ДУДАР

Памёр стары Дудар, вясковы музыка, і душа яго, узяўшы дуду за пазуху, пашла ў неба.

Падыйшоў ён да неба — глядзіць: зачынена.

— Ну, — думае, — сьпяць.

Сеў на калодачку каля брамы і чакае дня. Доўга сядзеў, і стала яму маркотна. Дастаў з-за пазухі дуду, папрабаваў пішчык і давай па-маленьку іграць. Пярвей ціха, пасьля ямчэй, а там і падпяваць пачаў.

— Хто там?

— «Мабыць сьвяты Пётра», — падумаў Дудар, але адказвае сьмела: — Я!

— Хто — «я»?

— Дудар!

— Чаго глотку дзярэш?

— Саўсім не дзяру, — пяю.

— Каб цябе... А чаму-ж гэтак позна прыйшоў?

— Ніяк нельга было раней: памёр пад самы вечар.

— Пад вечар? — зьдзівіўся за брамай. — Дык на добры лад табе трэба было-б яшчэ на палавіне дарогі быць.

— Ага, сьвяты Пётра. Я дасужы — Беларус, ведама.

— А адкуль ты? З-пад Барысава?

— З таго боку.

— А зь якой вёскі?

— Дык хоць і скажу табе, ты-ж усё роўна ня ведаеш.

— Кажы, кажы, я ўсё ведаю.

Сказаў Дудар і вёску.

— Як тваё імя? — дапытваў далей голас.

— Янка.

— А па прозьвішчы?

— Дудар.

— Ну, добра, Янка Дудар, пакуль разьвіднее, пасядзі каля брамы, ды глядзі не гамані тут.

Стаў Дудар дня чакаць. Сядзеў, сядзеў, ізноў маркотна зрабілася, да таго-ж перад раніцай холадам пацягнула, хоць гэта і летам было. Ізноў дастаў ён сваю дуду, чуць-чуць наігравае, каб за брамай не пачулі.

Зірк — а на частаколе нейкія галоўкі паказаліся: адна, другая, трэцяя... Анёлчыкі.

— Слухайце, слухайце, — кажа адзін,— вось хораша іграе!

Тут ужо Дудар ня вытрымаў і пачаў іграць на ўвесь голас.

— Ах, як хораша! Вось хораша! І што гэта за музыка такая? — дзівуюцца анёлчыкі.

— Гэта барысаўская, — сказаў Дудар.

Раптам загрымелі ключы ў замку, і адчынілася брама. У браме стаяў нябесны ключар, сьвяты Пётра.

— Дудар!

— Чаго?

— Пойдзем!

А на небе ўжо разышлася погаласка, што прыйшоў музыка зь Беларусі і дужа хораша іграе на дудзе. Дайшло гэта і да Самога Бога, каторы, выйшаўшы з пакояў, сеў на ганку прахаладзіцца: за работу ня браўся дзеля таго, што нядзеля была.

Не пасьпелі Дудару кватэры азначыць, як прыйшоў па яго анёл, толькі не такі, як папярэднія — маленькія, у белых кашульках, зь белымі крыльлечкамі, а вялікі ў сярэбранай адзежы.

— Янка Дудар! — сказаў пасланец.

— Што, паночку?..

— Праўда, што ўмееш іграць?

— Праўда!

— А пайграў-бы?

— А чыму-ж не пайграць! Перад кім?

— Перад Богам Сьвятым!

Пачухаў Дудар патыліцу, ды нядоўга думаў. Барысавец быў, а ўсе барысаўцы — народ сьмелы.

— Пайграю, — кажа.

— Ну, дык пойдзем, — кажа анёл.

Пайшлі. Анёл сьпераду, Янка ззаду. Глядзіць, дзівуецца.

Абапал дарогі сярэбраныя хаты, а жывуць у іх сьвятыя. У канцы вуліцы пабачылі самога Бога, каторы сядзеў на ганку і чакаў.

Дудар далікатненька пакланіўся — быў ён чалавек бывалы і ведаў, як дзе трэба захавацца. Бог кіўнуў галавой.

А кругом ужо сабраліся анёлы — малыя і вялікія, арханёлы ў залатых і сярэбраных адзежах, сьвятыя і проста так справядлівыя душы — мужыкі і бабы. Народу цьма, яблыку недзе ўпасьці, і ўсе хочуць паслухаць музыкі.

— Ну, Дудар, — сказаў Бог, — іграй.

А Дудар ізноў пакланіўся і кажа:

— Пакорна клакяюся Вяльможнаму Пану Богу і выбачайце, што я спытаю: ці няма тут на небе каго-небудзь з нашых, барысаўскіх, толькі, каб з маладых?

— А нашто табе?

— Пад танцы іграць лаўчэй.

Усьмяхнуўся Бог і даў знак анёлам. Паляцела двое, але скора вярнуліся, кажуць:

— Знайшлі двох барысаўцаў, толькі дужа старых.

— Старыя няздатны, — сказаў Дудар, — не патрапяць станцаваць. Выбачайце, што спытаю: куды-ж падзеліся маладыя? І маладыя-ж іншы раз паміраюць.

А сьвяты Юр'я на гэта кажа:

— Маладых трэба ў чысцы шукаць.

— А і праўда, — сказаў Дудар, — ня йначай, як у чысцы. Пэўна, што ў чысцы. На маей памяці сколькі таго народу перамёрла: Мікіта Гарбуз — той, што ад гарэлкі задохся, Сьцяпан з Докшыц, катораму ў карчме лоб пашчапалі, Арцём Лыка з-пад Зембіна і Антось Прычэпка з-пад Дзядзілавіч, — добрыя танцоры былі: прыбілі іх на ігрышчах.

Дудар доўга-б яшчэ вылічаў памёршых маладымі барысаўцаў, але Бог кіўнуў рукой:

— Іграй!

— Якую?

— Якая лепшая. Вясёлую!

— Вясёлую, дык вясёлую.

Настроіў Дудар пішчыкі, надуў мех, заграў.

Добра ці дрэнна іграў ён, не памятаў гэтага, гэтак захваціла ў яго дух ад радасьці, што годзен стаўся іграць перад самым Богам.

Толькі, калі кончыў, бачыць — Бог ківаець галавой: здаволен. А анёлы і сьвятыя, дык тыя не нахваляцца.

— Ах, як добра! Во дык добра!

І калі Бог пайшоў у свае пакоі, яны пачалі прасіць Дудара, каб яшчэ пайграў. Пасьля папяяў. А музыка і рад гэтаму: іграе ды пяе так, што па ўсім небе гул раздаецца. Слухалі, слухалі справядліўцы, а пасьля і самі пачалі падпяваць — сьпярша ў паўголаса, а пасьля і ад Дудара не адстаюць:

Ох, ты дудка мая, Ух-я! Весялі ты мяне, Ух-я! На чужой старане, Ух-я!

Пяюць усім небам, падбіваючы ў далонькі.

Праходзіў міма сьвяты Язэп. Глядзіць, што за дзіва?! Заместа арханёла Гаўрылы, каторы навучаў справядлівыя душы нябесных сьпеваў, сядзіць на ўслоне Дудар з дудой, а каля яго душы — мужчынскія і жаноцкія — хорам адхватваюць сьвецкія песьні.

— Матухна Ты Сьвятая! — крыкнуў сьвяты Язэп, схапіўшыся за галаву, і пабег да сьвятога Пётры.

А туды якраз прыходзіць і сам Арханёл Гаўрыла, гэтак сама жаліцца.

— Так і так, — кажа. — Ніхто ня хоча вучыцца нябесных сьпеваў; усе пяюць беларускую «дудку». Дудар вучыць. Што рабіць?

Выйшаў Пётра на вуліцу, прыслухаўся, — праўда: па ўсім небе лунаюць беларускія песьні.

— Гэтага нельга дазволіць, — кажа тады сьвяты Пётра арханёлу Гаўрыле. — Ці не паклікаць нам сюды Дудара?

— Можна.

Ідзе Дудар, дуда пад пахай; пакланіўся.

— Дудар, — кажа сьвяты Пётра, — а ці ня лепей было-б табе пайсьці адгэтуль куды-небудзь у другое месца?

— Зь неба?

— Ну, ведама.

— А куды-ж мне йсьці?

— Хм, вось аб гэта-ж: куды? — Сьвяты Пётра задумаўся.

— Чаму-ж вы хочаце, каб я адгэтуль пайшоў? Я-ж нічога благога не зрабіў тут: ня ўкраў, ня скрыўдзіў...

— Ведаю, ведаю.... Справа, братка, вось якая, на небе сьвецкія песьні пачалі пяяць, — сам ты рассудзі — нягожа.

— Ну, што-ж, калі гэтак, то я пайду сабе.

— Толькі во' бяда — куды цябе адправіць?.. А можа дуду кінеш?

— Не, лепей я ўжо пайду адгэтуль.

— Куды пойдзеш?

— Саўсім з раю?

— Э... што там рай? Наша Беларусь — гэта ня неба. У Беларусі бязь песьні нельга. Там людзі працуюць, а зь песьняй чалавеку ўсякае гора ў палавіну. Буду хадзіць із сваей дудою па лясох і палёх. Будзе сядзець каля скаціны пастушок з жалейкай, нячутна падыйду да яго і зайграю яму над вухам; пачне пяяць дзяўчынка, задумаўшыся над сьветлым руччом, навучу і яе — няхай не заміраюць у Беларусі песьні. Пойдуць мужы з тапарамі ў лес, я прытаюся за сасной і заграю ім, каб спарней ішла ў іх работа. А не знайду людзей, буду слухаць, як шуміць цёмны бор, як бульчыць вада, пераліваючыся ў руччу, і падыграю ім. Эх, цяжка ў нашай старонцы, ды і добра ў ёй... Я яшчэ, як жыў, дык прасіў Бога, каб дазволіў мне па сьмерці ў Барысаўшчыне астацца. На ніякі рай не прамякяю яе.

— Ну, добра калі так, ідзі сабе з Богам, — сказаў сьвяты Пётра. — А то ты ўсё неба нам папсуеш. Толькі глядзі-ж, ня крыўдуй!

— Якая тут крыўда?

Пакланіўся Дудар апосталу і выйшаў з райскіх варот.

— Я знайду сабе месца. Пайду туды, адкуль прыйшоў.

— У Барысаўшчыну?

— А то куды-ж?

— А я думаю на якую-колечы зьвязду цябе паслаць.

— Нашто на зьвязду? Пайду ў Барысаўшчыну.

Узыйшоў ён на вялікую нябесную дарогу. Была ноч.

Стаў Дудар спускацца па птушынай дарозе ўніз. А калі пачуўся на волі, крыкнуў:

— Гэй, гэй! — і пачаў дуць з усей моцы ў дуду.

І гэтак ішоў ён, усё ніжэй, спускаючыся ў барысаўскі бок, пакуль не схаваўся ў пушчы...

Власт

ЮГА І ГРАМАВІК

Гадоў таму капы ізь дзьве будзе, як у вёску Дзянісава прыйшла, неяк пасьля Зьмітраўскіх Дзядоў, старая баба. Сюды-туды пакруцілася па вёсцы і шусь да Прахора ў хату, дый кажа:

— Я ня тутэйшая; але чула аб вашэці, што чалавек добры, і прыйшла папрасіцца на кутніцу*. Каштаваць я вам нічога ня буду, яшчэ і вы каля мяне заробіце, калі за мае грошы пракорміце мяне.

