раніцай цела адвезлі ў бальніцу.

Вось заварылася б каша, калі б душа вярнулася і, як і трэба чакаць, узялася шукаць сваё цела там, дзе рассталася з ім, гэта значыць, на Ўсходняй вуліцы. Выявіўшы прапажу, яна хутчэй за ўсё адразу ж кінулася б у паліцыю, у адрасны стол, адтуль у бюро па вышуку рэчаў, каб даць аб'яву аб прапажы ў газеце, і толькі ў апошнюю чаргу накіравалася б у бальніцу. Зрэшты, аб душы турбавацца няма чаго — калі яна дзейнічае самастойна, усё ідзе цудоўна, і толькі цела перашкаджае ёй і прымушае яе рабіць глупствы.

Дык вось, калі вартаўніка прывезлі ў бальніцу і ўнеслі ў трупярню, з яго першым чынам, канечне, знялі галёшы, і душы воляй-няволяй давялося перапыніць сваё падарожжа і вярнуцца ў цела. Яна адразу знайшла яго, і вартаўнік тут жа ажыў. Потым ён запэўніваў, што гэта была самая вар'яцкая ноч у яго жыцці. Ён нават за дзве маркі не згадзіўся б зноў перажыць такія жахі. Зрэшты, цяпер усё гэта ззаду.

Вартаўніка выпісалі ў той жа дзень, а галёшы засталіся ў бальніцы.

ІV. «Галаваломка». Дэкламацыя. Зусім незвычайнае падарожжа

Кожны жыхар Капенгагена шмат разоў бачыў галоўны ўваход у гарадскую Фрэдэрыксбергскую бальніцу, але паколькі гэтую гісторыю, магчыма, будуць чытаць не толькі капенгагенцы, нам давядзецца даць сякія-такія тлумачэнні.

Справа ў тым, што бальніцу аддзяляе ад вуліцы даволі высокая агароджа з тоўстых жалезных прутоў. Пруты гэтыя расстаўлены так рэдка, што многія практыканты, асабліва хударлявыя, дахітраюцца праціснуцца паміж імі, калі ў няўрочны час хочуць выбрацца ў горад. Цяжэй за ўсё ім прасунуць галаву, так што і ў гэтым выпадку, як, зрэшты, нярэдка бывае ў жыцці, вялікагаловым прыходзілася туга... Ну, для ўступу гэтага хопіць.

У той вечар у бальніцы якраз дзяжурыў адзін малады лекар, аб якім хоць і можна было сказаць, што «галава ў яго вялікая», але... толькі ў самым прамым сэнсе слова. Ішоў праліўны дождж; аднак, нягледзячы на непагадзь і дзяжурства, лекар усё-такі вырашыў збегаць у горад па нейкіх неадкладных справах, — хоць бы на чвэрць гадзінкі. «Няма чаго, — думаў ён, — звязвацца з брамнікам, калі можна пралезці скрозь пруты». У вестыбюлі ўсё яшчэ валяліся галёшы, забытыя вартаўніком. У такі лівень яны былі вельмі дарэчы, і лекар надзеў іх, не здагадваючыся, што гэта галёшы шчасця. Цяпер заставалася толькі праціснуцца паміж жалезнымі прутамі, чаго яму яшчэ ні разу не даводзілася рабіць.

— Божа, толькі б праціснуць галаву, — прамовіў ён.

І ў той жа момант галава яго, хаця і вельмі вялікая, удачна праскочыла паміж прутамі, — не без дапамогі галёшаў, зразумела.

Цяпер справа была за тулавам, але яму ніяк не ўдавалася пралезці.

— Ух, які я тоўсты! — скардзіўся студэнт. — А я дык думаў, што галаву прасунуць будзе цяжэй за ўсё. Не, не пралезці мне!

Ён хацеў адразу ж выцягнуць галаву назад, але не тут было: яна застрамілася безнадзейна, ён мог толькі круціць ёю колькі заўгодна і без усялякага толку. Спачатку лекар проста раззлаваўся, але хутка настрой у яго сапсаваўся дарэшты: галёшы паставілі яго прама-такі ў жахлівае становішча.

На няшчасце, ён ніяк не здагадваўся, што трэба пажадаць вызваліцца, і колькі ні круціў галавой, яна не пралазіла назад. Дождж усё ліў і ліў, і на вуліцы не было ні душы. Да званка, каб паклікаць дворніка, усё-адно нельга было дацягнуцца, а сам вызваліцца ён не мог. Ён баяўся, што, чаго добрага, давядзецца прастаяць так да раніцы, бо толькі раніцай можна будзе паслаць па каваля, каб ён перапілаваў агароджу. І наўрад ці ўдасца перапілаваць яе хутка, а на шум збягуцца школьнікі, усе навакольныя жыхары, — так, так, збягуцца і будуць дзівіцца на лекара, які скурчыўся, як злачынца каля ганебнага слупа; дзівіцца, як у мінулым годзе на велізарную агаву, калі яна расцвіла.

— Ой, кроў так і прылівае да галавы. Не, я так з розуму звіхнуся! Так, так звіхнуся з розуму! Ох, толькі б мне вызваліцца!

Даўно ўжо трэба было лекару сказаць гэта: у тую ж хвіліну галава яго свабодна прайшла паміж прутамі, і ён стрымгалоў кінуўся назад, зусім звар'яцеўшы ад страху, у які яго ўвагналі галёшы шчасця.

Але калі вы думаеце, што гэтым справа і скончылася, то глыбока памыляецеся. Не, самае горшае яшчэ наперадзе.

Прайшла ноч, надышоў новы дзень, а па галёшы ўсё ніхто не з'яўляўся.

Вечарам у маленькім тэатры, размешчаным на вуліцы Канніке, давалі прадстаўленне. Глядзельная зала была поўная. У ліку іншых артыстаў адзін чытальнік прадэкламаваў верш пад назвай «Бабуліны акуляры»:

Быў у маёй бабулі дзіўны дар, Якому пазайздросціў бы вядзьмар. Бо ёй вядома ўсё і нават болей: Магла ісці праз час уласнай воляй, Магла пранікнуць у вякі паглядам, Ды не канчаліся яе расказы ладам. «Якія нам, — пытаю, як і ўсе, — Наступны год падзеі прынясе? Што мае быць у нашым гаспадарстве?» Але бабуля, спрытная ў каварстве, Маўчыць упарта і ў адказ ні слова. І часам пасварыцца на мяне гатова. Ды як ёй выстаяць? І тут жа гнеў астыў, Бо я ў яе любімцам быў. «Хай будзе так, як просіш, — і свае Бабуля акуляры мне дае. — Цяпер, нябожа, паспяшы туды, Дзе просты люд збіраецца заўжды. Бліжэй да іх, як можаш, падыдзі, На гурт праз акуляры паглядзі. Калодай картаў раптам стануць людзі. Па картах зразумееш, што было, што будзе?» І я пайшоў, сказаўшы «дзякуй» згодна. Ды дзе знайсці натоўп? На плошчы, верагодна. На плошчы? Не люблю, аднак, я сцюжы. На вуліцы? Там гразь, слата і лужы. А што, як у тэатры? Там, па-мойму, Шумлівую я напаткаю плойму. І вось я тут. Аракулам каб стаць, Патрэбна акуляры мне дастаць. А вы сядзіце ціха, без нуды, Бо кожны ляжа ў карты, і тады Вам будзе відна ў далечы таемнай. Маўчанне — знак уцямнасці ўзаемнай. Я распытаю зараз лёс і не дарэмна — З карысцю для сябе, з карысцю для народа. Дык вось! Што скажа картаў нам калода?

