а. Язэп Гэрмановіч

Кітай-Сібір-Масква

Успаміны


З дазволу Духоўных Уладаў

ПРАДМОВА

І

Кітай (Хіна) займае суцэльную тэрыторыю ў сярэдня-ўсходняй Азіі, - на Далёкім Усходзе, як яго цяпер называюць. Кітай доўга ў нашай эры лічыўся самым далёкім, найтрудней даступным і малаведамым краем. З поўдня ён абгароджаны высокімі, недаступнымі Гімалайскімі горамі, з захаду вялікімі стэпамі-пустынямі, а з поўначы ад Сібіру доўгімі ланцугамі высокіх гораў. Зрэштай і сам Сібір быў мала разьведаным краем. Кітайцы здаўна называлі свой край «Сярэдзінай Сьвету».
Гэты край і народ трэба абавязкава пазнаць бліжэй: ён налічвае да 4000 гадоў сваёй гісторыі, мае 700 мільёнаў жыхароў. Як бачым Вялікі Кітай выгодна расьсеўся на бясьпечным месцы і мае свае выдатныя асаблівасьці, - усё ў ім вялікае: пустыня Гобі-Шамо, рэкі сусьветнай велічы, - Жоўтая (Хо-ан-Хо) і Сіняя (Ян-тзэ-Кіянг), а з поўначы правы бераг Амуру з прытокамі Сунгары і Ўссуры.
Кітайцы прывыклі да таго, што натура аддзяляе іх ад рэшты сьвету дык яшчэ і самі паглыбляюць гэты разьдзел. Такое значэньне мела на працягу вякоў ведамая Кітайская Сьцяна, якой адгарадзіліся з поўначы ад нападаў мангольскіх плямёнаў. Другім важным дзейнікам, што ізаляваў Кітай, быў іхні альфабэт-гэрагліфы (да 100 тысяч!). Гэты альфабэт памог кітайцам, якія маюць некалькі розных моваў і дзесяткі дыялектаў, зрасьціся ў адзін народ і ў адну дзяржаву. Гэрагліфы даюць ім магчымасьць не згаварыцца, а сьпісацца, і так, хоць з вялікаю бядою, паразумецца. Аднак гэтая непраходная «сьцяна гэрагліфаў» не пазваляе чужаземцам прыблізіцца да кітайскай душы.
І трэйцім дзейнікам, які ізалюе Кітай ад сьвету, стаўся ў апошніх часох камунізм. Цяпер яны адлучыліся ня толькі ад краёў капіталізму, але і ад савецкіх таварышаў і ня дзеля таго, што кітайцы - дрэнныя камуністыя, а дзеля таго, што яны зусім іншыя людзі.
Кітайцы, маюць сваю старавечную культуру, якая пад уплывам буддызму і Канфуцыя вытварыла звычаёвы кодэкс сужыцьця сямейнага, грамадзкага і дзяржаўнага. Кітайская культура апанавала калісьці Японію і народы Інда-Кітаю і дала ім свае гэрагліфы і абычаі (напр. ня ўжываюць ні малака, ні масла). Выдатныя праявы кітайскага характару - гонар, ветлівасьць, пашана для бацькоў (жывых і памершых), любоў да свайго краю і старых абычаяў, вернасьць у дагаворах, скромнасьць, супакой нэрваў, працавітасьць, цярплівасьць, вытрываласьць, ашчаднасьць, нахіл і навык да гандлю. Дык страшэнную памылку робяць тыя чужынцы, якія ўважаюць кітайскі народ за някультурны, або ставяць яго на адным узроўні з дзікарамі. Але якраз гэтым тыя белыя людзі паказываюць сваю някультурнасьць. А некаторыя лёгкамысна высьмейваюць кітайскія паклоны і цырымоніі. Хоць нашая Місія не вяла працы паміж кітайцамі, але, жывучы зь імі блізка, я заўважыў, што іхныя паклоны і іншыя праявы ветлівасьці - гэта ня ёсьць пустая форма, а робяцца з перакананьнем і шчыра. Каб каталіцкія місіянэры прыходзілі ў Кітай з поўным зразуменьнем кітайскай культуры, каб не паказывалі сваёй вышэйшасьці і панскасьці, каб не накідалі сваіх звычаяў і свайго стылю, - адным словам, каб аказывалі належную пашану народу і чалавеку, і каб самі станавіліся для кітайцаў кітайцамі ў духу сьв. Паўла Ап. і ў Духу Самога Хрыста, дык Кітай ужо быў-бы каталіцкім.
Кітайская душа, маючы багаты падклад натуральны, вельмі блізкая хрысьціянству і толькі патрабуе для поўнага свайго разьвіцьця навукі і Духа Хрыстовага. І каталіцкія абрады і цырымоніі (лацінскія) вельмі добра трапляюць да кітайскага ўкладу і стылю, абы толькі ня былі адпраўляныя няўважліва і хутка. Думаю, што наш каталіцкі ўсходні абрад меў-бы тут яшчэ большы посьпех, каб толькі дапасаваўся да кітайскіх мэлёдыяў і стылю. І трэба было-б сьмела і багата чэрпаць із скарбаў Будды і Канфуцыя ўсё іхнае добрае і прыгожае, заступаючы сапсуты паганізм праўдзівай верай і мараляй Хрыстовай. Тады хрысьціянства стала-б рэлігіяй блізкай і роднай кітайцам.
Навет і цяпер, калі Кітай стаўся камуністычным і калі праз неразвагу правадыроў гіне ад голаду, то кітайцы не перасталі быць людзьмі і нашымі бліжнімі. А тымчасам амэрыканская бравура, ці савецкае братаньне лічыцца ў Кітаі за грубіянства і выклікае моцную абразу. Няхай-бы папробаваў у Пэкіне чужаземны дыплямат (Х) пастукаць ботам па стале, як гэта здарылася ў Асамблеі ў Ню-Ёрку!.. Бо ў Кітаі і найбольшае дабро, робленае нядалікатна, траціць усю сваю вартасьць.
Цяперашняя ізаляцыя, калі Кітай стаіць на самым берагу пропасьці, калі апрача Альбаніі ня мае на сьвеце прыяцеляў і калі Савецкі Саюз, будучы з сваёй бязбожнай натуры неспрявадлівым, умее толькі абяцаць і зводзіць, - кажу - гэтая ізаляцыя можа і павінна быць выкарыстана контрагэнтам разумным і сумленным. Я перакананы, што перадусім дыплямацыя Ватыкану мае вялікую нагоду і патрэбу зьвярнуцца да Кітаю з харытатыўнай місіяй у духу Хрыстовага міласэрдзя і ветлівасьці.
У адносінах эканамічных кітайцы ўважаюць за найлепшых камэрсантаў ангельцаў, якія пры ўкладнасьці формы даюць салідны тавар і акуратна выпаўняюць варункі ўмовы. Бо кітаец будзе таргавацца да ўтраты прытомнасьці, але вымагае сумленнага выкананьня дагавору.

