Пётра Палягошка

Успаміны

з жыцьця пад савецкай уладай і з пабудовы Беламорскага каналу

АД ВЫДАВЕЦТВА

Дня 14 кастрычніка 1961 году ў Саўт Рывэры, штату Нью Джэрсі ў ЗША, памёр Пётра Палягошка, прыхаджанін мясцовай Беларускай Праваслаўнай Царквы імя Сьв. Эўфрасіньні Полацкай. Ад пачатку акупацыі Беларусі Савецкай Расеяй у 1917 г. і да 1944 г. ён пражываў у Ўсходняй Беларусі. З собскага горкага дасьведчаньня ён поўнасьцю пазнаў бальшавіцкую ўладу. На твары гэтага ціхага і спакойнага чалавека была выпісана бездань прасьледаў, пакутаў і цярпеньняў, якія ён ператрываў за гэту пару бяз ніякага поваду са свайго боку. Адзіным «праступствам» яго было тое, што праваслаўнае беларускае сумленьне не дазваляла яму стацца камуністым і бязлітасна зьдзеквацца і вынішчаць беларускіх сялян, з якіх ён сам паходзіў.

Бальшавізм быў прынесены ў Беларусь з Расеі на штыхох чырвонай арміі. Інтернацыяналістычная бальшавіцкая зграя, пад кіраўніцтвам Леніна, Троцкага, Зіноўева, Каменева, Ліцьвінава, Радэка, Карахана, Вароўскага, Сьвярдлова, Мэхліса, Кагановіча, Сьцяклова, Сьліўкіна, ды ім падобных, у кастрычніку 1917 г. захапіла дзяржаўную ўладу ў Расеі. Разагнаўшы збройнымі сіламі Першы Ўсебеларускі Кангрэс у Менску дня 17 сьнежня 1917 г., зьнішчыўшы Беларускую Народную Рэспубліку, праклямаваную дня 21 сакавіка 1918 г., - бальшавіцкі ўрад у Маскве, на дробнай частцы беларускіх земляў, стварыў Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку (БССР) і ўключыў яе ў склад Саюзу Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР). У запраўднасьці БССР зьяўляецца фікцыйнай дзяржавай, існуючай толькі на паперы. Фактычна БССР поўнасьцю падпарадкаваная цэнтральнаму бальшавіцкаму ўраду ў Маскве, як звычайная калёнія.

Усё кіраўніцтва ў БССР: палітычнае, гаспадарчае і культурнае ад пачатку было захопленае небеларусамі інтернацыяналістымі. Яны станавілі пануючую і кіруючую ўпрывілеяваную клясу краю. Беларускі народ фактычна пастаўлены ў становішча працуючай, бяспраўнай і прыгнятанай клясы. Беларускі нацыяналізм быў абвешчаны бальшавікамі сьмяротным ворагам і бязлітасна вынішчаўся. Зразумела, што гэта вынішчаньне беларускага нацыяналізму было толькі прыкрыцьцём для ўмацаваньня на векі вечныя пануючага становішча інтэрнацыяналістых у Беларусі, а таксама - для разбудовы магутнасьці мэтрапольнай часткі бальшавіцкай імпэрыі - Расейскай СФСР.

У пэрыод Другой Сусьветнай Вайны ў кіраўніцтва СССР адбыліся зьмены. Інтэрнацыяналістыя былі поўнасьцю адсуненыя ад улады праз шавіністычныя расейскія нацыянальныя дзейнікі. Для Беларусі гэта не дало палёгкі. Мейсцы інтэрнацыяналістычных прыгнятальнікаў занялі расейскія. Апэруючы камуністычнай фразэалёгіяй яны таксама жорстка змагаюцца з праявамі беларускага нацыянальнага духа, уважаючы іх за варожыя для ўтрыманьня цэласьці імпэрыі.

Мінулыя 50 год панаваньня бальшавізму-камунізму над Беларусяй зьяўляюцца самымі цяжкімі і трагічнымі з усей гісторыі Беларусі.

Рэлігійнае жыцьцё ўсіх веравызнаньняў у Беларусі было поўнасьцю зьнішчана савецкімі ўладамі. Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква была цалком зруйнаваная ў 1937 г. Усё духавенства і шмат вернікаў былі расстраляныя, або высланыя на загубу ў канцлягеры. Цэрквы і манастыры былі часткова зруйнаваныя, часткова замененыя на склады, гаражы і г.п., або стаялі парожнымі без ужытку. Аднак, бальшавікі ня былі ў стане зьнішчыць веры ў людзей і яна захавалася ў душы народу, як найдаражэйшы скарб. Гэта вера адбудавала Беларускую Аўтакефальную Праваслаўную Царкву, як і шмат сьвятыняў: падчас 2-й Сусьветнай Вайны. Аднак, маскоўскі ўрад, заваяваўшы Беларусь, ізноў зачыніў іх, пакідаючы толькі дробную частку, якую падпарадкаваў Маскоўскаму Патрыярху. Гэтыя цэрквы ня служаць справе веры, а выкарыстоўваюцца савецкімі ўладамі для паліцэйскага сачэньня за народам.

Дзесяткі тысяч палітычных і грамадзкіх дзеячоў, вучоных, прафэсароў, настаўнікаў, паэтаў, пісьменьнікаў, артыстых, дактароў, інжынераў, аграномаў і інш. інтэлігэнтаў было вынішчана бальшавіцкімі ўладамі, а іх мейсцы занятыя небеларускімі, якія праводзілі русыфікацыю беларускага народу.

Некалькі міліёнаў беларускіх сялян было дэпартавана ў канцлагеры Расеі, дзе амаль усе яны загінулі. Зямля і інвэнтар былі адабраныя ад сялян, якіх бальшавікі абярнулі ў нявольнікаў, прымацаваных да калгасаў бяз права зьмены мейсца працы і жыхарства.

Работнікі і дробныя службоўцы былі таксама прымацаваныя да мейсца працы, перажываючы ўсе жахі савецкага рэжыму. Іх таксама не абмінула дзейнасьць савецкага тэрору.

Адукаваная беларуская моладзь пастаянна вывозіцца на прымусовыя працы ў Расею, Казакстан і Сыбір, а на яе мейсца прывозяцца расейцы.

Беларуская мова русыфікуецца шляхам урадавых пастаноў. Аднак, і яна выціскаецца з ужытку і замяняецца расейскай. Кнігі, часапісы і газэты на беларускай мове выдаюцца дробнымі тыражамі, затое вялікімі тыражамі друкуюцца публікацыі ў Беларусі на расейскай мове.

Вонкава Беларусь упадабняецца да Расеі. Будынкі стаўляюцца ў агульным расейска-савецкім стылі. Беларускія назовы паселішчаў, вуліцаў і ўстановаў замяняюцца на расейскія.

Эканамічна Беларусь эксплёатуецца Расеяй, як звычайная калёнія. З краю вывозіцца прамысловая вытворчасьць і сыравіна па загадам з Масквы, а статыстычныя дадзеныя аб гэтым «гандлю» трымаюцца ў тайніцы. Недаяданьне і голад, нястача самых неабходных рэчаў і поўная галеча сталі пастаяннымі спадарожнікамі беларусаў пад савецкай акупацыяй. Толькі ўпрывілеяваная камуністычная шляхта належна забясьпячаецца з зачыненых партыйных крамаў, складаў, сталовак і г.п., недаступных для рэшты насельніцтва.

Савецкая ўлада трымаецца ў Беларусі пры стасаваньні масавага крывавага тэррору, спалучанага з шырака разбудаванай сыстэмай шпіцляваньня і даношчыцтва. Арышты, расстрэлы, высылкі ў турмы і канцлягеры даткнулі амаль кожную беларускую сямью. За мінулых 50 год бальшавізм зьнішчыў звыш 6 міліёнаў беларускага насельніцтва, а ў яшчэ большай колькасьці адабраў здароўе і скараціў жыцьцё.

Друкаваныя «Успаміны» П.Палягошкі даюць абраз перажываньняў толькі аднэй асобы з-пад савецкай улады. Аднак, яны даюць магчымасьць пазнаць дух тэй жахлівай атмасфэры бяспраўя, прыгнёту, прасьледу і мардаваньня, у якой жыве ўвесь беларускі народ на працягу апошніх 50 год няволі пад Савецкай Расеяй. Таму «Успаміны» зьяўляюцца дакумантам свайго часу аб Галгофе беларускага народу. Побач з гэтым, «Успаміны» ясна паказваюць на залежнасьць сучаснага цяжкага становішча беларусоў ад акупацыйнага стану Беларусі.

Толькі вызваліўшыся з пад чужацкага панаваньня, у сваёй вольнай і незалежнай дзяржаве, беларускі народ можа быць гаспадаром і арганізаваць сваё жыцьцё згодна сваім патрэбам. Таму, пры кожнай спрыяльнай нагодзе, беларусы змагаюцца за сваё вызваленьне, як гэта нядаўна было падчас 2-ой Сусьветнай вайны. Другі Ўсебеларускі Кангрэс у 1944 г. сфармуляваў беларускія дзяржаўныя пастуляты і выбраў Беларускую Цэнтральную Раду, як дзяржаўнае прадстаўніцтва, для змаганьня за незалежнасьць Беларусі.

Мы верым, што, пры дапамозе Ўсемагутнага Госпада, дзяржаўна-незалежніцкія імкненьні і барацьба беларускага народу астаточна прывядуць да дзяржаўнай самастойнасці Беларусі і вызваленьня ад усіх камуністычных злыбедаў і жахаў.

ПРАДМОВА АЎТАРА

Мне з невялікай колькасьцяй людзей удалося, хаця скалечаным, але яшчэ жывым, выбрацца з катаргі, дзе будаваўся Беламорска-Балтыцкі канал імя Сталіна. Там сотні тысяч людзей: беларусаў, украінцаў, казакаў, расейцаў і іншых нацыянальнасцяў, сваймі касьцямі і крывёй сцэментавалі пабудову гэтага каналу.

Цывілізаванаму сьвету яшчэ невядома, як будаваўся Беламорскі канал і падобныя яму пабудовы, як то: Байкала-Амурская магістраля, Беразьнякоўскі хімічны камбінат, пабудова жыдоўскай «рэспублікі» Біра-Біджан, магістралі Масква-Менск і шмат іншых пабудоў, фабрык і заводаў усесаюзнага значэньня.

Людзі, ня быўшыя ў савецкім «раю», можа, мне не павераць, таму я раджу слухаць і іншых людзей, якія засталіся жывымі пасьля пабудовы гэтых каналоў, і аднесьціся да гэтага паважна. Я і людзі, якія пражылі там 27 год, з поўнай сьвядомасьцяй кажуць тут жахлівую праўду, што робіцца за жалезным занавесам, і што чакае народ у цэлым і кожнага паасобку там, дзе край апануюць камуністыя.

Гэта праўда няхай будзе перасьцярогай для людзей, яшчэ веручых хлусьлівай камуністычнай прапагандзе, каб не папасьціся ў крывавыя кіпцюры ГПУ і ня быць абрабаванымі і бяспраўнымі нявольнікамі, якімі сталіся народы, падпарадкаваныя крамлёўскім злачынцам.

Перад усім хачу кароценька затрымацца над тым, як выглядаюць савецкія канцэтрацыйныя лягеры. Савецкія канцлягеры не падобныя да турмы, дзе звычайна трымаліся злачынцы, а ёсьць копіяй савецкай дзяржавы і камуністычнай дыктатуры. У канцэнтрацыйных лягерох тая самая палітыка, як і на «волі» - перапрацоўка людзей у безгалосую і бяспраўную працоўную жывёлу. Там ёсьць асабовые турмы, так званыя ізалятары, суды-тройкі, сьледчыя, шпіёны, свая газэта «Перакоўка», стаханаўшчына, сацыялістычнае спаборніцтва і на кожным пункце абавязкова палітычны выхаваўца. Розьніца ад жыцьця на «волі» тая, што ў канцэнтрацыйных лягерох людзі трымаюцца за калючым дротам. Па рагох абгародкі стаяць вежы, на якіх стаяць «вохраўцы» і без папярэджаньня вязьня страляюць у яго, калі падыходзіць да дроту. Калі вязьні выводзяцца на работу, то ззаду за імі ідуць «вохраўцы», трымаючы зброю на пагатоўі. На «волі» людзей на работу ня выводзіць, а яны самі бягуць без агляду, каб не спазьніцца на 10 хвілін, памятаючы закон аб прагулах, спазьненьнях і прымацаваньні да працы, каб не трапіць у канцлягеры за дрот. Калі на «волі» за імі ззаду ня ходзяць узброеныя «вохраўцы», дык за кожным сочыць абавязкова шпіён НКВД, як: на фабрыках - спэц. часткі, у войску - асабовыя аддзелы, у калгасах - камзчэйкі і камсамольцы. Усе яны падпарадкаваныя НКВД.

Пачынаючы пісаць кароткія ўспаміны аб перажытым, муках і зьдзеках, якія перажываў народ на пабудове Беламорскага каналу, кароценька затрымаюся над паступовым разьвіцьцём савецкай улады і камуністычнай дыктатуры, над тымі мэтадамі і шляхамі, якімі камуністыя на чале з Ленінам і Сталіным канчаткова абманулі і прыдушылі паняволеныя імі народы і прымусілі іх будаваць каналы і іншыя будовы, прысвойваючы ім імя Сталіна, Кагановіча і ім падобных.

Дакладна пазнаюць палітыку і мэтады камунізму тыя, хто пабываў у савецкіх канцлягерох хаця год ці два, і гэта даець больш ведаў аб камунізьме, як вывучэньне тэорыяў Маркса-Леніна-Сталіна. Ад тых, каму хаця скалечаным альбо інвалідам, удалося вырвацца з камуністычных лягероў, часта можна пачуць, што яны практычна скончылі вышэйшую школу камунізму. Мне таксама давялося скончыць такую школу ў канцлягерох на будове Беламорскага каналу імя Сталіна.

Я не поет і не пісьменьнік, але хачу так, як умею, пераказаць тое, што давялося мне перажыць і бачыць у камуністычным «раю» на працягу 27 год. Пісаць мне аб гэтым вельмі цяжка і адначасна лёгка. Цяжка таму, што, успамінаючы трагічную і цяжкую долю народу, падуладнага Крамлю, тыя бесчалавечныя мукі і зьдзекі над народам і ўяўляючы сабе тое, што перажывае там цяпер народ і застаўшыеся родныя, мае надарваныя нэрвы не даюць супакою і ня ведаю, ці ўдасца мне знайсьці словы, каб перадаць хаця частку перажытага. Лёгка пісаць таму, што мне ня трэба складаць пляну майго апавяданьня, ня трэба выдумляць і шукаць мейсца, дзе адбываліся тыя альбо іншыя падзеі, ня трэба шукаць і вымышляць герояў і г.д. Усё мне добра памятаецца, як мейсцы падзеяў, так і гэроі, пачынаючы ад садыстых гэпэўшнікаў і канчаючы вымучаным і прыдушаным народам. Гэта не забудзецца да самай магілы. Падзеі, аб якіх пішу, падзяляюцца на 3 пэрыяды:

1. Вайсковы камунізм.

2. НЭП - Новая эканамічная палітыка 1921-1928 гг.

3. СТЭП - Сталінская эпоха ад 1929 г. да часу яго сьмерці.

І. ВАЙСКОВЫ КАМУНІЗМ

Пасля кастрычніцкай рэвалюцыі пачалася грамадзянская вайна, якая праводзілася выключна за рахунак сялянства, бо камуністыя ў той час ня мелі нічога, асабліва патрэбнага харчаваньня для вядзеньня грамадзянскай вайны. Тады на селяніна ўзваліўся ўвесь цяжар вайсковага камунізму. З вялізным бюрократычным апаратам бальшавіцкая партыя, ЧК, міліцыя і чырвоная гвардыя выконывалі дэкрэты пра «продразвёрстку». На падставе гэтых дэкрэтаў ніякіх лішкаў хлеба не павінна было быць у селяніна. «Взять хлеб из деревни силой», і «за хлебом в деревню для города» - вось з якімі лёзунгамі накінуліся на сялянства галодныя камуністыя і чырвонагвардзейцы, падмацаваныя крымінальнымі элемэнтамі. Хутка бальшавікі зразумелі, што кінутая ў вёску сіла не так добра можа справіцца і абрабаваць сялянства, як ім гэтага хацелася. Яны баяліся, што сялянства пад пагрозай голаду можа схаваць частку хлеба, каб уратавацца ад галоднай сьмерці. Ленін, прадбачыўшы гэта, хутка выдаў дэкрэт аб арганізацыі «комбедов» (камітэтаў беднаты) і арганізацыя гэтых камітэту даручана была тым-жа рэквізыцыйным збройным аддзелам, якія былі скіраваныя ў вёскі і сёлы «выкачываць» ад сялян хлеб. Такім парадкам, пры дапамозе гэтых камбедаў (камітэтаў беднаты), сялянства было канчаткова абрабавана.

ВЫНІКІ ВАЙСКОВАГА КАМУНІЗМУ

Вайсковы камунізм, як і трэба было чакаць, у выніку сваёй злачыннай дзейнасьці, давёў дзяржаву да цяжкага гаспадарчага крызісу, а народ - да голаду. Уся ўвага бальшавікоў была скіравана на ўмацаваньне дыктатуры партыі, а не на разваленую прамысловасьць. У сёлах і вёсках ня стала ня толькі хлеба, а нават і солі. Аб рэчах, неабходных для штодзённага ўжытку, ня было чаго і думаць. Сельска-гаспадарчы інвэнтар за час вайны быў зношаны, і здатнага для апрацоўкі зямлі мала засталося, а купіць ня было дзе і ня было за што.

Пасьля вайсковага камунізму бальшавікі, шукаючы вінаватых,сталі крычаць, што ў дзяржаве не хапае хлеба, амаль што зьнікла мяса, не хапае паліва, солі і г.д. Водны і чыгуначны транспарт быў развалены.

Сялянства, канчаткава абрабаванае «продразвёрсткамі» і рэквізіцыямі, страціла ўсякае жаданьне для выпрацоўкі харчовых і спажывецкіх прадуктаў больш тэй нормы, акая патрэбна толькі для пракармленьня сябе і сваёй сям'і, у выніку чаго ня стала прадуктаў на рынак. Адным словам, сталі разам галадаць сяляне і працоўныя гораду. Усё гэта разам узятае давяло да поўнага эканамічнага і палітычнага банкроцтва і заняпаду і выклікала цэлы шэраг пратэстаў і нездавальненьняў ды бунтаў ня толькі з боку сялянства, але таксама і з боку працоўных гарадоў. Бальшавікі адносілі гэта зьявішча не на свой рахунак, а на рахунак «клясавага ворага» і называлі гэта «кулацкімі паўстаньнямі». У выніку голаду паўстаньні сталі выбухаць у Беларусі, на Ўкраіне, Каўказе, Сібіры і г.д.

АБРАБАВАНЬНЕ ЦЭРКВАЎ І МАНАСТЫРОЎ

Бальшавікі не задаволіліся абрабаваньнем сялянства. Яны ведалі, што ў праваслаўнага народу застаўся яшчэ адзін незакрануты скарб - гэта цэрквы і манастыры. Хутка «мудрыми вождями пролетарията» выдаецца новы дэкрэт: «Об изьятии из церквей и монастырей ценностей». Выданьне гэтага дэкрэту бальшавікі тлумачылі неабходнасьцяй і жаданьнем улады дапамагчы,за рахунак царкоўных каштоўнасьцяў, галадаючаму насельніцтву. Выкананьне гэтага дэкрэту было ўскладзена ў першую чаргу на ЧК, якую ўзначальваў вядомы польскі садысты Фэлікс Дзяржынскі і, зразумелая рэч, на гэту работу былі змабілізаваныя ўсе камуністыя і камсамольцы. Выдаючы гэты дэкрэт, камуністыя мала думалі аб тым, каб дапамагчы даведзенаму да голаду насельніцтву. Тут яны мелі на ўвазе тры мэты: першая - абрабаваць і выкарыстаць для ўмацаваньня сваёй дыктатуры царкоўныя каштоўнасьці; другая - забраўшы са сьвятыні чашы, крыжы і г.д., яны гэтым думалі спыніць багаслужэньні, а гэта было Леніну вельмі патрэбна, бо царква і рэлігія - «опиум для народа» - былі яму страшней бяльма на воку; і трэцяе - духавенства карысталася вялікай папулярнасьцю і павагай сярод насельніцтва, што асабліва адчувалася ў вёсках сярод сялян. Як вядома, духавенства ставілася супраць мерапрыемстваў бальшавіцкай напасьці і бараніла царкву і рэлігію. Гэта паслужыла падставай для ЧК і камуністых, каб расправіцца і зьліквідаваць больш актыўную і папулярную частку духавенства, якога яны ў той час баяліся, бо ведалі, што ў кожным сяле сьвятар карыстаецца аўтарытэтам, і яму насельніцтва верыць. Вядомы ўсяму сьвету кат Дзяржынскі шчыра выканаў дэкрэт і загад Леніна ў гэтым напрамку. Пачаліся ў цэрквах вобыскі і рабункі. Усе каштоўныя рэчы - чашы, крыжы, рызы з абразоў - ЧК і камуністыя забіралі і зрывалі сваімі бруднымі крывавымі рукамі. У многіх выпадках духавенства, якое супрацьставілася гэтаму, расстрэлівалася на мейсцы. Запрацавалі і суды, у якіх паўсталі працэсы супроць сьвятароў, якія быццам захавалі каштоўныя царкоўныя рэчы і г.п. Гэта быў першы наступ азьвярэлага камунізму на сьвятую праваслаўную царкву і рэлігію. З болем у сэрцы праваслаўны народ глядзеў, як бруднымі рукамі ЧК рабавалася і зьневажалася ягонае Сьвятое Сьвятых. Але ў гэты час бальшавіцкія агітпропы супакоівалі галоднае насельніцтва, кажучы, што за рахунак царкоўных каштоўнасьцяў будзе дадзена дапамога галадаючаму насельніцтву. А фактычна гэтае абяцаньне засталося хлусьнёй, як наагул усе іхнія абяцаньні. Народ убачыў, што і цэрквы абабралі, а голад павялічваецца. Дзе-ж тая дапамога? - пыталіся людзі. Але той, хто больш рашуча спытаў пра гэту дапамогу, атрымаў ад Дзяржынскага столькі дапамогі, што навекі замоўк.