(Надзявае акуляры)

Якую бачу я пацеху! Вы, праўда ж, лопнулі б ад смеху, Калі б зірнулі на тузоў бубновых, На гордых дам і каралёў суровых! Тут пікі, трэфы чорныя, як сажа, Ды карта кожная што-небудзь нам раскажа. Вось дама пік, аблашчаная светам, А закахалася ў бубновага валета. Аднак што ж болей карты прадракаюць? Для дома многа грошай абяцаюць І госця з чужаземнай стараны, А зрэшты, не патрэбны нам яны. Размову пажадалі б вы пачаць З саслоўяў? Лепей памаўчаць! Параду дам, які ж у ёй сакрэт: Вы хлеб не адбівалі б у газет. Ці аб тэатры? Сварцы закуліснай? Ну, не! З дырэкцыяй жыву бескампрамісна. Аб заўтрашнім быцці? Ды вось якая справа: Благое ведаць надта не цікава. Я знаю ўсё, але карысці мала, Пакуль часіна ведаў не настала! Што, што? Хто шчаслівейшы паміж вас? Ага! Шчасліўца вылучыць сам час... Яго па ўсмешцы лёгка падлавіць, Але прыйшлося б іншых засмуціць! Хто болей пражыве? Ах, ён? Цудоўна! Ды гаварыць пра гэта не тактоўна. Сказаць? Сказаць? Сказаць ці не? Не, не скажу — адказ такі ў мяне! Баюся, што магу зняважыць вас, Лепш думкі вашы прачытаю ў гэты час, Сабраўшы чарадзейных сіл запас. Жадаеце вы знаць? Ды хопіць, пэўна, кпін: Здаецца вам, што я для вас адзін Мялю лухту з якіх ужо часін. Цяпер маўчу, і прыйдзе апраўданне, Цяпер хачу ўчуць ваша меркаванне.

Дэкламаваў чытальнік цудоўна, у зале загрымелі воплескі.

Сярод публікі знаходзіўся і наш злашчасны лекар. Ён, здавалася, ужо забыў свае смешныя прыгоды, перажытыя мінулай ноччу. Выпраўляючыся ў тэатр, ён зноў надзеў галёшы — іх пакуль яшчэ ніхто не запатрабаваў, а на вуліцы была слата, так што яны маглі саслужыць яму добрую службу. І саслужылі!

Верш зрабіў вялікае ўражанне на нашага лекара. Яму вельмі спадабалася ідэя, і ён падумаў, што добра было б здабыць такія акуляры. Крыху патрэніраваўшыся, можна было б навучыцца чытаць у сэрцах людзей, а гэта намнога цікавей, чым заглядваць у будучы год, — ён жа ўсё-адно надыдзе рана ці позна, а вось у душу да чалавека інакш не заглянеш.

«Узяць бы, скажам, гледачоў першага рада, — думаў лекар, — і паглядзець, што робіцца ў іх на сэрцы, — павінен жа быць туды ўваход, накшталт як у краму. Чаго б я там не наглядзеўся, трэба меркаваць! У гэтай вось дамы ў сэрцы, напэўна, змяшчаецца цэлая галантарэйная крама. А ў гэтай яна ўжо апусцела, толькі варта б яе як належыць памыць ды пачысціць. Але можна набрысці і на салідныя крамы. «Ах, — уздыхнуў лекар, — ведаю я такую краму, аднак, на жаль, прыказчык для яе ўжо знайшоўся, і гэта адзіны яе недахоп. А ў многія іншыя, напэўна, заклікалі б: «Заходзьце, калі ласка, да нас, міласці просім!» Але ж, вось бы зайсці туды ў выглядзе дробненькай думкі, прагуляцца б па сэрцах!»

Сказана — зроблена! Толькі пажадай — вось усё, што трэба галёшам шчасця. Лекар раптам увесь неяк змізарнеў, стаў зусім малюсенькім і пачаў сваё незвычайнае падарожжа па сэрцах гледачоў першага рада.

Першае сэрца, у якое ён трапіў, належала адной даме, але бедачына лекар спачатку падумаў, што апынуўся ў артапедычным інстытуце, дзе лекары лечаць хворых, выдаляючы розныя пухліны і выпраўляючы калецтвы. У пакоі, куды зайшоў наш лекар, былі развешаны шматлікія гіпсавыя злепкі з гэтых выродлівых частак цела. Уся розніца толькі ў тым, што ў сапраўдным інстытуце злепкі здымаюцца, як толькі хворы туды паступае, а ў гэтым сэрцы яны вырабляліся тады, калі з яго выпісваўся здаровы чалавек.

Сярод іншых у сэрцы гэтай дамы захоўваліся злепкі, знятыя з фізічных і маральных выродстваў і ўсіх яе сябровак.

Лекар хутка перавандраваў у другое жаночае сэрца, — і на гэты раз яму здалося, што ён уступіў у светлы прасторны храм. Над алтаром лунаў белы голуб — увасабленне цнатлівасці. Лекар хацеў было схіліць калені, але яму трэба было спяшацца далей, у наступнае сэрца, і толькі ў вушах яго яшчэ доўга гучала музыка аргана. Ён нават адчуў, што стаў яшчэ лепшы і чысцейшы, чым быў раней, і варты цяпер увайсці ў наступнае свяцілішча, якое аказалася беднай каморкай, дзе ляжала хворая маці. Але ў адчыненыя насцеж вокны ліліся цёплыя сонечныя промні, дзівосныя ружы, што расцвілі ў скрыначцы пад акном, хіталі галоўкамі, ківаючы хворай, дзве нябесна-блакітныя птушачкі спявалі песеньку аб дзіцячых радасцях, а хворая маці прасіла шчасця для сваёй дачкі.

Потым наш лекар на карачках перапоўз у мясную краму; яна была завалена мясам, — і куды б ён ні памкнуўся, усюды натыкаўся на тушы. Гэта было сэрца аднаго багатага, вельмі паважанага чалавека, — яго імя, напэўна, можна знайсці ў гарадскім даведніку.

Адтуль лекар перавандраваў у сэрца яго жонкі. Яно ўяўляла сабой старую, амаль разбураную галубятню. Партрэт мужа быў узняты ў ёй замест флюгера; да яе былі таксама прымацаваны ўваходныя дзверы, якія то адчыняліся, то зачыняліся — у залежнасці ад таго, куды паварочваўся муж.

Потым лекар трапіў у пакой з люстранымі сценамі, такі ж, як у палацы Розенборг, але тут люстэркі былі павелічальнымі, яны ўсё павялічвалі ў многа разоў. Пасярод пакоя ўзвышалася на троне маленькае «я» ўладальніка гэтага сэрца і захаплялася сваёй уласнай веліччу.

Адтуль лекар перабраўся ў другое сэрца, і яму падалося, што ён трапіў у вузкі ігольнік, набіты вострымі іголкамі. Ён было вырашыў, што гэта сэрца якой-небудзь старой дзевы, але памыліўся: яно належала ўзнагароджанаму мноствам ордэнаў маладому вайскоўцу, аб якім гаварылі, што ён «чалавек з сэрцам і розумам».

Нарэшце бедны лекар выбраўся з апошняга сэрца і, зусім ашалеўшы, яшчэ доўга ніяк не мог сабрацца з думкамі. Ва ўсім ён вінаваціў сваю буйную фантазію.

«Бог ведае што такое! — уздыхнуў ён. — Не, я пэўна сходжу з розуму. І якая дзікая тут гарачыня! Кроў так і прылівае да галавы. — Тут ён успомніў аб сваіх учарашніх прыгодах каля бальнічнай агароджы. — Вось калі я захварэў! — падумаў ён. — Патрэбна своечасова ўзяцца за лячэнне. Кажуць, што ў такіх выпадках больш за ўсё карыснейшая руская лазня. Ах, калі б я ўжо ляжаў на палку».

І ён сапраўды апынуўся ў лазні на самым верхнім палку. Але ляжаў там зусім апрануты, у ботах і галёшах, а са столі на твар яму капала гарачая вада.

— Ой! — закрычаў лекар і пабег хутчэй прыняць душ.

Лазеншчык таксама закрычаў: ён спалохаўся, убачыўшы ў лазні апранутага чалавека.

Наш лекар, не разгубіўшыся, шапнуў яму:

— Не бойся, гэта я на спрэчку, — але, вярнуўшыся дахаты, першым чынам паставіў сабе адзін вялікі пластыр са шпанскіх мушак на шыю, а другі на спіну, каб выцягнуць дурноту з галавы.

Нараніцу ўся спіна ў яго набракла крывёю — вось і ўсё, чым яго аддзячылі галёшы шчасця.

V. Ператварэнне паліцэйскага пісара

Наш знаёмы вартаўнік між тым успомніў пра галёшы, якія знайшоў на вуліцы, а пасля пакінуў у бальніцы, і забраў іх адтуль.

Але ні лейтэнант, ні суседзі не прызнавалі гэтых галёшаў сваімі, і вартаўнік занёс іх у паліцыю.

