1

Гатова самаробная пірога -
Дзіця іх мар, таемны дар зямлі.
Ён і яна нарэшце адплылі
Ад кантынента люднага парога.

Яму - за трыццаць, ёй - за дваццаць год.
Ды хіба ў гэтым рэч?.. Для раўнавагі
Яны ўзнялі два ветразі, як сцягі
Адзінства перад тварам перашкод.

Услед пірозе пазіраў сурова
Лясісты бераг з-пад густых брывей
І, стаўшы рыскай, знік адначасова
З бінокляў іх. Яны - з яго вачэй.

Які прастор! Іх лодкі незалежнай
Цяпер ніхто не будзе ўладаром.
Наперадзе - далечыні бязмежнай
Нязнаны край.

                Былое - за бартом.

2

Так пачалося не падсумаванне
Дзён, множаных на колькасць міль марскіх,
Не вандраванне - а выпрабаванне
Кахання, волі і адвагі іх.

Выпрабаванне - быць усюды разам,
Пакінуўшы шумлівы свет людскі,
Не шкадаваць аб ім. На маякі
Не спадзявацца. Не лічыцца з часам.

Аддаць пірогу прыхамаці хваль
Па прыхамаці сэрцаў закаханых,
Паласаваць не акіяна даль -
Абшары небяспек неспадзяваных.

Прыйшла, прыйшла мяцежная пара!
Прачнулася жаданне сіл нядрэмных
Прайсці самім адлегласць ад таемных
Пячорных знакаў да лемантара.

3

Які спакой!.. Дарэмна нейкі цынік,
Каб папярэдзіць здзейснены намер,
Прапанаваў ім Гейгера лічыльнік
Узяць з сабой.

               Як смешна ім цяпер!

Ён гаварыў ім:

                «Ваша падарожжа
Такое - для Зямлі не навіна.
Яна вярнуць вас нечакана можа
На той жа бераг - круглая яна.

Вам хочацца быць вольнымі, як рыба
Між акіянскіх хваль, - смяяўся ён. -
Вы ў гэтым шчасце бачыце, а хіба
Дасягнутае шчасце - не палон?

Няўжо не так? Няўжо вам не ахвота
Прыслухацца да ісціны старой,
Што неспакой не лечыць адзінота,
Што адзіноту лечыць неспакой?

4

Вы не адны, - іх папярэджваў цынік, -
Няўжо не будзе вас палохаць час?
Вы на Зямлі пакінулі гадзіннік,
Але гадзіннік не пакінуў вас.

Ён свой няўмольны лік вядзе вясне
І летнім дням - па сонечных гадзінах,
Дням восені глыбокай - па маршчынах,
Зімы суровым дням - па сівізне.

Яшчэ ніхто з яго дакладных рук
Хвіліны лішняе для вандраванняў
Не атрымаў. Не толькі для спатканняў
Ён існуе, але і для разлук.

Гадзіннік той нячутнаю хадою
Час адлічае ўсім, хто на зямлі.
Каго ж вы ашукалі -

                        што з сабою
Гадзінніка ў дарогу не ўзялі?

5

Адкіньце неразумныя намеры!
Як можна жыць разцу без разьбяра,
Нявыказаным думкам - без паперы,
Паперы - без чарніла і пяра?

Хто ў людным свеце жыў ад нараджэння,
Без страт няўхільных не пакіне свет, -
Яму ад кніжак, фільмаў і газет,
Як трэсцы ад агню, няма збавення.

Дум не заменіць вам пасцель з травы,
Якой вы ўсё жытло сваё заслалі.
Калі яе салонай зробяць хвалі,
Аб чым тады падумаеце вы?

Свет пад пагрозай. Гейгера лічыльнік
Я прапаную вам узяць з сабой...»
Пакінута Зямля. Забыты цынік.
Як добра ім адным!..

                          Які спакой!

6

На даляглядзе -

                 вечная дарога,
Бясконцых хваль расплаўленае шкло.
Яны і далеч. Іншага нічога
Няма, не можа быць і не было.

На невядомым ім мерыдыяне,
На нейкай непрадбачанай вярсце,
Сустрэць ім давялося ў акіяне
Адкрытым -

            чалавека на плыце.