* Наняць кут у хаце.

Прахор падумаў, парадзіўся з жонкай і прыняў тую невядомую бабу да сябе ў хату.

Баба адразу дала Прахору сотню рублёў «на руку». Прахор дачакаўся да вечара, рады пайшоў спаць.

На другі дзень, устаўшы садзіцца сям'я сьнедаць; калі хопяцца, ажно з чатырох булак хлеба, што былі ў істопцы, і паміну няма. Гэтак сама ня ведама, куды шчэзьлі два сыры і цэлы кумпяк сьвініны. У хаце, ведама, гоман узьняўся, бо ўсе думалі, што ноччу злодзей улез у істопку. Ажно тут будзіцца новапрынятая кутніца і кажа:

— Супакойся, гаспадару, гэта я ўночы вячэрала. — Паварушылася да сьцяны і захрапла.

Усе толькі пераглянуліся між сабою, паківалі моўчкі галовамі й чакалі, што далей будзе.

Хлеб тады танны быў, то што Прахору? Абы толькі грошы! І баба не шкадавала грошы. Прахор тое толькі й рабіў, што скупляў па ўсёй ваколіцы збожжа, мяса, масла і ўсякія іншыя харчы ды карміў сваю кутніцу. Гэтак, дачакаўшы Каляд, Прахор выкупіў ужо ўсе харчы ў сваей ваколіцы і каля запуст павінен быў езьдзіць з фурманкай па харчы ажно пад Запарожжа, Друю і пад Глыбокае.

А зіма настала сярдзітая: з дня ў дзень траскучыя марозы. Найстарэйшыя людзі не памяталі гэткай зімы сьцюдзёнай. На Вялікдзень і то яшчэ зіма ня ўнімалася: сьнягі напалог ляжалі гурбамі і рэкі стаялі. На Праводную людзі на магілкі хадзілі памінаць Дзядоў па сьнягу і ў кажухох.

І хоць у Прахора грошы было на закуп харчоў, сколькі трэба, але купіць штораз цяжэй было. Страх яго агарнуў, што гэта за пражорлівая баба зьявілася ў яго.

Гэтак думаючы, едзе ён Гэрманаўскім трактам на Пагост, і якраз у Падорскай пушчы коні спыніліся і ня йдуць далей.

Ён іх лейцамі і пугай, а тыя ані зь месца! Вылез Прахор з розвальняў і падыйшоў дарогай паглядзець, ці — барані Божа, — ня воўча руя заступіла яму дарогу. Толькі ён гэта адыйшоўся з двое гоняў, ажно бачыць: выяжджае зь лесу нейкі малады чалавек на белым кані. І чалавек і конь у залатой зброі, аж мігцяць у вачох. Прахор гэтак спужаўся, што ня мог крануцца зь месца, а незнаёмы рыцар пад'ехаў да яго й кажа:

— Ня бойся мяне, Прахор, я — Грамавік, прыяцель і апякун людзей і вораг іхніх ворагаў. Баба, што ў цябе жыве, няпростая. Гэта Баба-Юга, яна па начах у зялезнай ступе езьдзіць і холад на зямлю наганяе, а памялом з хмар сьнягі страсае. Ты павінен памагчы мне забіць яе, бо іначай саўсім лета на сьвеце ня будзе, і народ увесь вымра з голаду й холаду. Але пакуль яна ў людзкой хаце, або ў ступе сваей разьяжджае, я не магу забіць яе. Ты павінен прымусіць яе выйсьці днём белым на бязьлюдную ваду.

Прахор абяцаў усё зрабіць, каб памагчы зьвясьці яе ізь сьвету. Завярнуў свае коні і, прыехаўшы дамоў, кажа бабе:

— Худа, бабка, нідзе ўжо ніякіх харчоў няма. Усю ваколіцу ператрос і ня купіў нічога. Спрабую я сазваць людзей і закінуць тонь у возеры, мо' хоць рыбы дабудзем.

Насклікаў Прахор людзей із сваей і суседніх вёсак і цэлы дзень рубалі прорубкі, пакуль не асеў лёд. Закінулі невад пад лёд, і Прахор пайшоў да бабы.

— Бабка, — кажа, — мы закінулі невад, але ня здужаем выцягнуць, яго, відаць, рыбы набралася поўна, ці не паможаш нам?

— А ці ня мокра там? — пытаецца баба.

— Э, дзе там, суха! Хлопцы крыху каля палонак наплюхалі, а так суха...

Баба туды-сюды пакруцілася па хаце, аблізалася й кажа:

— А ці ня хмарна на дварэ?

— Не, дзе-ж там, сама бачыш: сонца сьвеціць.

Толькі баба дайшла да сярэдзіны возера, як на небе паказалася маленькая хмарка. Калі пачалі цягнуць невад і ад яго палілася вада па лёдзе, баба, глянуўшы ўверх на хмарку, крыкнула нема і, кінуўшы невад, кінулася ўцякаць да берагу.

Ажно разарвалася хмара, і зь яе выляцеў коньнік у залатой зброі на белам кані і заступіў бабе дарогу. Коньнік быў гэткі бліскучы, што ажно на яго глядзець было нельга.

Убачыўшы коньніка, баба ськінулася ў ваграмадзістую зьмяюгу, але ня здужала яна й тройчы перакуліцца, як праменны коньнік усадзіў ёй у горла канец сваей дзіды. Зьмяюга скорчылася, зморшчылася і рассыпалася ў попел.

Назаўтра пасьля гэтага ўдарыла гэткае цяпло, што сьнягі ў вачавідкі патаялі, забурліла вада ў руччох і рэках, а на трэйці дзень людзі выехалі ў поле з сохамі.

Власт

МЯДЗЬВЕДЗІХА

Вышамірскі быў на многа старэйшы за майго дзеда. Ён быў каморнікам. Яго хутарок стаяў на другім канцы мястэчка. Хата яго была пабудавана на гарадзкі лад — высокая, зь вялікімі вокнамі, з галубятняй у выглядзе прыгожай вежы, з вэрандай, аплеценай жывым хмелем. У хаце віселі клеткі з канарэйкамі, чыжыкамі, вавёркамі. У сенцах жыла прывязаная на ланцугу лісіца. Была ў яго доўгая палоска зямлі, агароджаная навакол высокім частаколам. Ён жыў з трымя незамужнімі дочкамі, якіх у нас звалі паненкамі.

На сваім невялікім кавалку зямлі Вышамірскі вёў культурную гаспадарку. У яго быў добра агледжаны, чысьценькі садок, рыбная сажалка, некалькі калод пчол, канюшына і кавалак сенакосу. Былі пракапаны канаўкі для стоку вады, бо яго палоска зямлі знаходзілася ў нізіне ля возера. Над канаўкамі былі пароблены высокія прыгожыя масткі. У цэнтры яго зямлі стаяла альтанка з круглымі каляровымі акенцамі. Уся яго зямля была абсаджана ліпамі. На некаторых зь іх гнязьдзіліся буслы. Дзесяткамі год гэты сваеасаблівы аматар хараства не пакладаючы рук працаваў на сваім кавалачку зямлі, які ператварыў у надзвычайна прыгожы куток.

Мне, малому хлопчыку, здавалася, што гэта рай. Голубы Вышамірскага ляталі над мястэчкам. У сіняве неба яны здаваліся сьнежнымі. Яго буслы выляталі на паляваньне на балота, а нанач вярталіся ў свае гнёзды на ліпах.

Улюбёным заняткам Вышамірскага было паляваньне. У маёй памяці ён ужо быў слабы, непрацаздольны. Гаспадаркай пад яго доглядам займаліся дочкі.

За Вышамірскім бегаў яго вечны сябар — стары сабака Лютня. Абодва яны дажывалі свой век. Вышамірскаму асталася адна ўцеха — успаміны, якімі ён дзяліўся зь людзьмі ўсяе ваколіцы. Яго лічылі за манюку, бо ён апавядаў такія дзівосныя гісторыі з свайго паляўнічага жыцьця, якім, запраўды, цяжка было верыць.

Нявысокага росту, худы, з чыста выгаленым тварам, ён хадзіў ад хаты да хаты і частаваў людзей паляўнічымі апавяданьнямі. Улетку ён насіў белую палатняную вопратку і такі-ж капялюш. Зімою ён быў апрануты ў футру. На галаве — цёплая шапка.

Калі-ні-калі Вышамірскі прыносіў дзеду ў кузьню мёд і яблыкі. Дзед кідаў работу, запрашаў Вышамірскага ў хату і частаваў гарбатай.

Вышамірскі апавядаў розныя прыгоды із свайго паляўнічага жыцьця, галоўным чынам пра паляваньне на мядзьведзяў. Такіх апавяданьняў у яго было шмат.

Кажны раз, калі Вышамірскі гаварыў «і яшчэ адно апавяданьне», ён дадаваў:

— Каб я з гэтага месца ня ўстаў, калі маню!

Адзін мужычок, звалі яго Хомка, паехаў у панскі лес мох дзерці. Надзёр моху поўны воз. Бачыць ён — пара мядзьведзянят гуляе на сонцапёку. Яны лагодненькія, калмаценькія, сьмяшлівыя, як тыя дзеці. Кульгікаюцца, качаюцца па зямлі, скачуць, тоненькімі галасамі візгочуць. Забаўляюцца. Хапаюць адно аднога за вушкі. Жартуюць. Міны забаўныя строяць. Глядзіць на іх Хомка і рагоча — тэатр!

Любуецца на іх мужычок. А мядзьведзяняткі яшчэ дурненькія. Не разумеюць, што трэба ўцякаць ад чалавека. Тут Хомка ўспомніў, што ў вёску прыехаў цыган-мядзьведнік. Ён скуплівае малых мядзьведзянятак для скамарохаў. Ня раз Хомка сам бачыў гэтых скамарохаў зь мядзьведзямі.

— А ну, Мішка, люльку куры!

Мішка курыць.

— А ну, Мішка, танцуй!

Мішка танцуе.

— А ну, Мішка, сьпявай!

Мішка раве.

Хомка ўзяў мядзьведзянят, пасадзіў на воз і павёз дамоў. Аднак не пашанцавала Хомку. Цыган-мядзьведнік паехаў. Хомка ў сенцах прывязаў мядзьведзянят, карміў, паіў і чакаў, пакуль мядзьведнік вернецца назад.

Быў якраз час жніва. Жалі бабы на панскім полі. Тут над імі стаялі прыганятыя зь бізунамі. Паніч Прушынскі разгульваў па полі із стрэльбай. А поле было ля самага лесу. Тут-жа пад дрэвамі, у цяньку, ляжалі ў кашолачках малыя дзеці. Сусолачкі смакталі. І вось не агледзеліся людзі, як да дзяцей падкраўся мядзьведзь і хапнуў Хомкіна дзіцё разам з кашолкай. Агледзеліся людзі. Хомчыха ўзьняла плач, лямант, крык:

— Дзіцянё родненькае... Дзіцянё мілёнькае... Дзіцянё бедненькае...