Што сродкі, сабраныя камуністымі з абрабаваньня цэркваў, ня выкарыстаныя на дапамогу галадаючым, відаць з таго, што калі Мітрапаліт Петраградзкі, Веніямін, згадзіўся на выдачу царкоўных каштоўнаўсьцяў для дапамогі галадаючым, але лічыў мэтазгодным уключыць у кантроль прадстаўнікоў ад веруючых, то з гэтым камуністыя не пагадзіліся, а за гэта па прысуду трыбуналу мітрапаліта расстралялі.

Як ужо сказана, з прычыны «прадразвёрсток», рэквізіцыяў і голаду, цэлыя краіны і вобласьці былі ахопленыя паўстаньнямі. Паўстаньні гэтыя ня спыняліся ад пачатку захопу ўлады камуністымі.

БАРАЦЬБА НАРОДУ З КАМУНІЗМАМ

Ад пачатку захопу ўлады камуністымі барацьба паняволеных нерасейскіх народаў за волю і свае чалавечыя правы была, ёсьць і будзе да таго часу, пакуль ня будзе паваленая чырвоная банда і паняволеныя народы вызваляцца. Каб ня быць галаслоўным, прывяду некалькі выпадкаў барацьбы народаў з камунізмам ад пачатку яго існаваньня:

1917 год

1. У лістападзе 1917 г. зарганізавалася дабраахвотная расейская армія, якая вяла збройную барацьбу з камуністычным рэжымам на працягу 3 год.

2. Арганізаваныя казацкія антыкамуністычныя сілы на Доне.

3. У сьнежні 1917 г. сабраўся Першы Ўсебеларускі Кангрэс у Менску, які распачаў адбудову самастойнай беларускай дзяржавы.

1918 год

4. Паўстаньне ў Маскве пад кіраўніцтвам левых эсэраў. Забойства першага старшыні ЧК Урыцкага. Замах на Леніна. Забойства Валадарскага. Узрыў у доме Маскоўскага к-ту камуністычнай партыі - забіта і ранена больш 40 актыўных камуністых.

5. У лютым дабраахвотная расейская армія пачала збройную барацьбу супроць чырвонай арміі.

6. У красавіку пачаліся паўстаньні казакаў на Доне.

7. Супроцьбальшавіцкі пераварот украінцаў у Кіеве і заснаваньне Ўкраінскай Народнай Рэспублікі.

8. У Беларусі ў Барысаве адмова змабілізаваных ісьці служыць у чырвоную армію і бараніць камуністычны лад.

9. Абвешчаньне незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі 25 сакавіка 1918 г.

10. У траўні паўстаньне казакаў Данской вобласьці становіцца ўсегульным; паўстае дзяржава Ўсевялікага Войска Данскога. Разам з гэтым паўсталі супроць бальшавізму ўсе казакі Кубані.

11. На ўсходзе Расеі ў траўні зьвольнены ад бальшавікоў расейскімі войскамі Калчака г. Томск і Чэлябінск. Зліквідаваная савекцая ўлада ў Уладівастоку. Фармуецца самастойная дзяржава Сібіру.

12. На заходняй частцы зьвольнены ад бальшавікоў г. Рыга і зроблены пачатак расейскага паўночна заходняга фронту.

13. Паўстаюць самастойныя дзяржавы на захадзе - Летува, Латвія, Эстонія, Фінляндыя, Польшча.

14. На поўначы паўстаўшым насельніцтвам звольнены ад бальшавікоў г. Архангельск і зроблены пачатак паўночнага фронту.

15. У цэнтральнай частцы Расеі цэлы шэраг паўстаньняў у Яраслаўлі, Растове Яраслаўскім, Мураме і Рыбінску. Рабілася спроба паўстаньня і ў Маскве.

16. Летам 1918 г. распачалася грамадзянская вайна на ўсіх фронтах Расеі і цягнулася да 1920 г. Змагаліся: з аднаго боку - нерасейскія народы за свае самастойныя дзяржавы; з другога боку - расейскія нацыяльналістыя за адбудову расейскай імпэрыі пад іншым назовам; з трэцяга боку - інтэрнацыяналістыя і расейскія бальшавікі за пабудову бальшавіцкай імпэрыі.

1920 год

17. У Беларусі - Слуцкае збройнае паўстаньне, пачатак якому пакладзены 14.11.1920 г., калі ў Слуцку адбыўся зьезд пры ўдзеле 107 дэлэгатаў ад 15 валасьцей Слуцкага павету. У зьезьдзе прымалі ўдзел прадстаўнікі Рады Беларускай Народнай Рэспублікі і беларускіх вайсковых аддзелаў генерала Булак-Балаховіча. Зьезд выбраў часовы ўрад - Раду Случчыны, у складзе 17 асобаў. Выбраная Рада Случчыны адразу прыступіла да рэалізацыі сваіх заданьняў і 21.11.1920 г. выдала сваю дэклэрацыю. У гэты час бальшавікі і палякі ў Барысаве і Менску вялі перамовы аб міры, у выніку якіх імі была ўстаноўленая дэмаркацыйная мяжа, дзелячая Беларусь між Польшчаю і Савецкай Расеяй. Случчына дасталася Расеі. Калі польскія войскі пакідалі занятую раней Случчыну і адыходзілі на свой бок дэмаркацыйнай мяжы, тады беларусы Случчыны пастанавілі: не дапусьціць на сваю тэрыторыю бальшавікоў. Яшчэ раней арганізаваная для самааховы народная міліцыя, у ліку 500 чалавек, стала ядром рэгулярных вайсковых беларускіх аддзелаў. Аднак, часу было мала для падрыхтоўкі абароны Слуцка, і таму галоўнае камандаваньне загадала вайсковым аддзелам і міліцыі адступіць са Слуцка і зьбірацца ў Семежаве. Там сабралася каля 10 000 вайскоўцаў, з якіх быў створаны Слуцкі полк, пад камандай палкоўніка Гаўрыловіча, і Грозаўскі полк, пад камандай капітана Семянюка. З гэтых палкоў стварылася першая Слуцкая дывізія. Палкавыя сьцягі былі выкананыя рукамі беларускіх дзяўчат. 27.11.1920 г. першая Слуцкая дывізія пайшла ў бой з бальшавікамі. Фронт змаганьня цягнуўся па лініі Вызна-Лютавічы-Садавічы-Быстрыца-Капыль і Цяладавічы. Зацятыя баі адбываліся ў ваколіцы Вызны, Садавіч, Лютавіч, Капыля і Маразоў. Невялікія беларускія збройныя сілы з вялікім гэройствам і адвагай стрымлівалі націск пераважаючых сілаў. Ня маючы дастатковай колькасьці зброі і амуніцыі, случчакі не маглі доўга вытрымаць націску пераважаючых сілаў ворага і мусілі адступіць да ракі Лань. Адтуль рабіліся ўдалыя контр-атакі і дасягаліся мясцовыя посьпехі. Аднак абараніць волю і бацькаўшчыну ад бальшавікоў не ўдалося. Ня хочучы здавацца ў бальшавіцкі палон, Слуцкая дывізія 28.12.1920 г. перайшла польскую мяжу. Палякі абяззброілі яе і інтэрнавалі каля Сіняўкі ў Белавескай пушчы. Так закончыўся ўздым супроцьбальшавіцкага змаганьня на Случчыне. Аднак ня ўсе паўстанцы пайшлі ў польскі палон. Частка іх арганізавала ў Слуцкіх лясох партызанскія аддзелы, і яны некалькі гадоў змагаліся з камуністычнай уладаю Савецкай Расеі.

18. Канфэрэнцыя рабочых мэталістых у Маскве патрабавала свабодны гандаль, свабоды слова з жаданьнем скінуць савецкую ўладу. Канферэнцыя шахцёраў таксама патрабавала свабоднага гандлю. Пачаліся забастоўкі і незадавальненьне ў гарадох у сувязі з недахопам харчаваньня.

19. Найбольш вялікія былі сялянскія паўстаньні пад кіраўніцтвам Антонава, ахапіўшыя Тамбоўскую, Варонескую і Саратаўскую губэрні.

20. Кранштацкае паўстаньне маракоў вайсковага флоту, якія ў большасьці былі з сялян і супроцьставіліся самавольлю камуністычнай дыктатуры над сялянствам.

ІІ. НЭП (Новая эканамічная палітыка)

Антысавецкія паўстаньні прымусілі бальшавікоў часова адступіць назад ад камуністычнай праграмы. Гэты адыход і ўстанавіў НЭП - новую эканамічную палітыку, аб якой патрэбна сказаць некалькі слоў. Абвясьціўшы новую эканамічную палітыку, камуністыя адмянілі «продразвёрстку» і рэквізіцыі, а замянілі іх адзіным падаткам, дазволіўшы сялянству, выканаўшаму поўнасьцю падаткі, збываць лішкі прадуктаў для сваёй карысьці. Гэта дапамагло камуністым спыніць паўстаньні. Сялянства, не прадбачыўшы нічога наперад, даверліва аднеслася да гэтага мерапрыемства і ахвотна стала працаваць на сельскай гаспадарцы, спадзяючыся палепшыць сваё жабрацкае становішча, да якога было даведзена ў выніку дзейнасьці вайсковага камунізму. Мясцовым кавалям і рамесьнікам таксама была дазволена прыватная праца. Яны ў першую чаргу стараліся вырабляць сельска-гаспадарчыя прылады, пераважна плугі, бароны і іншыя рэчы, патрэбныя сялянству, за што атрымоўвалі хлеб, бульбу і інш. Такім парадкам голад стаў зьмяншацца.

Хутка бальшавіцкімі правадырамі быў выкінуты новы кліч: «Дарогу і пашану культурнай сельскай гаспадарцы». Для выкананьня і ажыцьцяўленьня гэтага клічу на мясцовыя павятовыя выканаўчыя камітэты і сельскія саветы быў ускладзены абавязак выявіць усе культурныя гаспадаркі, прычым патрабавалася дакладна ўлічыць усю маёмасьць, якая мелася ў гаспадарцы, пачынаючы ад колькасьці зямлі, жывога і няжывога інвэнтару, канчаючы курамі. Нават трусы, і тыя не забываліся. Мала гэтага, кожны год пры павятовых камітэтах арганізаваліся сельска-гаспадарчыя выстаўкі, куды зьбіраліся лепшыя экспанаты ад так званых культурных гаспадарак. На выстаўцы можна было ўжо ўбачыць добрых коней, кароў, расьліны і г.д., і былі выпадкі, што сяляне за ўзорныя экспанаты атрымоўвалі як прэмію плуг альбо барану.

ВЫНІКІ НЭПу

НЭП быў, бязумоўна, вялікім ашуканствам народу, бо, абвяшчаючы яго, камуністыя ня думалі адыходзіць ад сваіх мэтаў, а рабілі гэтым толькі вымушаны часовы адыход. Гэта цяпер добра стала вядома, і таксама добра стала вядома і тое, што камуністыя выкарысталі НЭП для выяўленьня больш творчай і разумнай грамадзкай сілы, якой яны баяліся. Потым яны гэтую сілу зьнішчылі, бо ў першую чаргу былі раскулачаныя і высланыя на запалярную поўнач або ў Сыбір тыя сяляне, гаспадаркі якіх былі зарэгістраваныя як узорныя альбо культурныя. Гэтым камуністыя праклалі сабе вольны шлях для канчатковага паняволеньня народу.

Дэкрэт аб увядзеньні НЭПу быў падпісаны Леніным, але пасьля ягонай сьмерці Сталін, дабраўшыся да ўлады, увесь час падрыхтоўваў глебу для ліквідацыі НЭПу, а ліквідуючы НЭП, ён ліквідаваў і дзесяткі міліёнаў паняволенага народу. Ужо ў 1926-27 гадох пачалася весьціся падрыхтоўчая праца для арганізацыі калгасаў. Культурныя сялянскія гаспадаркі сталі абкладацца больш высокімі падаткамі. Гаспадаркам гэтым застаўлялася мінімальная падушная норма, а лішкі зямлі адбіраліся, прычым адбіралася зямля, больш прыгодная для апрацоўкі. З гэтага часу і пачалася Сталінская эпоха, альбо СТЭП, як звалі камуністыя.

АДАБРАНЬНЕ ЗОЛАТА І ЗАЛАТЫХ РЭЧАЎ У НАСЕЛЬНІЦТВА

Вядучы падрыхтоўчую працу да арганізацыі калгасаў, «мудры з мудрэйшых вождь» пралетарыяту і «бацька народаў» незадаволены быў тым, што абрабаваў сялянства і цэрквы. Яму захацелася большага, бо ён ведаў, што за часы «праклятага царскага рэжыму» ў Расеі была ў звароце залатая валюта, і ў многіх людзей на руках былі, відаць, залатыя вянчальныя пярсьцёнкі, што для кожнага было дорага. Але даражэй было для Сталіна і ягонай клікі падабраць гэта золата да сваіх рук. Зразумелая рэч, што, калі хто меў залатую манэту альбо пярсьцёнак, яго лягчэй і скарэй можна было схаваць ад «нядрэмлючага вока» ГПУ. Гэта ня хлеб. Тут ГПУ паказала сваю шчырую і адданую працу «бацьку народаў». Зьбіраліся весткі праз сваіх шпіёнаў і камсамольцаў, якія былі ў кожным сяле, аб людзях, у якіх, па думцы бальшавікоў, магла быць адна альбо больш залатых манэт, ці іншых залатых рэчаў. У працягу некалькіх начэй гэтыя людзі былі арыштаваныя ГПУ. Запоўненыя былі ўсе, падрыхтаваныя для гэтай мэты, турмы, падвалы і іншыя памяшканьні. На працягу некалькіх месяцаў рабілася «выкачка» золата. Зразумела, што ніхто дабраахвотна не хацеў аддаць катам залаты вянчальны пярсьцёнак, крыжык альбо запрацаваную за царскага ўраду залатую манэту. Таму да людзей былі застасаваныя такія мэтады фізычнага ўзьдзейнічаньня, ад якіх многія адышлі ў магілу альбо засталіся інвалідамі і калекамі. Ня стану пералічваць мэтадаў фізычнага ўзьдзейнічаньня. Што рабілася з людзьмі, чытач зразумее, але факт той, што ўсе людзі, арыштаваныя ГПУ, здавалі свае грошы і залатыя рэчы «дабраахвотна». Спытацца ў чалавека, аддаўшага «дабраахвотна» свае рэчы ГПУ, было немагчыма. Па-першае, ён вам нічога ня скажа, і па-другое, ён баіцца з кім-небудзь гаварыць. Калі хто да яго падыходзіў, дык ён, як перапужаны заяц, аглядаўся ўва ўсе бакі, баючыся, каб ніхто не пабачыў і не пачуў, што ён гаворыць. Звычайна, калі каго-небудзь ня было пасьля ночы і ён ня прыходзіў на работу, то людзі ціханька адзін другому казалі, што ён захварэў на «залатуху». Аднойчы пайшоўшы ў лес на паляваньне, на дарозе спаткала мяне жанчына, муж якой быў арыштаваны для «дабраахвотнай» здачы золата. На маё запытаньне, ці вярнуўся дамоў муж, яна заплакала і сказала, што ён вярнуўся, ляжыць хворы і прасіў, каб я прышоў наведаць яго. Калі я запытаўся, чым ён хворы, яна, плачучы, адказала: «Я баюся казаць, можа, сам ён скажа». З гэтай жанчынай я пайшоў у вёску, бо мне хацелася пабачыць яго і ведаць, чым ён захварэў. Прыйшоўшы ў хату, я ўбачыў ляжачага на ложку яе мужа, якога, спаткаўшы ў іншым месцы, пазнаць было-б трудна: ён асунуўся, твар пачарнеў, пад вачыма сінякі і забінтаваная рука. На маё запытаньне, што здарылася, ён сіплым голасам адказаў: «За пяць рублёў золата, якія ў мяне засталіся ад часоў царскага ўраду, у мяне адабралі здароўе і скарацілі жыцьцё». «А пяцёрку залатую ты аддаў ім?» - спытаў я. «Аддаў, - адказаў ён, - добра што душу яшчэ не аддаў ды паміраць прышоў у сваю хату», - скрозь слёзы прашаптаў ён. «Дык на вошта-ж яны зьдзекваліся над табой, калі ты сваю пяцёрку аддаў «дабраахвотна?» «Калі хочаце, я вам пакажу сваю дабраахвотнасьць», - сказаў ён і стаў разьвязваць забінтаваную правую руку. Убачыўшы скалечаную руку, мяне ўзяў жах - ногці на пальцах былі аддушаныя і пачарнелі, пальцы ў суставах таксама былі перацятыя, рука пачарнела і апухла. «Гэтак маю руку душылі дзьвярыма, пакуль я ад болю не сказаў: «аддам, пусьцеця!» Пяцёркі гэтай пры мне ня было,я ім мусіў сказаць, дзе яна ляжыць дома. Мяне ізноў укінулі ў камэру, а самі паехалі да маёй хаты забіраць грошы. Спадзяваліся, што ў мяне ёсьць болей. Жонка таксама набралася страху. Будзе да сьмерці памятаць, што такое ГПУ. Яна пасьля ўсяго гэтага ходзіць як няпрытомная, і дзеці таксама перапалоханыя, цяпер хварэюць. Вярнуўшыся назад, забраўшы ў жонкі толькі адну пяцёрку, бо больш ня было, яны выклікалі мяне на допыт і сталі браць на «пушку». Паказалі мне не адну забраную ў жонкі пяцёрку, а тры манэты па пяць рублёў, кажучы: вось, твая жонка заместа аднэй пяцёркі дала нам тры і казала, што ў цябе ёсьць больш золата, але ты схаваў, і яна ня ведае дзе. Я гэтаму запярэчыў, бо болей ня было і разумеў, што мяне бяруць на «пушку». «Ах, дык ты ня хочаш аддаць грошы дзяржаве?!» - закрычаў на мяне ГПУшнік і пачалося тое самае катаваньне». Кажучы словы «тое самае», хворы, падняўшы з падушкі галаву, паказаў мне раны на галаве. З левага боку ў двух мясцох была расьсечана скура, відаць, што ўдары былі зробленыя нейкім тупым і цьвярдым арружам. На маё запытаньне, чым білі па галаве, ён адказаў,што ня бачыў, бо ўдары былі зроблены стаячым з-заду ГПУшнікам, а пасьля трэйцяга ўдару ён паваліўся і стаў няпрытомным. Далей ён, апавядаючы мне пра мэтады і тактыку ГПУ, вымагаючага золата, казаў, што вельмі моцна зьдзекваюцца над сялянствам, якое больш трывалае, і шмат гіне таму, што ў многіх не хапае сілы перанесьці інквізіцыю, яны аддалі-б «дабраахвотна» золата, але яго ў іх няма. Лягчэй паддаюцца жыды. Да іх падыход быў у некаторых выпадках іншы, як, напрыклад: на працягу аднаго або двух дзён ім не давалі нічога есьці, а тады кармілі вельмі салёнымі селядцамі і на працягу двух-трох дзён не давалі піць вады. Выкліканы на допыт да сьледчага арыштаваны бачыў стаячы на стале графін з вадой. Калі гэта не памагала, то арыштаваныя выганяліся на сьнег. Гэдак золатапрамыслоўцы працавалі, а «отец народов» спакойна курыў сваю грузінскую папяроску.

Разьвітваючыся са мной, гэты чалавек вельмі прасіў нікому не казаць пра тое, што ён мне казаў, бо ГПУ, выпускаючы яго з турмы, узяло падпіску аб тым, што ён нікому ня будзе казаць пра «дабраахвотнасьць» здачы золата і ўжываньня мэтадаў фізычнага ўзьдзейнічаньня, і дадаў, што сьледчы папярэдзіў яго: «Калі ты што-небудзь скажаш, то мы будзем гэта ведаць, і тады ты ня ўбачыш ні жонкі, ні дзяцей». Праз некалькі дзён я спаткаў яшчэ знаёмага жыда, які таксама быў арыштаваны за золата і, вядомая рэч, «дабраахвотна» яго аддаў. На маё запытаньне, як яго здароўе і за што яго арыштавалі, быў наступны адказ: «уй, уй, уй, не кажы і не пытайся». Так і кожны чалавек, пабачыўшы там, нічога нікому не казаў, бо ад кожнага бралася забавязаньне маўчаць і даваліся тыя самыя папярэджаньні. Так выдабывалася золата, патрэбнае Сталіну для ўмацаваньня сваёй дыктатуры.