ІІ

Мы працавалі ў Манджурыі 20 гадоў, а нашым нязьменным месцам прабываньня быў Харбін, які складаецца з двух гарадоў - старога кітайскага, (Фу-кья-Тьен) і новага - эмігранцкага, пераважна расейскага. Лік усіх жыхароў у Харбіне даходзіў да 750 тысяч. Манджурыя - край даўнейшых манджураў - сталася фактычна краем кітайскім. Старых манджураў можна дашукацца толькі ў глухіх закутках. Манджурыя таксама мае натуральныя граніцы: на поўначы, - рака Амур, на захадзе - мангольскія стэпы, на паўдні - Кітайская Сьцяна, Жоўтае мора і Карэйскія горы, а на ўсходзе - рака Ўссуры і горы Малога Хінгану. У 1931 Манджурыю захапілі японцы, як край безбаронны, без вайны. Аднак, каб затуманіць вочы сваім праціўнікам, далі Маджурыі самастойнасьць і прызначылі маджурскага імпэратара, Пу-І, а самі назваліся толькі саюзьнікамі. Новая імпэрыя насіла назоў - «Манджу-Го». Кітайскія жыхары не згаджаліся з назовам «манджураў», ня прызнавалі ні імпэратара, ні ўраду.
Наагул Кітай ня мог наракаць на нястачу апякуноў. У канцы мінулага стагодзьдзя расейскі ўрад пачаў будаваць чыгунку праз Манджурыю, каб скараціць сабе лучнасьць з горадам Уладывастокам і зь Вялікім акіянам. Дагавор зь Кітаем рабіўся падступны - «арэнда» на 99 гадоў. Дарога называлася Кітайска-Ўсходняя. Апрача таго Расея правяла ад Харбіну дарогу на поўдзень праз Мукдэн да Жоўтага мора. Былі пабудаваныя гарады Новы Харбін, Дальній, Порт-Артур і др. Японцы пачуліся тады загрожанымі і пачалі вайну (1904-1905) ды адабралі ад Расеі палавіну паўдзённай дарогі і прыморскую Квантунскую правінцыю Манджурыі, а горад Дальній пераменавалі на Дайрэн. А зь Кітаем ня лічыліся зусім, хоць ваявалі на ягонай зямлі і дзялілі яе між сабою.
Да канца мінулага стагодзьдзя Манджурыя была вельмі рэдка населеная: мала хто аб ёй на сьвеце ведаў і ёй цікавіўся. Ад часу аднак, як Расея стала праводзіць чыгунку, тады зьвярнулася на Манджурыю ўвага ўсяго сьвету. Аказалася, што гэта - краіна вялікіх магчымасьцяў: мае вялікія лясы, (тайга), шмат вугалю, ураджайную глебу, здаровы клімат і вялізарнае стратэгічнае значэньне. Самі кітайцы тады «адкрылі» Манджурыю: палілася сюды бязьмежная хваля кітайскіх земляробаў. Яны хапаліся абы за якую работу, каб толькі пражыць. Найбольш прырасталі да зямлі і да гандлю. Сеялі чумізу, гаолян, кукурузу, пшаніцу, бабы-сою. Але найбольш кітайцы маюць пацяг да гародніцтва: кітаец з сваей вечнай цяпкай (гачка на доўгім чаране) замяшчае каня, плуг і ўсякія машыны і прылады, а працуе ад цямна да цямна.
Да будовы чыгункі прыбывала сюды з Расеі нямала тэхнікаў, спэціялістых, камэрсантаў і так проста ахвотнікаў лёгкай нажывы і прайдзісьветаў. Усяго эмігрантаў, лучна з тымі, што ўцяклі пасьля разгрому белых генэралаў (Калчака, Сямёнава, Меркулавых), сабралася ў Манджурыі больш 300 тысяч: расейцаў, забайкальскіх казакоў, украінцаў, палякаў, жыдоў і немцаў. Менш было летувісаў, беларусаў, латышоў, чэхаў, эстонцаў і др. Каталікі мелі ў Харбіне тры касьцёлы: адзін для кітайцаў у кітайскай часьці і два для эмігрантаў каталікаў - касьцёл сьв. Станіслава і сьв. Ёзафата. Мелі таксама свае цэрквы армяне, стараверы папоўцы, эвангелікі і інш. Жыды мелі дзьве вялікія багатыя сынагогі.
Праваслаўная эміграцыя збудавала ў Харбіне да 30-ці цэркваў: некаторыя былі вялікія, прыгожыя і вельмі багатыя. Таксама і ў другіх гарадох, як Хайлар, Мулін і ў групе пасёлкаў Трохрэчча, будаваліся цэрквы і школы. Сам Харбін стаў галавою і мітраполіяй праваслаўнай Царквы ў Кітаі. Мітрапаліт Мелецій меў двух япіскапаў вікарых, Дзімітрыя і Ювэналія. Пасьля расейскай рэвалюцыі пражываў у Харбіне Камчацкі япіскап Нэстар (Анісімов). Яшчэ значны лік праваслаўных эмігрантаў сабраўся ў Шангаі (Япіскап Іоан), у Тянтзіне, у Цінгтао, у Пэкіне (Яп. Віктар). У гарадох ды асабліва на правінцыі эмігранты жылі старым парадкам і прывычкамі, якія існавалі да рэвалюцыі. Наагул, хто быў чалавекам кідлівым і не лайдачыў, мог жыць у Манджурыі ў дастатку і бясьпечна. Зь кітайцамі, хоць у іх парадак моцна кульгаў, можна было жыць і ладзіць.
Праваслаўныя ўкраінцы мелі ў Харбіне прыгожую царкву ў сваім стылю на Вялікім Праспэкце.
Але вось у 1931 неўспадзеўкі загарнулі Манджурыю японцы і патроху пачалі мацавацца і згушчацца. Цяпер варункі жыцьця пагоршыліся. Канкураваць зь японцамі, якія самі гандлявалі без падатку, стала немагчыма. І наагул выяўлялася няпэўная прышласьць і найбольш пагроза канфлікту з Саветамі. Дзеля таго белыя людзі сьпешна эмігравалі далей: у глыбейшы Кітай, пераважна на Шангай і яшчэ далей - на Філіпіны, у Амэрыку, Аўстралію...

ІІІ

У жніўні 1945, пасьля кароткіх баёў зь японцамі, заўладаў Манджурыяй Савецкі Саюз. Харбін японцы аддалі бяз бою. Усіх цяпер зацікавіла, як уладзіцца царкоўнае жыцьцё? Дасюль праваслаўнае духавенства, адарваўшыся ад Маскоўскага Патрыярха, перайшло пад юрысдыкцыю царкоўнага Загранічнага Сабору ў Югаславіі (Карлаўцы). І вось разам з савецкай акупацыяй прыбыла ў Харбін з Масквы духоўная дэлегацыя ад Маскоўскага Патрыярха, якая без супраціву прыняла ўсю Кітайскую Мітраполію ў патрыяршае паслушэнства. Прытым дэлегацыя адсунула Мітрапаліта Мелеція, а вікарых забралі ў Сав. Саюз. Мітрапалітам у Манджурыі паставілі япіскапа Нэстара (Анісімава). Яму далі новага вікарага, Нікандра (Віктарава).
Усе ў Харбіне дзівіліся, што Нэстар, які дасюль быў патронам, манархістых, цяпер так хутка здабыў давер Патрыярха і савецкага ўраду. Праўда, Нэстар, чалавек актыўны, таварыскі і добры прамоўца, умеў дапасавацца да новых абставінаў. Тымчасам стары Мелецій хутка памёр, як-бы не хацеў свайму наступніку перашкаджаць у ягонай службе. І вось усім здавалася, што Нэстар умацаваўся надоўга. Так прайшло каля трох гадоў. Але паступова царкоўнае жыцьцё цярпела паважныя страты: у эмігранцкіх школах забаранілі Закон Божы і зьнялі іконы. А кітайскі натоўп нішчыў праваслаўны могільнік: рабаваў дрэвы, крыжы, агарожы і помнікі. Такжа і іншыя могільнікі цярпелі крыўду. Мітрапаліту Нэстару хрысьціяне закідывалі, што, маючы ўплывы, недастаткова бараніў сьвятое месца. Аж нарэшце, хоць і пазнавата, Нэстар стаў у абароне могільнікаў і здолеў затрымаць далейшае зьнішчэньне, легалізаваў стражу і паправіў агарожу праваслаўнага могільніку.
Ужо тры гады, трывала кітайская камуністычная ўлада ў Манджурыі і здавалася, што арышты і высылка ў Савецкі Саюз кончыліся. Але важнейшае было наперадзе. Вясной 1948 Нэстар атрымаў загад ад Маскоўскага Патрыярха прыехаць у Маскву на з'езд загранічнага япіскапату. Гаварыў аб гэтым і цікавіўся ўвесь Харбін. Казалі, што Мітрап. Нэстар прыгатаваў падаркі ў кітайскім стылю Патрыярху і Сталіну (гэтаму портцыгар з дарагімі каменьнямі). І вось Нэстар адслужыў малебен, сказаў гарачую пропаведзь і разьвітаўся а народам. Але за тры дні да выезду ўночы напала на яго кітайская камуністычная міліцыя, арыштавала і пасадзіла ў Харбіне ў турму. Забралі зь ім сакратара, сьвятара Герасімава. Трымалі іх паўтара месяца ў вельмі цяжкіх варунках і спачатку нікога да іх ня пускалі. Нарэшце міліцыя вывезла Мітрапаліта на савецкую граніцу і выдала савецкаму ўраду. У Сібіры пасадзілі Нэстара ў турму ў горадзе Чыта. У той самай турме аказаліся і мы пасьля шасьці месяцаў.
Расказывалі мне ў лягерах, што Нэстар атрымаў 25 гадоў, якія адбываў перш у Сібіры, а пасьля ў даўнейшым Суздальскім манастыры. Апінія вязьняў аб Нэстары была самая найлепшая, як аб паважным духоўніку і сымпатычным чалавеку. Аб прычыне такога гвалтоўнага арышту Мітрапаліта ніхто ў Харбіне нічога ня ведаў тымбольш, што Патрыярх ня мог Нэстара прызначыць Мітрапалітам бяз згоды Савецкага Саюзу. Але чаму перш паднялі яго так высока, а пасьля бразнулі аб зямлю так моцна? Толькі можна сказаць, што Савецкі Саюз - гэта сфінкс 20-га стагодзьдзя: адно думае, другое гаворыць, трэцьцяе робіць, а чацьвёртае рэклямуе... Дый такая ў іх нармальная тактыка: перш уцягнуць чалавека абяцанкамі, усё яму дараваць і прыгалубіць, і даць даручэньне, каб пісаў заграніцу аб сваім добрым лёсе і працы, а пасьля яго зламаць і зьліквідаваць. Так зрабілі з тымі, якім пасьля Другой вайны «родіна простіла»: атрымалі добрую работу, месца і службу, а пасьля апынуліся ў сібірскіх лягерах. - Бо савецкі камунізм, адкінуўшы Хрыста, прыняў праграму Маркса і Леніна, але ў практыцы трымаецца толькі тэорыі Макіявэльлі!