Мядзьведзь нясе сабе дзіцё павольна, асьцярожна. Паніч нацэліўся із стрэльбы ў мядзьведзя.

— Не страляй, панічок! Не страляй... — загаласіла Хомчыха. — Яшчэ дзіцятка застрэліш.

— Дурная ты! — сказаў паніч. — Няхай лепш куля трапіць у дзіцё, чымся дзіцё ў зубы й кіпцюры мядзьведзя. Лягчэйшая сьмерць...

Няпрошаны абаронца мужыцкіх дзяцей цэліўся ў малое дзіцё...

Выстраліў.

Пошчакі разьлягаліся па лесе. Мядзьведзь паваліўся і яшчэ здолеў асьцярожна паставіць убок кашолку зь дзіцём.

— Дзіцё жывое! Жывое! Жывое! — закрычалі жнейкі на розныя галасы.

Пабегла Хомчыха па дзіцё. Падняла кашолку і ўзрадавалася.

— Дзіцё цэленькае! Сьмяецца дурненькае... Дзякуе панічу.

У гэтую-ж хвіліну зь лесу выскачыла мядзьведзіха, вырвала з рук Хомчыхі дзіцё і зьнікла ў лесе.

Дзівіліся людзі, а Хомчыха качалася па іржышчы ды галасіла.

— Дзетка мая міленькая... Дзетка мая родненькая...

Паніч склікаў паляўнічых з усёй ваколіцы. Нарыхтавалі аблаву. Мядзьведзіхі і сьлед прастыў.

Суседзі радзілі Хомку панесьці малых мядзьведзянятак у лес на тое самае месца, дзе ён іх узяў.

Хомка так і зрабіў.

У тую-ж ноч чуе Хомка — нехта стук-стук у вакно. Ён падыйшоў, бачыць — за вакном мядзьведзіха стаіць ды лапай, як чалавек, не раўнуючы, грук-грук па шыбе.

Пабаяўся Хомка выйсьці з хаты. Затое Хомчыха сьмела выскачыла — матка... Сэрца маткі заўсёды чуе і кепскае, і добрае.

Мядзьведзіха падняла зь зямлі дзіцё і падала маці ў рукі. Хомчыха падзякавала. Мядзьведзіха нешта зараўла ў вадказ. Паглядзела на Хомчыху, паслухала, як тая плача й сьмяецца ў вадзін і той самы час, выцерла лапай вочы ды спакойна пайшла на гумно, а адтуль — у лес.

Хоць дзіцё жыло ў мядзьведзіхі цэлы тыдзень, але было вясёлае й ружовенькае — лепш, чым у маткі. Мядзьведзіха не адбывала-ж прыгону. Відаць, акуратна карміла чалавечае дзіцё сваім мядзьведзкім малаком.

Дзіцё расло дужае, здаровае. Вырас добры хлопчык. Як ён пачаў хадзіць, яго ўсё цягнула ў лес. Аднаго разу ён пайшоў у лес — і колькі яго ні шукалі, не знайшлі.

— Пэўна, ваўкі зьелі, — гаварылі людзі.

Усё лета палясоўшчыкі скардзіліся, што хтосьці крадзе ў іх хлеб і мёд.

І вось у самую восень, калі надыйшлі халады, хлопчык вярнуўся дамоў.

— Дзе-ж ты быў?

— У мядзьведзяў...

— Як гэта?

— Захацелася да іх. Вось я й пайшоў...

— Чым-жа ты жывіўся там, сынок?

— Мядзьведзіха прыносіла мне хлеб і мёд.

Кажны раз, канчаючы гэтае апавяданьне, Вышамірскі гаварыў:

— Каб я з гэтага месца ня ўстаў, калі маню!

І ён уставаў зь месца і адыходзіў дамоў, абапіраючыся аб кіёк.

Зьмітрок Бядуля

ГЕНЕРАЛ

Вы ня ведаеце Міхасёвага пеўня? Шкада! Цікавы певень... А можа вы і Міхася ня ведаеце? Дык гэта-ж цёткі Агаты сын. Яму ўжо чатыры гады з гакам. Праўда, гак гэты не такі вялікі: усяго два месяцы. Але Міхась шмат чаго сам ужо ўмее зрабіць. Ён, напрыклад, сам трымае лыжку ў руцэ, сам есьць. А калі пад'есьць, то адсуне ад сябе міску і скажа:

— Мама, Міхась пад'еў. Дзякуй.

Пасьля яды хлопчык пачынае майстраваць. Ён-жа — майстра на ўсе рукі. І складанчык у яго ёсьць. Зусім запраўдны. Праўда, складанчык гэты з маленькім бракам: палавіна ляза адламаная, і ён ня войстраны гады два. Але што тут за бяда. Падумаеш, — палавіна ляза адламаная. Другая-ж засталася. Ёю можна зрабіць, што хочаш. У нядзелю, калі нікога ня было дома, Міхась узяў матчын апалонік і зрабіў зь яго... люльку! Як бачыце, Міхась — хлопчык хоць куды!..

Вось так напрацуецца за дзень, а ўночы сьпіць — хоць з гармат палі, не разбудзіш. Тады ён забываецца й пра пеўня. А певень кажны раз досьвіткам першы ў вёсцы сьпявае. Ну, быццам, пільнуе, калі раніца надыйходзіць. Залопае крыламі і як зацягне, моцна-моцна, — ку-ка-рэ-ку-у!

— Ах, каб на цябе ліха! Вось-жа глотку дзярэ, гарлатан! І паспаць ня дасьць, — зь лёгкай злосьцю бурчыць ён і зноў пачынае драмаць. А певень памаўчыць крыху, набярэ поўныя грудзі паветра і зноў — ку-ка-рэ-ку-у-у!

І калі зацягне ў трэйці раз, то па усей вёсцы пачнуць адгукацца пеўні, быццам хочуць даказаць, што яны таксама ня сьпяць.

А раніцай певень і Міхась на двор выходзяць разам. У кажнага зь іх занятак. Міхась дапамагае маці дайніцу несьці, а певень зьлезе з куратніка, паглядзіць-паглядзіць вакол і нешта загаворыць да курэй-чубатак на сваёй курынай мове: ко-ко-ко-о-о! Відаць, кажа:

— Злазьце, чубаткі, сьнедаць пара. Пойдзем чарвякоў шукаць.

І чубаткі, сьпяшаючыся, адна за другой скачуць на зямлю, абступаюць свайго важака. А ён гэтак горда пазірае вакол.

Міхась таксама не стаіць склаўшы рукі. Ён чакае, пакуль маці падоіць карову, і адначасова пільнуе, каб певень із сваей сям'ёй у гарод не забраўся. Калі ўсе куры зьбяруцца, певень павольна выходзіць зь імі на вуліцу. Міхась глядзіць, як певень вядзе курэй сьнедаць. Горда ідзе певень. Пастаў на галаву шклянку з вадой — не ўпадзе. Ступае адразу на чатыры пальцы. Крок цьвёрды. І стукае так, як рота салдат у цяжкіх ботах па бруку. Раз! раз! раз! Ды і ногі ў пеўня, што ў ботах. Ніжэй каленаў мякінькае цёмнасіняе пер'е. Хвост што серп. Некалькі пярынак падымаюцца ўгару, апісваюць паўкруг і апускаюцца данізу. Так і здаецца: узлуй толькі такога ваяку, і ён гэтымі сярпамі-пярынкамі — мах!.. мах!.. І адразу напалам расьсячэ.

А як высока галаву трымае! Дзюба прыўзьнята. Грэбень крыху сьхілены на правы бок. Ідзе — і вокам ня міргне!

Глядзіць Міхась і радуецца, што ў іх такі цудоўны певень. Ня толькі жывы гадзіньнік, але і гаспадар курынай сям'і. І ўсе куры яго слухаюць. Вось певень нешта знайшоў, відаць, чарвяка. Хуценька павярнуўся, махнуў галавой — дзёўб! дзёўб!.. А дзюба ў яго — што малаток. Дзяўбануў колькі разоў, а потым — ко-ко-ко!.. І тут як кінуцца да яго чубаткі! Тапу! тапу! тапу!.. Адна перад адной — навыперадкі. А ён войстрым вокам паглядае: каму-ж аддаць здабычу? Першай падбегла чарнушка. Не, ёй не аддасьць чарвяка. Зірнуў на яе — і чарнушка адскочыла, нібы варам аблітая. Падскочыла белашыйка. Так і ёсьць! Гэта для яе знайшоў ён першага чарвяка. Схапіла белашыйка здабычу, адбегла у бок, а сакатухі — за ёю, хочуць адабраць. Але дзе там! Яна ўжо глынула чарвяка і рассыпаецца:

— Ко-ко-ко, дзякую, браце певень, за пачастунак...

Міхасёў певень ня толькі корміць курыную сям'ю, але і абараняе яе ад ворагаў. А ворагаў у курэй многа. То каршун, то лісіца, то галодны воўк захоча паласавацца. Тут певень і выступае абаронцам.

Аднойчы ў жніўні Міхась прагнаў курэй з гароду, а сам нешта ўзяўся майстраваць. Курыны статак накіраваўся сьцежкай між жыта. Наперадзе, як заўсёды певень. Ідуць куры, гавораць між сабой, чарвякоў, мошак зьбіраюць. І раптам — ш-ш-шась! — нехта крылом па каласох. І зьнік. Нямоцна шаснуў, але певень пачуў. Падскочыў, азірнуўся, ды — кр-р-р-р... Насьцярожана, трывожна.

Сакатухі так і прыселі, дзе каторая была. А тут зьверху ўзноў нешта шэрае — ш-ш-шась! І — на белашыйку. Певень — кок-кок-ку-дак! — кінуўся на дапамогу. А белашыйка — ні жывая ні мёртвая. І бачыць певень, як з пад кіпцюроў каршуна толькі пер'е ляціць.

Усе куры папрыціскаліся да зямлі, крычаць не сваім голасам — ка-а-а! ка-а-а! Навет Міхась прысеў ад нечаканасьці. Складанчык выпаў з рук. Што рабіць: маці клікаць ці самому бегчы на дапамогу? А певень з разгону — раз! раз! сваей дзюбай-малатком каршуну ў сьпіну. Той аж кігікнуў ад болю ды хутчэй угару. А тут Міхась сабраўся зь сіламі і як гаркне:

— Ага-га-га! Разбойнік...

Так Міхась зь пеўнем выратавалі белашыйку. І хто ведае, можа таму яна першай і чарвяка кажную раніцу атрымлівае, што пабыла ў каршуновых кіпцюрох...

Калі куры вяртаюцца з пасьбы, Міхась уважліва сочыць за імі. Чаго добрага, возьмуць ды і махнуць у гарод!... А куры падыйдуць да карытка з вадой і пачынаюць піць. Паволі, не сьпяшаючыся. Прысядуць крыху, набяруць вады, а потым высока-высока падымуць галаву. Шыя выцягваецца-выгінаецца, і вада — бульк-бульк-бульк! — пацякла ў горла. Нап'юцца, палягуць пад плотам і капошацца ў пяску. А певень ходзіць-ходзіць вакол, потым скок на плот. Сядзе, залопае крыламі, ды закрычыць: ку-ка-рэ-ку-у-у! І так моцна, што напэўна чуваць аж у суседняй вёсцы. Пасьпявае і ідзе адпачываць. Але ня сьпіць! Адно вока прыжмурыць, а другім цікуе, каб вораг не падкраўся...