Хто ён такі - патомак іх ці продак?..
Ён за вады крынічнае глыток
Прыёмнік аддаваў - надзейны сродак,
Каб дапамогу выклікаць здалёк,
Альбо, калі таго жадаюць самі,
Стаць радыёгадзіннікам для іх,
Альбо ад пільных служб берагавых
Прыняць паведамленне аб цунамі.

7

Хай п'е ваду крынічную нябога!
Яны з ягоных рэчаў не ўзялі
Нічога.

   Ім не трэба дапамога
Забытых імі вырабаў зямлі.
Сышліся твар у твар - яны і вечнасць,
Тут кожны быць павінен сам сабой,
Як смага - смагай, як вада - вадой.
Шукаць выратавання - недарэчнасць.

Жадаў ім шчасця ў падарожжы светлым
Плыта ўладальнік. А яны яму,
Як сябру па шаленству аднаму -
Удачы ў вандраванні кругасветным.
На грані небасхілу і вады
Знік чалавек, свой плыт аддаўшы далям.
Хвілінным сэрцы сціснуліся жалем -
Марацкі лёс,

            пазбаў яго бяды!

8

Пад ветразяў сваіх лагодным ценем
Яны плылі. Лілася сінява
З нябёс у лодку, дзе даўно трава,
Як на лугу, духмяным стала сенам.

Ён для яе - матрос і капітан.
Ім іншае кампаніі не трэба.
Штодня ў вачах яе ён бачыў неба,
Яна ў ягоных зрэнках - акіян.

Палярны сівер ім не здаўся змрочным.
Іх калыхаў экватар, як малых,
Дарыў адно ім сонца на дваіх -
На небе то паўднёвым, то паўночным.

Зямля зачараваная планета, -
Тут можна бесклапотным маракам
На лодцы пераехаць з лета ў лета,
З вясны ў зіму -

                  і лік згубіць гадам.

9

Так і яны. Хто адказаць ім можа,
Хто, па якіх прыкметах адгадаць -
Прайшло паўгода, цэлы год ці пяць
Гадоў прайшло з пачатку падарожжа?

Што ім гады наступныя, калі
Яны, сваё пакінуўшы стагоддзе,
Па добрай волі і сумеснай згодзе,
Да часу першабытнага плылі.

Яны плылі пад хмар пагрозным ценем,
Шторм закіпаў. Палундра, маракі!
Калі штурвал не слухае рукі,
Нялёгка кіравацца летуценнем.

На грэбнях чорных хваль зіма раве,
Завеяй слепіць лодку-недарэку...
А ветразі дванаццатага веку
Сустрэчным ветрам век дваццаты рве.

10

Мінулі шторм.

               Выратавання святам
Мог ціхі момант стаць для іх, калі б
Не ўскінуў век, ахрышчаны Дваццатым,
На даляглядзе выбуховы грыб.

На трыццаць міль вакол, на мілі ўглыб
Смерць выпраменьваў вызвалены атам -
Навекі вокамгненне стала катам
Для шхун рыбацкіх, рыбакоў і рыб.

Назад, марак!

              Ганіся ўслед за штормам,
Ратуйся ў родных сховах буры той
Ад буры гэтай, што махае чорным
Нябачным сцягам за тваёй спіной.

Назад, назад, марак, пакуль з лічынак
Рашучасці тваёй не выпаўз жах,
Які па хвалях і мацерыках
Праносіць крыж свой -

                              Гейгера лічыльнік!

11

Яны дагналі шторм. Зноў хмары цень
Ахутаў іх, як коўдрай, з галавою.
За грыву хвалі ўчэпістай рукою
Трымаліся два дні.

                      На трэці дзень
Утаймаваўся акіян. І хвалі,
Прыкмеціўшы бязлюдны астравок,
Як трэску, лодку іхнюю прыгналі
І выплеснулі ціха на пясок.

Яны яе на бераг усцягнулі,
Пасля перакулілі ўгору дном,
Пасцель паслалі з сена і заснулі
На ім, як дзеці, неабудным сном.

Ну вось, ну вось і здзейснены намеры,
Сам лёс пераступіць ім дапамог -
Без ветразяў, без думак, без паперы -
Забытай эры знойдзены парог.

12

Сон цуды з чалавекам робіць сонным.
Жанчына стала Пятніцай. А ён -
Быў мараком, прачнуўся Рабінзонам.
Як свет змяніўся за кароткі сон!