— Ды яны як дзве кроплі вады падобныя на мае — сказаў адзін з паліцэйскіх пісараў, паставіўшы знаходку побач са сваімі галёшамі і ўважліва яе разглядаючы. — Тут і вопытнае вока шаўца не адрозніла б адну пару ад другой.

— Пан пісар, — звярнуўся да яго паліцэйскі, які зайшоў з нейкімі паперамі.

Пісар паразмаўляў з ім, а калі зноў зірнуў на абедзве пары галёшаў, то ўжо і сам перастаў разумець, якая з іх яго пара — тая, што стаіць справа, ці тая, што злева.

«Мае, напэўна, вось гэтыя, мокрыя», — падумаў ён і памыліўся: гэта былі якраз галёшы шчасця. Што ж, паліцыя іншы раз таксама памыляецца.

Пісар надзеў галёшы і, сунуўшы паперы ў кішэню, а другія — пад паху (яму трэба было сёе-тое перачытаць і перапісаць дома), выйшаў на вуліцу. Дзень быў нядзельны, стаяла цудоўнае надвор'е, і паліцэйскі пісар падумаў, што нядрэнна было б прагуляцца па Фрэдэрыксбергу.

Малады чалавек вызначаўся рэдкім стараннем і ўседлівасцю, так што пажадаем яму прыемнай прагулкі пасля многіх гадзін працы ў душнай канцылярыі.

Спачатку ён ішоў, ні аб чым не думаючы, і галёшам таму ўсё не выпадала зручнага моманту праявіць сваю цудадзейную сілу.

Але вось ён сустрэў у адной алеі свайго знаёмага, маладога паэта, і той сказаў, што заўтра выпраўляецца падарожнічаць на ўсё лета.

— Эх, вось вы зноў едзеце, а мы застаемся, — сказаў пісар. — Шчаслівыя вы людзі, лятаеце сабе, дзе хочаце і куды хочаце, а ў нас ланцугі на нагах.

— Так, але імі вы прыкаваны да хлебнага дрэва, — запярэчыў паэт. — Вам няма патрэбы клапаціцца аб заўтрашнім дні, а калі вы састарыцеся, атрымаеце пенсію.

— Так-то так, але вам усё-такі жывецца намнога раздольней, — сказаў пісар. — Пісаць вершы — што можа быць лепш! Публіка носіць вас на руках, і вы самі сабе гаспадары. Вось паспрабавалі б вы пасядзець у судзе, як мы сядзім, ды павалтузіцца з гэтымі сумнейшымі справамі!

Паэт пахітаў галавой, пісар таксама пахітаў галавой, і яны разышліся ў розныя бакі, застаўшыся кожны пры сваім меркаванні.

«Дзіўны народ гэтыя паэты, — думаў малады чыноўнік. — Хацелася б бліжэй пазнаёміцца з такімі натурамі, як ён, і самому стаць паэтам. Каб я быў на іх месцы, я ў сваіх вершах не стаў бы хныкаць. Ах, які сёння дзівосны вясенні дзень, колькі ў ім прыгажосці, свежасці, паэзіі! Якое незвычайна празрыстае паветра! Якія мудрагелістыя воблакі! А трава і лісце так саладжава пахнуць! Даўно я ўжо так востра не адчуваў гэтага, як зараз».

Вы, канечне, заўважылі, што ён ужо стаў паэтам. Але знешне зусім не змяніўся, — неразумна думаць, што паэт не такі ж чалавек, як усе іншыя. Сярод простых людзей часта сустракаюцца натуры больш паэтычныя, чым многія праслаўленыя паэты. Толькі ў паэтаў намнога лепш развіта памяць, і ўсе ідэі, вобразы, уражанні захоўваюцца ў ёй да таго часу, пакуль не знойдуць свайго паэтычнага ўвасаблення на паперы. Калі просты чалавек становіцца паэтычна адоранай натурай, адбываецца свайго роду ператварэнне, — і такое іменна ператварэнне адбылося з пісарам.

«Якія дзіўныя прыемныя пахі! — думаў ён. — Яны нагадваюць мне фіялкі ў цётачкі Лоны. Так, я тады быў яшчэ зусім маленькі. Божа, як гэта я ні разу не ўспомніў аб ёй раней! Добрая старая цётачка! Яна жыла якраз за Біржай. Заўсёды, нават у самую лютую сцюжу, на вокнах у яе зелянелі ў слоіках якія-небудзь галінкі ці парасткі, фіялкі напаўнялі пакой водарам; а я прыкладваў нагрэтыя медзякі да заледзянелых шыб, каб можна было глядзець на вуліцу. Які від адкрываўся з гэтых вокан! На канале стаялі ўмёрзлыя ў лёд караблі, велізарныя чароды варон складалі ўвесь іх экіпаж. Аднак з надыходам вясны судны перайначваліся. З песнямі і крыкамі «ўра» матросы сколвалі лёд; караблі смалілі, аснашчалі ўсім неабходным, і яны нарэшце адплывалі ў заморскія краіны. Яны адплываюць, а я вось застаюся тут; і так будзе заўсёды; заўсёды я буду сядзець ў паліцэйскай канцылярыі і глядзець, як іншыя атрымліваюць замежныя пашпарты. Але, такі мой лёс! — І ён глыбока-глыбока ўздыхнуў, затым раптам апамятаўся: — Што ж гэта са мной такое робіцца сёння? Раней мне нічога падобнага і ў галаву не прыходзіла. Пэўна, гэта веснавое паветра так на мяне дзейнічае. А сэрца сціскаецца ад нейкага саладжавага хвалявання».

Ён палез у кішэню па свае паперы. «Вазьмуся за іх, буду думаць аб чым-небудзь іншым», — вырашыў ён і прабег вачыма першы ліст, што трапіўся пад руку. «Фру Зігбрыт», арыгінальная трагедыя ў пяці дзеях», — прачытаў ён. — Што такое? Дзіўна, почырк мой! Няўжо гэта я напісаў трагедыю? А гэта яшчэ што? «Інтрыга на балі, альбо Вялікае свята; вадэвіль». Але адкуль гэта ўсё ў мяне? Напэўна, хто-небудзь падсунуў. Ды тут яшчэ пісьмо...»

Пісьмо прыслала дырэкцыя аднаго тэатра; яна не вельмі ветліва паведамляла аўтару, што абедзве яго п'есы нічога не варты.

— Гм, — выціснуў пісар, прысаджваючыся на лаўку.

У галаве яго раптам закруцілася мноства думак, а сэрца напоўнілася невытлумачальнай пяшчотай... да чаго — ён і сам не ведаў. Машынальна ён сарваў кветку і залюбаваўся ёю. Гэта была простая маленькая маргарытка, але яна на працягу адной хвіліны паведаміла яму аб сабе больш, чым можна даведацца, выслухаўшы некалькі лекцый па батаніцы. Яна расказала яму паданне аб сваім нараджэнні, расказала аб тым, якое магутнае сонечнае святло, — гэта ж дзякуючы яму распусціліся і пачалі дзіўна пахнуць яе пяшчотныя пялёсткі. А паэт у гэты час думаў аб суровай жыццёвай барацьбе, якая абуджае ў чалавеку яшчэ невядомыя яму сілы і пачуцці. А паветра і святло — улюбёнцы маргарыткі, але святло — яе галоўны заступнік, перад ім яна схіляецца з трапятаннем; а калі яно адыходзіць врчарам, яна засынае ў абдымках паветра.

— Святло адарыла мяне прыгажосцю, — сказала маргарытка.

— А паветра дае табе жыццё! — шапнуў ёй паэт.

Непадалёку стаяў хлапчук і ляпаў кіем па вадзе ў бруднай канаўцы — пырскі разляталіся ў розныя бакі. І пісар задумаўся раптам аб тых мільёнах жывых, нябачных простым вокам істот, якія ўзлятаюць разам з вадзянымі кроплямі на велізарную, у параўнанні з іх уласнымі памерамі, вышыню, — вось як калі б мы, напрыклад, апынуліся над воблакамі. Думаючы аб гэтым, а таксама аб сваім ператварэнні, наш пісар усміхнуўся: «Я проста сплю і бачу сон. Але які гэта ўсё-такі неверагодны сон! Аказваецца, можна трызніць наяву, усведамляючы, што гэта табе толькі сніцца. Добра б успомніць аб усім гэтым заўтра раніцай, калі я прачнуся. Які дзіўны стан! Зараз я ўсё бачу так выразна, так ясна, адчуваю сябе такім бадзёрым і дужым — і ў той жа час добра ведаю, што раніцай паспрабую што-небудзь прыпомніць, у галаву мне палезе толькі дурнота. Колькі разоў гэта бывала са мной! Усе гэтыя дзівосныя рэчы падобныя на золата гномаў: ноччу, калі яго атрымліваеш, яно блішчыць і зіхаціць, а днём ператвараецца ў кучу друзу і завялых лісцяў».