Сонейка-ж тым часам так ласкава сьвеціць, так прыгравае. Певень ляжыць, час-ад-часу адкрые вочы, пацягнецца. Нагою — трэп! трэп! — і зноў зажмурыцца.

Міхась любіць свайго пеўня і не баіцца яго. А суседзкія дзеці баяцца. Певень ня кажнага пускае ў хату. Дзяўбецца!.. Аднойчы Вера, дзевяцігадовая дзяўчынка, ішла да іх за нейкай патрэбай. Падыйшла да варот, толькі ўзялася за кручок, каб адчыніць, а певень скок ей на плячо. І пачаў калаціць дзюбай-малатком! Калі-б у гэты час ня было на дварэ Міхася, нямала-б ёй дасталося.

Праўда, раней дык і Міхасю нельга было выйсьці з хаты: певень ня пускаў. Дык бацька неяк параіў:

— Ты, сынку, вазьмі палку і паганяй гэтага генерала вакол хаты. Запамятае і будзе цябе баяцца.

Міхась узяў палку ды задаў генералу такога дыхту, што той цяпер абыходзіць хлопчыка далёка. Добранькі стаў, хоць ты яго да раны прыкладай.

Калі ў вёсцы заходзіць гўтарка пра Міхасёвага пеўня, дык абавязкава пачуеш:

— Гэта які певень? Той гарлапан? Генерал?

Для каго гарлапан, а для Міхася — весялун, прыгажун, для маці — будзільнік, для сакатух-чубатак — абароньнік і кармілец.

І ўсе зь лёгкай бацькавай рукі завуць яго генералам.

Ці-ж ня цудоўны певень у Міхася?

Аўг.Рапановіч

МАЦЕЯЎ КОТ

Не дарма пра Мацеявага ката людзі й прыказку злажылі: «Хітры, як Мацеяў кот». Гэты кот прост легендарны. Хіба няма ніводнага кутка на Беларусі, каб ня чулі пра Мацеявага ката. Ці вы вазьмеце за Ячанскім Рубяжом, ці за Ярэмічамі, ці ля Баранавічаў, ці яшчэ дзе за лепельскімі лясамі-вазёрамі — усюды яго ведаюць. Ну й я дадам, што гэта запраўдны кот, які заслужыўся таго, каб аб ім на'т пісаць. А правёў ён свой век кашачы ў Каляпечніках. Вось жыў ён — складаў пра сябе легенды.

Была ў Мацеявых шэрая котка — вялікая, шустрая; часта ў гумно хадзіла мышэй лавіць, катоў да сябе заманьвала. Былі ў яе ўжо трэйція кацяняты. Нарадзілася іх чацьвёра: беленькае, пярэсьценькае, чорненькае й рыжае. Спачатку Мацеіха хацела іх усіх патапіць, але пасьля раздумалася, адно пакінула сабе — рыжае, а іншыя людзям аддала. Так яно гэта рыжае кацянё й расло — гадавалася. За які тыдзень — другі пазіраць пачало, а яшчэ за тыдзень пачаў Рыжак із кошыка вылазіць, больш сталым рабіцца; пад ложак бегаць, з клубком гуляць. Як рос, так і вырас. За год Рыжы ўжо быў вялікім катом і прынамся паўвёскі знаў, напэўна знаў.

Вось-жа, калі мінула Рыжаму год, пачаў ён свае крокі ў жыцьцё. Насамперш ён абмежаваўся тым, што вылавіў усе мышы ў нашым канцы. Засталіся толькі ў Сымонавых пад хлеўчыкам дзьве мышы, якім удалося ўцалець ад акцыі Рыжака. Аб гэтым ужо ўсе бабы гаварылі, а Янкава старая дык азваніла ўвесь канец, быццам-бы нейкая паморніца на мышэй увалілася. Але гэта драбніца.

Ужо падыходзіла пад Вялікдзень. Сонца падымалася вышэй і вышэй, жураўлі цягнулі на поўнач свае повалачы, вераб'і зьбіралі шматлікія сходы, біліся на платох пявуны — рабілася цёпла. Цёпла рабілася й у будынку Данілы: прыгрэла надта ў кубельцу. Там шынкі даўно ўжо чакалі веснавога сонца. Вынуў гэта Даніла дзьве шынкі й кілё дый падчапіў на гумнё ў шчыце. Шынкі вісяць, а Даніла то зь сяней, то з-за вугла зірк на шынкі — ці вісяць яны ды памалу далей ля дроў паварачваецца. Трэба-ж было Мацеяваму кату, лежачы на страсе, на сонцы, падгледзець шынкі ў шчыце й паварот Данілы. Зьлез гэта ён дый паціснуў ля плоту пад гумно. Узьдзёрся на страху ды цікуе, дзе паварочваецца Даніла. І толькі Даніла набраў дроў ды несьці ў хату, як Рыжы за кілё цап, а кілё вобземлю. Кот за яго ды за вугал, ды за другі: і прапала кілё, адно рукамі Даніла размахнуў ды суседзяў пакляў.

Паехала й у Сьцёпкавых маніста каўбас з вышак, калі падпільнаваў яе Мацеяў кот; і сплыла ў Кузьмовае Арыны смажаная курыца, якую яна вынесла, каб астыла ў каморцы. Пачало неставаць і яек на седалах, паводля бабскага падліку. Калі гэта прайшло, дык і на масла паскупела, бо сьмятану з збанкоў як чарамі хто шчароўваў. Памог Рыжы суседзям і сыры сушыць. Дзівіўся ўвесь канец з гэтых праяваў, але ніхто ня ведаў поваду ўсяго гэтага.

А Рыжы адно пацягваецца ды грэецца на сонцы. Ён, каб каму на вочы паказвацца, дык не, пазагуменьню абыдзе й зробіць так гладка, што як з маслам. А іншы раз, калі ня ўдаецца ягоная валакіта й дома з-за стала гоняць, — выцягне з-пад полу бульбіну на сярэдзіну хаты ды грызе сырую, заліўшыся сьлязьмі. Трасе тады Мацей галавою, гледзячы на ягоны хітры вынахад: «А каб ты ўрэзаўся, каб ты... Ото-ж ты розуму набраўся!» — ды дасьць ложак із дзьве стравы. Вось Рыжы й жыў так, покуль не раскусілі яго ды не перашкодзілі ў ягонай дзейнасьці. Асабліва прычыніўся Міхась Янаў, які добра даў лупцаванкі Рыжаму ў мяшку ад мукі, а пасьля яшчэ сучкаю з двара правёў.

Пераканаўшыся ў тым, што ня варта далей галаву ламаць у сваім сяле, каб каго перахітрыць, выбраўся Рыжы на правінцыю. І забраўся ён пад Нёман, да Вінькі. Там зь месяц жыраваў Вінькавымі трацяголетнімі шынкамі, а таксама й у Ясіхі сыры часта перасыхалі на сонцы. Бывала так падсохнуць, што толькі крошкі застануцца. Яна кляне Вінькавы дзеці, а Рыжы сербане вады зь Нёману ды на сонца.

Пасьля Рыжы ў засьценак забраўся. Тут у Жаўняркевічыхі гусей, падвешаных на марозе, пад страхою абмацаў. Жаўняркевічыха адразае ў гаршчок патрохі, а ён сабе пакрысе. Ды яшчэ вечарам так спалохаў Жаўняркевічыху, пгго тая дзён тры і ўдзень баялася на падстрэўнік лезьці.

З часам Рыжы й зусім заціх у нашых ваколіцах: ён недзе ўжо далей рабіў свае абходы.

У нас дома было спакойна. Бабы сьціхлі гаварыць аб тым, што куры мала яек нясуць, ці мала сьмятаны ў збанкох, ці сыры нехта падглядае. Мацей жыў далей спакойна, але мышы сталі зьяўляцца. У сяле мужчыны часта гаварылі аб хітрасьці Мацеявага ката ды часам і пагаварвалі: «Хітры, як Мацеяў кот».

Ужо было халаднавата. Мацей да зімы рыхтаваўся. Аднае раніцы, калі толькі што ўстаў Мацей і зьбіраўся ў гумно йсьці, заяўкаў кот пад дзьвярыма. Мацей адчыніў дзьверы й убачыў Рыжага, які памалу ўсунуўся ў хату. «Наш кот, ці што?» — прагаварыў Мацей, прыглядаючыся. А Рыжы, страсянуўшы хвастом, як мага на печ.

За тыдзень Рыжы дажыў свой век — Мацей знайшоў яго няжывога ў падпавеці. Пахаваў яго каля яблыні, успамінаючы ягоныя добрыя й злыя ўчынкі.

Аднак хітрасьць Рыжага й цяпер жыве між нас, і цяпер мы часта кажам: «Хітры, як Мацеяў кот».

М.Багун

СТРАШНАЕ СПАТКАНЬНЕ

І

— Вось што, Тараска: годзе ўжо табе каля рэчкі бегаць, лепш занёс-бы ты дзядзьку полудзень на Высокі Бераг. Не палянуйся, сынок, — сказала мне матка.

Я быў хлопец паслушны і любіў, калі мяне за гэта хвалілі. Мяне таксама цікавіў і рум на Высокім Беразе. Усю зіму возяць туды калоды і навязуць іх, бывала, столькі, што загрузяць увесь бераг. А калоды ўсе такія тоўстыя, такія гладкія, роўныя — паглядзець і то было люба.

А колькі там народу, колькі гоману, крыку і сьмеху! Проста, як на кірмашы.

Разумеецца, я зь вялікаю ахвотаю згадзіўся занесьці дзядзьку полудзень.

ІІ

Яшчэ зранку, на досьвітку, пайшоў наш дзядзька на рум біць калоды. У маім уяўленьні яшчэ і цяпер жыва ўстае гэты Высокі Бераг над Нёмнам, дзе так страшна бушуе веснавая вада! Яна ня тоўпіцца ў берагох, імкнецца напрасткі, на ачосы, выліваецца зь берагоў і шырокаю стужкаю, хвалюючыся, бяжыць па нізкіх лагчынах, як-бы хоча хутчэй дабегчы ў нейкі далёкі-далёкі край, каб першаю прынесьці туды якуюсь вельмі важную вестку адгэтуль. А самым цікавым для мяне было пабачыць, як з высокага яруса бярвеньяя кацілі ў Нёман калоды. Высока над вадою ляжаць гэтыя ярусы. Ад ярусаў да самай вады падложаны тонкія, доўгія бярвеньні, каб калоды каціліся латвей і шпарчэй. На ярўсах стаяць маладыя хлопцы і сталыя мужчыны з бомамі ў руках.

— Р-р-разам! Р-р-разам!

На момант усё заціхае. Зь нястрыманаю сілаю і з громам бервяно падае ў ваду.

— Гу-у-у! — бухаецца яно ў Нёман, на момант зьнікае ў вадзе, і толькі цэлая сьцяна срэбных пырскаў уздымаецца ў гэтым месцы.