Зноў іх жыццё заведзена з пачатку.
З мінулай явы ў гэтую ўзялі
Яны сякеру, простую апратку,
Зярнят чатыры жмені - для раллі.

Яшчэ з сабою захапілі памяць,
Што можа скласці зруб - пад бокам бор,
Агонь здабыць, азначыць плотам двор -
Аседлы кут, які даўно пара мець.

Даўно пара! Пасля трывожных дзён,
Шаленства бур, злучыўшага іх лёсы,
Ім неабходна засяваць палосы.
Так думала яна.

                 А Рабінзон?

13

А Рабінзон, увесь ад сонца чорны,
Вёў з незнаёмкай дзіўны дыялог:
- Як ты пасмела наш парог пячорны
Пераступіць?
- А ён і мой парог.

- Дарма прыйшла. Да спраў былых не проста
Мяне вярнуць.
- Прывыкнеш за сталом.
- Няма паперы.
- Знойдзецца бяроста.
- А карандаш?
- Абыдзешся вуглём...
Па свеце ты павандраваў нямала.
Ты сустракаўся з тысячамі шхун...
- Яны ўжо сталі тысячамі трун,
Іх знішчыў выбух, бездань пахавала.

- Ты думаеш, што можна вольна жыць
Пасля таго відовішча?
- Не знаю.
- Што ў лесе робіш?
- Памяць аднаўляю,
Каб зноў у лук яе ператварыць.

14

- Што можа лук - гаротнае дзіця,
Зрабіць, хаця б для самазахавання,
У час ліхі ўзаемапалявання
Ракетадромаў смерці і жыцця?
Як можаш ты забыцца ў лесе гэным
На выбух той, што ўсе лясы наскрозь
Прасвечвае, трымае пад рэнтгенам
Луг і паляну, дзе пасецца лось?
- Чаго прыйшла?
- Каб ты не знаў спакою.
- А праганю?
- З'яўляцца буду ў сне,
Зязюляй стану, ценем за спіною
Тваёй! Прагнаць не зможаш ты мяне!

Задумлівы, ён з лесу векавога
Нёс памяць, перайначаную ў лук...
Ку-ку! Ку-ку!

             Ляцеў шчымлівы гук
Настойлівым працягам дыялога.

15

Ку-ку! Ку-ку! -

                Гучыць перасцярога.
Шторм наляцеў. Каціўся вал вады
І хмар адтуль якраз, адкуль сюды
Калісьці іх прыбілася пірога.
Але цяпер ужо не ў акіяне
Згусціўся змрок, і на яго экране
За мутнаю заслонай эўкаліпт
Высвечваўся, як вадародны грыб.
Дажджу мятлой навала па лагчынах
Мяла, сляпіла змрок, глушыла слых
Разрадамі.
        Як Гейгера лічыльнік,
Лавіла сэрца трэск злавесны іх.

Шторм адшумеў і адгрымеў пагрозай
І выкінуў на бераг гэты гул,
Як дзве пірогі, тушы дзвюх акул,
Прасвечаных яго смяротнай дозай.

16

Абсмаленая лодка - на вадзе.
Заслана сенам. Зноў над ёй узняты
Два ветразі.

           Марак з лясное хаты
Сваю сяброўку верную вядзе.

Адчаліўшы ад берага, з адчаем
Яна глядзела на глухі куток.
Маўчаў марак. А ёй здаваўся раем
Бязлюдны двор, бязлюдны астравок.
- Што гоніць нас? -
Яна ў яго пытала, -
Чыя рука? Чый злосны нагавор?
- Навала тая, што страху сарвала,
Плот паваліла, загнусіла двор.
- Я плот магу падняць і двор падмесці,
Сарваную страху на кроквы ўзнесці,
Я ўсё зраблю, не пашкадую рук...

Ку-ку! Ку-ку! -

                Ляцеў услед ім гук.

17

- Цяпер ты чуеш? Тут няма спакою.
Ад дум цяжкіх пазбавіўся я сну.
Яна нас гоніць! Толькі перад ёю
Я ветразяў шумлівых не згарну!
Я адшукаю месца, дзе б ні хмары,
Ні цёмныя трывогі не змаглі
Парушыць мар былых.
- А што, калі
Палонам нашым стануць нашы мары?
- Няхай палон! А хіба для насення
Пласт чарназёму - не такі ж палон,
Засек - не маўзалей? - пытаўся ён.
Яна маўчала, лежачы на сене.