ТОРГСІНЫ

Загнаўшы нямала людзей у магілу, здабываючы золата, Сталін і ягоныя супрацоўнікі былі перакананыя, што яшчэ ня ўсё золата выпампавана з насельніцтва. Дзякуючы цяжкаму эканамічнаму становішчу краіны, голад і жабрацтва з кожным днём павялічваліся. Гэтыя два саюзьнікі - голад і жабрацтва - дапамагалі Сталіну заўсёды праводзіць у жыцьцё ўсе ягоныя намеры і мерапрыемствы. І тут, каб канчаткова выцягнуць з народу залатыя рэчы, якія засталіся, і, карыстаючы з нагоды, што яму дапамогуць голад і галеча, Сталін са сваёй клікай адчыняюць па ўсіх гарадох так званыя торгсіны. Торгсіны - гэта магазыны, якія прадавалі свае тавары выключна за золата і замежную валюту. На вагу прымаліся залатыя рэчы. Магазыны торгсіну былі перапоўненыя харчовымі прадуктамі і тлушчамі, якіх нідзе нельга было ўбачыць у магазынах савецкага гандлю; быў там розны абутак, вопратка і г.п. Цэны былі прыстасованыя да цэнаў, якія існавалі ў часы царскае ўлады, напрыклад: калі добрыя жаночыя чаравікі ў савецкіх гандлёвых крамах каштавалі 500 рублёў савецкімі грашыма, дык у магазынах торгсіну гэткія чаравікі можна было купіць за 4-5 рублёў золата або іншую залатую рэч, якая па вазе і якасьці раўнялася 5 рублям золата. У савецкім гандлю адзін фунт масла каштаваў 100-150 рублёў, а ў торгсіне яго можна было купіць за 15 капеяк.

У першыя часы пасьля адчыненьня магазынаў торгсіну насельніцтва недаверліва адносілася да гэтага гандлю. Яно баялася, што праз торгсіны будзе высьветлена, у каго ёсьць залатыя рэчы, і тады пачнуцца ізноў арышты і ламаньне касьцей пад лёзунгам: «давай, давай, а то згубіш». Але верны супрацоўнік і саюзьнік Сталіна голад рабіў сваё. Галоднае насельніцтва, каб здабыць крыху масла або кілёграм белае мукі для паміраючага ад голаду дзіцяці, нясло залатыя рэчы - крыжыкі, якія даваліся пры хрышчэньні або шлюбныя залатыя пярсьцёнкі. Усё гэта ненажэрліваму камунізму прыдалося. З боку працоўных было, бязумоўна, вялікае абурэньне. Заработную плату людзі атрымлівалі выключна савецкімі папяровымі грашыма. Але з гэтымі грашыма ў магазыны торгсіну ня ўпушчалі нават заходзіць. Там купляла публіка, маючая золата, і асаблівы попыт быў на амэрыканскія даляры. Працоўныя маглі толькі бесперашкодна паглядзець з вуліцы на багатыя вітрыны ў магазынах торгсіну. За запрацаваныя савецкія грошы людзі не маглі нічога купіць у магазынах штодзённага савецкага гандлю, бо там ня было чаго купляць. Праходзячы каля такіх магазынаў торгсіну, рабочыя ціхінька часта запявалі: «Как в магазинах торгсина есть и сыр и колбаса, рабочий от досады рвёт на себе волоса»; або так: «За савецкія тут грошы ні чорта вам не дадуць, а папросіш, каб прадалі - у «кутузку» завядуць».

ПАДРЫХТОЎКА ДА АРГАНІЗАЦЫІ КАЛГАСАЎ

І вось прышоў канец НЭПу. З вялікай надзеяй спаткала насельніцтва абвяшчэньне НЭПу, але зь яшчэ большым сумам баялася калектывізацыі, на арганізацыю якой ужо пераключылася камуністычная партыя. На ўсіх мітынгах і сходах сталінскія агітпропы (агітацыйныя прапагандыстыя) хвалілі «мудрую» сталінскую палітыку і будучае райскае жыцьцё ў калгасах. Па вёсках сталі праводзіцца сходы, на якіх камуністыя да няпрытомнасьці хвалілі калгасны лад. Але жадаючых дабраахвотна пераходзіць на калгаснае жыцьцё ня было, бо селяніну цяжка было аддаць сваю зямельку, якую ён атрымаў ад бацькі, а яшчэ горш было цяжка аддаць апошнюю кароўку ці коніка, зрабіцца парабкам і працаваць на чужую камуну. Сяляне сумавалі. Дзе-б не спаткаліся адзін з адным, толькі і гутарылі аб жахлівасьці і страху аддаць усё сваё дабро і жывёлу ў калгас. За заганяньне ў калгасы шчыра ўзяліся камсамольцы, якія па заданьню партыі мусілі дапамагаць, а дзе трэба, то і ўзначальваць барацьбу за арганізацыю калгасаў.

У нашай вёсцы, як на няшчасьце, была настаўніца-камсамолка, якая і ўзяла на сябе ініцыятыву збудаваць калгас. Але сяляне баяліся яе, глядзелі на яе, як на кару, прысланую чортам. Так можна было чуць ад сялан, размаўляючых паміж сабою. Гэта «чортава кара» склікала сходы, але вынікі былі адмоўныя. На сходы людзі стараліся не хадзіць. Адзін раз гэтая камсамолка зьвярнулася да мяне, просячы дапамогчы арганізаваць калгас, і ў канцы размовы падкрэсьліла, што камсамольская ячэйка переканана, што я карыстаюся ў сялан аўтарытэтам, да мяне сяляне прыслухоўваюцца і мне павераць, а таму я мушу выступіць на сходзе і сказаць прамову, а яшчэ лепш будзе, калі я першым уступлю ў калгас і пасьля буду ўзначальваць гэты рух. На гэта я адказаў, што ўзначальваць калгас не магу з тае прычыны, што я працу маю, апрача калгасу, па-другое, я не зьяўляюся кіраўніком на гаспадарцы. Фактычны гаспадар ёсьць мой бацька, гаспадарка ягоная, і яго добрая воля - ісьці ў калгас альбо не, а я толькі жыву ў ягонай хаце, бо іншай кватэры ня маю. У далейшай гутарцы з тэй самай асобай я выказаў свой пагляд на немэтазгоднасьць адразу праводзіць калектывізацыю поўнасьцю на ўсе сто адсоткаў; лепш было-б стварыць узорныя калгасы і калі-б сяланства ўбачыла, што там сапраўды добра жывецца, дык само-б дабраахвотна аб'ядналася ў калгасы, і вам ня трэба было-б кожны дзень праводзіць сходы. На гэтым мы разьвіталіся і, адыходзячы, яна мне сказала: «Заўтра будзе скліканы сход і я спадзяюся, што вы мне дапаможаце». На другі дзень быў скліканы сход, на які прыехаў і прадстаўнік райкому, але мне не давялося быць на сходзе з тае прычыны, што захварэў мой бацька, і я павёз яго да дохтара. Прыехаўшы дамоў, я даведаўся, што сход не адбыўся, бо мала хто прышоў, і прадстаўнік райкому паехаў назад вельмі незадаволены. За мной два разы прысылалі.

ПЕРШЫ АРЫШТ

Мая размова з камсамолкай-настаўніцай стала вядомая ў ГПУ, бязумоўна, праз тую самую камсамолку. На трэці дзень прыехаўшымі агэнтамі ГПУ ў мяне быў зроблены вобыск - усе рэчы, вопратка, кнігі былі прагледжаны, не забыліся паглядзець у печ, пад печ, нават і сабачую будку ня мінулі. Пасьля вобыску мяне арыштавалі і адвезьлі ў раённае ГПУ ды пасадзілі ў турму, якая была прыстасавана ў драўляным будынку. Вокны былі заслоненыя тоўстымі жалезнымі кратамі. Камэра, у якую я быў закінуты, была невялікая. Там знаходзілася ўжо 30 чалавек і кожную ноч дабаўлялася па 5-10 чалавек. Праз тры дні ў камэры стала ўжо больш 50 чалавек. Суседнія камэры былі таксама перапоўненыя. Людзі ляжалі на юрцах (нары для спаньня), пад юрцамі, на падлозе і каму ня было месца, дзе прылегчы, тыя стаялі каля сьценаў. Уначы спаць было немагчыма, бо верныя дапаможнікі ГПУ - плюсквы і вошы - тэрарызавалі ўсю камэру. Людзі, якія знаходзіліся ў камэры, у большасьці мне былі асабіста вядомыя. Я даведаўся, колькі людзей сядзела ў суседніх камэрах, і хто там сядзеў. Аб гэтым было чуваць вечарам, у часе спраўджаньня, калі дзяжурныя міліцыянеры перадавалі наступным варту, і ўсіх арыштованых пераклікалі па прозьвішчах. Я пераканаўся, што тут сабраныя па некалькі «прадстаўнікоў» ад кожнай вёскі, дзе сялянства адмоўна ставілася да калектывізацыі. Сярод арыштованых у нашай камэры быў селянін з суседняга хутара - стары, гадоў 65, які яшчэ ў часы царской улады езьдзіў на працу ў Амерыку, прабыў там 5 гадоў і, вярнуўшыся дамоў, купіў сабе 20 дзесяцінаў зямлі, пабудаваў і абсталяваў хутар, і гаспадарка ягоная ў часы НЭПу была ўлічана як узорная і культурная. Гэты стары ў камэры любіў апавядаць пра парадкі і жыцьцё ў Амэрыцы. Камэра ўважна слухала і яму задавалі розныя пытаньні. Тады адзін селянін, што сядзеў у кутку пад юрцамі, неспадзявана запытыў: «А ці ёсьць у Амэрыцы калгасы?» «Не, - адказаў стары, - там ня было калгасаў і ніколі ня будзе, бо народ амэрыканскі жыве вольна, кожны чалавек ёсьць гаспадар свайго становішча». Седзеўшы побач са мною на юрцах сусед, ужо пабываўшы ў кіпцюрох ГПУ яшчэ да гэтага арышту, ціха спытаў мяне: «Навошта ён тут хваліць Амэрыку; тут сярод нас ёсьць, напэўна, шпіён ГПУ (сакрэтны інфарматар), і яму за гэта не паздаровіцца». Я з гэтай ягонай засьцярогай згадзіўся і стараўся размову схіліць на іншую тэму, але стары амэрыканец (так звалі яго ў камэры) працягваў гутарку пра Амэрыку і жыцьцё народу там. Каб спыніць гэту размову, я падышоў да гэтага старога, падаў яму капшук з махоркай і ціха на вуха сказаў: «Кінь хваліць Амэрыку, а то будзе табе дрэнна». Наш амэрыканец здагадаўся, у чым справа, і пачаў гутарку на іншую тэму. Засьцярога мая поўнасьцю спраўдзілася. Увечары былі пакліканыя на допыт дзьве асобы, у камэру вярнуўся адзін, а другі, як мы лічылі, напэўна, быў звольнены. На другі дзень быў пакліканы і вядомы наш «амэрыканец», якога гадзіны праз дзьве ці тры прывялі назад у камэру; ён быў сумны і, нікому нічога не кажучы, апусьціўся на юрцы. Увечары адзін вязень стаў прасіць старога амэрыканца расказаць яшчэ што-небудзь пра Амэрыку, але ў адказ той сказаў: «Я ўжо забыўся, што бачыў у Амэрыцы. Калі так хочацца, то паедзь сам, паглядзі і будзеш ведаць». Людзі моўчкі пераглянуліся паміж сабой і больш старога не турбавалі, бо што было на допыце і як яму заткнулі рот, ён нікому нічога не сказаў. На чацьверты дзень пачаліся больш інтэнсыўныя допыты. Міліцыянеры забіралі з камэры па два-тры чалавекі і некаторых з іх прыводзілі назад у камэру, але ніхто з тых, што вярнуліся, не сказаў ніводнага слова, за што арыштаваны і што ў яго пыталі. Мы гэта разумелі, і кожны чакаў з жахам свае чаргі.

ДОПЫТ У СЬЛЕДЧАГА ГПУ

На шосты дзень першы быў пакліканы я. Міліцыянер пры выхадзе на двор дастаў з кабуры наган, узьвёў курак і сказаў: «Ідзі наперад і назад не аглядайся». Забараніў ісьці тратуарам, а гнаў мяне пасярод вуліцы і, дайшоўшы да памешканьня ГПУ, крыкнуў: «Вярні ў права». Праз хвіліну я апынуўся ў габінэце сьледчага. За сталом сядзеў рыжы тып з шырокім пляскатым носам, на каўняры былі шырокія чырвоныя пятліцы з прымацаванымі да іх «шпаламі». Гэта быў сам упаўнаважаны раённага ГПУ. Ён сіплым прыдушаным басам сказаў міліцыянеру выйсьці і апошні, павярнуўшыся па-вайсковаму, выйшаў за дзьверы. Мы засталіся ўдвух. Хвіліны тры, а можа, і болей гэты ГПУшнік глядзеў на мяне чырвонымі вачыма. Мне здавалася, што супроць мяне сядзіць не чалавек, а нейкая дзікія страшная зьвярына, якой палохаюцца ня толькі людзі, але і жывёла. Памаўчаўшы яшчэ з хвіліну, зьмерыўшы яшчэ раз вачыма мяне з ног да галавы, гэтая рыжая асоба паказала рукою на стаячае супроць яго крэсла і сказала: «Сядай». Я падыйшоў да стала, апусьціўся на крэсла і на думку набегла пытаньне: «А колькі гадоў давядзецца сядзець?» На стале ў сьледчага ляжала анкета на двух аркушах, уся запоўненая пытаньнямі. Пачалося запаўняньне анкеты з прозьвішча, імя, веку, сямейнага стану, як зваць жонку, век яе, дзявочае прозьвішча, імёны дзяцей, век іх, скуль паходзіць жонка, хто яе бацькі, чым займаліся да рэвалюцыі, пасьля рэвалюцыі і г.д. На ўсе яго пытанні я адказваў коратка, але запісваючы ў анкету мае адказы, сьледчы часта выцягваў са стала шуфляду і туды заглядаў. Я разумеў, што ўсе дадзеныя аба мне і маіх родных ужо сабраныя праз інфарматараў. Ён, заглядаўшы ў шуфляду, пастаянна сьцьвярджаў праўдзівасьць маіх адказаў. Пры запаўняньні адказаў аб маім маёмасным становішчы ў нас паўсталі спрэчкі. Сьледчы хацеў у анкеце паказаць, што фактычным гаспадаром маёмасьці зьяўляюся толькі я, чаму я запярэчыў і сказаў, што фактычным гаспадаром зьяўляецца мой бацька, а я працую не на гаспадарцы, а, не маючы сваей кватэры, толькі жыву ў бацькавай хаце, я паказаў яму быўшы пры мне «акладны ліст» на выплату сельска-гаспадарчага падатку і страхоўкі на імя бацькі. Гэта патрэбна мне было давесьці, каб зьменшыць націск на мяне на абавязковы ўступ у калгас, бо я прадбачыў, што ў канцы допыту гэты націск будзе зроблены. Запісваючы ў анкету маёмаснае становішча нашай сям'і, сьледчы затрымаўся на колькасьці паказанай быўшай у бацькі зямлі. Калі я падаў лічбу зямлі 5 га, то сьледчы паглядзеў ізноў у шуфляду стала, чмыхнуў носам і працяжна прамовіў: «Та-а-к. У бацькі толькі 5 га. А чаму ў дзеда твайго было 10 га?» На гэта я адказаў, што ў дзеда майго ніколі 10 га ня было; у яго было толькі 5 га, а таму што дзед служыў у абшарніка лясьніком, дык карыстаўся ад яго яшчэ 5 га, як службовым надзелам. Гэта была ягоная заработная плата, а ня ўласнасьць. Пералічыўшы сельска-гаспадарчы інвэнтар, сьледчы, панюхаўшы яшчэ раз у стол, закрычаў: «Чаму ты хаваеш малатарню?» Я яму заўважыў, што драўляная малатарня саматужнага вырабу належыць тром гаспадаркам, і на рахунак бацькі можна аднесьці толькі ейную адну трэцюю частку. З гэтым ён не згадзіўся, кажучы, што калі малатарня стаіць у гумне бацькі, дык належыць яму. Спрачацца з гэтай рыжай бэстыяй было небясьпечна, бо ён пачаў лыпаць сваімі чырвонымі вачыма, закалаціліся ў яго рукі, і ён выцягнуў з шуфляды стала наган і палажыў яго на стол. Успомніць ўсе пытаньні, на якія я даваў адказы да канца запаўненьня анкеты, цяпер цяжка. Памятаю толькі, што ён пытаўся, дзе жывуць браты, што яны робяць, дзе жывуць сёстры, за кім замужам, ці ёсць хто з родных альбо знаёмых за граніцай і г.п.

Скончыўшы запаўняць анкету, сьледчы прыступіў да допыту. Першае пытаньне было: «Чаму вы не ў калгасе?» Мяне зьдзівіла, што сьледчы панізіў тон і зьвярнуўся да мяне на «вы». Я адказаў, што працую не на сельскай гаспадарцы, гаспадарка належыць бацьку, і яго добрая воля, аддаваць гаспадарку ў калгас ці не. Пасьля гэтага сьледчы паставіў другое пытаньне: «А чаму бацька не ў калгасе?» Я адказаў, што ў вёсцы, дзе я жыву, яшчэ калгасу няма і, магчыма, калі будзе калгас, бацька і згодзіцца быць калгаснікам. «А чаму ў вашай вёсцы няма калгасу?» - задаў мне трэцяе пытаньне. На мой адказ, што гэта мне невядома, сьледчы, махаючы рукамі, пачаў крычэць: «У вашей вёсцы няма дагэтуль калгасу толькі таму, што там жывіцё вы; на вас людзі глядзяць, а вы ня хочаце разумець таго, што камуністычная партыя і тав. Сталін дамагаюцца стварыць калгасную форму землякарыстаньня. Гэта нам дапаможа хутчэй пабудаваць сацыялізм, а там і да камунізму будзе недалёка. Вам трэба добра запамятаць, што ўсякія перашкоды гэтаму будуць зьнішчаны. Мне як ўпаўнаважанаму ГПУ добра вядома Ваша праца і шкодная дзейнасць». Я маўчаў. Далей ён стаў мне паўтараць тыя самыя заўвагі, якія мне рабіла настаўніца-камсамолка, патрабуючы ад мяне дапамагчы ёй збудаваць калгас. Тады я канчаткова пераканаўся, што арышт мой і дадзеныя аба мне весткі, гэта справа працы настаўніцы. Тут-жа было ўзята ад мяне пісьмовае забавязаньне нікому не казаць аб тым, за што я быў арыштаваны і што пыталіся на допыце. Пасьля гэтага, па званку ўпаўнаважанага, увайшоў той самы міліцыянер і адвёў мяне назад у камэру. Я таксама маўчаў і нікому нічога аб допытах не казаў, будучы ўпэўнены, што сярод арыштаваных, бязумоўна, ёсьць інфарматар ГПУ. А 12-й гадзіне ўночы я быў пакліканы зноў на допыт, але прыймаў ня той упаўнаважаны, які дапытваў, а нейкі малады хлапчук гадоў 20 у цывільным пальце. Ён мне сказаў: «Пакуль-што Вас рашылі звольніць з-пад арышту, і будзем спадзявацца, што Вы дапаможаце настаўніцы зарганізаваць у вёсцы калгас». Ад мяне была ўзятая падпіска аб непакіданьні месца жыхарства бяз ведама ГПУ. У камэру я больш не вяртаўся, а выйшаў на вуліцу. Цёмная ноч. Ісьці 8 кілёмэтраў да сваёй вёскі ды яшчэ праз лес не хацелася, а тым больш не хацелася ісьці і прасіцца ў каго-небудзь пераначаваць. Мяне ў гэтым мястэчку ўсе добра ведалі, і кожны з прыемнасьцю пусьціў-бы пераначаваць. Але стала сумна і сорамна за сябе. Думаю - усе ведаюць, што я арыштаваны, і да каго б не зайсьці начаваць,будуць пытацца: за што быў арыштаваны, што пыталіся, і мне прыдзецца хлусіць і выдумляць нешта іншае, бо праўду сказаць я не магу, мне забаранілі і ўзялі пісьмовае забавязаньне нікому не казаць пра тое, што пыталіся і за што быў арыштованы. У думцы паўстала дакорлівае пытаньне: навошта я даў падпіску не казаць людзям праўду? Побач з гэтым паўстае адказ: калі-б не даў гэтага забавязаньня, дык бы цяпер не стаяў на вуліцы, а сядзеў-бы ў камэры ды падкармліваў сваёй крывёю «чырвоную гвардыю» - плюскваў. Такім чынам, ня гледзячы на цёмную ноч, я пайшоў у вёску, да дому. Прышоўшы дамоў, я не стаў хлусіць жонцы ці бацьку, лічыў патрэбным сказаць праўду, і тут узьнікла неабходнасць папярэдзіць іх нікому не казаць праўды, бо гэта было-б небясьпечна для мяне, тым больш, што вёска была абстаўленая інфарматарамі, а галоўная з іх, як вядома мне, была камсамолка-настаўніца. У гэты час сказаць усё жонцы і бацьку я не мог, бо прачнулася большая 5-ці гадовая дачка, забралася да мяне на рукі і стала весьці свой допыт. На пытаньне яе: «Папа, за што цябе арыштавалі?» я адказаў, што гэта няпраўда, я ня быў арыштаваны, а хадзіў у лес на работу. «А чаго мама плакала, а чаго дзед казаў, што хоча лепш памерці, каб не папасьці на прыгон». І тут з больлю на сэрцы прышлося хлусіць. Каб заспакоіць дзіцё, я тлумачыў, што мама проста плакаць захацела, дык і плакала, а дзед многа жыў і памерці хоча. І так заспакоўшы дзяцей, я прылёг аддыхнуць, не сказаўшы поўнасьцю ўсяго таго, што са мной адбылося. Ня гледзячы на тое, што я быў змучаны, некалькі начэй я не спаў, ня мог заснуць. Галава набівалася чорнымі думкамі, станавілася жудасна і сумна, да чаго дойдзе народ, калі ўлада забараняе казаць праўду. Усюды хлусяць камуністыя самі і ўсіх людзей таксама застаўляюць хлусіць. Мне страшна было выйсьці на вуліцу і спаткацца з суседам, бо кожнаму трэба будзе хлусіць, а сказаць праўду нельга. «Вось вам і старонка, «дзе так вольна дыша чалавек», - падумаў я, але сказаць гэтага нікому не сказаў.