ІІІ

Я жыва сабраўся, дастаў зь пячуры сваю дубінку, бо ў лесе мог налучыцца воўк, а, седзячы ў хаце, я ўжо колькі разоў лупцаваў у сваіх думках гэтаю дубінаю воўка, узяў дзядзькаў полудзень і выйшаў з хаты. На дварэ, каля хлява, на сухой кастрыцы ляжаў Галас, зь якім я быў у вялікай дружбе. Убачыўшы мяне, Галас завіляў хвастом у знак прывітаньня.

Я сьвіснуў.

Галас падняўся, пацягнуўся, і пазяхнуў. Але, як відаць, ён ня выспаўся або так штось заленаваўся, бо ня кінуўся адразу да мяне, як рабіў гэта звычайна. Ён прысеў на кастрыцы і задняю нагою стаў чухаць каля вуха.

— Галаска, цюцік! На, цю, на! На, цю, на! — пазваў я яго.

Галас неахвотна пабег за мною, правёў мяне за кладку; але як толькі я ўвайшоў у лес, мой Галас пачаў адставаць: сядзе на дарозе і сядзіць. А калі я аглядаўся, ён махаў хвастом, як-бы хацеў сказаць, што ў яго няма ахвоты ісьці зы мною.

Галас зрабіў мне яшчэ адну ці дзьве ўступкі і сяк-так дайшоў да лесу. Але тут ён спыніўся каля першых хвояў, доўга нюхаў зямлю і ўжо не падымаў на мяне галавы, як я яго ні клікаў. Панюхаўшы, Галас азірнуўся вакол, штось разважаючы, трушком пабег краем лесу і зьнік.

— Ну, я-ж табе пакажу! — патрос я дубінкаю ў бок Галаса і пайшоў далей.

Гэтае здарэньне крыху парушыла той добры настрой, у якім быў я, выходзячы з дому.

Перш-на-перш мне было крыўдна: тая асоба, якую лічыў я сваім прыхільным сябрам, якую ня раз частаваў я вялікімі кавалкамі аладак і хлеба, за што мне часта пападала ад старэйшых у доме, аказалася зусім не такою, як гэта я думаў. Але пачуцьцё крыўды скора прайшло, бо я меў натуру незлапомную, і яно зьмянілася пытаньнем: чаму Галас не пабег за мною?

Ці ня лічыць ён мяне такім нікчэмным, што ісьці зы мною празь лес па глухой дарозе ён проста не адважваецца па той прычыне, што я не магу даць ніякай забясьпекі?

Гэтыя пытаньні ўжо датыкаліся майго гонару, і я, прызнацца, крыху ўськіпеў.

Я сьмела кінуў вачыма на лес, мацней сьціснуў у руцэ сваю дубінку і яшчэ шпарчэй стаў перабіраць нагамі, падымаў дубінку і стукаў ёю шмат болей, чым вымагалася ўмовамі хады. Затое-ж я чуўся сьмялей і гэтым дадаваў сабе той храбрасьці, якой, на жаль, у мяне бракавала.

А лес быў стары і глухі. Па адзін бок дарогі стаялі больш елкі, але такія цёмныя і панурыя, што нічога добрага не казалі майму сэрцу.

Чым далей падаваўся я ў гэты лес, тым усё больш глушэла. І галасы птушак, што так звонка несьліся з ускраіны лесу, цяпер змоўклі. Або іх тут ня было, або яны проста не адважваліся падаваць голасу. Скарэй за ўсё баяліся, бо птушкі наагул тут пападаліся. А самы лес рабіўся больш і больш няпрыхільным, чужым, незнаёмым і, што горш за ўсё, варожым. Калі я пазіраў у бок лугу, які прасьвечваўся скрозь галіны лесу, мне было крыху весялей. Але як толькі я кідаў вочы ў процілеглы бок, асабліва на гэта Паляшукова балота, я адчуваў сябе не па сабе. Там цягнуўся вялікі лес, густы і стары. І пазіраў ён на мяне зусім ня ласкава. Ён быў пахмурны, і як мне здавалася, ня любіў, калі ў яго ўладарства заходзіць такі вузел, як я.

ІV

Цяпер я адчуў, што гэта дарога не такая і лёгкая, якою здавалася яна мне дома. І мне зноў успомніўся Галас. Чаму ён не згадзіўся ісьці зы мною празь лес? Цяпер я зразумеў, што Галас, напэўна, счуў воўчыя сьляды, калі ён так доўга затрымаўся каля першых хвояў, адкуль і вярнуўся дадому. Мне стала маркотна і сьцішна. А гэта дубінка, якою я так казырыўся на печы, здалася мне проста сьмяхотнай.

Я прайшоў яшчэ крокаў сто. Па правай руцэ цягнуўся ельнік уперамешку з маладымі хвоямі, а зь левага боку пачынаўся бярэзьнік. Тут пачыналася дарога на Млыновішча.

І толькі зірнуў я ў кут між гэтых дарог, як адразу спыніўся і аслупянеў. Валасы на галаве сталі падымацца і расьці, шапка насунулася на вочы, а ногі страцілі здольнасьць руху. Скура на мне шорхнула, сэрца замлела...

Сярод старых бярэзін, нагнутых тоўстымі камлямі над зямлёю і абросшых сівым мохам, стаяў зьвер! Зьвер гэты быў нязвычайнай вялічыні. Асабліва вялікай была яго галава і наагул увесь перад. Масьці ён быў шэрай, шэрсьць меў кудлатую і доўгую. Першы момант аняменьня і адзервяненьня прайшоў, і думкі мае пачалі крыху варушыцца. Я навет перастаў адчуваць уплыў страху і ціхенька, зусім бяз слоў, засьпяваў пра сябе песьню:

Ходзіць сьвекар па двару,

Расчасаўшы бараду.

Чаму яна, гэта песьня, прыйшла цяпер мне на памяць, я не магу растлумачыць.

А зьвер стаяў на адным месцы, загарадзіўшы мне дарогу. Ён стаяў нярухома, толькі зрэдку, і ледзь прыкметна, варушылася яго страшная галава і вялізарныя вушы. Думкі аб тым, як разьмінуцца з гэтым зьверам і як занесьці дзядзьку полудзень, у мяне ня было, бо я цьвёрда ўпэўнены быў у тым, што далей таго месца, дзе я стаю цяпер, ня зрушуся ні на адзін крок. Разгледзеўшы зьвера, я пераканаўся, што гэта быў воўк. Я колькі разоў бачыў воўка, але такога вялікага і страшнага мне не даводзілася ніколі сустракаць.

«Чаго-ж ён так узіраецца на мяне? Чаму ён ня кідаецца і не хапае?... Эх! Галас, Галас! Чаму ты не пабег зы мною?»

Мяне ахапіў нейкі жаль, і я гатоў быў заплакаць. Мне так шкада стала свайго дому, мамы, таты, братоў і сясьцёр! А воўк як-бы насьміхаецца зь мяне, стаіць, пазірае, зачароўвае мяне сваім зьвярыным поглядам.

Мімаволі я пачаў памаленьку адступаць назад, ня спускаючы вачэй з воўка. Воўк нічога — стаіць. Мне стала крыху лягчэй. Я ступіў назад — яшчэ, яшчэ. Ужо крокаў дваццаць адышоўся я такім парадкам. Воўк ледзь-ледзь відаць, але не варушыцца.

Павярнуўся тады я, — у ваднэй руцэ палка, у другой збан зь дзядзькавым полуднем, і як засмаліў, як прылёг! Азірнуўся толькі тады, калі зь лесу пачала выплываць наша хата. Тут я спыніўся, пайшоў ціха і важна, думаючы аб тым, як павесьці дома апавяданьне аб гэтым выпадку.

На дварэ мяне сустрэў Галас і кінуўся да мяне.

— Ідзі, ідзі! Я цябе пачастую!

І як толькі Галас хацеў падскочыць, каб лізнуць мяне ў твар, я злосна штурхнуў яго нагою.

— Чаму-ж ты вярнуўся? — спытала мама.

Я стаў расказваць, што было ў дарозе. Маці слухала мяне ўважліва. А як вечарам прыйшоў зь лесу мой тата і сказаў, што ў Пятровічах (якраз недалёка ад месца, дзе быў гэты выпадак) воўк патрывожыў пастухоў і авечак, то ўсе ў нас дома пераканаліся, што я сапраўды спаткаўся з воўкам.

* * *

Тыдні праз два давялося мне зноў ісьці па гэтай дарозе. Але цяпер я быў не адзін — я ішоў на крок ззаду за сваім бацькам. Прыйшоўшы на гэтае самае месца, я зірнуў туды, дзе стаяў воўк.

І што-ж вы думаеце?

Гэты самы воўк стаяў і цяпер!

Нічога не сказаў я свайму бацьку, іду і пазіраю.

Дасьце веры: гэта была старая крывая бярэзіна, абросшая мохам і нахіленая над долам!

Я баяўся сьмеху і нікому не сказаў аб гэтай памылцы, і толькі цяпер, мае дарагія, прызнаюся вам ува ўсёй гэтай праўдзе.

Якуб Колас

ЯК ПТУШКІ ДУБ РАТАВАЛІ

Напэўна не скажу, над якою рэчкаю векаваў стары дуб: ці то над Нёманам, ці то над Сьвіслаччу. Ды гэта не мяняе сутнасьці справы. Важна тое, што няўзнакі год за годам на дуб навальвалася старасьць. Верхавіна яго лысець пачала, і ўжо некалькі голых, як пальцы рук, галін, нібы сьвечкі, высока сьвяціліся ў небе. Вакольнае насельніцтва — лазовыя кусты, круглаверхія вербы, старадрэвіны, хвоі з краю лугу і маладое пакаленьне дубоў зь іх жыхарамі — не маглі не заўважыць, што шматгадовы дуб над рэчкаю пачынае паддавацца старасьці. Гэта акалічнасьць выклікала ў самых наглядальнікаў невясёлыя думкі аб сваім уласным лёсе. А важней за ўсё — шкада было старога дубу, усе да яго папрывыкалі, любілі грозны шум яго ў часе летніх навальніц. Наагул прыемна было глядзець, як дуб ваяваў з бурамі і непагодамі, не кланяўся ім, а стаяў моцна. Галіны і лісьце на галінах былі зялёныя, сакаўныя, поўныя жыцьця. Здавалася, і зносу ня будзе асілку-дубу. І раптам такая, прыкрая праява: захварэў дуб і павольна засыхае!

Сарока, зразумеўшы думкі лазовых кустоў, першая зачычыкала, зашыкала, забалбатала на ўсе галасы:

— Чуеце, чуеце! Дуб старэе! Дуб старэе! Недалёка час, калі ён, небарака, рухне на дол!

На крык сарокі адгукнуліся галкі, вароны, сіваваронкі, гарласты драч, бакас-музыкант, чапля і шмат іншых птушак. Да іх далучыўся паважны крумкач. За даўгавечнасьць, за веданьне жыцьця, за мудрасьць адны называлі яго прафэсарам, другія — акадэмікам. Усё птацтва, як па сыгналу, сабралася каля дубу, пад дубам і на самым дубе.