Бязмежны акіян - вячысты млын,
Малоў, як мелюць жыта, самавіта
Трывогі іх. Забыты напамін
Лясной вяшчункі. А за ім -

                                    забыта

18

Усё.

І толькі ў памяці пустой
Варушыцца бясконцасць хваль кіпучых.
Злівайся зноў з сям'ёю рыб лятучых,
З хмар навальнічных дажджавой вадой.

Плыві і падначальвайся парадку
Спрадвечнасці -

                   пірогі без грабца -
Дзе ўжо, здаецца, і табе пачатку
Няма і не прадбачыцца канца.

Сцяблінкі жуючы, яна адчула
Не водар сена - водарасці пах
І далі той, што зноў іх паглынула, -
Чужы, салёны прысмак на губах.

Яе не цешыць болей існаванне
Бяздумнае на ўлонні хваль сівых.
А на душы -

            цяжкое прадчуванне
Няўхільных змен. Няшчасцяў. Бед ліхіх.

19

Шэсць дзён маўчала.

                          На абрыдлым сене
Бед прадчуванне непакоіць сны.
На сёмы дзень, нарэшце, як збавенне -
Зямля!
   Зямлю прыкмецілі яны.

Яна плыла на іх абрубкам сушы,
З дрэў і металу збітым астраўком,
Іх адзінокай лодцы голас дужы
Сігнальным пасылаючы гудком.

Зямля!..

    Ваду ўзбіваючы вінтамі,
Плыў, і спяваў, і весяліўся свет,
Навінаў поўны, кніжак і газет,
Людзей, якія з палуб іх віталі.

І, зычачы бадзёрага настрою,
На памяць аб сабе знаёмы свет
Ім пакідаў за карабля кармою,
Як за гумном, зялёнай сцежкі след.

20

Зямля, зямля!

              Глядзіць жанчына з лодкі,
Гатовая змяніць тугу на смех,
Вандровак горкі хлеб - на хлеб салодкі
Шумлівых палуб і гасцінных стрэх.

Прасцерла рукі, позіркам трывогі
Праводзіць пенны след, што за кармой,
Чакаючы, а можа, ім пад ногі
Лёс кіне круг выратавальны свой.

І кінуў лёс, злавіўшы адвітальны
Самотны крык яе вачэй нямых,
Ім з палубы не круг выратавальны -
Транзістарны прыёмнік на дваіх.

Судно знікала павай з далягляду,
Па хвалях метучы хвастом даўгім...
Грымеў транзістар.

                       Яблыкам разладу
Зямля ляжала паміж ёй і ім.

21

Навіны дня перадае прыёмнік
Яму і ёй. Ад клопатаў сваіх
Той свет, які нядаўна караблём знік
За далягляд, не пазбаўляе іх.

Калі на вусны доўгая дарога
Кладзе цяжкой маўклівасці пячаць,
Размоваю пустой перапыняць
Не варта субяседніка такога.

Ён - цішыня іх. Слухай цішыню!
Лаві трывожны міг паведамлення!
Як тым запалкам ад свайго агню,
Ім ад саміх сябе няма збавення.

На лодцы, дзе раней яна і ён
Жылі спакойна, звіў гняздо трохкутнік.
Парушаны няпісаны закон.
Хто трэці лішні?

                  Прэч з вачэй, пакутнік!

22

Была ўжо ноч. Плылі салодка гукі
З прыёмніка. Глядзеў у сіняву
Маўкліва ён, паклаўшы галаву
Цяжкую на сашчэпленыя рукі.

Не так даўно рабіў ён спробу з ёю
Пагаварыць. Ды горкая туга
Скавала вусны ёй. Цяпер тугою
Скаваны ён.

            Прыйшла яе чарга
Яго суцешыць. Як пазбыцца ліха?
Дзе слова - неабходнае яму?
Яна транзістар выключыла ціха
І кінула нячутна за карму.

Ну вось, ну вось і скончаны нягоды,
Адна і ноч і лодка на дваіх.
Забыліся яны ў абдымках згоды,
Агульнай коўдрай неба ўкрыла іх.