ІV

Вельмі памысна пульсавала каталіцкая місійная праца паміж кітайцамі ў Харбіне, ува ўсёй Манджурыі, як і ў цэлым Кітаі. Ад 1933 пачала арганізавацца ля Харбіну ў вялікай вёсцы другая кітайская парахвія.
У каталіцкай касьцельнай адміністрацыі Харбін належыў да апостальскага Вікарыяту гораду Гірыну. Перад самай вайной Ватыкан пастанавіў утварыць у Харбіне Апостальскую Прэфэктуру і даверыў яе харвацкаму Закону Асумпцыоністаў. Ужо навет прыехала першая іхная група (7 сьвятароў), але яны не маглі пачаць нармальнай працы з прычыны японска-амэрыканскай вайны.
Лік каталікоў ува ўсім Кітаі дасягаў 5-ці мільёнаў, біскупаў кітайцаў было ўжо пару дзесяткаў, адзін кардынал, сьвятароў больш 2000.
Каталіцкая школа мела ў Кітаі выдатнае месца. Пры кажнай місіі абавязкова закладалася пачатковая школа, у якой пераважна вучылі законьніцы кітайкі. У гарадох, дзе працавала большая місія, місіянэры стараліся адчыняць сярэднія школы. У Пэкіне паўстаў каталіцкі ўнівэрсытэт, які вялі законьнікі Вэрбісты: тут асабліва славіўся хімічны факультэт. У Тянтзіне мелі ўнівэрсытэт Езуіты: тут быў такжа іхны музэй. І ў Шангаі мелі Езуіты ўнівэрсытэт: тут выдатны быў мэдычны факультэт, астранамічная, сэйсмаграфічная і мэтэаралягічная станцыі - мэтэаралёгія Вялікага акіяну і басэйну ракі Ян-тзэ-Кіянг. Калі пагражала бура, езуіт страляў із старадаўняй гарматы, а кітайскія рыбаловы хуценька зматывалі сеці. На адбой стралялі таксама.
Пры каталіцкіх місіях бывалі амбуляторыі і шпіталі, а такжа прытулкі для сірот. Так у Харбіне мелі шпіталь СС. Францішканкі. У Шангаю ў прытулку Францішканак было ня менш 2000 дзяўчатак. Там нярэдка кітайская бедната, што мела хаты-лодкі на канале Вангпу, выкідала дзяцей нованароджаных на бераг (толькі дзяўчатак, хлапцоў ніколі ня выкідаюць і не прадаюць). А СС. Францішканкі раніцай падбіралі. Ведама, што такія заморышы часта-густа паміралі. Згэтуль савецкія газэты раструбілі легенду, што каталіцкія законьніцы забівалі кітайскіх дзяцей. Так падобна калісьці і фарызэі абвінялі Хрыста, што бунтаваў жыдоў, калі Ён быў Збаўца ўсяго сьвету.

V

Праваслаўная расейская Царква таксама мела свае місіі ў Кітаі. Іхны цэнтр быў у Пэкіне. Справа пачалася прыпадкова і ў дзіўны спосаб. У ХVІІ стагодзьдзі кітайцы вялі вайну з царскай Расеяй і двойчы здабывалі над ракою Амурам цьвярдыню Албазін. Першая аблога кончылася нічым. Другі раз, пасьля доўгай аблогі, абаронцаў цьвярдыні голадам прымусілі здацца. Кітайцы вельмі дзівіліся з мужнасьці і стойкасьці забайкальскіх казакоў і, ўзяўшы іх у палон, далі ім узнагароду: пасадзілі ля Пэкіну на ўчастках, пажанілі зь кітайкамі і пакінулі ім вольнасьць рэлігіі. Пасьля дагаварыліся з царскім урадам і расейскі Сынод назначаў праваслаўных духоўнікаў у пэкінскую «албазінскую» місію. У наступных пакаленьнях албазінцы акітаіліся зусім, але насілі імёны Ванькаў і Міцькаў і захавалі праваслаўную веру. Навет расейская мова трымала ў іх сваю вагу, а ў цэрквах - славянская. Калі ўзьнікла патрэба тлумачыць літургію і наагул царкоўнае набажэнства на кітайскую мову, пецярбурскі Сынод не працівіўся гэтаму. У апошніх часох мінулага веку выдатным дзеячом у Кітаі быў япіскап Іннокентій: ён такжа - ведамы сінагог (знаўца кітайскай мовы). Паміж іншым, ён выдаў вялікі расейска-кітайскі слоўнік.
Такім чынам праваслаўная Царква залажыла свой трывалы фундамант будучай місіі ў Кітаі. Гадавалася такжа з даўнейшых албазінцаў праваслаўнае духавенства. Аднак, трэба прызнацца, што праваслаўная місійная праца, хоць вялася пад апекай магутнай і багатай Расеі, не набрала размаху і ад сваёй албазінскай базы адыходзіла недалёка. А пасьля рэвалюцыі 1917 г. стала заняпадаць. Чаму так? Трудна на гэта адказаць. Нам здаецца, што трэба было ўзяцца за місію духавенству манаскаму, або закладаць спэцыяльныя сэмінарыі для духавенства нежанатага з назначанай мэтай місійнай. Гэтак зрадзіўся-б місійны дух - агонь Хрыстовы. І яшчэ нас дзівіла, што пасьля рэвалюцыі, калі масы праваслаўнага духавенства перабягалі з Расеі ў Манджурыю і калі шмат між імі знайшлося беспрацоўных, дык не аказалася зь іх ані ініцыятараў, ані кандыдатаў да місійнай працы між кітайцамі. Узьнікалі толькі ніклыя спробы, якія не далі выніку. А поле было вялікае і сьпелае, - «жоўтая ніва» - чакала жанцоў! І, хоць эміграцыя наагул ня была бедная, а навет здараліся ахвярныя багачы, хоць расейская эміграцыя здолела пабудаваць у Харбіне дзесяткі прыгожых цэркваў, аднак не змагла стварыць і весьці інстытутаў місійных, ані навет сваіх выхаваўчых у такіх памерах, як мелі пратэстанты і мы, каталікі.