— Ой, што-ж сталася з дубам, суседачкі мае! — трашчэла сарока.

— Такі дзябёлы, такі моцны, і — на табе! Засыхае, бедненькі, — журыліся сіваваронкі.

Некаторы час каля дубу стаяў такі гармідар, што, цяжка было разабраць, хто што гаворыць. Дзюбаты крумкач, седзячы на засохлым дубовым суку, раптам падаў нягромкі голас, але яго ўсе пачулі. Голас гэты быў нейкі зусім асаблівы, гарлавы, нібы ён зарадзіўся ўнутры вальляка і там заграз. Цяжка было дакладна азначыць голас мудрага крумкача. Голас гэты нагадваў словы «грруп», «крруп», «крум». А некаторым навет здалося, што крумкач выразна вымавіў: «труп». На гэты час падляцелі сюды сойка, дрозд і галуб.

— А матачкі мае! — у роспачы ціха прамовіла сойка: — гэта-ж ён варожыць, што памрэ дуб і ад яго астанецца труп!

— Не, ня гэта гаворыць мудры прафэсар, — уставіў слова галуб: — прафэсар дае параду, што хвораму дубу трэба круп, грэцкіх ці прасяных.

— Вы не разумееце слоў прафэсара, бо ён гаворыць па-лацінску, — заўважыў дрозд.

— Ціха вы! — зашыкала сарока: прафэсар хоча сказаць прамову!

— Акадэмік, — паправіла яе сіваваронка.

І запраўды, крумкач заварушыўся, лапануў крыльлямі, зьляцеў на самыя нізкія дубовыя сукі, сеў і акінуў вокам усю птушыную грамаду. Грамада заціхла, замерла.

— Крак! — ціха пачаў сваю прамову крумкач, так ціха як звычайна пачынаюць свае выступленьні акадэмікі на вучоных прэзыдыюмах.

— Ясна ўсім, шаноўнае птушынае гразмадзтва, — казаў далей крумкач, — наш глыбокапаважаны дуб хворы: галава яго аблысела, а зьнізу пачало ўтварацца дуплё. Трэба дасьледваць, у якім стане знаходзіцца сэрцавіна дубу. Папрашу вас, шаноўнае птацтва, пашукаць дзятла і запрасіць яго сюды. Дзяцел, як вядома вам, — выдатны хірург, добры доктар і прыяцель дрэва.

Цэлыя чароды птушак шуганулі ў лес, каб знайсьці дзятла. Знайсьці яго было ня цяжка: дзяцел сядзеў на дрэве і выстукваў аднастайныя гукі, нібы тэлеграфісты перадаваў тэлеграму. Птушыная грамада абкружыла дзятла.

— Міленькі ты наш! — зьвярнулася да дзятла галка: — прыляцелі мы да цябе ад птушынай грамады.

— Дуб стары занядужаў, той, што стаіць над рэчкаю, — далучыўся да галкі дрозд. — Слаўны дуб, і ты, дзятлік, прылятаў да яго ў госьці. А што да мяне, дык лепшай пазыцыі для музыкі, як на гэтым дубе, нідзе няма. Дык патурбуйся, будзь ласкаў, і адведай хворага. Усе мы просім цябе.

Дзяцел прыпыніў сваю работу і сабраўся ў дарогу. Дарога, праўда, была нядоўгая, ды дзяцел па часьці лётніцтва не вялікі мастак: падляціць трохі ды прысядзе, а разам з гэтым у сілу сваёй прафэсіі зірне на адно, на другое дрэва. Нарэшце, усё-ж такі дзяцел з птушкамі-пасланцамі прыбыў да старога дубу. Не сьпяшаючыся, як і належыць старому доктару, дзяцел агледзеў усе дубовыя галіны і невялікія дуплінкі. Агляд рабіў уважна, старанна, залазіў сям-там і ў самае дуплё. Часамі ён, нібы доктар-нэўрапатолёг, стукаў сваёй доўгай і войстрай дзюбай-малаточкам па дубовай кары, па галінах. Птушкі з заміраньнем сэрца сачылі за кажным спрактыкаваным рухам дзятла і дзівіліся яго ў высокай ступені спрытным дакторскім прыёмам і захоўвалі ўрачыстае маўчаньне. Нарэшце, дзяцел скончыў агляд хворага, пасьля чаго, як спрытны акрабат, зрабіў на дзіва прыгожы паварот на пальцах сваіх лапак.

— Дуб хворы, але не настолькі, каб можна было трывожыцца за яго жыцьцё. Дубу патрэбен поўны спакой. Усе дзіркі, што вядуць у нутро дубу, трэба пазатыкаць, а разам з тым паклапаціцца, каб паўночныя і ўсходнія вятры ня турбавалі старога дубу. А больш за ўсё глядзець, каб ані кроплі вільгаці, ці будзе гэта дождж ці сьнег, не папала ў нутро дубу. Жалуды пазьнімаць і лісьце сям-там прарадзіць, каб умацаваць дубу карані. Ну вось і ўсё.

Дзяцел пакланіўся птушынай грамадзе, сказаўшы на разьвітаньне «чык», і наладзіўся ляцець у сваю дарогу.

— Дзякуем, дзякуем табе; дарагі доктар! — адказала птацтва і таксама пакланілася дзятлу. Галуб з драздом падхапілі дзятла пад крыльлі і так ляцелі зь ім бяз усякіх перасядак да самай дзятлавай рэзыдэнцыі, а потым далучыліся да птушак, што заставаліся каля дубу.

— Кррак! — зьвярнуўся з другою прамоваю да птушак крумкач: — будзем лячыць дуб. Перш за ўсё — павесіць посьцілку, каб захаваць дуб ад паўночных вятроў. Дзе мы яе возьмем?

— Нарвем дзеразы і такую выштукуем заслону, што дуб аж ахне! — азваліся сарокі.

— Добра! — згадзіўся крумкач і дадаў: — Трэба-ж і накрыць дуб.

— Мохам накрыем, сухім, белым, баравым, — закракалі вароны: — такі выштукуем каптур яму, што ні адна кропля не пападзе ў нутро дубу.

— Усе шчылінкі пазатыкаем, каб ніякая кропля вільгаці не прасачылася, — загракалі сіваваронкі.

Дружна ўзяліся птушкі за работу. Наўперад пастрасалі жалуды на дубе, паабшчыпалі лісьце, а без жалудоў і бязь лісьця дуб амаль тое самае, што чалавек без нагавіц. Шырокая посьцілка-заслона захоўвала дуб ад паўночных і сухіх усходніх вятроў, хоць яна замінала дубу пазіраць у далечы, у шырокі сьвет, што дужа вабіў старога дуба. Пазатыканыя шчыліны не прапускалі ў дуб ні вільгаці, ні кіслароду. А птушкі былі проста шчасьлівыя, што так апекаваліся дубам.

Застаецца сказаць ня многа, каб закончыць казку.

Прайшла зіма, а за зімою, як вядома, ідзе вясна. Вярнуліся з выраю буслы. Яны ня прымалі ўдзелу ў лячэньні і ахове дубу, бо іх ужо ня было тут: яны падаліся ў вырай. Як зірнулі яны на дуб, дык з гора і зьдзіўленьня ўгару дзюбы пападымалі: што сталася з дубам? На яго лысай верхавіне адзеты быў каптур, як у старой бабкі. З двух бакоў віселі шырокія заслоны. Усе акеначкі ў дубовым камлі былі шчыльна пазатыканыя. Буцьвець пачаў стары дуб і, здавалася, ледзь на нагах трымаўся.

— Што сталася з нашым дубам? Што будзе з нашым домам? — гаварыла бусьліха, закінуўшы нос высока ўгару.

— Ой, мілыя! Як апекаваліся над ім! Як лячылі! — адказала буслам сарока-шчабятуха.

— Апекаваліся, лячылі! — з гораччу перадражніў яе бусел: — заапекавалі і залячылі! Давай, жонка, самі будзем даваць раду нашаму дубу.

Разбурылі яны заслону, сатканую зь дзеразы, ськінулі з старой галавы дубу каптур, павыцягвалі канапатку з дубовых шчылін.

Дыхнуў дуб сьвежага паветра, і адразу лягчэй стала яму. А калі прайшоў дождж і напаіў сухое нутро дубу спажыўнаю вільгацьцю, ён зусім акрыяў. Зазелянела на ім лісьце, а пад канец лета на дубе вырасьлі і жалуды.

— Дзякую вам, дзеці мае, — зьвярнуўся дуб да сваіх жыхароў, — вы адсланілі мне сьвет, і я нібы другі раз прыйшоў у яго. — А потым усьміхнуўся і дадаў:

— Усюды і ўва ўсім трэба мець розум і ведаць меру.

Якуб Колас

СТАКАЗА

Калі абмінуць мала патрэбныя або зусім непатрэбныя словы (а іх, нажаль, вельмі многа), дык можна проста сказаць: такое прыгожае возера, з такімі прывабнымі берагамі — то высокімі, то адхоннымі з купчастымі дубамі і соснамі на краёх возера — рэдка сустрэнеш.

Надзвычай ясная, спакойная раніца выдалася ў гэты дзень. Возера лагодна пакалыхвала свае хвалі, і каб пачуць іх шум, трэба было дужа ўважліва прыслухоўвацца да гамонкі дробных хваляў, што, як срэбра, пераліваліся на сонцы. І толькі палоска танюсенькай белай пены, нібы карункі на падоле маладзіцы, пакідала возера ўздоўж свайго берагу. Тым, хто сядзеў у гэты час над возерам і любаваўся жывым срэбрам яго дробненькіх скалак-хваляў і ўслухоўваўся ў іх музыку, давялося пабачыць надзвычай цікавы малюнак: зь пясчанага і няглыбокага дна возера выпаўзалі на бераг дзіўныя зеленаватага колеру нейкія істоты, падобныя да вадзяных жукоў. Выпаўзшы з возера, жукі некаторы час нярухома сядзелі на цёплым пясочку... І тут, на вачах, зь імі адбывалася дзіўная зьмена: шкарлупіна раськідалася, спаўзала, і з жука выклёўвалася маладзенькая, далікатная страказа з празрыстымі, бы сьлюда, крыльцамі.