Дарэшты засмучаны, пісар сумна ўздыхаў, паглядаючы на птушак, якія весела спявалі свае песенькі, пералятаючы з галінкі на галінку.

«І ім жывецца лепш, чым мне. Умець лятаць — якая дзівосная здольнасць! Шчаслівы той, хто ёю адораны. Калі б я толькі мог ператварыцца ў птушачку, я б стаў вось такім маленькім жаўранкам!»

І ў тую ж хвіліну рукавы і фалды яго сурдута ператварыліся ў крылы і абраслі пер'ем, а замест галёшаў з'явіліся кіпцюрыкі. Ён адразу заўважыў усе гэтыя ператварэнні і ўсміхнуўся. «Ну, цяпер я бачу, што гэта сон. Але такіх вар'яцкіх сноў мне яшчэ не даводзілася бачыць», — падумаў ён, узляцеў на зялёную галінку і заспяваў.

Аднак у яго спевах ужо не было паэзіі, паколькі ён перастаў быць паэтам: галёшы, як і ўсе, хто хоча чаго-небудзь дабіцца, выконвалі толькі адну справу за раз. Захацеў пісар стаць паэтам — стаў, захацеў ператварыцца ў птушачку — ператварыўся, але затое страціў свае ранейшыя ўласцівасці.

«Цікава: няма чаго сказаць! — падумаў ён. — Днём я сяджу ў паліцэйскай канцылярыі, займаючыся важнейшымі справамі, а ноччу мне сніцца, што я жаўранкам лятаю па Фрыдэрыксбергскаму парку. Ды аб гэтым, чорт вазьмі, можна напісаць цэлую народную камедыю!»

І ён зляцеў на траву, закруціў галоўкай і пачаў весела дзяўбці гнуткія травінкі, якія здаваліся яму цяпер велізарнымі афрыканскімі пальмамі.

Раптоўна вакол яго стала цёмна, як ноччу; яму здалося, быццам на яго накінулі нейкую гіганцкую коўдру! На самой жа справе гэта хлопчык са слабодкі накрыў яго сваёй шапкай. Хлопчык запусціў руку пад шапку і схапіў пісара за спінку і крыллі; той спачатку закрычаў ад страху, потым раптам абурыўся:

— Ах ты, нягоднае шчаня! Як ты смееш! Я паліцэйскі пісар!

Але хлапчук пачуў толькі жаласлівае «Пі-і, пі-і-і». Ён пстрыкнуў птушку па дзюбе і пайшоў з ёю далей.

Па дарозе ён сустрэў двух школьнікаў; абодва яны былі ў вышэйшым класе — па сваім становішчы ў грамадстве, і ў ніжэйшым — па разумовым развіцці і поспехах у навуках. Яны купілі жаўранка за восем скілінгаў. Такім чынам паліцэйскі пісар вярнуўся ў горад і апынуўся ў адной кватэры на Гоцкай вуліцы.

— Чорт пабяры, добра, што гэта сон, — сказаў пісар, — а не дык я здорава б раззлаваўся! Спачатку я стаў паэтам, потым — жаўранкам. І гэта ж мая паэтычная натура ўнушыла мне жаданне ператварыцца ў такую драбязу. Аднак невясёлае гэта жыццё, асабліва калі трапіш у лапы падобным свавольнікам. Хацеў бы я даведацца, чым усё гэта скончыцца?

Хлапчукі прынеслі яго ў прыгожа абстаўлены пакой, дзе іх сустрэла тоўстая ўсмешлівая жанчына. Яна нічуць не зарадавалася «простай палявой птушцы», як яна назвала жаўранка, тым не менш дазволіла хлапчукам пакінуць яго і пасадзіць у клетку на падаконніку.

— Быць можа, ён трошкі павесяліць папугайчыка! — дадала яна і з усмешкай зірнула на вялікага зялёнага папугая, які важна пагойдваўся на кольцы ў шыкоўнай металічнай клетцы. — Сёння ў папугайчыка дзень нараджэння, — сказала яна, дурнавата ўсміхаючыся, — і палявая птушка хоча яго павіншаваць.

Папугай, нічога на гэта не адказаўшы, усё гэтак жа важна разгойдваўся ўзад і ўперад. У гэты час гучна заспявала прыгожая канарэйка, якую сюды прывезлі мінулым летам з цёплай і квітучай роднай краіны.

— Бач ты, крыкуха! — сказала гаспадыня і накінула на клетку белую насавую хустачку.

— Пі-пі! Якая жахлівая мяцеліца! — уздыхнула канарэйка і змоўкла.

Пісара, якога гаспадыня называла «палявой птушкай», пасадзілі ў маленькую клетку, побач з клеткай канарэйкі і па суседстве з папугаем. Папугай мог ясна вымаўляць толькі адну фразу, якая нярэдка гучала вельмі камічна: «Не, будзем людзьмі!», а ўсё астатняе атрымлівалася ў яго гэтак жа незразумела, як шчэбет канарэйкі. Зрэшты, пісар, ператварыўшыся ў птушку, выдатна разумеў сваіх новых знаёмых.

— Я лётала над зялёнай пальмай і квітучым міндальным дрэвам, — спявала канарэйка, — разам з братамі і сёстрамі я лётала над дзівоснымі кветкамі і люстранай гладдзю азёр, і нам прыветліва ківалі адлюстраванні прыбярэжных раслін. Я бачыла чароды прыгожых папугаяў, якія расказвалі мноства дзівоснейшых гісторый.

— Гэта дзікія птушкі, — адклікнуўся папугай. — Яны не атрымалі ніякай адукацыі. Не, будзем людзьмі! Што ж ты не смяешся, неразумная птушка? Калі гэтаму досціпу смяецца і сама гаспадыня, і яе госці, дык чаму ж не пасмяяцца і табе? Не цаніць вясёлых досціпаў — гэта вельмі вялікі грэх, павінен вам сказаць. Не, будзем людзьмі!

— А ты помніш прыгожых дзяўчат, што скакалі пад шатамі квітучых дрэў? Помніш салодкія плады і халодны сок дзікіх раслін?

— Канечне, помню, — адказваў папугай, — але тут мне намнога лепш! Мяне цудоўна кормяць і ўсяляк весяляць. Я ведаю, што я разумны, і з мяне дастаткова. Не, будзем людзьмі! У цябе, што называецца, паэтычная натура, а я дасведчаны ў навуках і дасціпны. У табе ёсць гэтая самая геніяльнасць, але не хапае разважлівасці. Ты імкнешся занадта высока, таму людзі цябе асаджваюць. Са мной яны так паступаць не будуць, таму што я абышоўся ім дорага. Я ўнушаю павагу ўжо адной сваёй дзюбай, а балбатнёю сваёй магу каго заўгодна паставіць на месца. Не, будзем людзьмі!

— О, мая цёплая, квітучая радзіма, — спявала канарэйка, — я буду спяваць аб тваіх цёмна-зялёных дрэвах, чые галіны цалуюць празрыстыя воды ціхіх заліваў, аб светлай радасці маіх братоў і сясцёр, аб вечназялёных захавальніках вільгаці ў пустыні — кактусах.

— Перастань хныкаць! — прамовіў папугай. — Скажы лепш што-небудзь смешнае. Смех — гэта знак вышэйшай ступені духоўнага развіцця. Вось хіба могуць, да прыкладу, смяяцца сабака альбо конь? Не, яны могуць плакаць, а здольнасцю смяяцца адораны толькі чалавек. Ха-ха-ха! — разрагатаўся папугай і канчаткова збянтэжыў субяседнікаў сваім «Не, будзем людзьмі!»