Дапамагаць камсамольцы-настаўніцы зарганізаваць у вёсцы калгас, як патрабаваў ад мяне ўпаўнаважаны ГПУ, я не зьбіраўся і ня мог. Пасьля майго арышту і таго, што я даведаўся, мне лягчэй было паглядзець на любую праціўную жывёліну, чым на гэтую настаўніцу. Выступаць на сходзе і агітаваць за калгаснае «шчасьце» я не мог, бо ведаў, што за гэта сяляне будуць праклінаць ня толькі мяне, але ні ў чым не вінаватых і дзяцей маіх. Я бачыў, што вёска сумавала і з жахам чакала новых падзеяў, тым больш, што дзейнасць камбедаў (камітэтаў беднаты) і вясковага актыву стала ажыўляцца. Сярод актывістых больш за іншых выдзяляўся Янка Сапляк. Праўдзівае прозьвішча яго было іншае, але Сапляком яго ўся вёска звала толькі таму, што пад носам у яго заўсёды было мокра. Вясковыя актывістыя сталі распаўсюджаваць чуткі аб надыходзячай новай рэпрэсыі - раскулачваньню і высылках. Хутка я спаткаў аднаго знаёмага з суседняй вёскі, які сядзеў у аднэй са мной камэры, але допыт ягоны адбыўся пасьля звальненьня мяне. Мы з ім добра зналі адзін другога і даверліва гутарылі пра допыты ў ГПУ. Аб сваім допыце ён расказаў мне наступнае: яго дапытвалі на другі дзень пасьля майго звальненьня. Анкета запаўнялася гэтаксама, як і мая. Нежаданьне людзей «дабраахвотна» ўступаць у калгас адносілі таксама на ягоны рахунак, а самае галоўнае - дамагаліся даць яму «пасаду» сакрэтнага інфарматара (осведомителя). Калі ён стаў адмаўляцца, спасылаючыся на сваю малапісьменасьць, яны запэўнілі яго, што гэта ня так важна, як ты не напішаш, мы прачытаем і разьбяром. Убачыўшы, што гэтым абараніцца трудна, ён пачаў скардзіцца, што пасьля перанесенай хваробы ён стаў кепска чуць, і гэта дапамагло яму пазбавіцца гэтакай «ганаровай пасады». У канцы размовы ён раіў мне сьцерагчыся людзей, якія вольна ці нявольна пабывалі ў ГПУ, бо ён ведае дзьве асобы, якія, будучы запалоханымі, згадзіліся быць інфарматарамі, такіх, бязумоўна, было многа. Падпіска «заткні рот» (так называў ён гэты дакумэнт) ад яго таксама была ўзятая.

Адчуваючы, што пасыўныя мае адносіны і невыкананьне наказу ў часе допыту ў ГПУ дапамагчы настаўніцы збудаваць калгас будуць расцэненыя ГПУ як «кантррэвалюцыйная дзейнасьць» з майго боку, і гэта можа дрэнна скончыцца для мяне, я пачаў шукаць выхаду з гэтага становішча. Параіўшыся з бацькам, мы вырашылі прасіць лесавода, з якім я працаваў, паслаць мяне, хоць часова, на працу ў далейшае месца, каб толькі ня быць дома і ня бачыць, што тут робіцца. Калі я зьвярнуўся да лесавода з гэтай просьбай, ён, не разумеючы ў чым справа, пачаў з мяне сьмяяцца, кажучы: «Няўжо табе дрэнна дома жыць і блізка працаваць?» Ведаючы яго як разумнага чалавека, які часта пры гутарках падзяляў мае пагляды і глядзеў на мерапрыемствы савецкай улады, як на згубу і няшчасьце для народу, я сказаў яму ўсю праўду, чаму мне патрэбна ня быць дома. Не задумваючыся доўга, ён мне запрапанаваў у аднэй крайняй дачы на адлегласьці 15 км. ад дому зрабіць пашырэньне квартальных лініяў і ў адным квартале зрабіць выбарчую рубку лесу, запэўніўшы, што работы там хопіць да вясны, а тым часам можа гэтае ліха заспакоіцца. На другі дзень я выехаў туды на працу і дамоў прыяжджаў толькі адзін раз у тыдзень наведаць сям'ю.

РАСКУЛАЧВАНЬНЕ І ВЫСЫЛКІ

Набліжаліся жахлівыя падзеі. Камуністыя, як галоднае зьвяр'ё, рыхтаваліся прыглынуць і зьнішчыць больш сьвядомую частку сялянства, якую яны залічылі ў катэгорыю «кулацкага элемэнту». Я сачыў за падзеямі і прасіў бацьку паведамляць мне аб усім, што будзе адбывацца ў вёсцы. Скора ад бацькі я атрымаў вестку, што ў нашай вёсцы арыштаваныя ў начы двое сялян і вывезеныя ў напрамку Менску. Сем'ям іх прапанована падрыхтавацца ў дарогу і дазволена ўзяць з сабою мінімальную колькасьць адзеньня, з харчоў - некалькі пудоў хлеба і частку сухароў, а каб, астаючыся яшчэ дома, сям'я не «разбазарвала» маёмасьці, як вартаўнікі, былі прыстаўленыя вясковыя актывістыя пад наглядам вядомай камсамолкі-настаўніцы. Сялянства хадзіла перапалоханае. Працуючыя пры мне ў лесе сяляне ня выйшлі на працу. Здавалася, нейкая чорная хмара накрыла сьвет. Я паехаў да дому. Бацька хадзіў сумны і казаў: «Прышоў канец. Народ хацеў згубы, дык паверыў гэтым зладзеям, а гэтыя дурні актывістыя думаюць, што ім усё гэта застанецца. Іх таксама раскулачаць і забяруць у калгас усё. Розьніца толькі тая, што адных вывязуць у Сібір і там яны будуць гібець і галадаць, а гэтыя дурні, аддаўшы ўсё сваё ў калгас, будуць таксама дарма працаваць галодныя і рады будуць, калі ім дадуць кавалак хлеба». Жонка таксама сумавала. Яна шкадавала суседак-жанчын, з якімі дзяліла радасьць і гора, і наагул ня было амаль ніводнай хаты, дзе-б не аплаквалі гэтых няшчасных «кулакоў». На другі дзень ноччу прыехалі забіраць сем'і і раскулачваць гаспадаркі. (Гэта значыць - усё абрабаваць і ліквідаваць гаспадарку). Гэты рабунак узначальваў прыехаўшы з райкому камуністы, якому дапамагала камсамолка-настаўніца і падрыхтаваны да гэтага вясковы актыў. Сем'і былі пасаджаныя на вазы. Толькі старэнькая жанчына, жонка ўжо арыштаванага і вывезенага суседа, была зусім хворая, упала ў няпрытомнасьць і на падводу яе трэба было выносіць на насілках. Вазоў бракавала, і таму прыехаўшы з райкому камуністы вывозіць гэту жанчыну ня стаў, кажучы: «Няхай падыхае тут, ад яе ўжо кулацкага прыплоду ня будзе». Чытач можа ўявіць сабе жудасны абраз, калі дзеці разьвітваліся з бездапаможнай маткай, ня ведаючы, куды дзелі арыштаванага тры дні таму назад бацьку. Прадстаўнік райкому, насупіўшыся, паглядаў з-падылба і важна пакрыкваў: «Хутчэй давай». На вуліцы стаяў натоўп жанчын, якія голасна плакалі, і ў кожнага чалавека, як кажуць, з жалезнымі нэрвамі ад болю сьціскалася сэрца і халадзела кроў у жылах. Па камандзе: «Паехалі» абоз крануўся, і плачучыя сем'і паехалі. Так плакалі сяляне, плакала вёска і плакала ўся Беларусь, топячы ў сьлязох сваю волю. Зараз-жа пачалася ліквідацыя маёмасьці. З суседняй вёскі, дзе ўжо быў закладзены калгас, прыехалі хурманкі і пачаўся рабунак. Забірілася збожжа, кармы для жывёлы, коні, каровы і г.д. Камсамольцы пачалі паляваньне на курэй. Вульлі з пчоламі ўскідаліся на сані і адвозіліся ў бліжэйшы саўгас (савецкая гаспадарка). Так гінулі сялянскія гаспадаркі, так гінулі сяляне.

Каб людзям зразумела было, што гэта былі за «кулакі», я пастараюся кароценька апісаць гэтыя гаспадаркі, паказаць, якая маёмасьць была ў гэтых гаспадарках, і тыя абставіны, якія, па маёй думцы, былі галоўнай прычынай для іхняй ліквідацыі.

Першы гаспадар, недалёкі мой сусед, чалавек у веку больш 65 гадоў, няпісьменны. У гаспадарцы меў 20 га зямлі, разам ворнай і сенажаці. Старэйшага сына ён аддзяліў, даўшы яму частку зямлі і іншай маёмасьці. Такім парадкам у яго было ня больш 15 гэктараў. Ён любіў пчолы і лес. Часта ў сьвяточныя дні ён хадзіў на паляваньне. Зямля ягоная была пясчаная, мала ўраджайная, таму вельмі многа працы трэба было аддаваць на яе апрацоўку і ўгнаеньне. Сям'я складалася з 6 душ: два дарослых сыны, дзьве дачкі і двое старых. Маючы мала карысьці ад гэтай гаспадаркі, стары ўсё-ж такі стараўся трымаць у добрым стане двух коней і іншую жывёлу. Маладыя дзеці, будучы ўжо дарослымі, хацелі як прыгажэй апрануцца, у чым стары не адмаўляў ім, за тое сам заўсёды хадзіў у лапцёх, я ніколі ня бачыў яго ў ботах. Сам ён быў вельмі працавіты, любіў гаспадарку, часта адмаўляў сабе ў чым-небудзь, а за рахунак гэтага падтрымліваў гаспадарку. Вельмі ня любіў ён камбедаўцаў (сяброў камітэту беднаты) і вясковых актывістых. Ён з іх сьмяяўся, кажучы: «Калі будзеце малоць языкамі, а не будзеце працаваць, дык будзеце камбеднічаць увесь свой век». Гэта ён ім казаў у вочы і пры іншых людзях. Магчыма, гэта і было галоўнай прычынай ягонай гібелі. Як даведаліся потым, ён быў высланы ў Комі-Пермяцкую вобласць і там з голаду загінуў сам і ягоная сям'я.

Другі раскулачаны і высланы быў сялянін такога самага веку. Ён меў сям'ю 5 душ, у гаспадарцы было 10 га зямлі, 1 конь, 2 каровы і іншая дробная жывёла. Гэты селянін, у процілежнасьць першаму, быў добра пісьменны, апранаўся больш прыгожа. Ён адзначаўся ад іншых сваёй рэлігійнасьцю, кожную нядзелю лічыў абавязкам бываць у царкве і, будучы паважаны народам, некалькі разоў выбіраўся старшынёй царкоўнай рады. Камуністыя ў тыя часы вялі свой ваяўнічы наступ на царкву і рэлігію. За царкву трэба было плаціць арэнду і на права Богаслужэньня патрэбен быў дазвол ад савецкай пракуратуры. Ён усё гэта рабіў, як: зьбіраў сродкі на выплату арэнды за царкву, езьдзіў у пракуратуру і дамагаўся дазволу адпраўляць Богаслужэньні ў царкве. Гэта апошняе, напэўна, і было прычынай яго высылкі і раскулачваньня. Вось якія былі «кулакі» і завошта яны гінулі.

ПАЧАТАК КАЛГАСУ

Пасьля гэтых вывазаў справа з арганізацыяй калгасу пайшла лягчэй. Сяляне, пасьля гэтакіх падзеяў, былі запалоханыя. Для будучага калгасу звольнілася дзьве хаты з іншымі будынкамі высланых гаспадароў. Чалавек 3-4 актывістых запісалася ў калгас і тут-жа атрымалі частку маёмасьці па раскулачаных, на пачатак заснаваньня калгасу. Пасьля гэтага прыехаўшы на сходку прадстаўнік райкому, сагнаўшы ў школу народ, доўга ня гутарыў. Пытаньне аб арганізацыі калгасу ён паставіў на галасаваньне. «Хто супраць калгасу, падымеце рукі», - закрычэў ён зычным голасам. Сяляне сядзелі, як прыдушаныя. Ніхто не адважыўся сказаць ні аднага слова, бо ўсе разумелі, што ўзьняць руку супраць калгасу - гэта значыла паехаць у Сібір за высланымі ўчора суседзямі. «Ага, апамяталіся», - забурчэў сабе пад нос прадстаўнік райкому і, зьвярнуўшыся да сакратара сходу, сказаў: «Запішэце, што сход аднагалосна пастанавіў пабудаваць калгас, бо супраць няма ні аднаго чалавека». Сяляне моўчкі разышліся. Але існаваў яшчэ такі парадак, што кожны сялянін павінен быў падаць заяву аб «дабраахвотным» уваходзе ў калгас, і тады забіралася ўся маёмасьць, пачынаючы ад каня і канчаючы дробнай жывёлай. Збожжа, бульба гэтак сама забіралася на складку насеннага фонду. Такая была «дабраахвотнасьць» пры арганізацыі калгасаў.

Мой бацька на сходы не хадзіў і калі я яму сказаў, як адбывалася сходка і якая запісалася пастанова, ён сказаў: «Памятаю першы прыгон (крепостное право), але гэты будзе горшы». Я яму заўважыў, што быў адзін прыгон, а цяпер дачакаліся да другога і розьніцы між імі няма. «У тым-то і справа, што розьніца ёсьць вялікая», - сказаў бацька і пачаў тлумачыць, у чым ёсьць вялікая розьніца. Першы прыгон быў не такі страшны, як яго малююць камуністыя. Праўдаю ёсьць, што сяляне залежнымі былі ад абшарніка, да якога яны былі прымацаваны, але кожны сялянін меў сваю ўласную гаспадарку; ўся сям'я працавала на сваёй гаспадарцы, для сваёй карысьці; ад сям'і альбо ад двара, толькі адзін чалавек мусіў ў тыдзень два-тры дні хадзіць на працу да пана. Калі ў селяніна здаралася няшчасьце, як, напрыклад, згарэла хата альбо згінула карова, то ён зьвяртаўся да свайго пана, і той мусіў даць дапамогу лесам на хату альбо карову. І ў выпадках нястачы хлеба ён таксама атрымоўваў хлеб, бульбу і інш. Гэты прыгон, за які сёньня так галасавалі «аднагалосна», будзе, бязумоўна, горшы ад першага прыгону. Такога прыгону яшчэ гісторыя ня ведае і нідзе на сьвеце няма такога месца, дзе-б існавала такое беспраўе і зьдзек над народам. Ад цябе забяруць усё: зямлю, жывёлу, будынкі, хлеб і кожны дзень усёй сям'ёй, ад малога да вялікіга, мусіш па званку бегчы на працу, бо калі спозьнісься, дык гэты пан-камуністы цябе не пашкадуе, а загоне туды, дзе «Макар цяляты пасе». Цяжка ўздыхнуўшы, стары палез на печ. Мы з жонкай маўчалі. Пасядзеўшы трохі на печы, стары сказаў: «Ах як добра было-б памерці яшчэ ў сваей хаце, а то чаго добрага яшчэ вывязуць туды, куды павезьлі суседзяў, і там ад голаду і холаду загінеш». Мы разумелі, што пераканаць бацьку падпісаць заяву аб «дабраахвотным» уступе ў калгас было немагчыма, і пытаньня аб гэтым не падымалі, бо ён быў вельмі ўсхваляваны і гатоў быў расплакацца.

ІНДЫВІДУАЛЬНЫ ПАДАТАК

Я паехаў назад на працу і праз два тыдні дамоў не паказваўся. Скора прыехаў да мяне бацька і сказаў, што гаспадарку нашу сельсавет аблажыў індывідуальным падаткам. Гэтакім падаткам абкладаліся гаспадаркі, якія не хацелі «дабраахвотна» ўступаць у калгасы. Індыдальны падатак быў у такой вялікай суме, што калі-б прадаць усю гаспадарку, дык гэтым нельга было-б пакрыць накладзенага падатку. Звычайна сельсаветы рабілі зараз-жа вопісь маёмасьці гэтай гаспадаркі і калі ў вызначаны кароткі тэрмін гаспадар ня змог аплаціць, прадавалася маёмасьць, а сам ён быў кандыдатам на высылку. «Які далі тэрмін для аплаты індывідуальнага падатку?» - спытаў я. «Здаецца, 4 ці 5 дзён, - адказаў бацька. - Ды што гэты тэрмін, калі ўсё-роўна выплаціць гэтакую суму мы ня зможам, а калі і выплацім, дык зараз-жа дадуць другі індывідуальны падатак, яшчэ большы, і ўсё-роўна задушаць». «А ці зрабілі вопісь маёмасьці?» - запытаў я. «Не, - адказаў бацька. - Затым я і прыехаў параіцца з табой, як ратавацца». Я выказаў думку, што добра было-б, пакуль не зроблена вопісь майна, больш каштоўныя рэчы і хлеб аддаць каму-небудзь з добрых людзей. Бацька сказаў, што гэтак думае і ён, і казаў ужо аб гэтым аднаму добраму чалавеку, які абяцаў уночы прыехаць і забраць што-небудзь з каштоўных сялянскіх рэчаў. Зрабіць гэта можна было толькі глыбокай ночай, каб не заўважыў ніхто з вясковага актыву. Мы паехалі дамоў і падрыхтавалі рэчы, якія лічылі патрэбным ня трымаць дома, як: вэлёсыпэд, швейную машыну, гадзіньнік, лепшую вопратку і насыпалі ў мяшкі збожжа, бо на гэтыя рэчы вельмі накідаліся камуністыя і іхныя памоцнікі. Кожны стараўся набыць сабе гэтыя рэчы і надзець лепшую вопратку. А 12-й гадзіне ўначы прыехаў наш добры прыяцель на двух падводах, а з ім яшчэ два надзейныя хлапцы. «Ну, прыехалі раскулачваць», - сказаў ён, увашоўшы ў хату. «Так, хлопцы, забярэце ўсё лепшае і, крый Божа, што з намі здарыцца, скарыстайце вы, толькі не папала-б ў рукі азьвярэлым камуністым», - сказаў бацька. Хутка ўсё больш каштоўнае было наладавана на адну хурманку. На другую хурманку паклалі пўдоў 20 збожжа. Бацька прасіў яшчэ забраць адну карову і адну сьвіньню. Карову яны забралі, а свіньню забраць было немагчыма, баяліся, што яна стане квічэць, і могуць пачуць вясковыя актывістыя. Так засталіся пакуль што «раскулачаныя», чакаючы вопісі маёмасьці. Я паехаў на працу і чакаў далейшых падзеяў. Скора бацька паведаміў, што вопісь маёмасьці ня была, а можа і ня будзе, бо яму адзін з вясковых камбедаўцаў казаў, быццам абкладаньне нашай гаспадаркі індывідуальным падаткам адклікана. Скора жонка прыслала за мною чалавека і пісала, што бацька цяжка захварэў, просіць хутка прыехаць. Даручыўшы лясьніку кіраваць працай, я разам з прысланым па мяне чалавекам паехаў дамоў. Бацька ляжаў хворы. Калі я падышоў да яго, дык ён мне ціха сказаў: «Ну, дзякуй Богу, мукі мае канчаюцца; я перажыў адзін прыгон, а гэтага савецкага прыгону перажываць ня буду. Бараніся і ратуйся ды сьцеражы дзяцей - яны яшчэ малыя». Я стаў прасіць быўшага ў хаце пляменьніка хутка запрэгчы каня і ехаць па дохтара. Бацька стаў прасіць не пасылаць па дохтара, бо яму хочацца памерці, каб не бачыць зьдзекаў над народам і над сабой. З гэтай ягонай просьбай мы ня лічыліся. Праз тры гадзіны прыехаў стары фэльшар, добры сябра бацькі (дохтара дома нябыло). «Ну, браток, лячыў ты мяне, дапамагаў мне, дзякуй, што прыехаў, але ня турбуйся, больш не лячы. Я не хочу жыць. Шкада толькі маленькіх унукаў, няхай жывуць і мучацца, бо дабра яны ня ўбачаць». Стары фэльшар, агледзеўшы бацьку, сказаў мне, што ў яго вострае запаленьне лёгкіх, і стан ягоны безнадзейны. Напісаў рэцэпт і паехаў. Вечарам бацьку стала горш і я паклікаў суседа. Бацька быў яшчэ ў прытомнасьці, прасіў прывезьці сьвятара, каб спавядацца і пахаваць яго, як праваслаўнага чалавека. Я пайшоў і стаў рыхтавацца запрагаць каня, каб ехаць па сьвятара, але вышаўшы з хаты сусед сказаў: «Ня трэба». Старога ня стала. Выконваючы ягоную волю, быў запрошаны сьвятар, хаця я ведаў, што за гэта прыдзецца мець няпрыемнасць. Так і здарылася. Спаткаўшы мяне, заступнік дырэктара па палітычнай часьці спытаў мяне: «Ну что, похоронили отца?» «Так», - адказаў я. «И, конечно, с попом?» - спытаўся ён. «Гэта мая справа, - адказаў я і дадаў: Я ніколі ў вас пытацца ня стану, з кім вы будзеце хаваць свайго бацьку, з чортом ці д'яблам». Хацелася ўхапіць са стала чарнільніцў і разьбіць гэты бычыны лоб. Убачыўшы, што я моцна ўсхваляваўся, ён, апусьціўшы вочы, сказаў: «Ой, які вы сярдзіты і не разумееце маіх жартоў». Не сьцярпеўшы далей, я яму павышаным тонам адказаў: «Ад вашых жартоў народ плача, а вы гэтага не разумееце». І пайшоў ад яго.