23

Да астраўка скалістага не хвалі
Прыгналі іх. Няўхільны рух жыцця
Сюды накіраваў: яны чакалі,
Што хутка ў іх народзіцца дзіця.
Падрыхтаваў бацькам пясчанік буры
Пячору-дом між прыбярэжных скал,
Рагаціна -

        пасцель з мядзведжай шкуры,
А лес -
   агонь і дровы на апал.

Калыску памяць вострая змайстрыла.
Хіба магла наперад памяць знаць,
Што суджана труной калысцы стаць,
Што першай нянькай будзе ёй магіла,
А полагам - той самы чорны сон
Людскі, якому шхун рыбацкіх мала?
- Чаму не я сырой зямлёю стала? -
Няўцешна маці плакала.

                               А ён?

24

Перад магілкай сына, над якой
Скала ўзнялася помнікам жалобным,
Застыў марак, нібы на месцы лобным.

Маўклівым ценем за яго спіной
Стаяла незнаёмка. Для размовы
Не месца тут, дзе вечнасці парог,
Дзе толькі што закончыўся суровы
Паміж жыццём і смерцю дыялог.

Скала на дол глядзела мутным вокам.
Маўчала незнаёмка, як скала.
Пайшоў марак. Яна за ім пайшла
Нямога ценю асцярожным крокам.

Пасля нячутна правяла бацькоў
Яна да лодкі. Іх цяпер у мора
Адгэтуль гнала не яна, а гора...
Яна -

 глядзела ім услед без слоў.

25

Няхай не адбылося дыялога
На гэты раз. Але і без яго
Чуў бацька ў крыках хлопчыка свайго
Крык рыбакоў, не ўстаўшых з дна марскога.

Спіць сын, руку паклаўшы на руку.
Той выбух, ад каторага ўцякалі
Бацькі, той смерці атамныя хвалі
Яго дагналі. Тут. На астраўку.

Не гаварыў апошніх слоў над ім
Ягоны бацька, знаючы, што сына
Не ён адзін, а ўся зямля павінна
Хаваць шматлюдным зборышчам сваім.

Яшчэ ён знаў: непахаваным людзям,
Прапаўшым ад злачыннага святла,
Магілай брацкай гэты востраў будзе,
А надмагільным помнікам - скала.

26

Няма шляхоў да самазахавання,
Няма дарог да светазабыцця
У час ліхі ўзаемапалявання
Сіл супрацьлеглых: смерці і жыцця.

Адзінства гартаваць людзей павінна,
Каб раз'яднанасць не магла ў бацькоў
Бацькоўства адабраць, пазбавіць сына
На хлеб і сонца спадчынных правоў.

Ты - бацька. Пагаджацца з цёмным

                                                   сховам
Загубленага хлопчыка не след
Датуль, пакуль яго пагібель свет
Тваім апошнім не аплакаў словам.

Хай не плітой чыгуннага ліцця
Яно гучыць. Хай ляжа, як насенне,
У грунт, з якога ўзыдзе абурэнне -
Тваё непахаванае дзіця.

27

Зямля - не процілегласць акіяна,
Яна - яго каменная пасцель.
Пільнуецца марак, каб нечакана
Не трапіць ім на рыф альбо на мель.

Ад хваляў не хаваючы імкнення
Хутчэй на сушу трапіць,

                                трапіў ён
З пірогай адзінокай у раён
Цунамі - у палон землетрасення.
Цунамі - гнеў зямлі. Яго штуршкамі
Падхоплены, як бурай, капітан.

Мацерыку вяртаў іх акіян
На рэактыўным лайнеры цунамі...
Ён бартавыя выключыў агні,
Маторы, што да мэты даляцелі,
І кінуў іх на бераг,

                     як з купелі,
З пятнаццаціметровай вышыні.

28

Цунамі - гнеў дарослых. Людзі - дзеці.
Што значыць хвалям - іх угаманіць?
Разбілі лодку. Ветразі, як сеці
Дзіравыя, павесілі сушыць.

Расхрыстаны, адзін сядзеў пад імі
Былы марак. З ім побач не відно
Нікога больш. Даўно ці не даўно
Ён так сядзіць і зрэнкамі пустымі
На свет глядзіць?