Момант пасядзеўшы, яна разгортвала крыльцы і жвава падымалася ў паветра. Так нараджалася новае стварэньне. Праз пару хвілін цэлы рой розных рухавых стракозак закружыўся над возерам і яго берагамі і далёка над полем. Як радасна і весела пачыналася маладое жыцьцё! Здавалася, канца ня будзе яго радасьці. Стракозкі мітусіліся ў паветры, ганяліся адна за другою, лавілі камарыкаў, сутыкаліся ў паветры. Навет не заўважылі, як сонца пачало сьхіляцца на захад і ўсё ніжэй, ніжэй спускацца над зямлёю, а потым і зусім схавалася за лесам. У паветры значна пахаладзела, пацягнула вільгацьцю. Кропелькі яе сталі выступаць на празрыстых крыльцах стракозак, ад чаго і лятаць ім стала значна цяжэй. Страх агарнуў маладых стракозак, бо яны ня ведалі жыцьця — гэта быў першы дзень яго, першы дзень іх веку. Адна стракозка, абцяжараная кропелькамі расы, ледзь-ледзь даляцела да альховага кусьціка, што стаяў над возерам, і прысела на яго лісьцік у самым зацішным месцы. Яна вельмі перапалохалася і думала, што жыцьцё яе ўжо скончылася. А ноч была сьвежая, халодная. «Канец!» — думала стракозка. Але назаўтра мрок разьвеяўся, пасьвятлела, і нарэшце ўзыйшло сонейка. Яно абсушыла завільгатнелыя крыльцы стракозкі, што прытулілася на альховым кусьціку над возерам. Яна акрыяла. Да яе вярнулася жыцьцёвая сіла. Мала паслухмянымі лапкамі яна пасьцірала рэшткі расы на крыльцах. Вядома, ёй дужа памагло сонца. Стракозка зусім ачуняла. Яна пачула сілу, і ёй захацелася пагуляць, пакружыцца ў паветры, дзе ўжо мітусіўся цэлы рой стракозак.

Наступны вечар, мрок, вільгаць і прахалода ўжо не палохалі яе, бо яна ведала, што надыйдзе новы дзень. І была ўпэўнена, што так будзе і далей і назаўсёды.

Але яна моцна памылілася, бо таго дасьветчаньня, што прынесьлі ёй два-тры дні добрага надвор'я, было вельмі мала, каб цьвяроза і разумна глядзець на жыцьцё і надалей.

На сьвеце вечнага няма нічога. Жыцьцё мяняецца. Адна яго форма зьмяняе другую, і так бесьперастанку — такі ўжо закон жыцьця. І гэтак здарылася і тут. Надвор'е зьмянілася. На неба наплылі хмары і ахінулі яго. Падзьмуў халодны вецер, некалькі дзён падрад лілі дажджы. Бедная стракозка, празь меру даверыўшыся альховаму кусту, што стаяў над возерам і на якім правяла яна некалькі начэй, зусім акалела ад холаду. Узыйшоўшае праз колькі дзён гарачае сонца ўжо не магло ажывіць зусім акалелую стракозку. І не давялося ёй ужо весяліцца ў празрыстым паветры. Вестка аб тым, што стракозка загінула, абляцела бераг шматвяковага возера. Магутны дуб, што стаяў над возерам, сумотна зашумеў сваім шатрыстым верхам і сказаў:

— Беднае ты стварэньне, стракозка! Чаму ты загінула бяз часу? А таму, што адным альховым кустом ня можна замыкаць і абмяжоўваць свайго жыцьця. На сьвеце ёсьць шмат прытульных куточкаў і сховішчаў, дзе можна перачакаць і схавацца ад розных нягодаў.

Якуб Колас

ЖЫЎ-БЫЎ ВОЖЫК

Пачынаецца казачка так:

Жыў-быў вожык у лесе, а потым узяў ды памёр... Ды ня той, пра якога хачу расказаць, а другі, зусім іншы — вялікі, стары. А нашага Тупчыка тата злавіў у лесе і прынёс у кішэні дахаты. І гэта ня казка, а праўда.

Я быў тады яшчэ такі малы, што навет не хадзіў у школу.

Тупчык быў таксама малы, круглы, як шэры клубок, і калючы.

Тата вярнуўся зь лесу і сказаў:

— Ну, Лёнік, я прынёс табе яблык.

Ад радасьці я забыўся, што яшчэ вясна, што яблыкаў яшчэ няма, і ўсадзіў руку ў татаву кішэню.

— Ай! — ускрыкнуў я, укалоўшы аб нешта пальцы. І хацеў ужо навет плакаць, але тата мой засьмяяўся.

— Дзівак-чалавек, укалоў ды злуецца! — сказаў ён. — Ды гэта-ж лепей за яблык, ты паглядзі!

І ён выняў зь кішэні маленькі калючы клубочак.

Спачатку вожык наш ніяк не называўся. Ён навет разгортвацца не хацеў: як палажылі яго ў куточку, пад маім ложкам, так і ляжаў. Не на голай падлозе, а на моху. Тата сьцягнуў граблямі із страхі старога хлява тры купіны моху, паслаў у кутку, і вышла пасьцель.

Мох зялёны, пушысты і цёплы. А шэры клубочак ляжыць на ім і ніяк ня хоча разгортвацца. Я наліў яму ў сподачак малака і паставіў ля самага моху. А вожыку хоць-бы што.

Тады я лёг побач зь ім на падлозе і хацеў ляжаць, пакуль ён не разгорнецца.

На дварэ зьмяркалася і пад ложкам рабілася цёмна,

— Дурненькі ты, — сказала мама. — Ты яго толькі не чапай, ён і сам малако тваё знойдзе.

І праўда, толькі я лег у ложак, і ў хаце зрабілася ціха, як у куточку пад ложкам нешта ціхенька заварушылася і пачало вось гэтак чмыхаць:

— Ту-ту-ту-пых! Ту-ту-ту-пых!

А потым па дошках падлогі затупацелі маленькія мяккія ножкі.

— А што, не гаварыла я, — сказала мама. — Не палохайце яго, дык ён і малако пачне хлябтаць.

І праўда, мы памаўчалі, і неўзабаве пачулася, што нехта маленькі хлёбча. Ня так, як кот, а так, як парасяты, — плямкае.

— Ой, тата, я пагляджу.

Тата даў мне запалкі. Я ціхенька зьлез на падлогу, укленчыў, нагнуўся пад ложак і выняў з карабка запалку. Але як толькі запалка чыркнула і засьвяціла, каля сподка я ўбачыў той самы калючы клубочак. Ды ён ужо ляжаў не на моху, а на голай падлозе, і малака ў сподачку было менш, як раней...

Клубок тупацеў усю ноч, і за гэта мы пачалі называць яго Тупчыкам. А за тое, што ён хутка перастаў баяцца і ня згортваўся больш, калі я пазіраў на яго, я ніколі не забываўся даваць яму есьці.

Спачатку даваў толькі малако, а потым аднойчы разьбіў яму на сподачак яйко. Тупчык лішне не казырыўся, — панюхаў трошкі і пачаў хлябтаць.

З нашым цюцікам Мурзай ён не хацеў сябраваць. Як толькі ўбачыць яго — у клубочак, і ўсё. Шчанюк спачатку хацеў панюхаць вожыка: дакрануўся носам да шэрых іголак, заматаў галавой і фыркнуў — не спадабалася. Тады ён прысеў, абняў клубочак лапамі і паспрабаваў яго ўкусіць. Але зноў укалоўся, ды гэтак балюча, што зазлаваў і пачаў уядацца, брахаць. Скакаў, скакаў вакол клубка, а потым яшчэ раз асьмеліўся дакрануцца. Ударыў клубочак лапай, як кот па мячыку, заскуголіў, адбегся і лёг.

«Добрыя гулі, — хацеў ён сказаць, — я забаўляцца з табой хачу, а ты — нягодны, колешся».

Ды ён не сказаў гэтага, а толькі лізаў сваю лапу і скардзіўся, хныкаў.

Вусаты кот Фядот любіў грэцца на сонцы, калі яно сьвеціць у хату. Сядзе на падлозе, нажмурыцца і мурлыча. На Тупчыка ён і глядзець не хацеў, ня толькі што зь ім гуляць. І навет калі клубочак разгарнуўся аднойчы, сам падыйшоў да ката і, наставіўшы лычык, панюхаў, наш Фядот толькі лыпнуў спрасонку вачыма, і ўсё, больш нічога. Сядзіць сабе, дрэмле, мурлыкае.

Няма зь кім Тупчыку пасябраваць.

І стала вожыку сумна.

У кухні нашай жыла квахтуха з куранятамі. Спачатку яны былі маленькія, нібы камячкі жоўтага пуху, і ўсё пішчэлі, дзёўбалі тварог і мітусіліся па зямляной падлозе кухні, як сонечныя зайчыкі. А потым падрасьлі, квахтуха пачала вадзіць іх на двор і толькі начаваць прыходзіла ў кухню. Сядзе пад лавай, затуліць іх крыльлем, яны паціўкаюць трохі і сьпяць.

І вось Тупчыку стала зайздросна. Уночы ён ціха залез пад квахтуху, прымасьціўся пад цёплым крылом і давай ад радасьці варушыцца. Кураняты прачнуліся і заціўкалі. Квахтуха хацела пашкадаваць іх, мацней прытулілася крыльлем і раптам закрычала так моцна і так спалохана, што ўсе мы ў хаце прачнуліся.

Як толькі мама запаліла лямпу, мы ўбачылі, што квахтуха ўсхапілася, сонныя кураняты зь піскам рассыпаліся па кухні, а ў кутку, на тым месцы, дзе яны сядзелі, застаўся шэры калючы клубок. Квахтуха пазнала яго, узлавалася і дзюбнула — моцна, балюча.

— Ну, вось, — казала мама, выносячы Тупчыка з кухні, — вось ты і зарабіў. Бачыш, чаго табе захацелася, жэўжык.

Каб жэўжыку было весялей, я зьняў аднойчы із сьцяны люстэрка і паставіў яго на падлозе. А ён тупаў па хаце і ўдзень, не баяўся нікога. Падыйшоў да люстэрка, наставіў лычык, паглядзеў і надзьмуўся. Каб пастрашыць таго, што ў люстэрку. А той, што ў люстэрку, надзьмуўся таксама, і вось яны абодва разам зрабілі:

— Пых!

Мы засьмяяліся, тата і я, а вожык вельмі зьдзівіўся. Што такое?.. Паглядзеў, паглядзеў у люстэрца, асьцярожненька дакрануўся чмысікам да шкла і як быццам усё зразумеў. Адыйшоўся і больш не глядзеўся ў люстэрка.

Тады тата сказаў мне:

— Лявон...

Заўсёды мяне называлі Лёнікам, але як толькі тата хацеў пагаварыць зы мной, як з дарослым, ён гаварыў мне Лявон.

— Ведаеш што, Лявон, — сказаў ён тады, — давай мы выпусьцім вожыка, га?

— А навошта? — зьдзівіўся я.

— Як навошта? Ён пойдзе да іншых вожыкаў.

— Ну й што?

— Як што? Зробіць сабе хатку й будзе сабе жыць. І яму будзе там вельмі добра й весела, ня то што ў нас. Што ты скажаш, Лявон?

— І панясём яго з табой у лес? — спытаўся я.

— Навошта ў лес? Пусьцім у грады, а ён ужо сам куды захоча, туды й пойдзе.

І мы занесьлі Тупчыка ў вагарод.

... Кажуць, што малы я быў вельмі пацешны, што ў той вечар я выйшаў на вуліцу і там, дзе стаялі мужчыны, сказаў:

— Добры вечар. Хочаце, дык я вам казку скажу.

— Ну, скажы.

І я сказаў:

— Жыў-быў вожык у лесе, а потым узяў ды памёр.

— Што, і ўсё?

— Ну, пэўна-ж усё.

— Дык што-ж гэта за казка?

— А я вам ня казку хацеў расказаць, а праўду.

І кажуць, што я расказаў ім пра Тупчыка, як яму цяпер весела, добра на волі.