VІ

Першыя пробліскі нашага ўсходняга абраду ў Манджурыі трэба аднесьці да 1923 г. Тады перайшоў у каталіцтва адзін з найлепшых праваслаўных сьвятароў у Харбіне, Канстантын Каронін, чалавек адукаваны, скромны і пабожны. Ніхто ня мог зрабіць яму закіду, што ў такім паважным кроку кіраваўся якой няпрыстойнай мэтай, ці шукаў матар'яльнай карысьці. Да яго прылучыліся іншыя людзі добрай волі і ўзьнікала патрэба тварыць каталіцка-ўсходнюю парахвію. Ягоным духоўным апякуном і патронам быў ягоны бацька, протаярэй Іван Каронін, які разумеў справу лучнасьці з каталіцкай Царквою і спрыяў гэтай ідэі, але сам яшчэ ня важыўся перайсьці ў каталіцтва. На вялікі жаль, здарылася неспадзяванае няшчасьце: Канстантын Каронін хутка памёр. Засталіся авечкі без пастыра. Але насеньне было пасеянае і расло. І вось у пачатку 1925 перайшоў у каталіцтва прыгаданы Іван Каронін, бацька Канстантага. Ён адправіў першую ўрачыстую службу (у лучнасьці з Рымам) у дзень Багаяўленьня, дзень вельмі адпаведны для такое важнае справы. На набажэнства прыбыло шмат народу, пераважна праваслаўных, якія высока цанілі айца протаярэя. Дый зноў цяжкая страта! Іван Каронін, чалавек добра стары, таксама хутка памёр: паўторна авечкі асірацелі... Аплаківалі протаярэя каталікі і праваслаўныя. А каталіцкая група зноў шукала духоўнага правадыра. У патрэбах душы яны зьвярталіся да лацінскага духавенства, бо якраз пробашч касьцёла сьв. Станіслава, пралат В. Астроўскі і касьцёла сьв. Ёзафата Ант. Ляшчэвіч (беларус) разумелі і спрыялі справе злучэньня Цэркваў. (Увага: Ант. Ляшчэвіч, які стаў перад вайной марыянінам і працаваў у Беларусі, згінуў падчас нямецкай акупацыі ў іхнай зьверскай расправе ля Віцебску, як немцы палілі нявінныя беларускія вёскі разам з людзьмі з помсты за савецкіх партызанаў.)
Пасьля сьмерці Івана Кароніна справа ўсходняй каталіцкай царквы ў Харбіне не замерла: прылучыліся архімандрыт Мікалай Аляксееў, іерэй Захар Кавалёў (беларус) і дыякан Юры Гіц. Хутка архімандрыт Мікалай пераехаў у Шангай, дзе таксама патрабавалі ўсходняга сьвятара. На бяду, Кавалёў і Гіц, як людзі зь нявысокай навукай, не маглі самастойна весьці ў такім вялікім горадзе пастырскай службы і адміністрацыі.
І вось харбінскае духавенства, лацінскае і ўсходняе, а такжа вернікі зьвярнуліся да Рыму, просячы сьвятога Айца, каб прыслаў Кіраўніка для ўсходняй каталіцкай Місіі ў Кітай. Такім быў назначаны Архімандрыт Фабіян Абрантовіч з Закону Айцоў Марыянаў (беларус), быўшы рэктар каталіцкай Духоўнай Сэмінарыі ў Менску (1918-20), др. філязофіі, чалавек глыбокай веды, слаўны прамоўца і пісьменьнік. Ён прыбыў у Харбін у травені 1928 году параплавам з Марсыліі, праз Суэз, Сінгапур, Шангай, Дайрэн.
Праца Ф.Абрантовіча, асабліва на пачатку, была наежана калючкамі, дый ішла як па грудзе. Былі тут і праўдзівыя хрысьціяне, якія шукалі хвалы Божай, але вельмі надаядалі матэр'ялістыя, прайдзісьветы і правакатары, якія ўводзілі Кіраўніка, пакуль ён ня знаў грунту, у спакусы і памылкі. Падлізы, калі не маглі Абрантовіча ашукаць, пасылалі на яго скаргі і паклёпы ў Рым. Трэба было пільна шукаць пэўных памацнікоў, якім можна было-б даверыць: а тымчасам людзей мітусілася шмат, а чалавека бракавала. І а. Абрантовіч прыехаў адзін і людзей на месцы ня знаў нікога. Прытым меў незалечаны рэўматызм і ад пары да пары мусіў адлежываць у ложку...
Няраз а. Фабіян выказваў своё вялікае гора ў лістох да сваёй законнай улады. Нарэшце ў 1929 прыбыў з Эўропы іерэй Дыадор Колпінскі, чалавек поўны энэргіі, адукаваны, лінгвіст, расейскі патрыёт, на няшчасьце - аж за гарачы! Ён стаў дырэктарам епархіяльнай школы і, здавалася, што будзе ідэальным працаўніком. Аднак а. Фабіян ня мог сьцярпець усякіх ягоных недарэчных навінак і, пасьля пары гадоў, хоць зь вялікім жалем, мусіў яго адхіліць ад Місіі і ад школы. Пасяліў яго пры адным кляштары ў горадзе Тянтзіне разам зь ягонай маткай і там выплачываў ім пэнсію.
Душпастырства было ўжо больш-менш забясьпечанае. Затое справа вернікаў стала занепадаць дзеля таго, што эміграцыя, а разам з тым і нашыя ўсходнія каталікі, сьпешна пакідалі Манджурыю і шукалі спакайнейшага месца ў вольным сьвеце. Прычынай спалоху быў кітайска-савецкі канфлікт у 1929. Тады савецкія банды вялі жудасныя палёты на пагранічныя эмігранцкія пасёлкі, найбольш на Трохрэчча. У пажарах, арыштах, забойствах згінула нямала людзей, а дзеці заставаліся сіротамі і туляліся бяздомнымі. Ад гэтага часу хто ня быў з Манджурыяй моцна зьвязаны, як мага ўцякалі на поўдзень!
Таксама пасьля і японцы-акупанты ад 1931 яшчэ больш прарэдзілі эміграцыю, асабліва сваей эканамічнай палітыкай.

VІІ

Ахвяры, савецкіх налётаў і разгрому Трохрэчча - разьбітыя сем'і, бедныя і абрабаваныя, паадным і групамі прыбывалі ў Харбін. Здараліся выпадкі, што хлапчукі без апекі, самі безь бялетаў даяжджалі да гораду і туліліся па вуліцах бяспрытульна. І нямала такіх зьвярталася да нашай Місіі, просячы помачы і прытулку. Місія, ня маючы тады, сродкаў, мусіла адчыніць інтэрнаты і школы для дзяцей бяздомных і бедных. Паўсталі тры інтэрнаты-школы: епархіяльная - для хлопцаў, пасьля названая «Ліцэй сьв. Мікалая», і для дзяўчат - СС. Уршулянак і СС. Франьцішканак. Ватыкан прыйшоў з дапамогай для гэтых харытатыўных інстытутаў. Школы мелі праграму ўложаную паводля даўнейшых гімназіяў з мовай выкладовай расейскай: выкладаліся такжа мовы ангельская і кітайская. Пры кажнай школе мы мелі капліцы-часоўні, дзе штодзённа адпраўлялася Багаслужба. Апрача расейцаў пераплываў нязначны лік дзяцей іншых нацыяў - палякаў, летувісаў, украінцаў, беларусаў, немцаў, армянаў, кітайцаў, грузінаў і інш.
23 траўня 1932 прыбылі ў Харбін іераманах Язэп Гэрмановіч і брат законны Ант. Аніськовіч. Яны належылі да беларускага кляштару ў Друі, Віленскага ваяводзтва. Гэрмановіч заняў месца часовага дырэктара, Аніськовіч стаў выхаваўцам у інтэрнаце. Праца пайшла буйней. Паўстала ў ліцэі мандалінная аркестра, пашыралася бібліятэка і навуковыя кабінэты. Будавалася вялікая заля і новыя клясы. Такжа СС. Францішканкі будавалі салідны пяціпавярховы дом у прадмесьці Модзягоў, недалёка ад ліцэю. Асабліва прыгожа прэзэнтавалася школа-гімназія СС. Уршулянак.
У 1935 прыбыў іераманах Уладзімер Мажонас (летувіс) і ў восені таго-ж году два маладыя іерам. Кузьма Найловіч і Фама Падзява, якія тады сьвежа кончылі студыі ў Грэгорыянум у Рыме (беларусы Друйскага кляштару). Цяпер здавалася, што абсада Харбінскай Місіі будзе поўная, бо яшчэ прыбылі і два законныя браты - Станіслаў Баговіч і Браніслаў Зарэмба. Але Місія не магла ўсьцерагчыся таксама стратаў: іераманах Я.Гэрмановіч, змораны працай, захварэў нэрвова і мусіў адыйсьці на адпачынак. Адбыў вялікай дарогай - морам на японскім параплаве «Гаруна-Мару» да Марсыліі (31.ХІІ.1935 - да 2.ІІ.1936). Пасьля нядоўгага адпачынку ў Рыме і ў Друі заняў месца рэктара студыяў у Вільні ў 1936-38 гадох у купленым доме для клерыкаў-беларусаў (Вул. Зыгмунтоўская, Нр. 25).
Ад пачатку 1938 пачалася вялікая нагонка на беларусаў у Віленскім ваяводзтве з боку польскага акупацыйнага ўраду Рыдза-Сьміглага. У рэзультаце гэтага былі выселены з Друйскага кляштару сьвятары і клерыкі беларусы, а зь Вільні а. Я.Гэрмановіч 10.VІІ.1938. Прабыўшы, нядоўга ў Варшаве, а пасьля ў Рыме, Гэрмановіч паўторна выехаў у Харбін і там працаваў ад 2-га травеня 1939 да самага арышту - 22-га сьнежаня 1948 году.
У гэтай самай дарозе - ў Шангаі - ў красавіку 1939 Гэрмановіч атрымаў ліст ад архімандрыта Ф.Абрантовіча з Харбіну - чакаць яго: там якраз у Шангаі меў зь ім сустрэцца. Айцец Фабіян ехаў уласна ў Рым. Спатканьне дало шмат радасьці: Абрантовіч вёз у Рым двух сваіх клерыкаў, Андрэя Каткова і Юру Бранчанінава, на студыі ў Рым - у «Руссікум-Грэгорыянум», а Гэрмановіч ехаў ізь сьвятаром французам, які такжа прабыў пры ліцеі ў Харбіне да арышту 1948. На вялікае няшчасьце, Абрантовіч ужо ў Харбін не вярнуўся: яго арыштавалі бальшавікі ў Львове ўвосень 1939 году і пасьля ліквідавалі. (Аб гэтым будзе шырэй у Ўспамінах.)
На месца Ф.Абрантовіча Сьвяты Айцец прызначыў у 1939 годзе Архімандрыта Андрэя Цікоту, які прыбыў у Харбін у канцы таго-ж году. Цікота працаваў як Апостальскі Адміністратар Манджурыі і дырэктар ліцэю сьв. Мікалая да арышту і разгрому нашай Місіі 1948. Час быў вельмі цяжкі: вайна японцаў з Амэрыкай, вайна іх з Савецкім Саюзам і савецкая акупацыя; а ў 1946 надыход кітайскіх камуністых і іхны, ўрад, а нарэшце наш арышт.
Нельга расказаць усіх нашых няшчасьцяў. Ф.Абрантовіч выказаў калісьці думку, што «Місія ня дасьць плёну, пакуль ня будзе паліта крывёй працаўнікоў». І запраўды, ягоныя словы, споўніліся надта хутка: ён сам і ягоны наступнік, Андрэй Цікота, згінулі як ахвяры бязбожнага рэжыму ў Расеі. Усе нашыя школы разгромленыя, працаўнікі разагнаныя, Місія зьліквідаваная... Але маем у Богу надзею, што прыдуць лепшыя часы і прыйдуць новыя працаўнікі, якія на гэтым грунце ўзгадуюць ураджайны плён. Матка Боская, якой апека вельмі адчувалася ў нашай працы і ў нашым няшчасьці, паможа ў адраджэньні гэтай сьвятой справы. Божа памажы!