— І ты, маленькая шэрая дацкая птушачка, — сказала канарэйка жаўранку, — ты таксама стала палонніцай. У тваіх лясах, напэўна, холадна, але затое ты ў іх вольная. Ляці ж адсюль! Глядзі, яны забылі зачыніць тваю клетку. Фортачка адчынена, ляці ж — хутчэй, хутчэй.

Пісар так і зрабіў, вылецеў з клеткі і ўсеўся каля яе. У гэты міг дзверы ў суседні пакой адчыніліся і на парозе з'явілася кошка, гібкая, страшная, з зялёнымі злоснымі вачыма. Кошка ўжо зусім было падрыхтавалася да скачка, але канарэйка замітусілася ў клетцы, а папугай заляпаў крыламі і закрычаў: «Не, будзем людзьмі!» Пісар пахаладзеў ад жаху і, вылецеўшы ў акно, паляцеў над дамамі і вуліцамі. Ляцеў, ляцеў, нарэшце стаміўся, — і вось убачыў дом, які здаўся яму знаёмым. Адно акно ў доме было адчынена. Пісар уляцеў у пакой і прысеў на стол. Да свайго здзіўлення, ён убачыў, што гэта яго ўласны пакой.

«Не, будзем людзьмі!» — машынальна паўтарыў ён любімую фразу папугая і ў тую ж хвіліну зноў стаў паліцэйскім пісарам, які невядома чаму ўсеўся на стол.

«Божа, злітуйся, — сказаў пісар, — як гэта я трапіў на стол, ды яшчэ заснуў? І які дзікі сон мне прысніўся? Якая дурнота!»

VІ. Лепшае, што зрабілі галёшы

На другі дзень, раным рана, калі пісар ляжаў яшчэ ў пасцелі, у дзверы пастукалі, і зайшоў яго сусед, які здымаў пакой на тым жа паверсе, — малады студэнт-багаслоў.

— Пазыч мне, калі ласка, свае галёшы, — сказаў ён. — Хоць у садзе і сыра, ды вельмі ўжо ярка свеціць сонейка. Хачу туды пайсці выпаліць люлечку.

Ён надзеў галёшы і выйшаў у сад, у якім раслі толькі два дрэвы — сліва і груша; зрэшты, нават такая бедная расліннасць у Капенгагене вялікая рэдкасць.

Студэнт праходжваўся ўзад і ўперад па дарожцы. Час быў ранні, усяго шэсць гадзін раніцы. На вуліцы зайграў ражок паштовага дыліжанса.

— О, падарожнічаць, падарожнічаць! — вырвалася ў яго. — Што можа быць лепш! Гэта мяжа ўсіх маіх летуценняў. Калі б яны ажыццявіліся, я б тады, напэўна, уціхамірыўся і перастаў бы мітусіцца. Як хочацца паехаць чым далей адсюль, убачыць чароўную Швейцарыю, паездзіць па Італіі!

Добра яшчэ, што галёшы шчасця выконвалі жаданні адразу, а то б студэнт, бадай, забраўся б занадта далёка і для сябе самога, і для нас з вамі. У той жа міг ён ужо вандраваў па Швейцарыі, запхнуты ў паштовы дыліжанс разам з васьмярыма іншымі пасажырамі. Галава ў яго трашчала, шыю ламала, ногі зацяклі і балелі, таму што боты ціснулі неміласэрна. Ён не спаў і не драмаў, але быў у стане нейкага пакутлівага здранцвення. У правай кішэні ў яго ляжаў акрэдытыў, у левай — пашпарт, а ў скураным мяшочку на грудзях было зашыта некалькі залатых. Варта нашаму падарожніку дзюбнуць носам, як яму тут жа пачынала здавацца, што ён ужо згубіў які-небудзь з гэтых сваіх скарбаў, і тады яго кідала ў дрыжыкі, а рука яго сутаргава апісвала трохкутнік — справа налева і на грудзі, — каб праверыць, ці ўсё цэлае. У сетцы над галовамі пасажыраў хісталіся парасоны, кульбакі, капелюшы, і ўсё гэта перашкаджала студэнту любавацца цудоўным горным пейзажам. Але ён усё глядзеў, глядзеў і не мог наглядзецца, а ў сэрцы яго гучалі радкі верша, які напісаў, хаця і не стаў друкаваць, адзін вядомы нам швейцарскі паэт:

Цудоўны край у дні вясны! Манблан бялеецца ўбаку. Тут, праўда, быў бы рай зямны, Каб грошай больш у кашальку.

Прырода тут была змрочная, суровая і велічная. Хваёвыя лясы, якія пакрывалі завоблачныя горныя вяршыні, здалёку здаваліся проста зараснікамі верасу. Пайшоў снег, падзьмуў рэзкі халодны вецер.

— Ух! — уздыхнуў студэнт. — Калі б мы ўжо былі па той бок Альпаў! Там цяпер надышло лета, і я нарэшце атрымаў бы па акрэдытыву свае грошы. Я так за іх баюся, што ўсё гэтае альпійскае хараство перастала мяне вабіць. Ах, калі б я ўжо быў там!

І ён тут жа апынуўся ў самым сэрцы Італіі, дзесьці на дарозе паміж Фларэнцыяй і Рымам. Апошнія промні сонца асвятлялі Тразіменскае возера, што ляжала паміж двума цёмна-сінімі пагоркамі, ператвараючы яго воды ў расплаўленае золата. Там, дзе калісьці Ганібал разбіў Фламінія, цяпер вінаградныя лозы мірна абвівалі адна адну сваімі зялёнымі пляцёнкамі. Ля дарогі, пад шатамі пахучых лаўраў, цудоўныя напаўголыя дзеткі пасвілі статак чорных як смоль свіней. Так, калі б апісаць гэтую карціну, як трэба, усе б толькі і сцвярджалі: «Ах, цудоўнейшая Італія!» Але, як ні дзіўна, ні багаслоў, ні яго спадарожнікі гэтага не думалі. Тысячы ядавітых мух і камароў хмарамі насіліся ў паветры; дарэмна падарожнікі адмахваліся міртавымі галінкамі, насякомыя ўсё-адно кусалі і джалілі іх. У карэце не было чалавека, у якога не распух бы ўвесь твар, пакусаны да крыві. У коней быў яшчэ больш няшчасны выгляд: бедных жывёл спрэс абляпілі велізарныя раі насякомых, так што фурман час ад часу злазіў з козлаў і адганяў ад коней іх мучыцеляў, але ўжо праз імгненне наляталі новыя полчышчы. Хутка зайшло сонца, і падарожнікаў ахапіў пранізваючы холад — праўда, ненадоўга, але ўсё роўна гэта было не надта прыемна. Затое вяршыні гор і воблакі афарбаваліся ў неперадавальна прыгожыя зялёныя таны, якія адлівалі бляскам апошніх сонечных промняў. Гэтая гульня фарбаў не паддаецца апісанню, яе трэба бачыць. Відовішча дзівоснае, усе з гэтым згадзіліся, але ў страўніку ў кожнага было пуста, цела стамілася, душа хацела прытулку на ноч, а дзе яго знайсці? Цяпер усе гэтыя пытанні цікавілі падарожнікаў намнога больш, чым прыгажосць прыроды.

Дарога ляжала праз аліўкавы гай, і здавалася, што едзеш дзе-небудзь на радзіме, паміж роднымі вузлаватымі вербамі. Хутка карэта спынілася каля адзінокай гасцініцы. Ля варот яе сядзела мноства жабракоў-калек, і самы бадзёры з іх здаваўся «дасягнуўшым сталасці старэйшым сынам голаду». Адны калекі былі сляпыя; у другіх высахлі ногі — гэтыя поўзалі на руках; у трэціх на знявечаных руках не было пальцаў. Быццам сама галеча цягнулася да падарожнікаў з гэтай кучы рыззя і лахманоў. «Ессеlenza, mіserabili!»* — хрыпелі яны, паказваючы свае выродлівыя канечнасці.

* Пан, дапамажы няшчасным! (іт.).

Падарожнікаў сустрэла гаспадыня гасцініцы, босая, непрычасаная, у бруднай кофце. Дзверы ў пакоях трымаліся на вяроўках, пад столлю пырхалі кажаны, цагляная падлога была ўся на вышчэрблінах, а смурод стаяў такі, што хоць сякеру вешай...

— Лепш ужо няхай яна накрые нам стол у стайні, — сказаў нехта з падарожнікаў. — Там, прынамсі, ведаеш, чым дыхаеш.