Янка Брыль

ВЭТЭРЫНАР

Нашу Сіўку нешта трывожыла. Прыдзеш у хлеў пасьля ночы, дык пад нагамі ў яе кола вытаптана, як ля малатарні, а сама яна пасусьлена ўся, пад пахамі мокра і грыва паплецена ў коскі, ды гэтак хораша, быццам знарок.

Прабавалі ўсялякай рады. Усіх шаптух абхадзілі. Адна шаптуха параіла ўзяць чырвонай бульбы зь белымі вочкамі, якая завецца вар'яткай, нацерці яе на тарку і мазаць Сіўку нанач. Другая параіла, каб апоўначы верхам на Сіўцы аб'ехаць тры разы навакол могільніка. Але нішто не дапамагло.

Узлаваўся наш тата.

— Ну іх, — кажа, — з шаптухамі! Толькі ўсё сала ды крупы зьвёў. Паеду заўтра па вэтэрынара, што ён скажа, паглядзім.

— Што ён табе паможа, вэтэрынар гэты! — засупярэчыла мама, ды тата сказаў ёй, што «не твая гэта справа», і паехаў. Чакалі мы, чакалі. Мама і стол заслала настольнікам, і хату разы два перамяла, і хвартух новы падвязала. А ўжо толькі ўвечары лах-лах калёсы: узьязджае наш тата на двор. Уваходзіць у хату, а на руках у яго маленькі сівенькі козьлік.

— Вось вам і «вэтэрынар» — кажа тата. Разьвязаў казлу ножкі і пусьціў яго на падлогу. У козьліка — рожкі і пад мызачкай ледзь-ледзь пачалася бародка.

— Дык гэта ты — «вэтэрынар»? — скубануў я яго за бародку. А ён таўхель мяне рогам, і мы ўсе ў рогат: і тата, і мама, і я.

— Сіўку трывожыць ласіца, — кажа тата, — мне вэтэрынар сказаў. Казыча кабылу, каб яна бегала, спацела, а тады пот яе смокча. Ласіца вельмі казінага паху баіцца, адразу ня пойдзе. А шаптухі нямаведама што раілі. Туманяць вочы, дый толькі.

— Ну, будзем бачыць, — сказала мама тату, — што ты із сваім казлом вымудруеш.

А козьлік, мусіць, ня ведаючы, што аб ім ідзе гутарка, скок на лаву, скок на стол, на ложак, а з ложка на печ. Стаў на коміне ды «ме-е-е-»! Першы раз, такім тонкім, дрыжачым голасам.

Ах ты, свавольнік!

* * *

Памясьцілі козьліка зь Сіўкай разам.

З таго часу ласіца перастала Сіўку і ганяць, і косы заплятаць у грыве. Толькі козьлік пасьля ночы стаіць ці ляжыць змучаны, сам ня свой, ды толькі тоненька, дробненька: «Ме-е-е!»...

— О бедны мой «вэтэрынар»! — жартую я, ды яму не да сьмеху. Пасьля-ж і яго пакінула ласіца, зусім адчапілася. Спаць прымасьціўся ён у Сіўчыным катуху, на сене. Сіўка спачатку пырхала на яго і туліла вушы, а потым прызвычаілася ці можа таксама ўцяміла, што ён яе «вэтэрынар».

Паілі козьліка малаком з бутэлькі, цераз соску. Угледзіць толькі — эх, бяжыць! Укленчыць і смокча, узяўшы соску на язык, толькі хвосьцікам падрыгвае. Вельмі-ж я любіў падражніцца зь ім гэтай бутэлькай з малаком. Як ён бегае за мной і мекае і тоўхаецца рожкамі ў калені!..

Падрос козьлік і вельмі-ж развалачыўся. Панадзіўся ў Піліпавы грады і ўсе капусныя высадкі абцерабіў. Ганяе яго цётка Марта і лаецца: «А каб цябе так ды гэтак!».

А дома ў нас панадзіўся ў каморку, па крупы. Так сабе клямку рогам — раз, дзьверы таўхель, ськіне вечка з кубельца і чаў-чаў-чаў — есьць, толькі бародкай трасе. А то хлеб знойдзе, усе боханы паабгрызае. Проста рады няма. «А каб цябе воўк заеў!» — лаецца мама. А ён забяжыць за вугол ды толькі бародку сваю высуне, цікуе. Век-жа ня будзеш стаяць, пойдзеш, а ён тады зноў — дэб, дэб — ідзе назад.

А хітры, хітры!

Зьбяруцца каля нас мужчыны на вуліцы, гутараць, кураць. А ён — тыц у тое кола із сваёй барадой, стаіць і слухае таксама. Я да яго з надворку ці з вакна:

— Эй ты, «вэтэрынар»!

А ён адвернецца — «ме-е-е!» — і слухае далей.

— Дайце вы яму, дзядзькі, закурыць! — крычу я, а мужчыны сьмяюцца. Нехта зачэпіць яго, ды ён толькі рогам штурхне і зноў слухае.

Ах ты, барадаты!

* * *

Тата паехаў да цёткі Марыі і прывёз назад нашага Жука.

Наша цётка — удава, жыве на водшыбе й вельмі-ж баіцца зладзеяў. Прыстала да таты ўвосень, і ён даў ёй Жука на ўсю зіму.

Вярнуўшыся дахаты, Жук доўга ня мог супакоіцца, прызвычаіцца зноў. Ляжыць навязаны, маўчыць, маўчыць, а потым — «воў, воў, воў» — пачынае выць ад сумных думак.

Козьлік зь ім спачатку не сябраваў. Усё валочыцца недзе ці лазіць па дварэ, таксама сумуе. У нас вароты новыя, заложым падваротню, дык і ня вылязе ніяк. Прыйдзе да Жукавай будкі, брэнькае, брэнькае па ёй рагамі, разбудзіць Жука, узлуе. Той толькі з будкі — «ррр!». Ды так ужо казёл абрыдзеў сабаку сваім прыставаньнем, што Жук аднойчы ня стрываў ды хваць яго з будкі за бараду! Упяўся мой «вэтэрынар», аж вочы выпуліў, ды дзікім голасам — «Ме-е-е!»

— Ой, барада барада!— крычу я, бягучы ад хаты. Вызваліў яго ад Жука, а ён мне за гэта рогам ды пад бок. А пасьля разагнаўся, каб стукнуць, ды я сьхіліўся ўбок.

Біцца як навучыўся нягоднік! Мама несла ваду на каромысьле, а ён гэта ззаду падкраўся ды зьнячэўку як стукне ёй пад калені — ажно прысела і ваду разьліла. Каралі мы яго за гэта, а ўсяроўна не адвык.

Пасьля-ж яны з Жукам здружыліся так, што аж дзіва. Падыйдзе козьлік да будкі — брэн, брэн рагамі, а Жук спачатку толькі — «гррр!». А потым-такі раскатурхаецца, вылязе з будкі, панюхаюцца на прывітаньне і пайшлі гайсаць вакол двара! Палётаюць, нацешацца і да сенцаў. Стаяць абодва каля дзьвярэй, чакаюць, каб ім чаго далі. «Вэтэрынар» дык той проста прэцца ў хату ці ў кухню сам, а Жук толькі хвастом павільвае кажнаму, хто ні выйдзе. Гэты хоць трохі сораму меў: яму скажы, дык паслухае, згорбіцца і ў будку; прынясеш есьці — твая ласка, а не — дык і так будзе спаць. А козьлік — ого!

І вось аднойчы яны раптам зьніклі абодва. Апоўдні толькі прыбягае Жук адзін. Віляе, віляе хвастом, быццам нешта хоча сказаць, ды ня можа.

— Дзе-ж ты, нягоднік стары, козьліка дзеў? — накінулася мама. — Скавычы вось цяпер, як сабака, адзін. Сорамна, цьфу!

І што-ж, Жук і праўда стуліўся, прыгорбіўся, быццам ад сораму, і моўчкі палез у будку.

* * *

Дзень няма козьліка, другі няма, цэлы тыдзень няма. Мы ўжо так і падумалі, што ён зьгінуў назаўсёды.

Аднак на другім ужо тыдні дачуваемся, што наш «вэтэрынар» жывы, што ён ажно ў Лядах — трэцяй вёсцы ад нас па дарозе да цёткі Марылі. Вось ліха — няўжо яны йшлі туды?..

Я гэта за кіёк і пайшоў у Ляды, кілёмэтраў зь пяць па гасьцінцы. Прышоў, іду па вёсцы. Хацеў толькі каго-небудзь спытацца, дзе тая Янкава Стэпка жыве, у якой апынуўся козьлік, ажно бачу: на нейчым дварэ, у садку, стаіць мой «вэтэрынар!» Стаіць пад яблыняй дыбка і ўсьпінаецца, каб дастаць на галінцы лісток. А вокал яго дзеці.

— «Вэтэрынар!» — гукнуў я яшчэ ад варот. А ён — пазнаў, нябось, — ме-е-е!» — і бяжыць мне насустрач.

— А што, паслухаў, схадзілі? У прочкі хацеў уцякаць!

А ён штурхель мне рагамі. Таксама хацеў-бы нешта сказаць ды ня можа.

Вышла з хаты жанчына, тая самая, мусіць, Янкава Стэпка, ды кажа:

— Гэта-ж я вось раненька вышла на вёску, а ён ляжыць на мастку і ўцякаць не ўцякае. Замарыўся, відаць. Я гэта за рогі яго ды дахаты. А чорны сабака — таксама, мусіць, ваш — за мною «грр!». А я гэта хвартух расьперазала ды як махну на яго, дык ён і пабег ад мяне. Доўга круціўся каля нашай хаты, пакуль малыя, каровы гонячы, не патурылі яго зь вёскі. А гэты, вось бачыш, прывык.

Цётка, дык тая нічога, — бяры, — кажа, калі ён ваш, — але ад малых я ледзь адпрасіўся: прывыклі да казла, не аддаюць.

Начапіў я козьліку аборачку на рогі і павалок з двара.

Мне дахаты сьпяшацца трэба, а «вэтэрынар» — хоць ты яму што хочаш: дрэ-дрэп ды годзе. Папасу я яго трохі каля прысад і далей. Ужо зусім пад вечар дабрылі мы дахаты.

Ну-ж і ўводзіны былі! Распытваюць мяне, сьмяюцца. А малых дык цэлая чарада за намі ўчапілася.

Падвёў я «вэтэрынара» да Жукавай будкі. Вылез Жук, панюхаў козьліка, а той толькі рагамі таўхель яго, а сам адышоўся і лёг.

— А ну, — кажа мне дзядзька Паўлюк, — шасьні гэта, Лявон, на паперку. Гэта-ж, брат, казка, жывая казка! І трэба-ж ліха ім, надумацца ды згаварыцца!..

— «Вэтэрынар!» — кажу я козьліку. А ён толькі павярнуўся.

— Ну што-ж, ідзі раскажы, як вы ў госьці хадзілі, будзем казку пісаць.

А ён навет і ня ўстаў.

І вось я запісаў гэта сам. Праз дваццаць год, а ўсё-ж такі запісаў.

Янка Брыль

---

Выданьне: Беларускія казкі. Мюнхен, 1957.

Беларуская Палічка: http://www.knihi.com