Частка першая
ХАРБІН-ЧЫТА (ТУРМА)

Перад калядамі

Дай, Божа, каб усё было гожа,
А што ня гожа - ня дай, Божа!

Зімою ўканцы 1948 г. ў Харбіне разьляцелася нязвычайная вестка аб падзеях у каталіцкай Місіі ўсходняга абраду ў Манджурыі. Хоць гаворыцца, што ў Кітаі ўсё магчыма, асабліва пры камунізьме, аднак такое здарэньне і на Кітай было занадта дзівоснае. А было так:
22-га сьнежня 1948 г. а гадзіне 18-й навалілася на ліцэй сьв. Мікалая ў Харбіне (вуліца Стара-Харбінскае шасэ, Нр. 78) цэлая хмара кітайскай міліцыі, схапілі ўсіх пяцёх сьвятароў, не даючы ім навет апрануцца, ані ўзяць шапак, хоць на дварэ быў вялікі мароз і вецер, налажылі кайданкі на рукі, завязалі вочы, усадзілі ў аўтабус і павезьлі ў вязьніцу.
Паўстаў перапалох ува ўсім эўрапэйскім Харбіне, бо час быў наагул неспакойны. Хатнія жыхары ліцэю пабеглі да кітайскіх урадоўцаў пытацца аб сваіх забраных. Аднак кітайскія камуністычныя ўлады аднекаваліся зусім:
- Нам, - яны казалі, - нічога ня ведама. Наша не знай, наша не касайся! Мусіць нейкая чорная банда ўкрала вашых? А вы шукайце іх самі.
Яны такжа абяцалі шукаць. Пасьля сталі зводзіць рознымі выкрутасамі, аж урэшце накіравалі пошукі ў паўдзённым кірунку, на горад Цянзін. Так, паводля ведамай у камуне тактыкі, блыталі ясныя факты на працягу шасьці-сямі тыдняў... А тымчасам ужо назаўтра пасьля арышту кітайская міліцыя вывезла нашых арыштаваных на захад - із станцыі Стары-Харбін, праз горы Вялікага Хінгану, на савецкую граніцу і там 25.ХІІ.48. выдалі савецкай дэлегацыі, якая павезла іх у Сібір і пасадзіла ў ваенную турму ў горадзе Чыта.
У гэтай украдзенай групе было трох сьвятараў беларусаў:
1) Архімандрыт Андрэй Цікота, які ад 1939 г. быў у Харбіне Апостальскім Адміністратарам на ўсю Манджурыю і дырэктарам ліцэю сьв. Мікалая. А перад тым ён быў закладчыкам беларускага кляштару ў Друі, Віленскага ваяводзтва (1923). У гадох 1933-39 быў генэралам закону Айцоў Марыянаў у Рыме. Радзіўся ён ў маёнтку Тупальшчына, Сьвянцянскага павету, 5-га сьнежаня 1891. Хрышчаны ў касьцеле ў Жодзішках. Уступіў у Духоўную Сэмінарыю ў Вільні ў 1909, 3-га кастрычніка. У 1913 г. пасланы ў Духоўную каталіцкую Акадэмію ў Пецярбурзе, якую скончыў у 1917. Уступіў у Марыяны 1-га верасьня 1920. Прызначаны пробашчам і Супэрыёрам у Друі 23-га красавіка 1924.
2) а. Язэп Гэрмановіч. Радз. 4-га сакавіка 1890 ў м. Гальшаны, Віленскае губ. Вучыўся разам з а. Андрэям Цікотам у Віленскай Дух. Сэм. Уступіў да Айцоў Марыянаў 15-га жнівеня 1924 і некаторы час быў магістрам навіцыяту і настаўнікам у Друйскай гімназіі. Выехаў у Харбін у 1932, але ў 1936 прыяжджаў у Эўропу на лячэньне і ў міжчасе быў прэфэктам Дому Студыяў друйскіх клерыкаў беларусаў. У 1938 ён быў выселены зь Вільні польскім урадам і хутка пасьля гэтага яго заклікалі паўторна (праз Рым) у Манджурыю. Там працаваў выхаваўцам у інтэрнаце пры ліцэі, а ўканцы - віцэдырэктарам і застутпнікам Адміністратара.
3) а. Тамаш Падзява. Радз. ў 1906 г. у в. Пярхулева, Друйскае парахвіі; скончыў гімназію ў Друі, філязофію і тэалёгію - ў Рыме ў Грэгорыянум. У 1935 прыехаў у Харбін, дзе працаваў выхаваўцам і прэфэктам у ліцэі, а таксама прэфэктам СС. Уршулянак у іхнай гімназіі ў Харбіне.
Варта заўважыць, што два законныя браты марыяне (Ст. Баговіч і Бр. Зарэмба) арыштаваныя ня былі. Законныя сёстры, Уршулянкі і Францішканкі, засталіся такжа вольныя. Але школу і інтэрнат Уршулянак (130 дзяўчат) і школу з інтэрнатам Францішканак (180 дзяўчат) камуністыя разагналі і ўсіх законьніцаў выгналі зь іхных дамоў. Гэтыя законьніцы доўгі час туляліся па Харбіне і ў Кітаі бяз сяродкаў да жыцьця, пакуль дасталі магчымасьць выехаць у Эўропу, ці Амэрыку. Ліцэй сьв. Мікалая адразу пасьля арышту айцоў быў разагнаны (220 вучняў, з гэтага ў інтэрнаце 150), а браты Баговіч і Зарэмба толькі пасьля пару гадоў маглі прыбыць у Рым.
Разам з айцамі марыянамі былі арыштаваныя два сьвецкія сьвятары: а. Павал Шалей - француз, які прабываў у Харбіне пры ліцэю ад 1939 г. і а. Павал Партнягін - расеец, які быў у Харбіне ад 1935 г. і выкладаў у ліцэі расейскую літаратуру.
Апрача гэтых пяці сьвятароў былі арыштаваныя два сьвецкія настаўнікі:
Віктар Уласаў - расеец, настаўнік гісторыі і доўгагадовы сакратар ліцэю і Пётра Марчышын - украінец, матэматык, высока цэнены ў Харбіне. Яны абодвы - каталікі ўсходняга абраду.
Да групы нашых арыштаваных далучылі ў вязьніцы незнаёмага паляка Ленкоўскага. Нашыя ўважалі яго за падстаўленую асобу-наглядчыка, бо аб сабе ён гаварыў дужа няясна. Аднак вёў ён сябе ціха і скромна і, магчыма, што ніякага таёмнага даручэньня супраць нас ня меў, а быў так як і мы ахвяраю рэжыму.