Адчынілі акно, каб напусціць свежага паветра, але тут у пакой працягнуліся высахлыя рукі і пачулася адвечнае ныццё: «Ессеlenza, mіserabili!».

Сцены пакоя былі спрэс спісаны, і палова надпісаў брудна лаяла «цудоўную Італію».

Прынеслі абед: вадзяністы суп з перцам і прагорклым аліўкавым алеем, пасля прыпраўленую такім жа алеем салату і, нарэшце, нясвежыя яйцы і смажаныя пеўневыя грабеньчыкі — у якасці ўпрыгожання банкету; нават віно здавалася не віном, а нейкай мікстурай.

На ноч дзверы забарыкадзіравалі чамаданамі, і аднаму падарожніку даручылі стаяць на варце, а астатнія заснулі. Вартавым аказаўся студэнт-багаслоў. Ну і духата была ў пакоі! Гарачыня нясцерпная, камары, — а тут яшчэ «mіserabili», якія стагналі ў сне, перашкаджаючы заснуць.

— Так, падарожнічаць, канечне, было б нядрэнна, — уздыхнуў студэнт, — каб не было ў нас цела. Няхай бы яно ляжала сабе ды адпачывала, а дух лятаў бы, дзе яму заўгодна. А то, куды б я ні прыехаў, усюды журба смокча мне сэрца. Хацелася б чагосьці большага, чым імгненная радасць быцця. Так, так, большага, вышэйшага, найвышэйшага! Але дзе яно? У чым? Што гэта такое? Не, я ўжо ведаю, да чаго імкнуся, чаго хачу. Я хачу прыйсці да канечнай і шчаслівейшай мэты зямнога быцця, самай шчаслівай з усіх.

Толькі ён вымавіў апошнія словы, як апынуўся ў сябе дома. На вокнах віселі доўгія белыя фіранкі, пасярод пакоя на падлозе стаяла чорная труна, а ў ёй смяротным сном спаў багаслоў. Яго жаданне споўнілася: цела яго адпачывала, а душа вандравала. «Нікога нельга назваць шчаслівым раней, чым ён памрэ», — сказаў Саламон; і цяпер яго словы зноў пацвердзіліся.

Кожны памерлы — гэта сфінкс, неразгаданая загадка І гэты «сфінкс» у чорнай труне ўжо не мог адказаць на тое пытанне, якое ён сам сабе задаваў за два дні да смерці.

О, злая смерць! Ты ўсюды сееш страх. Твае сляды — магілы ды маленне. Дык што ж, і думка знішчаная ў прах? А я нікчэмная здабыча тлення? Што стогнаў хор праз цемру і слату! Ты адзінока доўгі век пражыў, І лёс быў твой цяжэйшы за пліту, Што на магілу нехта палажыў.

У пакоі з'явіліся дзве жанчыны. Мы іх ведаем: то былі фея Смутку і весніца Шчасця, і яны схіліліся над памерлым.

— Ну, — спытала фея Смутку, — многа шчасця прынеслі чалавецтву твае галёшы?

— Што ж, таму хто, ляжыць тут, яны, прынамсі, далі вечную асалоду! — адказала фея Шчасця.

— О, не, — сказала фея Смутку. — Ён сам пайшоў са свету раней свайго тэрміну. Ён яшчэ не настолькі акрэп духоўна, каб авалодаць тымі скарбамі, якімі павінен быў авалодаць па самім сваім прызначэнні. Ну, я акажу яму дабрадзейства! — І яна сцягнула галёшы са студэнта.

Смяротны сон перапыніўся. Мярцвяк уваскрэс і падняўся. Фея Смутку знікла, а з ёй і галёшы. Напэўна, яна вырашыла, што цяпер яны павінны належыць ёй.

КВЕТКІ МАЛЕНЬКАЙ ІДЫ

— Бедныя мае кветачкі зусім завялі! — сказала маленькая Іда. — Учора ўвечары яны былі такія прыгожыя, а цяпер апусцілі галоўкі! Чаму гэта? — спытала яна студэнта, які сядзеў на канапе.

Яна вельмі любіла гэтага студэнта, — ён умеў расказваць дзівоснейшыя гісторыі і выразаць з паперы цікавыя карцінкі: сардэчкі з малюпасенькімі танцоўшчыцамі ўнутры, кветкі і выключныя палацы з дзвярыма і вокнамі, якія можна было адчыняць. Вялікі мастак на забавы быў гэты студэнт!

— Што з імі здарылася? — спытала яна зноў і паказала яму свой павялы букет.

— Ведаеш што? — сказаў студэнт. — Кветкі выправіліся ноччу на баль, вось і апусцілі цяпер галоўкі!

— Ды ці ж кветкі танцуюць! — сказала маленькая Іда.

— Танцуюць! — адказаў студэнт. — Па начах, калі навокал цёмна і мы ўсе спім, яны так весела скачуць адна з адной, такія балі наладжваюць — проста дзіва!

— А дзецям нельга прыйсці да іх на баль?

— Чаму ж, — сказаў студэнт, — бо маленькія маргарыткі і ландышы таксама танцуюць.

— А дзе танцуюць самыя прыгожыя кветкі? — спытала Іда.

— Ты ж бывала за горадам, там, дзе вялізны палац, у якім летам жыве кароль і дзе такі дзіўны сад з кветкамі? Памятаеш лебедзяў, якія падплывалі да цябе за хлебнымі крошкамі? Вось там і бываюць сапраўдныя балі!

— Я яшчэ ўчора была там з мамай, — сказала маленькая Іда, — але цяпер на дрэвах больш няма лісця, а ў садзе няма кветак. Куды яны падзяваліся? Улетку іх так багата!

— Яны ўсе ў палацы, — адказаў студэнт. — Трэба табе сказаць, што як толькі кароль і прыдворныя пераедуць у горад, кветкі адразу ж уцякаюць з саду ў палац, і там для іх надыходзіць вясёлы час! Вось бы табе паглядзець! Дзве самыя прыгожыя ружы садзяцца на трон — гэта кароль з каралевай. А чырвоныя пеўнікавыя грабеньчыкі становяцца каля іх, стаяць і кланяюцца, — гэта камер-юнкеры. Потым прыходзяць іншыя цудоўныя кветкі, і пачынаецца баль. Пяцынты і крокусы робяцца маленькімі марскімі кадэтамі і танцуюць з паненкамі — блакітнымі фіялкамі; а цюльпаны і вялікія жоўтыя лілеі — гэта пажылыя дамы, і яны сочаць за тым, каб усе танцавалі адметна і наогул паводзілі сябе прыстойна.

— А кветачкам не перападзе за тое, што яны танцуюць у каралеўскім палацы? — спытала маленькая Іда.

— Дык жа ніхто не ведае, што яны там танцуюць! — адказаў студэнт. — Праўда, стары наглядчык іншы раз зазірне ў палац ноччу з вялізрай вязкай ключоў у руках, але кветкі, як толькі пачуюць бразгаценне ключоў, адразу ж сунімаюцца, хаваюцца за доўгія фіранкі, якія вісяць на вокнах, і толькі ледзь-ледзь выглядваюць адтуль адным вокам. «Тут штосьці пахне кветкамі!» — бурчыць тады стары наглядчык, а бачыць нічога не бачыць.

— Вось цікава! — сказала маленькая Іда і нават у далоні запляскала. — І я таксама не магу іх убачыць?

— Можаш, — сказаў студэнт. — Варта табе толькі, калі зноў пойдзеш туды, зазірнуць у акенцы. Вось я сёння бачыў там доўгую жоўтую лілею; яна ляжала і пацягвалася на канапе — уяўляла, што з'яўляецца прыдворнай дамай.

— А кветкі з Батанічнага саду таксама могуць прыйсці туды, хаця сад далёка ад палаца?