ДАЛЕЙШАЯ «ПАБУДОВА» КАЛГАСУ

Калгас у нашай вёсцы будаваўся. Амаль палавіна ўсіх сялян ужо пайшла «дабраахвотна» ў калгас. У парожныя будынкі высланых «кулакоў» зводзілася жывёла: коні, каровы і іншае. Ад сялян вывозілася збожжа на засыпку насенных фондаў. Жанчыны плакалі. У вёсцы панаваў гвалт і жах. Так будавалася калектывізацыя і «пабеданосным» сацыялізмам была ахоплена вёска.

Пасьля сьмерці бацькі гаспадарка перайшла ў маё карыстаньне. Казаць далей, што гаспадарка не мая, а бацькава, нельга было. Заставалася адно: падаць заяву аб «дабраахвотным» уступленьні ў калгас, аддаць усё і ісьці кожны дзень адбываць прыгонную працу. Ісьці ў калгас я баяўся ня меней таго, як баяўся мой памёршы бацька. Трэба было шукаць выхаду, як пазбавіцца ад гаспадаркі, якую так любілі мой дзед і бацька. Але як? Я вырашыў заклікаць да сябе старшыню калгасу, ведаючы, што ён любіць выпіць добрую чарку і ніколі не адмаўляецца ад гэтага. Старшыня калгасу ня прымусіў доўга чакаць і вечарам быў у мяне ў хаце. Для прыняцьця гэтай «важнай» асобы я дабыў літар моцнага самагону, і, лыкнуўшы шклянку яго, гэта «важная» асоба загаварыла. «Бацькі твайго ўжо няма, цяпер ня будзе перашкоды для ўваходу ў калгас». Даўшы яму яшчэ больш выпіць, я стаў прасіць яго прыняць гаспадарку ў калгас, бо мне трэба працаваць у лесе, а не на гаспадарцы. Ён не адмаўляўся забраць гаспадарку, але пераконваў мяне кінуць працу ў лесе і перайсьці на працу ў калгас, дзе я буду патрэбен яму як рахункавод, бо сам ён малапісьменны, а рахункавода няма. Каб пераканаць мяне ў гэтым, ён мне стаў даводзіць, што працаваць у лесе няма ніякага сэнсу з тае прычыны, што, па яго думцы, начальства мяне ня любіць і перакінула на працу за 15 км. ад дому. (Ён ня ведаў таго, што я сам прасіўся перавесьці мяне на працу далей ад дому.) Нарэшце, прыняўшы трэцюю дозу самагону, ён разьмякчэў і сказаў: «Добра. Падавай мне цяпер заяву аб дабраахвотным уступе ў калгас. Заўтра прыедзем абагуліваць (забіраць) маёмасць, а калі ня хочаш працаваць са мной, працуй сабе там, дзе працуеш. Я сабе рахункавода як-небудзь знайду». Я тут жа напісаў і аддаў яму заяву, і ён стаў зьбірацца выходзіць з хаты, але, падняўшыся з крэсла, запытаў мяне: «А што ў цябе ёсьць абагуліваць?» Я яму адказаў, што маюцца ў гаспадарцы ўсе сельска-гаспадарчыя прылады: плугі, бароны, калёсы, кабыла з жарабём і адна карова. «А дзе другая?» - запытаў ён. Я адказаў, што зьбегла невядома куды. Ён зразумеў, што значыцца «збегла», і, апусьціўшыся назад на крэсла, стаў мне казаць: «Ня ведаю, што будзе з гэтага. Да пачатку калектывізацыі ў нашай вёсцы было 130 кароў, а як пачалі будаваць калгас, дык большая частка кароў і коней паразьбеглася, і засталося ня больш 50 кароў і мала засталося коняй. Вось што нарабіла калектывізацыя». Сказаўшы гэтыя словы, ён пайшоў з хаты. Я пачаў зьбірацца, каб на другі дзень рана паехаць на працу, а жонцы раіў, не хвалюючыся, аддаць усё, што яны знойдуць патрэбным забраць у калгас.

ВЫНІКІ КАЛЕКТЫВІЗАЦЫІ

Калектывізацыя - гэта была трагічная згуба і развал сельскай гаспадаркі. Жывёла за бясцэнак прадавалася мясьнікам і ў многіх выпадках забівалася самім сялянствам. Ня было нічога дзіўнага, калі да канца калектывізацыі пагалоўя скаціны зьменшылася на 50-60%, але затое ў пачатку 1932 году партыя і ўрад БССР рапартавалі «вялікаму, мудраму, гэніяльнейшаму» Сталіну, што, выконваючы ягоныя «мудрыя» ўказаньні, калектывізацыя ў БССР праведзена на 99% і што пад яго кіраўніцтвам «клясавы вораг» разьбіты.

Зіма 1929-30 гг. народам названая страшэннай і крывавай зімой па таей нябывалай жорсткасьці, з якой камуністыя рабілі зьвярыную расправу з народам, пераважна з сялянствам. У гэту зіму мільёны вольных сялян былі загнаныя ў калгасы і сталі безгалоснымі і бяспраўнымі нявольнікамі. Яны страцілі права мець сваю зямлю, скаціну і наагул маёмасьць. Праўдзіва кажучы, ў гэту зіму адбыўся нябывалы ў гісторыі чалавецтва рабунак, арганізаваны камуністычнай партыяй. Сотні тысяч сялян, моцных не сваёй заможнасьцю, а сваёй маральнай сілай, былі закінутыя ў турмы і падвалы ГПУ, а пасьля - адныя расстраляныя і напоўненыя імі засакрэчаныя брацкія магілы, а іншыя - скончылі жыцьцё на будове Беламорскага каналу, ў Калыме, Варкуце і шмат іншых мяйсцовасьцях, дзе знаходзяцца канцэнтрацыйныя лягеры. Сем'і іх выкідаліся на вуліцу альбо высылаліся на поўнач ці ў Сібір таксама на пагібель.

Дакладная колькасьць рэпрэсаваных і загубленых сялян па ўсяму СССР ў часе калектывізацыі вядомыя толькі крамлёўскім злачынцам ды НКВД. Гэтыя лічбы камуністычнага тэррору на 1933 г. былі паміж 15-20 міліёнаў чалавек, у тым ліку ў Беларусі звыш 1 500 000.

Правесьці гэту пякельную, бесчалавечна жорсткую работу мясцовыя камуністыя і ГПУ, бязумоўна, не змаглі-б, бо з боку сялян у некаторых мясцовасьцях быў моцны адпор. Таму ў вёскі было паслана ў дапамогу для правядзеньня калектывізацыі 25 000 мабілізаваных камуністых і ў дадатак яшчэ ЧОН (камуністычныя «части особого назначения»), так званыя - карныя аддзелы. Гэтыя зьверствы надумана рабілі людзі з маскоўскага Крамля, якія хочуць «ашчасьлівіць» сьвет, абяцаючы народам рай на зямлі.

Сталіну было вельмі прыемна атрымоўваць тысячы рапортаў аб праведзенай у такі кароткі тэрмін калектывізацыі. Гэта быў ягоны намер і мэта, але яго адзічэлыя вушы чулі, як стагнаў і плакаў народ пад тэррорам «дабраахвотнай» калектывізацыі. Ён разумеў, што партыя давала яму вельмі многа падхалімства, называючы «бацькам» ды яшчэ «мудрэйшым з усіх мудрых». Ён са свомай яму хітрасьцяй і подступам вонкава стараўся паказаць, што ён усё-ж такі «любіць і шкадуе» народ, як і належыць бацьку. Нечакана ў газэтах зьяўляецца артыкул Сталіна пад назовам «Галавакружэньне ад посьпехаў».

Гэты артыкул згуляў вялікую правакацыйную ролю, каб выявіць людзей, якія больш рашуча і сьмела ставіліся супроць калектывізацыі і з іх стварыць вялікія кадры дармовай паднявольнай працоўнай сілы, якая патрэбна яму была для асваеньня паўночных абшараў і для пабудовы вялікіх будоўляў агульна дзяржаўнага значэньня. Асабліва патрэбна была такая працоўная сіла для пабудовы запраектаванага Беламорска-Балтыцкага каналу, якому яшчэ да пачатку будовы наданы назоў «Канал імя Сталіна».

У сваім «гістарычным» артыкуле - «Галавакружэньне ад посьпехаў» (камуністыя завуць усе прамовы і артыкулы Сталіна гістарычнымі) Сталін крытыкаваў дзейнасьць некаторых райкомаў, якія прымусова заганялі сялянства ў калгасы, і зазначыў, што калгаснае будаўніцтва павінна праходзіць па прынцыпу дабраахвотнасьці і што насельніцтва, не жадаючае аб'яднацца ў калгасы, можа заставацца па-за калгасамі і весьці аднаасабовую гаспадарку.

Сяляне, атрымаўшы газэту з гэтым артыкулам, бегалі адзін да другога і многія, ня ведаючы яшчэ на што здольны «бацька», паверыўшы гэтаму артыкулу, сталі падаваць кіраўніцтву калгасаў заявы аб выхадзе з калгасаў, патрабуючы звароту сваей маёмасьці. У сёлах і вёсках ізноў падняўся гвалт і рух. Жанчыны ўрываліся ў стайні і хлявы, забіралі сваіх коней. Сяляне з мяшкамі абступалі калгасныя сьвірны, дамагаючыся звароту збожжа. Калгасны актыў і адміністрацыя станоўча не дапушчалі сялян да хлебных складоў, і пачыналіся сваркі і бойкі. У многіх выпадках актывістых разганялі палкамі і разьбіралі збожжа. На працягу некалькіх дзён у многіх калгасах засталося ня больш 50% сялянства, а ў іншых калгасах усе разьбегліся, забраўшы сваю маёмасьць. Для заспакаеньня народу і ўмацаваньня дасягнутых посьпехаў у справе калектывізацыі, Сталін зноў даручае нядрэмлючаму воку камуністычнай дыктатуры ГПУ навесьці парадкі і вінаватых пакараць. Адным словам, пры дапамозе свайго артыкулу Сталін пад'ехаў да народу з другога боку. ГПУ пачало сваю крывавую працу. Толькі тады народ зразумеў, на якія подласьці здольны «бацька» Сталін, і што бяда таму, хто паверыў ягонаму правакацыйнаму артыкулу. Але было ўжо позна. Бізун і наган пачаў працаваць.

ДРУГІ АРЫШТ

Я асабіста і ня думаў аб звароце з калгасу маёмасьці і быў задаволены тым, што збыў гаспадарку і разьвязаў сабе рукі. Я прадбачыў, што вынікі пасьля гэтага будуць сумныя, і каб быць ад гэтага далей, пайшоў з дому ў лес на працу. Дамоў я зьвярнуўся праз тыдзень позна вечарам. Гэта было 3 красавіка 1932 г. Дата гэта мне добра памятаецца, і яна не забудзецца і на тым сьвеце. Дома жонка і дзеці яшчэ ня спалі і чакалі на мой прыход. Разам зь імі чакала і сястра жонкі, якая жыла ў другім раёне і прыехала наведаць нас і паслухаць, што тут робіцца. Між іншым яна казала, што тут у нас калгасы разьбягаюцца больш спакойна, як у іхным раёне. Там ёсьць выпадкі забойстваў камуністых і вясковых актывістых. Прайшоўшы кілёмэтраў з 20, я адчуваў сабе вельмі змораным. Мне хацелася аддыхнуць, і я, абяцаючы пагутарыць аб усім заўтра, лёг адпачываць. Але нядоўга прышлося адпачыць. А першай гадзіне ўначы пачуўся грукат у дзьверы. На запытаньне, хто стукае, быў чуваць голас сябры сельсавету, які прасіў адчыніць дзьверы, бо ў яго ёсьць да мяне паважная і неадкладная справа. Я адчыніў. У хату ўвайшлі: начальнік міліцыі, з ім камсамолец-настаўнік з суседняй вёскі, сябра сельсавету і вядомы вясковы актывісты Сапляк, якога баялася ўся вёска, бо ведалі, што ён працуе для ГПУ як інфарматар. Убачыўшы гэтых «гасьцей», жонка і дзеці пачалі плакаць. Начальнік міліцыі спакойным тонам стаў супакоіваць, кажучы, што нічога страшнага няма і што ён зайшоў толькі папрасіць мяне на гадзіну ў сельсавет па вайсковай справе. Зьвярнуўшыся да дзяцей, ён яшчэ раз сказаў: «Ня плачце, бацька ваш зараз вернецца». Я разумеў, чым пахне гэтае «зараз». Разьвітаўшыся з сям'ёй, бо верыць гэтаму чалавеку я ня мог, бо быў перакананы, што ўсё пабудавана толькі на хлусьні, а калі жонка падала мне торбу з хлебам, то гэты нахабны нягоднік яшчэ раз прасіў не турбавацца, запэўняючы, што я хутка буду дома. Да сельсавету было тры кілёмэтры. Па дарозе начальнік міліцыі, зьвярнуўшыся да камсамольца-настаўніка, запытаў: «Дзе жыве грамадзянін Адам», бо яму трэба да яго таксама зайсьці. Гэтага чалавека я добра ведаў. Ён быў разумны селянін гадоў з 65 і добра разьбіраўся ў сучасных падзеях. Ён быў чалавекам бедным, сваёй гаспадаркі ня меў, раней служыў касьцельным вартаўніком, адным словам, па сацыяльнаму становішчу быў поўным пралетарам, і толькі ў часы НЭПу яму, як беззямельнаму і маючаму вялікую сям'ю, давялося атрымаць 5 га зямлі ад былога маёнтку. «Што, яго таксама выклікаюць па вайсковых справах?» - запытаў я начальніка міліцыі. Устрымаўшыся, ён мне адказаў: «Невядома, можа і так». Не задаволіўшыся гэтым адказам, я сказаў, што гэты чалавек ніколі ў войску ня служыў, і па якой вайсковай справе ён можа быць патрэбен у сельсавеце. «Там будзе відаць», - злосна адказаў міліцыянер, і больш я ня стаў нічога пытаць. Тым часам мы падыходзілі да хаты гэтага чалавека. Хата стаяла каля лесу, і з надворку будынкаў быў толькі адзін невялікі хлеў, дзе стаялі конь і карова. Карова, пачуўшы топат людзей, замычала ў хлеве, а калі мы ўваходзілі ў двор, абгароджаны дзераўляным плотам, раптам з-пад ганку выскачыў невялікі сабака і, голасна брэшучы, кінуўся пад ногі начальніка міліцыі, які, адхінуўшыся назад, выцягнуў з кабуры наган. У дапамогу яму падбег камсамолец-настаўнік і нагой ударыў чуйнага сабаку. Ён з піскам адкаціўся назад. У хаце пачуўся голас старога: «каго тут чэрці ў начы прыгналі?» - і хутка адчыніліся дзьверы хаты. Усхваляваны і спужаны сабака кінуўся гаспадару пад ногі, але ён, убачыўшы начальніка міліцыі, закрычэў на сабаку і голасна сказаў: «Што ты, сваіх не пазнаў?» У хаце запалілі лямпу, папрачыналіся дзеці і жонка, усе, перапалоханыя, сядзелі на ложку. Жонка, зразумеўшы ў чым справа, пачынала плакаць. Начальнік міліцыі загадаў старому апранацца, кажучы, што яго на гадзінку выклікаюць у сельсавет па важнай і тэрміновай справе. Надзяючы на ногі боты, стары загаварыў: «Знаю вашу гадзінку і знаю вашыя важныя і тэрміновыя справы». Апранаючы кажух, ён зьвярнуўся да жонкі, папрасіў палажыць яму на дарогу ў торбачку хлеба. «Навошта хлеб?» - запярэчыў міліцыянер і дадаў, што да сельсавету застаўся адзін кілёмэтр, а да раніцы ён вернецца дамоў да бабы на гарачыя бліны. «Не, - сказаў стары, зьвярнуўшыся да старой жонкі. - Мне тваіх блінаў больш ня бачыць. Гэтая гадзіна будзе гадамі, а можа, і да канца жыцьця». Ён пачаў разьвітвацца з дзяцьмі. У хаце падняўся плач і гвалт. Настаўнік-камсамолец стаяў каля печы і, разявіўшы рот, лыпаў вачыма. Начальнік міліцыі падганяў хутчэй пайсьці з хаты і, стоячы каля стала, як папугай цьвердзіў: «Давай, давай». Старая, падыйшоўшы да печы, каб узяць і даць у дарогу старому рукавіцы, якія на печы сушыліся, прамовіла да стаячага настаўніка: «Дзяцей вучыць табе няма часу, валочышся па начох, як сабака, ды людзей душыш». Настаўнік адыйшоў ад яе да парогу і стаяў ціха, не знайшоўшы ніводнага слова для адказу. Так мы выйшлі з хаты. Далёка было чуваць, як плакала сям'я старога. Я ішоў побач з Адамам. Выбраўшы адпаведную хвіліну, калі адсталі ад нас трохі саправаджаючыя нас асобы, стары ціха спытаў мяне: «Вас таксама просяць на гадзінку па важных справах?» «Так», - адказаў я. Ноч падыходзіла да канца. Калі мы праходзілі праз вёску, дзе знаходзіўся сельсавет, у многіх сялян былі ўжо вагні ў хатах. У сельсавеце таксама было асьветлена. Каля дзьверей стаялі два міліцыянеры з вінтоўкамі. Як толькі мы падыйшлі да іх, начальнік міліцыі сказаў: «Вось вам яшчэ два ўпартыя». Нас увялі ў канцэлярыю сельсавету. Там ужо было такіх самых пакліканых па «важных справах» больш, як 30 чалавек. Нам прышлося там прабыць да раніцы толькі таму, што ня ўсе людзі былі сабраныя, якім выпала ў гэтую ноч разьвітацца з сем'ямі. Пасьля нашага прыходу яшчэ было прыведзена больш 10 чалавек. Тут быў упаўнаважаны ГПУ, юркі брунэт з вялікім носам, чалавек 10 ГПУшнікаў у малінавых шапках і чалавек 15 міліцыянераў. Праверыўшы, ці ўсе патрэбныя людзі арыштованыя, нас, сабраных разам чалавек 45-50, выгналі на двор, абступілі ГПУшнікі і міліцыя і па камандзе: «трымаць зброю на пагатове», як бараноў на бойню, пагналі ў раённы цэнтар. Турма там была перапоўненая. Большасьць людзей у камэры стаяла і, каб адпачыць, стаячыя мяняліся з сядзячымі месцамі, бо ад доўгай стаянкі ацякалі ногі. Карміць арыштаваных ГПУ і ня думала. Арыштаваныя былі сяляне мясцовага раёну, і ў вызначаныя дні прымаліся перадачы. Кожнаму прыносілі з дому можа апошні кавалак хлеба. Турма знаходзілася каля царквы. Яна была абсталявана ў былых царкоўных будынках, бо ў часы царскае ўлады ў гэтым мястэчку ніякай турмы ня было. Людзі сядзелі, ня ведаючы, за што арыштованыя. На допыт нікога ня бралі. Агульна праўдападобна лічылі, што арышты адбыліся ў сувязі з пачаўшымся распадам калгасаў, які быў справакаваны «гістарычным» артыкулам Сталіна «Галавакружэньне ад посьпехаў». Надыходзіла вялікае сьвята праваслаўнага народу - Вялікдзень. У Вялікую Пятніцу, пры вынасе плашчаніцы чуваць было, як сьпявалі: «Благаобразны Іосіф з древа снем і г.д.» Нехта з арыштаваных у суседняй камэры голасна сказаў: «Расьпялі Хрыста, а цяпер расьпінаюць народ, які верыць у Ягоную навуку». Пачуўшы гэта, дзяжурны на карыдоры ГПУшнік сярдзіта закрычэў: «Хто там прапагандай займаецца?» - і хутка адчыніў камэру. У камэры стала ціха. На запытаньне яго, хто тут займаецца прапагандай, адказу не атрымаў і, вылаяўшыся, зачыніў камэру. У суботу мы атрымалі перадачы, хто змог, прыслаў кавалак белага хлеба і што-небудзь з іншых прадуктаў. Кожная сям'я старалася падаць хоць адно яйцо, але яйкі ня былі афарбованыя, а белыя і, як пасьля даведаліся, афарбаваныя яйкі перадаваць арыштаваным было забаронена. Мне перадачу падала сястра жонкі, якая жыла ў гэтым мястэчку, хаця ведала, што перадаваць «палітычнаму злачынцу» для яе было небясьпечна. Сама жонка передачу не магла прынесьці за 10 км., бо была хворая, ды да таго - нельга было пакінуць трое малых дзяцей. У суботу вечарам ніхто з вязьняў спаць не лажыўся. Усе чакалі поўначы, каб пачуць сьпевы ў часе Крэснага Ходу каля царквы, бо званоў ужо пачуць нельга было - ГПУ забараніла званіць. Як толькі пачуліся сьпевы: «Васкрасеньне Тваё, Хрысьце Спасе», вязьні ў камэрах пачалі ціха хрыстосвацца, іншыя плакалі. Нечакана з тэй самай суседняй камэры пачуўся зычны голас: «Хрыстос Уваскрос». На карыдоры ізноў закрычэў дзяжурны ГПУшнік: «Гэта ізноў, мусіць, тая морда крычыць. Пачакай, будзеш помніць, як бунтаваць народ». Мы разгавеліся тым, каму што было пададзена, а з тымі, якія передачы не атрымалі, - падзяліліся.