* * *

Нашая Місія і школа існавалі ў Харбіне ад 1928 г. У гадох 1945-48 мы працавалі пры ўладзе бязбожнага ладу, дык было вельмі лёгка перахіліць працу ў хвальшывы бок. Пагрозы плылі ад ворагаў, а недарэчныя рады надыходзілі ад прыяцеляў. Бо ў тым часе ў Харбіне было агульнае перакананьне, што мы павінны ліцэй зачыніць самі. Нам казалі:
- Ня стрымаеце размаху рэвалюцыі, замыкайцеся!
Але мы трымаліся далей, хоць і прачувалі, чым усё скончыцца. На нашым хлебе і пад нашаю рэлігійнаю апекай было больш за 500 дзяцей. Вучні былі пераважна дзеці эмігрантаў з даўнейшай царскай Расеі і з Савецкага Саюзу. І ўсіх, хто прыходзіў у Місію, мы, паводля магчымасьці, прыймалі, кармілі і гадавалі на людзей у Хрыстовым духу. Ці каму было шкода, або небясьпечна, што дзіця, часта бяспрытульнае, у нас расьце пад апекаю і даглядам, каб стацца добрым чалавекам і карысным грамадзянінам? Так нашая Місія ператрывала 20 гадоў, вельмі цяжкіх, а ў канцы трывожных: найперш пры старой кітайскай уладзе, ад 1931 - пад японскай акупацыяй, якую ў 1945 замяніла савецкая акупацыя. А пасьля паўгоду Харбін занялі кітайскія камуністыя. І мы далей трывалі пры іх.
Паміма кантролю ўспомненых уладаў, ніводная зь іх не магла знайсьці прычыны, каб да нас прычапіцца. І навет савецкае НКВД, хоць страшэнна прыдзірлівае з натуры, а і тое нас не зачапіла! Дый мы самі не хаваліся ад кантролю, а нашае Стара-Харбінскае шасэ ёсьць аднэй з галоўных вуліцаў гораду. А побач нашага дому ў 1945 меў сваю кватэру маршал Савецкага Саюзу Маліноўскі, які часамі цікавіўся і выпытываў нашых людзей аб школе. Пасьля ягонага адыходу тут пражываў, як называлі, «важны маскоўскі генэрал». Значыць наш ліцэй трапляў пад зыркае вока савецкай улады. І толькі адзін з нашых настаўнікаў А. быў кліканы на допыты. Яго пры тым білі на савецкім сьледзтве спэцыяльнай каўбасой зь пяску. Аднак савецкі сьледчы яго звольніў. Нам здавалася, што няшчасны настаўнік А. ня быў ублытаны ў ніякую палітычную работу: знаў ён толькі сваю хату і нашую школу. А я вельмі дзівіўся, за што яго дарэмна мучылі? Але я тады не разумеў сталінскай лёгікі, а яна дужа цікавая. Вось як Савецкі Саюз разумее шпіёнства:
- Калі хто мог-бы быць шпіёнам, дык ён ня можа ім ня быць.
- А калі ня можа ім ня быць, значыцца, ён ім ёсьць!
- А раз ён ім ёсьць, дык яго адразу трэба арыштаваць і на допытах ён павінен прызнацца да шпіёнства.
- Калі прызнаўся сам, дык ён начыста выйграў: ён дастае нармальную кару ад 10 да 25 гадоў.
- А калі сам не прызнаецца, дык сьледчы павінен яму «памагчы» прызнацца.
А ў гэтым кірунку яны маюць вырабленую практыку, у якой нявінных даводзяць да таго, каб паслушна прызналіся да віны.
- А калі-б хто ператрываў усю савецкую інквізыцыю і ня прызнаўся, дык суд, або «ОСО» і так яго пакарае, а можа навет абвастрыць кару за ўпартасьць.
Але сьледчы можа часамі ўпартага пакараць сам і пасьля яго звольніць. Такія выпадкі звальненьня, хоць і рэдка, але здараюцца, калі судзьдзя мае яшчэ крышку людзкога сумленьня. Наш настаўнік А. якраз шчасьліва на такога трапіў. Дзеля таго, што А. быў настаўнікам ангельскай мовы, значыць, паводля савецкай праграмы, «ня мог ня быць ангельскім шпіёнам» і мусіў затое добра пацярпець. А. працаваў у нас некалькі гадоў: ён быў украінец, чалавек салідны, сумленны й выдатны пэдагог.
Дырэктар ліцэю архімандрыт Андрэй таксама быў у руках харбінскага НКВД, але допыт трываў коратка і яго звольнілі, і навет яго ня білі! У Харбіне вельмі з таго людзі дзівіліся, а мы бачылі ў гэтым здарэньні вялікую Божую ласку. Тады ішло ў Манджурыі быццам паляваньне на людзей і сам назоў НКВД харбінцы тлумачылі: «ня знаю, калі вярнуся дамоў».
Падчас свайго кароткага прабываньня ў Манджурыі бальшавікі павывозілі адтуль нямала людзей, якіх называлі японскімі шпіёнамі, навет арыштавалі некаторых праваслаўных сьвятароў. А нас так яны, як і пасьля кітайскія камуністыя, не чапалі і цярпелі аж тры з паловаю гады!

* * *

У гэтым часе пачаў да нас часта заходзіць наш былы вучань-кітаец Лі-Га-Дун, які перад пару гадамі быў выдалены з нашае школы. У мяне заўсёды закрадалася падазрэньне, ці ня будзе ён помсьціць за выключэньне зь ліцэю? Бо кітайцы дужа злапамятныя: кітаец паганін, навет за маленькую крыўду, хоць быў-бы ў вочы найлепшым прыяцелям, можа страшэнна памсьціцца і за дваццаць, ці трыццаць гадоў. Праўда, нашая нязручнасьць да Лі-Га-Дуна была загладжаная: хлапец вырас і з намі зносінаў ня зрываў: а цяпер прыставаў да нас тымбольш, а можа і тымгорш?..
У дзень сьв. Андрэя былі імяніны нашага дырэктара. Сьвята прайшло так сымпатычна, сабралася гасьцей, і бацькоў і даўнейшых ліцэістых - стварыўся такі прыязны настрой, што аж прысутныя людзі гаварылі зь дзівам:
- Мусіць нешта зь ліцэям будзе? Так усё складалася прыгожа, што аж страшна... Хай Бог сьцеражэ!
У школе праца ішла згодна і натужна, а навет і найменшыя хлапчукі вучыліся спакойна і старанна. Надыходзілі Каляды, якіх аднолькава чакалі мы ўсе.
А на дварэ поўная зіма: асаблівая зіма, манджурская. Трываў перадкалядны кусьлівы мароз з праніклівым ветрам і было зусім мала сьнегу. Вечарамі мароз даходзіў да 30-ці і больш градусаў. Хмары на небе зьяўляліся рэдка: яны былі пушыстыя і празрыстыя, дый хутка праляталі па небе, як баязьлівыя птушкі. А часам яны зьніжаліся і сыпалі сухім сьнегам. Сярдзіты віхор насіў той сьнег, падкідаў яго высока, аж шалеў зь ім, пакуль, пусьціўшы на зямлю і пакачаўшы па палёх, не загнаў яго ў равы і каўдобіны. Сьнег у сярэдняй Манджурыі не закрываў зямлі - аж голыя праталіны адубеўшага грунту трэскаюцца на марозе. Зімою тут адлігі няма. Сонца тут заўсёды «зіркатае»: сьвеціць яскрава і прыкра для няпрывычнага эўрапэйскага вока: але хоць багата рассыпае свае праменьні, зімою ня мае сілы перамагчы ні марозу, ні ветру.
Эўрапэйцы кажуць, што тутэйшае яскравае сонца і пясок, які вецер наганяе з пустыні Гобі, а таксама пыл зь мясцовага гліністага грунту, прычынілі азіяцкую касавокасьць. Але папраўдзе яны зусім не касавокія, а маюць прыжмураныя павекі і гэтак натура бароніць іх ад сьлепаты. І вось падчас такіх вятроў, калі цэлыя хмары пылу закрываюць сонца, тады эўрапэйцы баяцца выходзіць на вуліцу, а выходзячы, прыкрываюць вочы рукамі, а кітайцы і японцы ходзяць спакойна. Толькі японкі ў сваёй даўгаполай кветчанай вопратцы з шырокімі рукавамі, бывала, сьмешна хістаюцца на ветры, як дзівосныя матылькі.
Гэткі вечар асабліва мне памятны, бо якраз такою парою нас арыштаваных выводзілі зь ліцэю.

Як нас укралі?

«Крадзеш, крадзеш...
Куды ты мяне завядзеш?!»