— Ну, канешне, могуць! — адказаў студэнт. — Бо яны ўмеюць лётаць і лётаюць, калі захочуць. Ці ж ты не заўважыла, якія прыгожыя матылькі, чырвоныя, жоўтыя, белыя? Яны зусім як кветкі і калісьці былі кветкамі. Аднойчы скочылі яны са сцяблінкі высока ў паветра, запляскалі пялёсткамі, быццам малюпасенькімі крылцамі, і паляцелі. І, менавіта таму, што яны паводзілі сябе добра, ім дазволілі лётаць і днём. Цяпер ім ужо не патрэбна было вяртацца дадому і сцішана сядзець на сцяблінцы, вось іх пялёсткі і пераўтварыліся ў сапраўдныя крылцы. Ты ж гэта сама бачыла. Хаця, магчыма, кветкі з Батанічнага саду і не бываюць у каралеўскім палацы. Магчыма, яны нават не ведаюць, як там весела па начах! Вось што ты павінна зрабіць, — і няхай потым здзіўляецца прафесар батанікі, які жыве тут побач, ты ж яго ведаеш? — Калі прыедзеш у яго сад, раскажы якой-небудзь кветачцы пра вялікія балі ў каралеўскім палацы! Кветка раскажа пра гэта астатнім, і ўсе яны збягуць. Прафесар прыйдзе ў сад, а там ніводнай кветачкі! Вось ён здзівіцца! «Куды ж яны падзеліся?» — падумае.

— Ды як жа кветка раскажа іншым? Кветкі ж не размаўляюць.

— Вядома, не, — адказаў студэнт, — затое яны ўмеюць гаварыць знакамі. Ты сама бачыла, як яны пагойдваюцца, ледзь падзьме ветрык, як варушаць сваімі зялёнымі лісточкамі. І яны гэтак жа добра разумеюць адна другую, як мы, калі гутарым.

— А прафесар разумее іх? — спытала маленькая Іда.

— А як жа ж! Аднойчы раніцай ён прыйшоў у сад і бачыць, што высокая крапіва робіць знакі сваім лісцем цудоўным чырвоным гваздзікам. Вось што ім казала крапіва: «Вы такія мілыя, я вас вельмі люблю». Прафесару гэта не спадабалася, і ён ударыў крапіву па лісці, а лісце ў яе — усё роўна, што ў нас пальцы, — ударыў і апёкся! З той пары ён не асмельваецца яе чапаць.

— Вось цікава! — сказала маленькая Іда і засмяялася.

— Ну ці ж можна забіваць дзіцяці галаву такой брыдотай? — абурыўся сумны саветнік, які таксама прыйшоў у госці да бацькоў Іды і сядзеў на канапе.

Ён цярпець не мог студэнта і вечна бурчэў на яго, асабліва калі той выразаў мудрагелістыя, забаўныя фігуркі, накшталт чалавека на шыбеніцы і з сэрцам у руках — яго павесілі за тое, што ён краў сэрцы, — ці старой ведзьмы на мятле, з мужам на носе. Усё гэта вельмі не падабалася саветніку, і ён заўсёды паўтараў:

— Ну ці ж можна забіваць дзіцяці галаву такой брыдотай? Дурныя выдумкі!

Але Іду вельмі захапіў расказ студэнта пра кветкі, і яна думала пра гэта цэлы дзень.

«Значыць, кветачкі павесілі галоўкі таму, што стаміліся пасля балю!» І маленькая Іда пайшла да свайго століка, дзе стаялі ўсе цацкі; скрынка століка таксама бітком ляжала набіта розным дабром. Лялька Сафі ляжала ў сваім ложку і спала, але Іда сказала ёй:

— Табе прыйдзецца ўстаць, Сафі, і паляжаць гэтую ноч у скрынцы: бедныя кветкі хворыя, іх трэба пакласці ў тваю пасцельку, — магчыма, яны стануць здаровымі!

І яна выцягнула ляльку з ложка. Сафі паглядзела на Іду вельмі незадаволена і не сказала ні слова, — яна раззлавалася за тое, што ёй не даюць спаць у яе пасцелі.

Іда паклала кветкі, ухутала іх старанна коўдрай і загадала ім ляжаць ціха, за гэта яна абяцала напаіць іх гарбатай, і тады яны ўстануць заўтра раніцай зусім здаровымі! Потым яна зашморгнула шторы, каб сонца не свяціла кветкам у вочы.

Расказ студэнта не выходзіў у яе з галавы, і, кладучыся спаць, Іда не магла ўстрымацца, каб не зазірнуць за фіранкі, зашморгнутыя нанач; на акенцах стаялі цудоўныя маміны кветкі — цюльпаны і гіяцынты, і маленькая Іда прашаптала ім:

— Я ведаю, што ў вас ноччу будзе баль!

Кветкі стаялі як ні ў чым не бывала і нават не варухнуліся, што з таго, што маленькая Іда штосьці такое ведала.

У пасцелі Іда доўга яшчэ думала пра тое ж і ўсё ўяўляла сабе, як гэта павінна быць міла, калі кветкі танцуюць! «Няўжо і мае кветкі былі на балі ў палацы?» — падумала яна і заснула.

Але сярод ночы маленькая Іда раптам прачнулася; яна бачыла ў сне кветкі, студэнта і саветніка, які лаяў студэнта за тое, што той забівае ёй галаву абы чым. У пакоі, дзе ляжала Іда, было ціха, на стале гарэў начнік, і тата з мамай моцна спалі.

— Хацелася б мне ведаць: ці спяць мае кветкі ў пасцельцы? — сказала маленькая Іда сабе і прыпаднялася з падушкі, каб паглядзець у паўрасчыненыя дзверы, за якімі былі яе цацкі і кветкі; потым яна прыслухалася, — ёй здалося, што ў тым пакоі іграюць на фартэп'яна, але вельмі ціха і пяшчотна; такой музыкі яна ніколі яшчэ не чула.

— Гэта, пэўна, кветкі танцуюць! — сказала Іда. — Божа, як бы мне хацелася паглядзець!

Але яна не асмелілася ўстаць з пасцелі, каб не разбудзіць тату з мамай.

— Хоць бы кветкі ўвайшлі сюды! — сказала яна.

Але кветкі не ўваходзілі, а музыка ўсё працягвалася, такая ціхая, пяшчотная, проста дзіва! Тады Іда не вытрымала, яна паціху вылезла з ложка, падышла на дыбачках да дзвярэй і зазірнула ў суседні пакой. Што за дзіва было там!

У тым пакоі не гарэў начнік, а было ўсё ж светла, як днём, ад месяца, які глядзеў з акенца прама на падлогу, на якой у два рады стаялі цюльпаны і гіяцынты; на вокнах не засталося ніводнай кветкі — адны гаршчкі з зямлёй. Кветкі вельмі міла танцавалі: яны то станавіліся ў круг, то, узяўшыся за доўгія зялёныя лісточкі, быццам за рукі, кружыліся парамі. На фартэп'яна іграла вялікая жоўтая лілея — гэта, пэўна, яе маленькая Іда бачыла летам! Яна добра памятала, як студэнт сказаў: «Ах, як яна падобна на фрэкен Ліну!» Усе пасмяяліся тады над ім, але цяпер Ідзе і на самай справе падалося, быццам доўгая жоўтая лілея падобна на Ліну; яна і на раялі іграла гэтак жа, як Ліна; паварочвала свой прадаўгаваты твар то ў адзін бок, то ў другі і ківала ў такт дзівоснай музыцы. Ніхто не заўважаў Іды.

Раптам маленькая Іда ўбачыла, што вялікі блакітны крокус скочыў прама на сярэдзіну стала з цацкамі, падышоў да лялечнага ложка і адхінуў полаг, там ляжалі вялікія кветкі, але яны жыва падняліся і пахітнулі галоўкамі ў знак таго, што яны таксама хочуць танцаваць.

Стары Курылка са зламанай ніжняй губой устаў і пакланіўся цудоўным кветкам: яны зусім не былі падобны на хворых — саскочылі са стала і пачалі весяліцца разам з усімі.

У гэтую хвіліну пачуўся грукат, нібыта штосьці звалілася на падлогу. Іда паглядзела ў той бок. Высветлілася, гэта маслянічная вярба хутка саскочыла ўніз да кветак, бо лічыла сябе іх суродзічкай. Вярба, упрыгожаная папяровымі кветкамі, таксама была вельмі мілай; на вершаліне яе сядзела маленечкая васковая лялечка ў капелюшы з шырокімі палямі, цюцелька ў цюцельку такой, як у саветніка.

Гулка тупаючы сваімі трыма чырвонымі драўлянымі ножкамі, вярба скакала сярод кветак. Яна танцавала мазурку, а іншыя кветкі не ведалі гэтага танца, таму што былі вельмі лёгкімі і не маглі тупаць з такой сілай.