                    Яшчэ сваёй бяды
Ён цёмнай думкай ахапіць не можа...

Хіба ўжо скончылася падарожжа?..
Што азначаюць на пяску сляды?
Адбітак поўны жорсткага значэння:
Няўжо яна пакінула яго?..
Пакінула вось так, без тлумачэння,
У непрытомным стане, аднаго?

29

Куды пайшла? Чаму яе няма?
Які ўчыніла гвалт над ёй навала?
Хто дасць адказ?

                    Забытае ляжала
Люстэрка перад ім. Замест пісьма.
Ён у люстэрка цьмянае яе
Сам на сябе глядзіць, як на чужога,
Староннім вокам. Толькі рыс былога
Свайго аблічча не распазнае.
Глядзіць і, як па сонечных гадзінах,
Вядзе падлік нялічаным гадам:
Дням восені глыбокай - па маршчынах,
Па сівізне - зімы халодным дням.

Вятрамі пашматаная апратка -
Убор, якому тысячы гадоў...
Няўжо люстэрка цёмнае -

                                   адгадка
Яе не растлумачаных слядоў.

30

Ён сцерці намагаўся рукавом
Яскравы след, не верачы нягодзе,
Як Чаплін, што ў славутым эпізодзе
Бот палісмэна засыпаў пяском.

Не мог паверыць нечаканай здрадзе
Марак, як валацуга кайданам.
Якое тлумачэнне даць слядам,
Прапаўшым на таемным даляглядзе?

А можа, палічыла нежывым
Яна яго?.. І неўзабаве дрогі
Прыедуць пахавальныя за ім
З труной заместа «хуткай дапамогі»?

Пытанне ёсць, ды на яго няма
Яе адказу. Пошта не прыслала.
Хто дасць адказ?

                    Забытае ляжала
Люстэрка перад ім. Замест пісьма.

31

Няўжо збавенне ў бездані нямой
Яна знайшла? А можа, смерці хвалі,
Як сына іх,

          цяпер яе дагналі
Вось тут - і пахавалі пад вадой?

«Хто мне адкажа: на якім я свеце? -
Сябе пытаў ён голасам глухім. -
Зачым тут сонца сушыць антысеці -
Мае былыя ветразі?

                         Зачым?
Якая сіла ўспененыя хвалі
Не на зямлю, а ў акіян імкне?
Сляды свой ланцужок аддрукавалі
Чаму не да мяне, а ад мяне?..»

Ён з месца ўстаў. Яго ў свае пацёмкі
Цягнула хваляў мутная імгла.
- Куды ты? Не спяшайся! Я прыйшла. -
Пачуў ён строгі голас незнаёмкі.

32

Ён з месца ўстаў. Хоць клікаў за сабою
Нямых слядоў балючы ланцужок,
Падаўся прэч. У процілеглы бок,
Пакінуўшы стагоддзі за спіною.

Ку-ку! Ку-ку! - Ляцеў шчымлівы гук,
Злучаючы сабою, як дарога,
Настойлівым працягам дыялога
Пячорны лук і гэты, зорны, лук,
Што над зямлёю выгнуўся дугою,
Лук для ракет, якому цецівою
Нацятай туга - служыць касмадром.

- Ну вось, ну вось, ты ў мой вярнуўся дом.
Пара за працу. Скончылася эра
Блуканняў адзінокае душы.
- Няма бяросты.
- Знойдзецца папера.
- Няма вугля.
- Карандашом пішы.

Замест эпілога

Над сонечным мацерыком разліта
Духмянасць ніў спякотным летнім днём.
Ён і яна ў цяньку сядзяць, дзе жыта
Шуміць зялёнай хваляй за гумном,
Як за кармою карабля. Пясчынкай
Адпачывае на руках ралля.
Ганяецца дзіця іх за пушынкай,
Падобнай на жывога матыля,
Сапраўднага, што ловіцца за крылы.
А можа, гэта не яны, а іх
Далёкія патомкі, што ў сваіх
Абліччах іх абліччы паўтарылі?
Хто б ні былі яны, а толькі зноў
Яны - жыцця людскога сувязныя,
Дзве долькі неразлучныя, якія
Вякам перадаюцца ад вякоў.

1968

Беларуская Палічка: http://knihi.com