Праходзілі сьвяты. Народ сядзеў у камэрах, сумна чакаючы вынікаў, і толькі праз месяц пачаліся допыты. Як дапытваліся людзі і ў чым іх абвінавачвалі, - даведацца было цяжка, бо калі хто зьвяртаўся з допыту, то быў сумны, маўчаў і гутарыць аб адбыўшымся допыце не хацеў. Толькі пасьля допыту мяне я пераканаўся, што гэта праводзіцца чарговая кампанія па ўмацаваньню калгаснага будаўніцтва. Мяне павялі на допыт звычайна па ўсім правілам існуючага ў ГПУ парадку: - з-заду міліцыянер, у правай руцэ - наган, назад не аглядайся і г.д. Іншыя, бязумоўна, вадзіліся таксама. Прышоўшы да дзьвярэй ГПУ, міліцыянер пастукаў у дзьверы і на покліч: «давай сюды» ўвеў мяне ў кабінет сьледчага, а сам хутка выйшаў. За сталом сядзеў у вайсковай форме ГПУшнік з чырвонымі пятліцамі на каўняры. Гэта асоба была гадоў 25-30, брунэт, валасы трохі кучаравыя, вялікі крываваты нос, ніжняя губа адвіслая. Запрапанаваў мне сесьці на крэсла і, не пачынаючы размовы, падняў са стала пачку цыгарак і прапановаў закурыць. Ад цыгаркі я адмовіўся, сказаўшы, што цыгарак я не ўжываю, а куру толькі махорку і маю сваю, якую падалі мне дзеці. «Так вот, - пачаў сьледчы. - Я вас паклікаў, каб прад'явіць вам абвінавачаньне і пачуць, што вы на гэта скажаце». Я маўчаў і чакаў далейшага пытаньня. Далей сьледчы прадаўжаў: «Вы абвінавачаны ў агітацыі супроць мерапрыемстваў савецкай улады. Ці прызнаеце сябе вінаватым у гэтым?» Я не згадзіўся з пастаўленым пытаньнем і сказаў сьледчаму, што паўстаўленае пытаньне мне не зразумела, бо не падпіраецца фактамі, і прасіў яго ставіць пытаньне канкрэтна, бо мне як абвінавачанаму патрэбна ведаць, дзе я агітаваў, дзе выступаў з прамовай супроць мерапрыемстваў савецкай улады, каму што казаў і г.д.

Сьледчаму мая заўвага вельмі не спадабалася. Ён, стукнуўшы кулаком па стале, закрычэў: «Што ты мяне, савецкага сьледчага, ды яшчэ сьледчага ГПУ, будзеш вучыць, як ставіць пытаньне і весьці сьледства? Я яшчэ раз пытаю - прызнаеш сябе вінаватым ці не ў агітацыі супраць мерапрыемстваў савецкай улады і камуністычнай партыі?» Я яму яшчэ раз адказаў, што на гэткае пытаньнея адказываць ня буду, адкажу тады, калі пытаньне будзе пастаўлена больш выразна і канкрэтна, спасылаючыся на факты. Сьледчы больш пытаць у мяне ня стаў. На гэтым сьледства і скончылася. Ён, усхваляваны, падсунуў мне падпісаць паперу. Гэта было забавязаньне нікому нічога не гаварыць, пра што пыталіся мяне на допыце. Гэтага забавязаньня я не падпісаў, сказаўшы сьледчаму, што мне расказываць няма чаго, бо вы ў мяне нічога ня пыталіся, а за што я арыштаваны, таксама ня ведаю. Пакліканы міліцыянер адвёў мяне назад у камэру. Прыбіральні ў турме ня было, а нас па 10 чалавек выводзілі ў школьную прыбіральню, якая знаходзілася недалёка ад турмы. Аднаго дня, пайшоўшы ў прыбіральню, мы знайшлі ў сярэдзіне падаткнутую пад стрэху запіску, нікім не падпісаную, з якой даведаліся, што ў вёскі, адкуль ёсьць арыштаваныя людзі, езьдяць ГПУшнікі і з актывістамі сакрэтна вядуць нарады. Пасьля гэтага мы зразумелі, што допыты, якія адбываюцца тут, нічога ня вартыя, і што лёс наш вырашаецца на вёсцы пры дапамозе актывістых. Звольненых пасьля допыту было вельмі мала. Трэба было думаць, што звольненыя людзі далі забавязаньне весьці актыўную барацьбу за калектывізацыю і зрабіліся інфарматарамі ГПУ. Праз два тыдні пад вялікім канвоем нас павялі на чыгуначную станцыю. У гэты дзень праходзіў цягнік з турэмнымі вагонамі. Гэта было раніцай яшчэ да ўсходу сонца. Ня гледзячы на такі раньні час людзі даведаліся аб нашай адпраўцы. Усьлед ішлі жанчыны і дзеці, несьлі: хто кошычак, а хто торбачку з хлебам. Суправаджаючыя нас вартаўнікі няслі вінтоўкі з прымацаванымі штыхамі на пагатове. Начальнік канвою ехаў конна і, выняўшы шаблю, разганяў плачучых жанчын і дзяцей. З маей сям'і нікога ня было. Яна жыла за 10 км. ад раённага цэнтру і ня ведала, калі будзе адпраўка. Аднак мяне пабачыла знаёмая жанчына, прыйшла ўсьлед на станцыю і ўпрасіла начальніка канвою перадаць мне кошык з хлебам і здалёку сказала, што жонка і дзеці здаровыя. Неўзабаве прыйшоў цягнік. Нас увагналі ў «спецвагон», у якім ужо было шмат такіх, як і мы, «падарожных», і пад плач жанчын і дзяцей мы паехалі. Праз паўтары-дзьве гадзіны мы прыехалі ў сталіцу Беларусі - Менск. Там нас спаткаў спецканвой у малінавых шапках і, выклікаючы па адным з вагону, нас выводзілі праз асобны выхад каля станцыі і садзілі ў сталінскія «чорныя вораны». («Сталінскімі воранамі» завуць адмысловыя закрытыя машыны, ахварбаваныя ў чорны колер, на якіх перавозяцца вязьні.) Машыны на вуліцы каля ГПУ не затрымліваліся, а заяжджалі ў двор ГПУ, і там вязьні злазілі з машыны. Прышлося стаяць на дваре больш гадзіны, пакуль не пазвозілі з цягніка ўсіх людзей. Нас усіх загналі ў падвал пад будынак ГПУ. Гэта была кутняя камэра, ў якую сьвятло прабівалася праз вузкую шчыліну з вуліцы. Сярод быўшых там людзей сядзеў адзін у польскай вайсковай форме, гэта быў перабежчык з польскага войска, які лічыў, што, перайшоўшы ў краіну чырвонага сацыялізму, ён будзе жыць прыпяваючы. Гэты жаўнер нэрвова хадзіў па камэры і ціха пад нос сабе бурчэў і шаптаў, а калі прыносілі «баланду» (турэмную ежу), ён накідаўся на яе і еў з такой прагнасьцю, як быццам некалькі дзён быў ня еўшы (можа так і было). Потым ён садзіўся ў куток і кратаў губамі, відаць, штось гутарыў сам сабе. Паглядзеўшы на гэтага жаўнера, вытваралася ўражаньне, што ён псыхічна хворы. Тут-жа сядзеў яшчэ адзін чалавек, на выгляд здаровы, поўны, твар трохі прыпэцканы, рукі брудныя, у замазаным рабочым камбінэзоне. Для дасьведчанага вока было зразумелым, што гэта не рабочы, а сам сапраўдны ГПУшнік, пераапрануты ў рабочую вопратку і, як відаць, ён там сядзеў і сачыў за польскім жаўнерам. Увечары нас сталі перавозіць у чорных воранах у сталічную турму. Пры ўваходзе ў турэмны двор нас заганялі ў прыёмны пакой, а адтуль па адным выводзілі ў вартаўнічы пакой і там рабіліся вобыскі. Разьдзявалі да ніжняй бялізны, перамацвалі ўсё, і кавалак хлеба, які падала мне знаёмая жанчына, паламалі на часткі. Пасьля гэтага нас пераводзілі ў турму і закідалі ў розныя камэры. З тымі людзьмі, з якімі я сядзеў у раёне, я быў разлучаны, а трапіў на трэйці паверх у камэру нумар 76. Там было больш 60 чалавек, пераважна сяляне, 4 сьвятары і чалавек каля 20 інтэлігэнтаў. Кожную ноч у камэру закідалі ўсё новых людзей, да якіх кучкай зьбіраліся вязьні і стараліся даведацца, што робіцца на волі. Новапрыбылыя былі негутарлівыя, дзіка аглядаліся ў бакі і баяліся многа гутарыць. Аднак мы ўсё-ж такі даведаліся ад гэтых людзей, што арышты на волі прадаўжаюцца. Аднэй ночы ў нашу камэру быў закінуты былы адвакат - «прысяжны павераны». Да яго як адваката зьвярталіся вязьні за рознымі парадамі, думаючы, што існуе нейкае права і закон. Аднак, даведаўшыся ад многіх, што яны арыштаваныя і ня ведаюць за што, ён казаў, што ніякага права цяпер няма, бараніць вязьня, арыштаванага ГПУ, адвакатам забаронена, што суду ў ГПУ ніякага няма, а ёсьць нейкія тройкі ГПУ, якія робяць прысуды завочна, ня лічучы патрэбным запытаць хоць адно слова ў чалавека, якога пасылаюць на катаргу або караюць сьмерцяй. Ён разважаў, што цяпер расстрэлы, магчыма, зьменшацца, бо патрэбна рабочая сіла для пабудовы запраектаванага Беламорска-Балтыцкага каналу імя Сталіна і што кіруючая праца пабудовы гэтага каналу, праўдападобна, узложана ГПУ на УСЛОН. Што такое ГПУ ўсе добра ведалі, а што за ўстанова УСЛОН - для вязьняў было невядома. Сталі пытацца, што гэта за новая ўстанова і адкуль яна ўзялася? Адвакат растлумачыў, што УСЛОН - гэта скарочаная савецкая назва, а поўны назоў будзе такі: «Управление Соловецких Лагерей Особого Назначения», і што гэта ўстанова ня новая. Яна існуе амаль ад пачатку прыходу да ўлады камуністычнай партыі. Аб тым, што робіць гэтая ўстанова, ён ня стаў казаць, спасылаючыся на тое, што сьвет некалі даведаецца, што там робіцца. Ня гледзячы на гэтыя размовы, людзей не пакідала думка, што ўсё-ж такі нейкае права і хоць трохі праўды засталося ў савецкай улады, і кожны спадзяваўся, што тут пачнуцца больш грунтоўныя допыты, і далей кожнаму сьнілася воля, родная хата і дзеці. Гэтакай думкі быў і я; хацелася верыць і думаць, што тут усё-ж такі запытаюць даць якое-небудзь тлумачэньне адносна свайго абвінавачаньня, бо сьледства, якое адбылося ў раёне, нічым ня было абгрунтавана. Вядомага ката і садыстага Дзяржынскага ўжо ня было. ГПУ ўзначальваў ягоны вучань і заступнік Ягода. У той час голад ужо добра адчуваўся. Нас у турме кармілі адпадкамі і сапсаванымі прадуктамі. Штодзённа давалі тухлую кіслую капусту, у якую, як прыправа, кідаліся галовы рыбы і лупіны ад бульбы. Пачыналіся хваробы на аснове голаду і дрэннай ежы. З «ласкі» Ягоды дазволена было вязьням раз у тыдзень прыймаць перадачы прадуктамі і бялізнай, бо ў гэтым адчувалася вялікая патрэба. Вошы, плюсквы і ськікуны давалі моцна адчуваць, што ў краіне ідзець «шпаркімі тэмпамі пабудова сацыялізму». Дзень для прыйма перадачаў быў вызначаны - серада. У гэты дзень, яшчэ з ранку, з трэцяга паверху турмы відаць была стаячая супраць турэмнай брамы тысячная чарга жанчын з кошыкамі і торбачкамі. Вартаўнікі ГПУ, якія прыймалі ад жанчын перадачы, адчувалі сябе вельмі добра; лепшыя прадукты, пераважна мяса і тлушчы, дзяліліся папалам, а то і зусім вязьням не траплялі. Гэтыя рабункі з боку вартаўнічых ГПУ сталі вядомыя ўсяму грамадзтву, і гэта прымусіла кіраўніцтва ГПУ выдаць новы загад аб парадку перадачы прадуктаў, а пайменна: кожная асоба, якая падавала перадачу, мусіла прыкладаць запіску і пералічыць там усё тое, што падавалася, а ў дадатак да гэтага дазволена было напісаць два словы: «Дома здровыя». Атрымаўшы перадачу, вязень мусіў напісаць, што ўсё ім атрымана, і мог дадаць адно слова: «Здароў». Гэтая зьмена парадку перадачаў вельмі не спадабалася вартаўнікам, і яны, спраўджаючы перадачы, сталі псаваць прадукты, напрыклад: калі перадавалася каўбаса або сала, яны ў лепшым выпадку рэзаліся нажом на дробныя кавалкі, а ў горшым выпадку проста ламаліся і разрываліся бруднымі рукамі. Зразумелая рэч, што кожная сям'я, жонка або дзеці, можа, апошняе ці за апошнія грошы здабытае харчаваньне стараліся перадаць бацьку, мужу або брату. Але і тут ставіліся перашкоды. ГПУ сурова забараніла вязьням глядзець праз краты вокнаў на двор, і калі хто-небудзь неасьцярожна падыходзіў да вакна і праз краты быў заўважаны вартаўніком, стаячым на вежы, то ў камэру зараз-жа прыбягалі ГПУшнікі і шукалі асобу, якая падыходзіла да вакна. Калі ўдавалася ім знайсьці «вінаватага», то ён забіраўся ў карцэр і там мусіў стаяць па калені ў вадзе суткі, а то і болей, бо сесьці ня было на чым. Не заўсёды ім удавалася знайсьці вінаватага. Камэра звычайна не выдавала гэтых «злачынцаў». Тады на камэру накладалася «кара», і ў камэру, на працягу аднаго або двух дзён не давалася сталінская баланда (ежа), а галоўнае - для ўсіх людзей гэтакай штрафной камэры, якая адмовілася выдаць злачынцу, не прымаліся ад родных перадачы і не адна жонка або сястра, прынёсшы за 50-70 км. кавалак хлеба, вярталася да дому, плачучы, з тым-жа кавалкам хлеба. Убачыўшы, што і гэтыя мэтады не даюць патрэбных вынікаў, кіраўніцтва ГПУ дало загад варце, што ў выпадку, калі заўважаць падыходзячага да кратаў вязьня, без усякага папярэджаньня яны павінны страляць. Турэмная варта вельмі шчыра выконвала гэты загад, і на працягу двух дзён некалькі чалавек было забіта праз краты. Вельмі небясьпечна было падыходзіць да ваконных кратаў у пару, калі іншыя камэры выганяліся на двор на праходку. Тады станавіліся супроць вакон турмы вартаўнікі і трымалі вінтоўкі на пагатоўі. У гэты час кожнаму хоць з-за вугла вакна хацелася глянуць на ходзячых па дварэ людзей. Многія бачылі сваіх жонак або іншых сваякоў, якіх яны заставілі яшчэ дома. Арышты мужа, а пасьля жонкі - былі звычайнаю зьявай, бо ў многіх выпадках мужа і жонку абвінавачвалі за арганізацыю паўстаньня ў складзе толькі іх двух асобаў альбо за змову супроць Сталіна і г.п. Як ня сумна і дзіўна, але многа жонак і мужоў за змову між сабою паехалі будаваць каналы.

Арыштаваныя з ліку жыхароў гораду часта паклікаліся для допытаў, але прывезеныя з раёнаў людзі сядзелі і чакалі невядома чаго. На допыты ў той час выклікалі ў большасьці выпадкаў днём, але жах і сум ахопліваў усю турму, калі з камэраў пачыналі выводзіць пасьля поўначы. Гэтыя людзі больш ніколі назад не вярталіся і ніколі ня вернуцца. У большасьці выпадкаў гэтыя людзі бараніліся, крычэлі, прасілі ратунку, але ўсё гэта было дарэмным.

Аднэй ночы з суседняй камэры забіралі дваіх, чуваць было, як іх выклікалі, але яны адмовіліся выходзіць. Распачалася барацьба, крыкі нешчасьлівых ахвяраў разбудзілі ўсю турму. Яны бараніліся і крычэлі толькі ў камэры, а як толькі іх выцягнулі на калідор - крык супыняўся, толькі чуваць былі цяжкія крокі катаў, якія несьлі, або цягнулі сваю ахвяру. Каб унікнуць крыку каля камэры, на калідоры стаяў «спэц» з прыгатаванымі прыладамі. Як толькі ахвяра выцягвалася з камэры, ёй затыкаўся рот. У такія сумныя ночы ніхто ня спаў, і станавілася такая цішыня, быццам усё вымірала, а гэткія сумныя зьявішчы сталі адбывацца часьцей. Усякія думкі і мары аб звальненьні зьнікалі. Людзі сталі завідаваць тым, каго выклікаюць удзень, а не ўначы. Удзень сталі выклікаць таксама шмат каго.

ПРЫСУД

Дачакаўся і я сваёй чаргі. Адчынілася камэра, і выклікалі траіх: мяне, аднаго сьвятара і яшчэ аднаго селяніна з суседняга раёну, з рэчамі. Мы выйшлі. На калідоры стаяла шмат людзей. Выклікалі і выводзілі і з іншых камэраў усіх, таксама з рэчамі. З трэцяга паверху было выклікана больш сотні чалавек. Усіх павялі ўніз на двор да канторы турмы. Падыходзячы да канторы, думалася, авось можа, на волю. Але гэта думка зьнікла пры ўспаміне аб тым, што тыя людзі радаваліся, каго выклікалі не ўначы, а ўдзень. Сталі выклікаць па адным у кантору турмы. Пакліканы першым чалавек выйшаў і сказаў: «Тры»; другі выйшаў і кажа: «Дзесяць»; трэці: «Сем» і г.д. Паклікалі і мяне. За сталом сядзеў ГПУшнік, перад ім была куча папераў, пісаных на машынцы пад капірку. «Як цябе зваць?» - спытаўся ён. Я назваў сваё прозьвішча. «Ты маеш пяцёрку», - самазадаволена заявіў ён і працягнуў мне паперку падпісаць аб тым, што прысуд ГПУ мне абвешчаны. Я прачытаў тэкст гэтага прысуду і падам яго зьмест: «Гражданін (маё прозьвішча і імя) при П.П. ОГПУ по БВО по ст. 72 БССР УК осуждён к заключению в концлагере на 5 лет.» У канцы быў неразборчывы подпіс сакратара ГПУ. Я падпісаў, выйшаў і так, як і іншыя, каротка сказаў: «Пяцёрка».