Але вось лялечка на вярбе раптам выцягнулася, закруцілася над папяровымі кветкамі і гулка закрычала:

— Ну ці ж можна забіваць галаву дзіцяці такой драбязой? Што за дурацкая фантастыка?

Цяпер лялька была на дзіва падобнай на саветніка — у такім жа капелюшы з шырокімі палямі, такая ж сярдзітая і жоўтая! Але папяровыя кветкі стукнулі яе па тонкіх плячах, і яна зусім сціснулася, зноў ператварыўшыся ў маленечкую васковую ляльку. Гэта было так цікаўна, што Іда не магла ўтрымацца ад смеху.

Вярба працягвала скакаць, і саветніку міжволі даводзілася скакаць разам з ёй, усё роўна — ці выцягваўся ён на ўсю даўжыню ці заставаўся маленечкай васковай лялечкай у чорным капелюшы з шырокімі палямі. Нарэшце кветкі, асабліва тыя, якія ляжалі ў лялечным ложку, пачалі шкадаваць саветніка, і вярба пакінула яго ў спакоі. Раптам штосьці гулка застукала ў шуфлядцы стала, дзе разам з іншымі цацкамі ляжала лялька Сафі. Курылка дабег да краю стала, лёг ніцма і ледзь-ледзь выцягнуў шуфлядку. Сафі ўстала і здзіўлена азірнулася.

— Ды тут, аказваецца, баль! — сказала яна. — Чаму мне пра гэта не сказалі?

— Хочаш танцаваць са мной? — спытаў яе Курылка.

— Ну і кавалер! — адрэзала Сафі і павярнулася да яго спіной, потым села на шуфляду і пачала чакаць, што яе запросіць якая-небудзь кветка; але ніхто і не думаў яе запрашаць. Тады яна пачала кашляць: «кх, кх, кх!» Але і тут ніхто да яе не падышоў. А Курылка скакаў адзін, і не так ужо і дрэнна.

Заўважыўшы, што кветкі на яе не глядзяць, Сафі раптам звалілася з шуфляды на падлогу, ды з такім шумам, што ўсе збегліся, акружылі яе і пачалі распытваць, ці не ўдарылася яна. Кветкі размаўлялі з ёю вельмі ласкава, асабліва тыя, якія толькі нядаўна адпачывалі ў ложку. Сафі зусім не ўдарылася, і кветкі маленькай Іды пачалі дзякаваць ёй за цудоўную пасцельку, потым павялі з сабой у кружок месяца на падлозе і пачалі танцаваць з ёй; іншыя кветкі павялі карагод і скакалі вакол іх. Тады Сафі, вельмі задаволеная, сказала кветачкам, што аддае ім свой ложачак, — ёй добра і ў шуфлядцы!

— Дзякуй, — азваліся кветкі, — але мы не можам жыць доўга. Раніцай зусім памром. Скажы толькі маленькай Ідзе, каб яна пахавала нас у садзе, дзе закапана канарэйка. Летам мы зноў вырасцем і будзем яшчэ прыгажэй.

— Не, вы не павінны паміраць! — усклікнула Сафі і пацалавала кветкі.

У гэты момант дзверы адчыніліся, і ў пакой увайшоў цэлы натоўп прыгажэйшых кветак. Маленькая Іда ніяк не магла зразумець, адкуль яны ўзяліся, — пэўна ж, з каралеўскага палаца. Наперадзе ішлі дзве цудоўныя ружы ў маленькіх залатых каронах, — гэта былі кароль з каралевай. За імі, раскланьваючыся на ўсе бакі, рухаліся прыгожыя ляўкоі і гваздзікі. Музыканты — буйныя макі і півоні — дзьмулі ў стручкі, чырванеючы ад напругі, а маленькія блакітныя званочкі і беленькія пралескі тоненька звінелі. Вось была забаўная музыка! За музыкантамі ішло мноства іншых кветак, і ўсе яны танцавалі — і блакітныя фіялкі, і чырвоныя маргарыткі, і рамонкі, і ландышы. Кветкі танцавалі і цалаваліся, ды так, што глядзець не наглядзецца!

Нарэшце ўсе пажадалі адно аднаму добрай ночы, а маленькая Іда прабралася ў свой ложак, і да раніцы ёй сніліся кветкі і ўсё, што яна бачыла ноччу.

Ранкам яна ўстала і пабегла да свайго століка — паглядзець, ці там яе кветачкі.

Яна адхінула полаг... Так, кветкі ляжалі ў ложачку, але зусім, зусім завялыя! Сафі таксама ляжала на сваім месцы, у скрынцы, і твар у яе быў сонны.

— А ты памятаеш, што табе загадалі перадаць мне? — спытала маленькая Іда.

Але Сафі толькі тупа глядзела на яе, не раскрываючы роту.

— Якая ж ты нядобрая! — сказала маленькая Іда. — А яны яшчэ танцавалі з табой!

Потым яна ўзяла кардонную каробачку, на накрыўцы якой была намалявана прыгожанькая птушка, адкрыла яе і паклала туды мёртвыя кветкі.

— Вось вам і дамавінка! — сказала яна. — А калі прыедуць мае нарвежскія кузены, мы вас закапаем у садзе, каб вы на наступнае лета зноў выраслі і сталі яшчэ прыгажэй!

Ёнас і Адольф стрыечныя браты Іды, якія прыехалі з Нарвегіі, былі жвавыя хлапчукі. Бацька падарыў ім па новаму самастрэлу, і яны ўзялі іх з сабой, каб паказаць Ідзе. Яна расказала хлапчукам пра бедныя памёршыя кветкі і загадала пахаваць іх. Наперадзе ішлі хлапчукі з самастрэламі на плячах, за імі — маленькая Іда з мёртвымі кветкамі ў каробцы. Магілку выкапалі ў садзе. Іда пацалавала кветкі і апусціла каробку ў ямку, а Ёнас з Адольфам адсалютавалі над магілкай з самастрэлаў — ні стрэльбаў, ні гармат у іх жа не было.

ДЗІКІЯ ЛЕБЕДЗІ

Далёка-далёка, у той краіне, куды адлятаюць у вырай ластаўкі, жыў кароль. У яго было адзінаццаць сыноў і адна дачка, якую звалі Элізай. Адзінаццаць братоў-прынцаў ужо хадзілі ў школу; у кожнага на грудзях блішчэла зорка, а з левага боку звінела шабля. Прынцы пісалі алмазнымі грыфелямі на залатых дошках і выдатна ўмелі чытаць — і па кніжцы і без кніжкі, на памяць. Вядома, так добра чытаць маглі толькі сапраўдныя прынцы. Пакуль прынцы вучыліся, іх сястра Эліза сядзела на лавачцы з люстранога шкла і разглядвала кніжку з малюнкамі, якая каштавала паўкаралеўства.

Сапраўды, добра жылося дзецям! Але неўзабаве ўсё сталася інакш.

Памерла іх маці, і кароль ажаніўся зноў. Мачаха была злая ведзьма і неўзлюбіла гаротных дзяцей. У першы ж дзень, калі ў палацы святкавалі вяселле караля, дзеці адчулі, якая злая ў іх мачаха. Яны пачалі гульню ў «госці» і папрасілі каралеву даць ім пірожных і печаных яблыкаў, каб накарміць сваіх гасцей. Але мачаха дала ім кубак звычайнага пяску і сказала:

— Хопіць з вас і гэтага!

Мінуў яшчэ тыдзень, і мачаха задумала збавіцца ад Элізы. Яна адправіла яе ў вёску на выхаванне да нейкіх сялян. А потым злая мачаха пачала нагаворваць каралю на бедных прынцаў, і нагаварыла столькі лухты, што кароль не захацеў больш нават бачыць сваіх сыноў.

І вось каралева загадала паклікаць прынцаў і, калі яны наблізіліся да яе, яна крыкнула:

— Няхай кожны з вас ператворыцца ў чорнага крука! Ляціце прэч з палаца і самі здабывайце сабе харч!

Але ёй не ўдалося ажыццявіць сваю злую задуму. Прынцы ператварыліся не ў няўклюдных крукоў, а ў прыгожых дзікіх лебедзяў. З крыкам вылецелі яны з вокнаў палаца і панясліся над паркамі і лясамі.

Была раніца, калі адзінаццаць лебедзяў праляталі