Паводля ўсходняга абраду Каталіцкае Царквы 9/22 сьнежня сьвяткуецца Непарочнае Зачацьце Панны Марыі. У нашай ліцэйскай царкве ў гэты дзень служыў літургію архімандрыт Андрэй. Ягоная паважная фігура, глыбокі бас, павольны мэлядыйны сьпеў, патрыяршая барада, а перадусім шчырая пабожнасьць - заўсёды пабуджалі народ да развагі і малітвы. Навуку ён тады гаварыў з моцнай аргумэнтацыяй, з пераканаўчымі прыкладамі, аб згодзе веры і розуму, аб любові Божай да людзей, аб магутнай Заступніцы-Маці Божай да нас грэшных і слабых.
Пасьля Службы Божай айцы Місіі запрасілі настаўнікаў на абед. Усё прайшло выняткова ціха і пасямейнаму. Пасьля абеду ўсе як мурашкі разыйшліся да сваіх абавязкаў. Вучні па клясах рыхтавалі свае перадкалядныя лекцыі. Я агледзеў усе клясы: выхаваўцы былі на сваіх становішчах, а вучні пры сваіх занятках. Гэтым разам ня трэба было ні сварыцца, ні падганяць - я аж зьдзівіўся! - і мог спакойна ўцячы ў свой кут на трэцім паверсе дому.
Цікавая спасьцярога: людзі часта лепш прадчуваюць далейшую бяду, як самую блізкую. Няшчасьце вісіць на валаску, а чалавек ня ведае і ня трывожыцца ні ўва сьне, ні на яве. І якраз перад бядою чалавек смагла сьпіць, спакойна працуе, або забаўляецца - і раптам наляціць катастрофа, і гэтакі бясьпечны чалавек апыніцца на Божым судзе! Так, запраўды, «мы ня ведаем ні дня, ні гадзіны». Часам навет людзі як-бы наўмысна мабілізуюць усе свае сілы і вельмі сьпяшаюцца, каб трапіць у самую пару і якраз на тое месца, дзе ім трэба будзе зьгінуць... Дзіўная тайна Божага Правіду! І тады так было са мною.
Калі я праходзіў міма канцылярыі дырэктара, убачыў на калідоры грамаду кітайскай міліцыі. Яны затрымалі мяне і загадалі адразу клікаць па сьпіску ўсіх сьвятароў ліцэю. Як кажуць у нас у Беларусі, справа была «простая як абаранак»: адразу было ясна, зачым прыйшла міліцыя. І я цяпер дзіўлюся сам сабе, чаму я тады не дагадаўся? Чаму не перасьцярог другіх? Бо наш француз, чалавек зручны да ўсяго, мог-бы ў той мамэнт змыліць кітайцаў і не дацца ім у рукі, а другія сьвятары маглі-б хоць адзецца на дарогу... Але я быў зусім спакойны, быццам заварожаны, ці пад гіпнозам. Ці можа сам Бог дапусьціў на мяне ў тую фатальную хвіліну такое дзіўнае засьляпеньне?
Сабраліся мы ўсе ў дырэктара. Тады старшыня міліцыі стаў чытаць пакітайску з паперыны нейкі «дакумант», а другі кітаец пачаў гэта перакладаць на расейскую мову. Мы ўважна слухалі, але нічога не зразумелі ні пакітайску, ні парасейску. Пачалі мы іх пытацца, у чым справа? Кітайцы нам тлумачылі аб нейкіх «благіх людзях», якія мелі ў нас жыць. Але зь іхняга выясьненьня нам стала яшчэ цямней.
Толькі цяпер, пасьля сьледзтва, пасьля турмы і лягераў, я разумею, чаму тады нам чыталі тую непатрэбную паперу. У камуністых ёсьць прынятая практыка, каб усё рабіць легальна; але ў практыцы ўсё робіцца толькі фармальна. І тады кітайцы нам маглі-б растлумачыць зразумела, аб што йшло, бо між імі быў успомнены перш наш калішні вучань Лі-Га-Дун, які гаварыў парасейску даволі добра. Але ён маскаваўся, каб яго не пазналі; а для самой міліцыі было патрэбна толькі прачытаць «дакумант», а зусім непатрэбна, каб мы яго зразумелі.
І вось раптам я зразумеў усё! Мяне схапілі пад рукі два дужыя міліцыянэры, крэпка сьціснулі і пачалі выводзіць. Я стаў вырывацца і крычаць:
- Адзецца! Дайце адзецца! - але мяне ўжо вялі па сходах на двор і адтуль праз пляц на другі бок вуліцы і пасадзілі ў аўтабус. Хутка прывялі туды ўсіх іншых нашых сьвятароў. Памятаю, што вуліца была зусім пустая; мусіць рух быў скіраваны на бакавыя вуліцы. Нам надзелі кайданкі, першы раз у маім жыцьці меў я гэткую «аздобу». Тут-жа нам усім завязалі вочы; затое цяпер прасьвятлелі вочы мае на душы. Я стукнуў локцем суседа і зашаптаў:
- Нас пэўна расстраляюць...
Усе іншыя былі той самай думкі, што кітайцы павязуць нас за горад на расстрэл: мы цішком маліліся, узбуджалі жаль за грахі і таёмна давалі сабе наўзаем разграшэньне.
А пакуль там мела быць што другое, да мяне пачаў дабірацца мароз так, што я забыўся аб усёй небясьпецы; аднак я ня мог бараніць ані вушэй, ані носу, бо меў скованыя назад рукі. Мароз ужо залез за каўнер і прыставаў да сьпіны. Я аж дрыжэў і прасіў сяброў, каб прыціснуліся да мяне. А, здаецца, калі вязуць на расстрэл, дык трэба думаць аб сьмерці і няма ніякай патрэбы дбаць аб мароз і прастуду... Так-то так, але мароз кусае як сабака!
Наш аўтабус імкліва нёсься вуліцамі і моцна падскокваў на каўдобінах. З гарадзкога шуму я разумеў, што мы былі яшчэ ў горадзе. Раптам забубніў пад намі мост; гэта азначала, што мы ехалі праз палатно чыгункі ў цэнтральны Харбін. Куды-ж нас вязуць? Мае думкі блытаюцца, рвуцца на кускі і ў душы творыцца кашмар. Прабую маліцца, але гэта мне ніяк не ўдаецца. Прыцярпеўся я да холаду і да кайданкаў на руках. Думаў сабе: а як жывуць людзі, што маюць спараліжаваныя рукі, або страцілі рукі на вайне, або чакаюць расстрэлу ў турме на працягу доўгіх месяцаў?
Аўтабус затрымаўся. Нам разьвязалі вочы. Цёмна. Мы былі перад мала асьветленым двухпавярховым домам у цэнтральным Харбіне. Нас павялі на другі паверх і ўпусьцілі ў пусты пакой з двума вокнамі, ды загадалі сесьці на падлогу паўкругам, вачыма да дзьвярэй. У дзьвярах было акенца, а на калідоры пры ім сядзеў наглядчык і зараз закрычаў на нас:
- Шухуа-пусін! Гаварыць нельга!
За пару хвілінаў увапхнулі да нас нашага крываногага сакратара, Віктара Ўласава, змучанага да паўсьмерці. Мы яго падхапілі пад рукі, каб не паваліўся і асьцярожна пасадзілі ў свой паўкруг. Праз якіх пяць хвілінаў увялі да нас Пятра Марчышына, нашага настаўніка матэматыкі, украінца. Паглядаем, можа яшчэ ўвядуць каго, але больш ня было нікога. Тымчасам, ня гледзечы на «шухуа-пусін», Уласаў так-сяк расказаў, як міліцыя разламала ў іх вакно, як яго перавалаклі праз вакно ў аўтамабіль і, разумецца, разьбілі яму акуляры. А ў ягонай хаце застаўся лямант жонкі і дачкі. Тут кажны з нас пачаў гаварыць сваё, але наглядчык так сярдзіта нам прыгразіў, што мы замоўклі надоўга.
Дырэктар пачаў маліцца і мы, як хто патрапіў, гаварылі свае вячэрнія пацеры. Кажуць, мора асабліва настройвае да малітвы. І праўда: я калісьці ехаў японскім параплавам 33 дні і мора пабуджала мяне да гарачае малітвы. Асабліва ў начы, калі зоркі мігцяць, быццам моляцца Стваральніку, Які іх выпусьціў на вольны прастор і мільярды гадоў пасе іх і даглядае, тады і чалавек моліцца разам зь імі. А мора калыхалася спакойна, уздыхала глыбока і шаптала пранікліва сваю адвечную малітву. Прасторы пяялі гімн славы: «Багаславеце зоркі нябесныя Госпада; мароз і сьпякоту; моры і рэкі; багаславеце духі і душы справядлівых, Госпада!»
А мы былі замкнёныя і няпэўныя жыцьця ў руках несправядлівых і бязбожных людзей: аднак ня вырвуць яны нас з рук Божых! Ніадкуль ня бачым ратунку, як толькі ад Бога. І нашая малітва стаецца жывою, дзіцячай гутаркай і благаньнем да Бога, і яна ўлівае жыватворчы бальзам у нашыя сэрцы. Немагчыма зразумець, як пакрыўджаныя людзі трываюць бязь веры і малітвы?
Надыйшла пара спаць. Вячэры нам не далі, ды мы і ня пыталіся, бо зусім аб ёй забыліся. Наглядчык крыкнуў, каб мы палеглі: ад гэтага часу мы пачалі рабіць усё па крыклівай, але зразумела, плянавай камандзе. Палеглі мы як сядзелі, на голай падлозе: нам было дужа выгодна, бо ня трэба было ні разьдзявацца, ні пасьцілацца. І вось тут пачалося маё дзіўнае «шчасьце ў няшчасьці», якое верна са мною хадзіла і ходзіць да гэтага часу. Я быў у хатняй найлягчэйшай адзежы і ў начных пантофлях: да таго я недамагаў злосным малакроўем і з усіх, там прысутных, я быў найстарэйшы гадамі. Значыць, ужо тая першая ноч на голай падлозе магла мне прычыніць запаленьне лёгкіх, а можа і сьмерць... Толькі адзін наш архімандрыт Андрэй змог падчас арышту адапхнуць міліцыю і схапіць сваё старое, але цёплае футра. І вось дырэктар ляжаў на падлозе якраз ля мяне; ён быў магутны і меў шырокаполае футра, а я ляжаў пры ім малы і зусім неакрыты. Лёг я плячыма да дырэктара на правым крысе ягонага футра, а другім крысом ён накрыў мяне зьверху, ну і я грэў цяпер свае плечы пры ягоным сэрцы і пачуваўся, «як у Божанькі за печчу». Хоць я не заснуў на момант, але адагрэўся зусім і адпачыў ад усяе турбацыі. Усе нашыя ня спалі таксама, акрамя Пятра Марчышына, які ўсю ноч хроп громападобна. Перажываньне нашае было дужа цяжкае, а прышласьць грозная, дык сон нас ня ймаўся. Мае думкі плылі як вада ў рэчцы і ноч мне ня здоўжылася...
Як стала разьвідняцца, мы пачалі шаптацца. Адазваўся і Пятро Марчышын. «Як вам спалася?» - нехта спытаўся ў яго. «Які там сон, - кажа Пятро, - не здрамнуў я ні на хвілінку». Тут між намі бухнуў такі сьмех, што не памагло і кітайскае «пусін». На той мамэнт мы забыліся аб усёй трагэдыі, бо на сцэну выступіла камэдыя першае клясы. Сам-жа герой гэтае драмы, Марчышын, паглядаў то направа, то налева, і ня ведаў, з чаго ўсе сьмяюцца? І кітаец дзівіўся праз фортачку, з чаго мы сьмяёмся; думаў, што пры рэвалюцыйнай уладзе сьмяяцца нельга. Аж і пачаў крычаць на нас з усяе сілы.
Па праграме рэвалюцыі мы ўсталі і насупіліся таксама, як і наш прыганяты. Цяжкія думкі замуцілі наш першы так добра пачаты турэмны дзень. І думалася: «што яны хочуць з намі зрабіць?»