У тую самую камэру я не вярнуўся, бо ўсіх засуджаных зганялі ў адну вялікую перасыльную камэру, якая была на першым паверсе турмы. Набралася там больш за 300 чалавек. Калі будзе адпраўка і куды павязуць, ніхто ня ведаў. Увечары, пад час спраўджваньня, я зьвярнуўся да прысутнага на спраўджаньні каманданта ГПУ з просьбай дазволіць мне пабачыць жонку і дзяцей і што мне патрэбна што-небудзь з цёплай вопраткі. На гэта ён мне адказаў, што цёплая вопратка будзе выдадзена там, на месцы, і аб гэтым турбавацца ня трэба, а адносна дазволу пабачыцца з сям'ёю ён абяцаў пагутарыць у ГПУ і скажа мне аб гэтым заўтра. На другі дзень увечары, падчас спраўджаньня, ізноў прыйшоў камандант, і калі я запытаўся, як стаіць справа адносна дазволу пабачыцца з сям'ёю, ён мне сказаў, што жонка таксама падала просьбу аб дазволе пабачыцца і, магчыма, гэта будзе дазволена. Адначасна я ў яго запытаўся, дзе будзе тое месца, куды нас завязуць і дадуць цёплую вопратку. Адказ быў, што яму нічога невядома.

Пачыналася падрыхтоўка для адпраўкі этапу; многіх выклікалі на «свидание». Назад людзі вярталіся з мяшкамі і скрынкамі, напоўненымі пераважна сухарамі з чорнага хлеба і іншымі рэчамі. Адны, ўсхваляваныя, разьвітаўшыся з роднымі, плакалі, а іншыя лаяліся, пракліналі ня толькі свой лёс і ўладу, але і дзень сваіх народзінаў.

РАЗЬВІТАНЬНЕ З РОДНЫМІ

Праз два дні і я быў пакліканы на «свидание». Мяне прывялі ў пакой, дзе адбываліся сустрэчы. Гэта быў вялікі пакой, перагароджаны на дзьве часткі драцяной сеткай. З аднаго боку заганяліся вязьні, а з другога - былі іх родныя, атрымаўшыя дазвол на сустрэчу. Каля дроту з аднаго і з другога боку стаялі ГПУшнікі, якія мусілі чуць размову, а размаўляць можна было толькі голасна праз дрот. Людзей ужо, як з аднаго боку дроту, так і з другога, было шмат. Сярод людзей я ўбачыў і сваю плакаўшую жонку, каля якой стаялі дзьве большыя дзяўчынкі: 6-ці і 4-х гадоў, а хлопчыка паўтара году яна трымала на руках. З ёй былі брат і сястра ейныя і мой брат. У пакоі ўзьняўся плач і крыкі жанчын і дзяцей. Калі дазвалялася толькі голасна гаварыць праз дрот, дык тут трэба было моцна крычаць, бо за плачам і крыкамі пачуць што-небудзь было трудна. Я папрасіў падаць мне хлопчыка на рукі і стаячы вартаўнік дазволіў. Праз адчыненае драцяное вакно мне падалі сына, які, абхапіўшы маю шыю ручкамі, моцна плакаў. Мне сказала жонка, што ўсё дазволенае і магчымае паложана ў куфэрак, а калі што яшчэ патрэбна будзе, пастараецца даслаць пасылкай. Сястра жонкі сказала мне, што дзяцей хоча забраць да сябе, што пасьля і зрабіла. Брат жонкі і мой брат, разьвітваючыся са мною, перадалі мне ў руку, каб не заўважыў вартавы, па аднэй 50 рублёвай паперцы. Я іх прасіў дапамагаць дзецям, і гэта яны да канца выконвалі, пакуль ня сталі самі такімі самымі ахвярамі, як і я.

САВЕЦКАЕ «ПРАВА»

З царскім расейскім заканадаўствам я быў знаёмы і ведаў суды прысяжных засядацеляў, дзе кожны падсудны мог бараніцца свабодна і ў вабароне кожнага рашуча выступалі і баранілі адвакаты. Калі хто абвінавачваўся ў якім-небудзь злачынстве, дык суд шукаў фактаў зробленага праступства; калі злачынства фактычна і было даведзена, то шукаліся і прымаліся пад увагу абставіны і іншыя прычыны, якія прымусілі зрабіць тое ці іншае злачынства. А тут, у «вольнай і дэмакратычнай рабоча-сялянскай» дзяржаве, нейкая тройка ГПУ засудзіла мяне на 5 гадоў катаргі за невядомую мне агітацыю, бо фактаў не далі ніякіх і даць не маглі, бо іх ня было. Яшчэ болей мяне абурыла, і я не знаходзіў адказу на ўзьнікшае ў галаве пытаньне: ці ёсьць на сьвеце такая дзяржава, дзе за сьцяной тэй камэры, у якой вы сядзіцё, судзяць вас нейкія тройкі ГПУ завочна, ня лічучы патрэбным запытаць у вас хоць пару слоў аб вашым злачынстве. Адказ быў адзін: не, няма. Такой адзінай дзяржавай ёсьць толькі СССР. Тут права абароны ў народу адабрана. Тут свабодная думка народу, яго воля і жаданьні накрыты малінавай шапкай ГПУ. Калі я дзяліўся гэтымі думкамі з быўшым разам сьвятаром, дык ён, папрасіўшы прабачэньня, запытаў мяне пра мой век, і калі я сказаў яму свой век, дык ён зьдзіўлена заўважыў, што, паводля ягонае думкі, мне павінна быць больш гадоў, бо ў такім веку людзі сівымі ня бываюць. Я, ведаючы, што да арышту ў мяне ніводнага сівога воласу ня было, запытаў: няўжо я сівы? «Так», - адказаў ён. Я гэтага ня ведаў сам, бо ад часу арышту ня бачыў люстэрка.

ГРАБУНКІ Ў КАМЭРЫ І ВОБШУКІ

У перасыльную камэру з кожным днём дабаўляліся людзі, і мы ўжо ведалі, што этап хутка будзе адпраўлены, толькі - куды, гэта была таямніца. Аднэй ночы ў камэру закінулі групу крымінальных злачынцаў, рэцыдывістых, чалавек каля 30, якія мелі ножыкі ад бяспечнай брытвы. Публіка гэта была ў большасьці бяздомная, перадачу ні ад каго не атрымлівала, а падрыхтаваныя для адпраўкі палітычныя вязьні мелі атрыманыя ад родных передачы з харчамі; вось тут і пачаліся грабункі. Уначы разразаліся гэтымі ножыкамі мяшкі і краліся харчы, зашыць жа парэзаную торбу ці мяшок ня было магчымасьці, бо ніткі і іголкі ні ў каго ня было. Каб уратавацца ад гэтай банды, усе рэчы свае мы складалі ў куток, і на рэчах удзень па пяць, а ўначы па 10 чалавек сядзелі па чарзе і так ратаваліся ад «сацыяльна блізкага для бальшавікоў элемэнту», як іх лічылі Ленін, а пазьней Сталін.

Мы даведаліся, што пры адпраўцы на этап будуць зробленыя вобшукі, каб у рэчах нічога недазволенага ня было. Асабліва сачылі за тым, каб ніхто ня меў з сабой грошай. Калі знаходзілі ў каго грошы, то яны, бязумоўна, адбіраліся да апошняй капейкі. У мяне паўстала пытаньне, як уратаваць 100 рублёў грошай, перададзеных мне роднымі падчас разьвітаньня. Адну паперку 50 рублёў я палажыў ў паясьніцу штаноў, надарваўшы для гэтага дзірку для гузіка, а другія 50 рублёў, закруціўшы ў паперку, абляпіў размочаным хлебам і падклеіў ў наску бота з сярэдзіны, каб яна там трымалася. Праз дзень пачаліся вобшукі. Усе з рэчамі з камеры былі выгнаныя на двор і там усё пераглядалася. Рэчы і сухары выкідаліся з мяшкоў або скрынак, усё абмацвалася рукамі вартавых. Вопратка і абутак таксама здымаліся. Абутак пільна аглядаўся, прыглядаліся да абцасаў, падэшвы і мацалі ў сярэдзіне. Тут 50-рублёвая паперка, падклееная ў наску бота, пераехала ў кішэню ГПУшніку, а захаваныя ў паясьніцу штаноў 50 руб. засталіся ня знойдзенымі.

ПАДАРОЖЖА НА КАТАРГУ

Пасьля вобыскаў нас назад зьвярнулі ў камэру. Думалі, што ўначы са сталіцай Беларусі мы разьвітаемся. Аднак дачакаліся поўначы, а адпраўкі ня было, і толькі раніцай чуць золак падалі каманду: «С вещами выходи». Мы выйшлі на двор. Усіх было чалавек 350-400. Нас паставілі ў рады па чатыры чалавекі ў кожным. Начальнік канвою папярадзіў: «Ісьці роўна, назад не аглядацца, выхад з радоў, крок улева або ўправа будзе лічыцца ўцёкам, і варце загадваю страляць». Падалася каманда варце: «Закласьці набоі, трымаць вінтоўкі напагатоўі». Па камандзе: «Марш» мы сталі выходзіць з двара турмы. Ня гледзячы на раньні час, абодва бакі турэмнай вуліцы былі запоўненыя народам, пераважна жанчынамі і дзяцьмі. Падняўся гвалт і плач. Тут былі жанчыны і дзеці ня толькі з гораду, але з ўсіх раёнаў. Яны чакалі, каб, можа, хоць у апошні раз убачыць мужа або бацьку. Пры павароце з турэмнай вуліцы на галоўную т.зв. Савецкую вуліцу, натоўп плачучых жанчын і дзяцей быў разагнаны аддзелам ГПУ. Мы ішлі ў напрамку таварнай станцыі. Па дарозе нас дагнаў трамвайны вагон, які, не даходзячы да нас, быў затрыманы, а нам падалі каманду: «Садись». Мы былі пасаджаныя на зямлю і, прапусьціўшы трамвайны вагон, нас паднялі і павялі далей. Мы прашлі далёка за вакзал і затрымаліся на пад'езьде. На запасным шляху стаялі 8 падрыхтаваных вагонаў, з якіх 3 былі пасажырскія, падзеленыя на сталінскія купэ, і 5 таварных, вокны якіх былі забітыя зялезнымі кратамі. Усіх, хто быў засуджаны на 10 гадоў, аддзялілі і пачалі заганяць у сталінскія купэ, а рэшту, маючых 7, 5 і 3 гады, пасадзілі ў таварныя вагоны. Вагоны былі перапоўненыя і замкнутыя. Праз гадзіну мы паехалі ў напрамку Масквы. Вокны паверху кратаў яшчэ прыкрылі зялезнымі шчытамі. Сьвятла не далі, і прышлося ехаць у цёмных вагонах да Барысова. Тут шчыты з вакон былі зьнятыя, і праз густыя краты ў вагон прабівалася сьвятло. Раздалі па вагонах хлеб - адну баханку на 4 асобы, і да хлеба далі «камсу» (маленькую салёную рыбку). Многія пад прымусам голаду адразу зьелі сваю пайку хлеба і камсы, ня гледзячы на тое, што пры выдачы былі папярэджаныя, што гэты харч выданы на тры дні. З гэтым мы паехалі далей. Людзей ад салёнай камсы мучыла смага, але вады ў вагон не падалі. Калі дарогай людзі на астаноўках прасілі вады, то канваіры адмаўлялі, кажучы, што на большай астаноўцы атрымаем ваду. Гадзін праз 6-7 мы даехалі да Воршы. Тут нашыя вагоны былі адчэпленыя і загнаныя недзе далёка ад станцыі на запасную частку чыгункі, дзе мы прастаялі два дні. Чуваць было з размовы канваіраў, што чакаецца яшчэ прыбыцьцё вагонаў з вязьнямі. На другі дзень падалі нам у вагоны ў вёдрах сырую ваду. Людзі, напіўшыся бяз меры, пачалі хварэць, а дапамогі мэдычнай ніякай ня было. Калі хворыя прасілі даць дапамогу, то быў адказ: «Вылечаць вам усякія хваробы там на мейсцы». Пасьля двухдзённай стаянкі ў Воршы нашы вагоны былі прычэплены да другога цягніка, і нас павезьлі ў напрамку не на Маскву, а на Ленінград. Да якога цягніка мы былі прычэплены, да таварнага ці пасажырскага, мы ня ведалі. Толькі таму, што цягнік ішоў ціха, рабіў доўгія затрымкі, мы прыпушчалі, што едзем таварным цягніком. Колькі прычэплена вагонаў з вязьнямі ў Воршы, было не вядома. Так мы даехалі да гор. Віцебску. Тут ізноў пачаставалі нас чэрствым чорным хлебам і камсою. Але, ня гледзячы на голад, людзі елі толькі хлеб, а камсу выкідалі вон праз краты. Вартавых у вагоне ня было. Яны ехалі асобным вагонам. Людзі, пераканаўшыся, што сярод нас няма інфарматароў, у размовах трымаліся больш адчынена. На пяты дзень мы пад'яжджалі да Ленінграду. Вось і Ленінград, сказаў вязень, седзячы на верхніх полках і гледзячы праз краты. «Які табе ў чорта Ленінград, - адклікнуўся другі з-пад полкі і далей голасна разважаў: Гэта Петраград, бо яго будаваў Пётра Вялікі і, кажуць, пры будове загінула многа народу, а як сталі яго зваць Ленінградам, то, напэўна, загіне ўся Расея. Ленін гэтага гораду ня будаваў і ніякага дачыненьня да яго не меў. Ён толькі, дабраўшыся да гэтага гораду, тут стаў сеяць камуністычную заразу, ад якой хварэе ўвесь народ». У Петраградзе мы прастаялі недзе ў тупіку яшчэ двое сутак і тут таксама чакалі далучэньня вагонаў з вязьнямі. З Петраграду нас павезьлі па Мурманскай чыгунцы, і тады стала зразумела, што нас вязуць будаваць Беламорскі канал імя Сталіна. Мы праехалі Петразаводск, былы Алонецкі губернскі горад. Праз ноч даехалі да Мядзьведжай гары. Тут ужо добра адчувалася, што прыехалі ў краіну катаржных высылак. Праз краты вагону былі відаць вязьні, працуючыя па рэмонту чыгункі, над якімі стаялі з вінтоўкамі чырвонаармейцы. Цягнік наш спыніўся. Супроць нашага вагону працавала група вязьняў, якія выцягвалі старыя і падкладалі новыя шпалы пад рэйкі. Ахоўваючы іх вартаўнік з вінтоўкай на пагатове важна хадзіў і пасьвіставаў. Выбраўшы мамэнт, калі чырвонаармеяц адышоўся, я запытаў працуючых вязьняў, ці многа вязуць сюды такіх, як мы, людзей? На гэта адзін з іх сказаў: «Вы едзеце ня першыя і не апошнія. Сюды вязуць вязьняў кожны дзень эшалёнамі». «Ды скора сюды паў-Расеі вывязуць, - дадаў другі. - У гэтай праклятай Карэліі мейсца хопіць для ўсіх». Мы ехалі далей. Калі выехалі з Петраграду, дык відаць было поле, пакрытае збожжам, затое тут, чым далей, прырода станавілася бяднейшая і дзічэйшая. Праехаўшы Петразаводск, рэдка было відаць жыта, толькі мясьцінамі на прагалінах сярод лесу відаць быў рэдзенькі авёс, а праехаўшы Мядзьведжую гару, хлебных расьлін ужо зусім ня было відаць. Кругом быў лес ды вазёры.

ПРЫЕХАЛІ

На дзесяты дзень пасьля выезду з Менску мы прыехалі на станцыю Сягежа Мурманскай чыгункі. Цягнік спынены быў, не даходзячы да станцыі. Канваіры паадчынялі вагоны і падалася каманда: «Выходи, приехали!» Ходзячы пры цягніку, конваіры крычалі: «Давай, давай скорее!» Выйшаўшы з вагону было зразумела, што ўзапраўды, затрымоўваючыся на станцыях Ворша, Віцебск і Петраград, да нашых 8 вагонаў, выйшаўшых з Менску, далучаліся больш вагоны з вязьнямі, бо сюды прыйшоў цэлы эшалён больш за сорак вагонаў, з якіх выходзілі вязьні. Нас спаткала досыць моцная ахова ў форме чырвонаармейцаў у шапках-багатырках з вострымі вярхамі, якія ў свой час уводзіў Троцкі ў бытнасьць яго вайсковым наркомам. Усіх вязьняў з гэтым эшалёнам прывезена было каля 2-х тысяч чалавек.

За паўкіламэтра ўправа відаць былі баракі, абгароджаныя калючым дротам. Гэта быў адзін з лягерных пунктаў 4-га Выгаазеррскага аддзелу. Вязьні былі пастаўленыя па 4 у рад, і пад аховай спаткаўшых вартавых нас павялі да гэтых баракаў. Перад уваходам у браму лягернага пункту нас спынілі і сталі прымаць ад камэнданта эшалёну, выклікаючы па адным, а стаячы з паперамі ГПУшнік кожнаму абвяшчаў тэрмін ягонага ўвязьненьня. Гэта рабілася хіба таму, што большасьць прывезеных ня ведала тэрміну свайго зьняволеньня, якое прызначыла яму ГПУ. Я ўжо ведаў, што атрымаў 5 год, але тут яшчэ раз сказалі, што мушу адбыць пяць год. За тым пачалася «санапрацоўка» людзей. Прыймо і апрацоўка вяліся канвэерам і складаліся з наступнага: пасьля таго, як чалавек выклікаўся, пераглядаліся яго рэчы, рабіўся асабісты вобшук, грошы адбіраліся да апошняй капейкі. Наступна вязьні адводзіліся ў лазьню, якая была тут за дротам і стаяла на беразе рэчкі. Усе рэчы і вопратка здаваліся ў дэзынфыкцыйную камэру, а распрануты вязень заходзіў у прыбудову лазьні, дзе працавалі тры цырульнікі і ў руках кожнага была машынка для стрыженьня валасоў. Хутка абстрыгалася кожнаму галава, вусы, барада і ўсе іншыя мейсцы, дзе толькі былі валасы. Тут-жа кожнаму, пры ўваходзе ў лазьню, даваўся квіток на атрыманьне вады. Мне, як і кожнаму, хацелася пабываць у лазьні, абмыцца і пазбавіцца ад сапёраў ГПУ (так вязьні звалі вошэй), бо ў кожнага за каўняром было багата яшчэ пры выезьдзе з турмы, а дарогай на працягу 10 дзён іх разьвялося яшчэ больш, і даходзілі да такога становішча, што скура на плячох пакрывалася струпамі. На жаль, так, як хацелася, не ўдалося памыцца. Кожнаму па выдадзенаму квітку выдалі толькі па аднэй чаропцы цёплай вады, ня больш як паўвядра, і на гэтым канец. Калі сталі прасіць даць болей вады, дык стаячы пры катле раздаваючы ваду сказаў, што тут на ўсё норма, трэба прывыкаць жыць па-лягернаму, бо кожны дзень прыбывае многа людзей, і трудна пасьпець грэць ваду. Калі я вышаў з лазьні, супроць лягеру стаяў ужо другі эшалён вязьняў, і людзі выгружаліся з цягніка. Я спытаў у аднаго старога вязьня, які стаяў на дварэ: «Куды прыехалі гэтыя людзі, што выходзяць з цягніка?» Ён мне адказаў,што гэтыя людзі будуць прыведзены сюды, бо цяпер кожны дзень на станцыю Сягежа прыходзяць адзін-два эшалёны з вязьнямі, якія галоўным кіраўніцтвам Беламорска-Балтыцкіх лягероў прызначаныя ў 4-е Выгаазерскае аддзяленьне. Ня ведаючы, якая істнуе сыстэма кіраўніцтва лягероў, я лічыў, што на гэтай станцыі разьмяркоўвуюцца ўсе вязьні, якіх прывозяць на пабудову каналу. Аднак гэты стары вязень мне растлумачыў, што такіх аддзелаў ёсьць адзінаццаць, і кожны аддзел падзелены на лягерныя пункты. Гэтыя аддзелы і пункты разьмешчаны па ўсей трасе пабудовы каналу. На гэтай станцыі разгружаюцца цягнікі з вязьнямі толькі для 4-го аддзелу, а з людзьмі, прызначанымі для іншых аддзелаў, цягнікі праходзяць далей. Адным словам, вязуць народ цэлымі эшалёнамі ўдзень і ўначы, як быццам салдатаў у часе вайны, дадаў ён. Будучы пакліканы кімсьці з адміністрацыі, гэты вязень спыніў са мною размову і пабег на покліч начальства.

Мы, прайшоўшы «санапрацоўку», стаялі на абгароджаным калючым дротам дварэ, прыглядаліся да навакольных абставінаў і дзяліліся ўражаньнямі. Плошча гэтага двара была каля 4-х га. Пасярэдзіне стаяла некалькі хвоек, а на краёх было 6 вялікіх драўляных баракаў. Як відаць, баракі гэтыя прастаялі ўжо доўгі час, бо сьцены былі чорныя і стрэхі мяйсцамі паправальваліся. Нас пазаганялі ў баракі. Увайшоўшы ў сярэдзіну бараку, адразу адчуваліся «прыгоды», якія прыдзецца перажыць на працягу пяці гадоў. Падлога была брудная, столь пачарнелая ад капцілкі і дыму. Пасярэдзіне быў праход, а каля сьценаў былі зробленыя ў два паверхі драўляныя юрцы (нары). Ніжнія юрцы ўжо былі запоўненыя народам, і нам прышлося лезьці на верхнія нары. Пахнула прэлым і вільгацьцю, дыхаць было цяжка. Людзі, для атрыманьня хлеба і харчоў, былі падзеленыя на групы па 10 чалавек, з якіх быў вызначаны адзін, які мусіў атрымліваць і дзяліць хлеб, а таксама і баланду. Вечарам мы атрымалі дзённы прыдзел хлеба па 400 грамаў на чалавека і прынеслі адзін бачок (чаропку) з баландаю. Аб асобнай пасудзіне ня было і гутаркі. Усе 10 чалавек елі з аднэй чаропкі. Пасьля вячэры было зроблена спраўджэньне людзей. Выклікалі кожнага пайменна і пыталіся, якую хто мае спэцыяльнасць. Было ведама, што ў лягерох быў вялікі попыт на кваліфікаваную працоўную сілу: цесьляроў, кавалёў, шаўцоў і г.д. Асабліва шукалі рахунковых працаўнікоў, бо пры існуючых дзенных нормах кожны грам хлеба выдаваўся ў залежнасьці ад выкананай нормы выпрацоўкі і такая кваліфікаваная сіла была патрэбная. Я запісаўся рахункаводам. Мне не паверылі і запыталіся, дзе працаваў па гэтай спэцыяльнасьці. Я, не задумваючыся, адказаў, што ведаю рахунковую працу каапэратыўную і лясной гаспадаркі. Гэта іх задаволіла, і допыт скончыўся. У барак прыводзілі новых людзей. На юрцах мейсца ня было. Спалі на падлозе і пад юрцамі. Уначы спаць не давялося, бо ў гэтым бараку была такая вялікая колькасьць клапоў, якая, калі-б навалілася на аднаго чалавека, дык зьела-б яго з галавой. Відаць, гэта клапіная армія была прагаладаўшыся, бо вельмі хутка накінулася на сьвежых людзей. Барак гэты быў перасыльным пунктам, у якім трымаліся вязьні да адпраўкі іх у іншыя лягерныя пункты. Пабудаваны ён быў яшчэ ў 1915-17 гадох для палонных аўстрыйцаў, якія там працавалі на будове Мурманскай чыгункі. За гадзіну да сьвітаньня сталі чутны выбухі, якія прыпаміналі гарматныя стрэлы. Учора прывезеныя вязьні ня ведалі, якія гэта адбываюцца выбухі. Пачаліся дагадкі і размовы адносна гэтых выбухаў: адны казалі, што тут недзе ёсьць артылерыйскае стрэльбішча і гэта ідзе практычная страляніна, бо саветы рыхтуюцца ваяваць - «бараніцца ад капіталістычнага абкружэньня». Другія казалі, што тут недалёка фінская мяжа - і, магчыма, гэта страляніна адбываецце на фінскай тэрыторыі. Седзячы побач з намі вязень стараўся пераканаць нас, што гэта, напэўна, пачалася вайна з фінамі, бо ў савецкай улады адносіны з фінамі былі непрыязныя. Аднак усе гэтыя дагадкі хутка былі разьвеяны. Выбухі былі чуваць не ад гарматнай страляніны, а гэта падрывалася скала на пабудове каналу.

ПАЧАТАК ПРАЦЫ

А 8-й гадзіне раніцы ўвайшоўшы ў барак вартаўнік голасна падаў каманду ўставаць і зьбірацца на працу. Людзі хутка падняліся і сталі зьбірацца. Апранацца доўга ня трэба было, бо ўсе спалі ў вопратцы, бо вопратка была перашкодай клапам высмоктваць апошнюю кроў з людзей. Пачуўся званок - гэта быў сыгнал, што сьнеданьне гатова, і вызначаныя ад кожнага дзесятка пайшлі на кухню. Хутка сталі вяртацца, кожны нёс у бачку замест баланды жаўтаватую гарачую ваду, гэта быў лягерны чай. Хлеба не далі, абяцалі аддаць пасьля працы. Шклянак альбо кубкаў ні ў каго ня было, таму чай гэты пілі ці елі, лыжкамі і даядалі хлеб, у каго застаўся ад вячэры. Некаторыя мелі яшчэ астачу хлеба альбо сухароў, перададзеных роднымі ў часе разьвітаньня. Пасьля такога сьнеданьня ўсіх выгналі на двор, і пачалося сартаваньне людзей. Выклікалі па спіску і растаўлялі па групах і спэцыяльнасьцях, як: цесьляроў асобна, шаўцоў асобна, некваліфікаваную сілу асобна і г.д. Я трапіў у групупу рахунковых працаўнікоў, у якой налічвалася 19 чалавек. Некаторыя групы даходзілі да 100 і больш чалавек. Да кожнай групы былі даданыя вартаўнікі ў чырвонаармейскай вопратцы. Трымаючы зброю на пагатоўі, яны выводзілі вязьняў за браму. Каго і куды вялі, ніхто з нас ня ведаў. З левага боку засталася група людзей, больш за 100 чалавек, якая паўстаўлена была ў рады па-вайсковаму і разьдзялялася па 10 чалавек. Нашу групу рахунковых працаўнікоў пакуль што нікуды не выводзілі. Мы стаялі і чакалі сваёй чаргі. Пасьля таго, як скончылі сартаваць людзей, стаячых з левага боку, да нас падыйшоў у катаржным бушлаце чалавек і, зьвярнуўшыся да мяне, запытаў: Вы, здаецца, працавалі ў лясной гаспадарцы і, напэўна, знаёмы з лесараспрацоўкамі». Я сказаў, што справа гэта мне вядомая. Ён запытаўся і ў іншых, хто з іх знаёмы з лясной працай? Знайшлося яшчэ дзьве асобы, і нас траіх перавялі да людзей, расстаўленых па дзесятку. Мяне ён далучыў да першага дзесятку, сказаўшы, што мы пойдзем карыць лес. Да наступных двух дзесяткаў далучаны былі яшчэ два рахунковыя працаўнікі, а далей - старэйшы брыгады вызначаўся па яго погляду. «Дзе-ж наша ахова?» - запытаўся нехта з крайняга дзесятка. Сартаваўшы нас чалавек растлумачыў, што далёка нам на працу ісьці ня трэба і, паказаўшы рукой улева, сказаў: «Вось тыя астраўкі, дзе будзем працаваць, нас ахова давядзе толькі да мосьціка і толькі адзін застанецца вартаваць на мосьціку, а там будзем працаваць без аховы, бо кругом вада, і ўцячы ніхто ня зможа». Праз 15-20 хвілін падыйшла ахова ў 7 чалавек, і яны вывялі нас за браму. Варта ахапіла нас кругом: сьпераду адзін, з бакоў па два і ззаду два. Прайшоўшы з кілёмэтар ад лягеру, мы падыйшлі да мосьціка праз рэчку, якая была шырынёй 15-20 мэтраў. Мосьцік быў вузенькі - побач можна было прайсьці толькі двум чалавекам. Прапусьціўшы нас на той бок і заставіўшы аднаго на масьце, іншыя вартаўнікі вярнуліся ў лягер. Мы былі на астраўку, акружаныя вадой. Увесь востраў быў заложаны лесаматар'ялам, пераважна яловымі бярвеньнямі і шпальнікам. Бярвеньні былі зложаныя ў штабялі вышынёй да двух мэтраў. Тут стаяў пабудаваны з дошчак новы барак - інструмэнталка, дзе хаваліся інструманты і прылады для апрацоўкі лесаматар'ялаў. У бараку знаходзіліся два вязьні, якія выдавалі працуючым інструманты і былі адказныя за іх стан. Нам выдалі сякеры, зялезныя лапаткі, каб аддзяляць ад дрэва няпрысохлую кару, скоблі - аддзіраць кару, якая ўжо прысохла, і лапаткай аддзіраць было не магчыма. Перад тым, як пачаць працу, загадчык ляснога складу растлумачыў, што тут на ўсё нормы выпрацоўкі, і ў залежнасьці ад выкананай нормы кожны атрымоўвае хлеб. Норма на акорку лесу існавала 30 штук яловага бярвеньня даўжынёй 6 мэтраў, і выканаўшы гэту норму атрымае 500 грамаў хлеба ў дзень. Перавыканаўшаму норму колькасць хлеба будзе павялічана, а недавыканаўшыя норму хлеба атрымаюць меней; у канцы ён дадаў, што прымаючы пад увагу, што мы прыехалі толькі ўчора і змораныя доўгай дарогай, на першы дзень працы норма выпрацоўкі зьменшана да 20 штук бярвеньня на чалавека.

Калі гэткае дзікае начальства і тое, паглядзеўшы на гэты народ, знайшло патрэбным на першы дзень працы зьменшыць норму выпрацоўкі, дык можна ўявіць сабе, як выглядалі людзі ў той час, якіх дарогай кармілі кавалкам чорствага чорнага хлеба ды камсой, не даючы патрэбнай колькасьці вады. Я адчуваў сябе вельмі дрэнна, як фізычна, так і маральна прыдушаным; ня лепш адчувалі сябе і ўсе іншыя. Пры такім становішчы людзей аб выпрацоўцы поўнасьцю і гэтай зьменшанай нормы не магло быць гутаркі. Людзі дзесяткамі былі расстаўлены па штабелях і пачалася праца. Зьдзіраць кару з бярвеньня адразу лапаткай было немагчыма. Сукі на бярвеньнях былі абсечаны высока, некаторыя заставаліся даўжэй пальца, і на кожным бервяне, перш чым пачаць акорку, трэба было сякерай абсякаць нагладка сучча. Сякеры і скоблі былі тупаватыя, і сукі ў большасьці выпадкаў не абсякаліся, а ламаліся. Дзяржальлі сякер былі не абгладжаныя, а зробленыя з-пад сякеры і аблепленыя смалой. Яны рэзалі рукі, і яшчэ ў першай палове дня працы на маіх руках і ў іншых людзей зьявіліся крывавыя мазалі, якія лопаліся; трымаць у руках далей сякеру было немагчыма ад болю, але людзі маўчалі і працавалі, бо ведалі, што ад выпрацоўкі нормы будзе залежыць атрыманы кавалак хлеба. Штабель бярвеньня, на якім мы працавалі, быў ужо акораны раней да паловы. Акоранае бярвеньне перакачвалася далей і складалася ізноў у высокі ярус. Колькі гадзін мы працавалі, я дакладна ня ведаю, бо гадзіньніка ні ў кога ня было, толькі к вечару праца была спынена, і пачаўся падлік зробленай акоркі лесаматар'ялу. Відаць было, што пры падліку акораных бярвеньняў папяреднімі брыгадамі робіліся адзнакі сіняй крэйдай на канцы кожнага акоранага бярвяна. Гэтакі кусок крэды намі быў знойдзены каля штабеля, і мы вырашылі яго выкарыстаць, але падліку не рабілі, ведаючы, што гэта мусіць зрабіць загадчык гэтага складу. Усіх людзей на працы было 15 брыгад, і каб улічыць працу ўсіх брыгад, аднаму чалавеку патрабавалася шмат часу. Да нас падыйшоў загадчык складу і сказаў мне падлічыць акораныя бярвеньні і даць яму лічбу акораных. Тут нам і прыгадзіўся кавалак знойдзенай крэйды. Мы на абкораных намі бярвеньнях зрабілі крэйдай такія самыя адзнакі, якія былі на бярвеньнях папярэдняй акоркі. Таму спраўдзіць правідловасьць падліку было немагчыма. Нормы акоркі 20 бярвеньняў на чалавека ніводная брыгада ня выканала, ў тым ліку і наша. Заместа патрэбнай нормы 220 штук мы ледзь абкарылі 170, але я падаў лічбу большую на 15 шт. - разам 185. Недавыканана норма была толькі на 35 штук. Загадчык складу зьдзівіўся таму, што толькі наша брыгада так добра справілася з выпрацоўкай, і захацелася яму самому паглядзець нашу выпрацоўку. Убачыўшы, што адзнакі зроблены аднолькавай крэдай з папярэднімі падлікамі, ён запытаўся, дзе ўзята крэйда для падліку. Мы яму сказалі, што кавалак крэйды ляжаў на штабелі, і мы выкарысталі яго пры падліку. Ён сказаў нам здаць назад інструманты ў барак, адкуль атрымалі, і падыходзіь да мосьціка, дзе чакалі нас «целахраніцелі», прыйшоўшыя з лягеру. Такім самым парадкам нас прывялі ў лягер, а там была такая самая вячэра, той самы барак з клапамі і г.д.

Пасьля вячэры ў барак зайшоў загадчык ляснога складу з рахункаводам лясной часткі і папярадзілі мяне, што заўтра я на працу карыць лес не пайду, а трэба будзе памагаць рахункаводу падлічваць адсоткі выпрацоўкі нормы кожнай брыгады, бо гэта праца вельмі тэрміновая і неадкладная, бо кожны вечар, як вяртаюцца з працы, трэба хутка падлічыць адсотак выпрацоўкі кожнага, каб заўтра раніцаю выдаць запрацаваны кавалак хлеба, у залежнасьці ад выкананай нормы. Я быў задаволены гэтым, бо ўтрымаць сякеру ў руках я ня змог бы, бо мазалі на руках патрэскаліся, пачалі пухнуць рукі, і я не мог сагнуць пальцаў.

Выйшаўшы на двор, мы з загадчыкам складу пачалі размову. Мне хацелася даведацца ад яго больш падрабязна пра існуючыя парадкі і дысцыпліну ў лягерох. Ён мне казаў, што парадак і дысцыпліна яму добра ведамы, бо ўжо працуе ў лягерох пяты год. Чатыры гады быў на Салаўках у лягеры, а ў 1931 г. шмат людзей перавезена ў гэты лягер на пабудову Беламорскага каналу, а ў тым ліку перавезены і ён. Па фаху ён быў лесавод і адбываў 10 год кары па 58 артыкуле п.п. 10 і 11 РСФСР (групавая агітацыя). На маё запытаньне, як жылося на Салаўках, ён адказаў, што адтуль трудна выбрацца жывому чалавеку, і праўдзіва завуць Салаўкі востравам сьмерці і катаваньняў. Калі там нішчылі народ фізычна і голадам, дзесяткамі тысяч выміралі ад эпідэміі, то тут душаць людзей непасільнымі нормамі. Больш дакладнасьцяў ён мне казаць ня стаў, а на разьвітаньне сказаў, што як пажывеце тут больш, дык будзеце ведаць усё падрабязна, і папярэдзіў, што з гэтымі размовамі тут трэба быць вельмі асьцярожным, а то можна трапіць у ІСЧ. Гэтакая ўстанова для мяне была невядомая, і пытацца пра яе я баяўся, хаця разумеў, што гэта нешта страшэннае.

Раніцай пасьля ўсіх лягерных цэрэмоніяў, якія тут адбываліся, па мяне прыйшоў рахункавод лясной часткі і мы пайшлі на працу. Кантора была тут-жа ў дварэ, абгароджаным калючым дротам. Гэта было невялікае памешканьне, зробленае з дошчак. Шчэліны былі закрытыя прыбітымі зьверху гарбылямі (аполкамі). Каля сталоў, заместа крэслаў, стаялі адрэзаныя хваёвыя чурбаны. Апрача рахункавода, прыйшоў на працу яшчэ адзін чалавек, а я быў трэцім. Мне падалі 10 рапартоў, дзе паасобна запісана была кожная асоба, колькасьць выкананае працы і паказана норма, патрэбная да выкананьня. Я пачаў рахаваць адсоткі выкананае кожным нормы. Здавалася, што праца гэта няцяжкая, аднак мне было цяжка. Па-першае - таму, што пасьля перажытага і перажыванага, галава была цяжкая. Я глядзеў на лічбы, а ў вачох у мяне стаялі бездапаможныя і галодныя дзеці, што асталіся дома. Па-другое - да падлікаў трэба адносіцца ўважна, бо зробленая памылка ў бок павялічэньня адсотка выпрацаванае нормы, за што галодны вязень атрымаў-бы лішні грам хлеба, магла быць улічана як «вялікае злачынства і эканамічная контррэвалюцыя», а там пападзеш у ІСЧ, якога я дакладна ня ведаў, але думалася, што гэта нешта страшэннае. У гэтай канторы мне працаваць прышлося нядоўга. Праз 4 ці 5 дзён у кантору прыйшоў старэйшы бухгальтар лягернага пункту, як відаць, па службовых справах і штось размаўляў з рахункаводам, якому я быў падпарадкаваны па працы. Калі рахункавод зьвярнуўся да мяне з пытаньнем, ці скончыў я вылічэньне адсоткаў па брыгадах, працаваўшых па нарыхтоўцы лесаматар'ялу і назваў маё прозьвішча, да мяне падыйшоў гэты бухгальтар і сказаў мне, што мой аднафамілец працуе старшым бухгальтарам у фінінсавай частцы 4-га аддзелу на станцыі Май-Губа, сказаў імя яго, па бацьку і апісаў знадворны яго выгляд. Я знаў вельмі добра яго, бо гэта быў ня толькі аднафамілец, дваюрадны брат мой, але ён разам з сям'ёю быў высланы яшчэ пры раскулачваньні ў першую чаргу, як меўшы ўзорную гаспадарку на хутары ў 10 км. ад тэй вёскі, дзе пражываў я. Мяне толькі зьдзівіла адно, як мог гэты чалавек апынуцца тут у канцэнтрацыйных лягерох, калі ён быў вывезены разам з сям'ёю і знаходзіўся на ссылцы ў Комі-Пермяцкай вобласьці. Бухгальтар мне паясьніў, што паколькі яму ведама са слоў Ніканора, ён тут адбывае кару 3-х гадовага ўвязьненьня за самавольную ўцечку з ссылкі, і што яму прыпісана контррэвалюцыйная агітацыя (72 арт. УК БССР). На гэта я яму заўважыў, што мне незразумела, якая магла быць агітацыя з яго боку, калі «злачынства» яго акрэсьлена толькі самачыннай адлучкай з месца высылкі. На гэта бухгальтар мне растлумачыў, што артыкулы 58 п.п. 10 і 11 УК РСФСР, 72 і 76 УК БССР - збудуюць Беламорскі канал. Для мяне стала ясна і я быў перакананы, што гэта асоба ёсьць той самы мой блізкі чалавек, якога хацелася пабачыць або паведаміць яго, што і я тут. Аб гэтым я стаў прасіць бухгальтара, і ён сказаў, што між лягерным пунктам Сягежа і фінансавай часткай 4-га аддзелу ёсьць тэлефонная сувязь і абяцаў сказаць аба мне Ніканору.

СУСТРЭЧА

На другі дзень раніцай да мяне ў барак прыйшоў бухгальтар і сказаў, што ён паведаміў аба мне па тэлефону Ніканора тады, калі прыйшоў з нашай канторы, і што Ніканор гадзіны тры таму назад уначы прыехаў цягніком да яго, каб пабачыцца са мною. Гэта мяне надзвычайна ўзрадавала. Мне хацелася хутчэй бегчы, каб пабачыць Ніканора, аднак бухгальтар мне сказаў, што ён прыехаў страшэнна змораны і цяпер яшчэ сьпіць. Як толькі ён прачнецца, дык прыйдзе да мяне. Я з дазволу бухгальтара на працу ў лясную кантору не пайшоў, а чакаў сустрэчы. І скажу праўду, што толькі дзякуючы гэтаму спатканьню, я ўратаваў сваё жыцьцё. Выконваць тыя нормы, якія патрабавала ГПУ, я ня змог-бы, бо фізычна раней не працаваў, адчуваў сябе вельмі слабым і змучаным, а за невыкананьне нормаў людзі траплялі ў ШІЗО (штрафной изолятор), і адтуль мала хто варочаўся.

Праз гадзіну да мяне прыйшлі бухгальтар лягернага пункту, а з ім Ніканор. З Ніканорам мы разлучыліся гады чатыры таму назад і калі-б спаткаліся з ім дзе-небудзь на волі ў такім выглядзе, як тады, дык, напэўна, адзін другога не пазналі-б. Памятаю яго добра да высылкі. Гэта быў хлапец малады, здаровы, 19 гадоў, а цяпер ён стаў худы, белы твар паморшчыўся, і ўзростам ён мне паказаўся меншы, чым быў. Як выглядаў я, сказаць трудна, аднак уяўляю сабе, што выгляд мой быў горшы за яго, бо ў яго, як падыходзіў да мяне, наляцелі сьлёзы, і ён запытаўся мяне: «Гэта ты? О, Божа, што з табою сталася?»

Прывітаўшыся, мы некалькі хвілін стаялі моўчкі і не знаходзілі слоў, з чаго пачаць размову. Выйшлі на двор, і там я яму растлумачыў аб усім падрабязна, што я перажыў, што там робіцца і г.д. Ён цікавіўся даведацца, што сталася з хутарам, дзе ён жыў. Хутар ягоны хутка пасьля высылкі быў ліквідаваны. Будынкі і жывёлу разьвезьлі па калгасах. Аб гэтым я яму сказаў, бо ведаў, куды і ў які калгас што трапіла. Ён мне падрабязна расказаў аб жудасьцях і цяжкіх умовах раскулачаных і высланых людзей. «Я ўцёк, - працягваў ён, - каб дзе-небудзь знайсьці працу на волі, дапамагаць і ратаваць старых бацькоў, бо народ гэты там гіне, а дзеці яшчэ пры перавозцы ўзімку ў дарозе пагінулі». Здабыўшы дакумэнты на другое імя, яму ўдалося ўцячы і стаць на працу на заводзе. Але скора ён быў арыштаваны і за ўцечку атры