Паехалі...

«Ехаць, дык ехаць», сказаў папугай,
калі кот цягнуў яго за хвост.

Падзеі пачалі разгортвацца хуткім тэмпам; вось нам даюць мыцца, хоць ня маем чым выцірацца; вось нам загадваюць пераціраць пакой і піць кітайскі «чха» - значыць гарбату. Цукру не далі, але затое кажны дастаў кусок хлеба і кітайскі агурок - доўгі, тонкі, цьвёрды і бязь ніякага смаку. Пасьля загадалі нам парамі рабіць спацыр у гэтым самым пакоі. Наглядчык пільнаваў парадку з гадзіньнікам у руках, а мы маглі адпрастаць свае старыя косьці. Мая пара быў Пятро Марчышын. Гаварыць можна было толькі сьцішка.
- Дай, - кажу яму, - будзем разьвязваць заданьні.
- А якія?
- Множыць, - кажу яму, - адзінаццаць на адзінаццаць, дванаццаць на дванаццаць і гэтак далей.
І вось, як уцягнуліся мы ў задачы, дык дайшлі да 25 на 25. І ніхто ня мог нас уціхамірыць, толькі як кітаец крычаў мацней ад нас, мы тады крышку сьціхалі.
Абед: гарачая вада, хлеб і агурок. Вячэра - таксама, толькі чамусьці была падана зараня.
- Мусіць будзе нешта новае? - Гаворым між сабою.
Дзеля духовае бясьпекі адбываем акуратную споведзь з прыгатаваньнем і малітваю. Якое шчасьце, што мы можам спавядацца і спавядаць! І якраз скончылі ў самую пару, бо пачалася вострая рэвізія. Я быў спакойны, што нічога ня маю, але знайшлося... Забралі ў мяне гадзіньнік, ружанец, пояс, шнуркі, насоўкі, усякую дробязь з кішэняў і адрэзалі мэталёвыя гузікі. Так зрабілі з нас сапраўдных пустэльнікаў. Усё забранае акуратна запісалі і абяцалі зьвярнуць, бо такі парадак уведзены ад пачатку савецкай рэвалюцыі. Аднак я ніколі ня чуў, каб у турме, ці ў лягеры было штоколечы зьвернена і сам потым выйшаўшы на свабоду, нічога не атрымаў. Але закон трэба спаўняць, праўда, толькі на словах.
Зараз пачалі нам выдаваць на дарогу кітайскую вопратку. І трэба-ж было такога здарэньня, што я быў ля самых дзьвярэй: мне наглядчык даваў ватаваную вопратку: каптаны і порткі, каб я перадаваў іх сябрам, якія адразу і апраналіся. Але на нас сямёх чалавек далі толькі чатыры камплекты вопраткі. Дырэктар, маючы футра, не патрабаваў дадатковае вопраткі; Партнягін дастаў толькі порткі, а я сам - малую дзіцячую коўдрачку. Закінуў я яе на плечы і так быў добра «абясьпечаны», каб замерзнуць у дарозе. Вечар быў вельмі халодны, але Бог абяцаў сьцерагчы таго, хто Яму давяраецца.
- Выходзьце! - пачулася каманда.
На дварэ цёмна. На небе ажыўлена мігцяць зоркі, мусіць і ім сьцюдзёна? Мароз большы, чым учора, толькі ветру няма. Чэпімся на грузавік і сядаем на голым умёрзлым памосьце. Кітайцы скручваюць нам рукі назад і накладаюць кайданкі. Нам загадалі легчы і накрылі брэзэнтам. Ня можам нічога бачыць.
- Што гэта значыць? Куды павязуць? Ці не на расстрэл за горад? - трывожна шэпчам між сабою.
Нашы нэрвы напружаны. Я малюся. Думаю аб сьмерці; але і ў абліччы сьмерці прыходзіцца думаць аб даймаючым марозе. Мерзну ў плечы, бо мая коўдрачка ня грэе, я не магу ёю абтуліцца, бо мае рукі скованы за сьпіною. Кручуся я, аж дзівяцца сябры, бо чалавек апрануты голага не разумее.
Нас везьлі далёка і доўга. Гарадзкі шум даўно скончыўся і было нам ясна, што мы ўжо далёка за Харбінам. Нарэшце аўта спынілася і кітайцы зьнялі з нас брэзэнт. Бачым, знаёмая станцыя: Стары Харбін, 4 км. ад гораду. Цяпер мы зьмеркавалі, што нас павязуць у Сібір. Адразу палягчэла на душы, хоць мы ведалі, што і там нас не чакала воля.
Наш вагон быў таварны; у палавіне вагону былі верхнія нары, на якіх разьмясьціўся наш канвой. Нас загналі пад нары і пасадзілі на голым памосьце. Спад падлогі і ад сьцен цягнула праніклівым холадам. Два канвойныя міліцыянэры дыжурылі перад нарамі пры печцы і пільнавалі нас. Мы сядзелі радком пры сьцяне з закаванымі рукамі на сьпіне. Я стараўся прывыкнуць да холаду, але ніяк ня прывыкалася. Кітайцы шчыра хадзілі каля печкі: як напаляць - робіцца цёпла, а маім апраненым сябром навет горача, а мне ў самы раз. Як печка астыне, дык я стыну яшчэ хутчэй - і ў ногі, і ў калені, і ў плечы. Ведаю, якая доўгая дарога да сібірскае граніцы і прачуваю, што ня будзе мне ратунку; ня вытрываю і першае ночы. Дык можа было-б лепш, каб мяне адразу расстралялі? Але на ўсё ёсьць Божая воля... І вось зараз выявілася, што мне ня суджана было зьгінуць. Мой левы сусед-француз сказаў мне паціху:
- Мае аковы раскаваліся, толькі трэба маўчаць.
Я непамерна зьдзівіўся і пачаў пальцамі длубаць свае кайданкі, але яны, праклятыя, ад гэтага сьціскаліся яшчэ горш. Француз то адмыкаў, то замыкаў свае аковы, толькі сьцярогся вачэй канвойнікаў. Я лічыў, што французу здарылася вялікае шчасьце, але хутка пераканаўся, што ў гэтым было яшчэ большае маё шчасьце, бо цяпер ён абтуляў мяне маёю коўдрачкаю, як малое дзіця. Так я патроху пачаў адагравацца.
Пачало зьмяркацца. О, як доўга цягнулася гэтая пакутная пякельная ноч! Маё палажэньне было падобнае да таго, якое апісанае Дантэ ў адной з сцэнаў «Пекла», дзе асуджаныя западаюць штораз глыбей у мёрзлае возера. Галава балела нявыносна; мяне марыў сон, але холад не даваў заснуць. Я прытуляўся да дырэктарскага футра, але дырэктар ня мог мне нічым памагчы, бо сам меў зьвязаныя рукі, а прытым спаў. І спалі ўсе арыштаваныя, апіраючыся адзін на другога. Спаў так-жа канвой каля астыўшае печкі. Я-ж заснуць ня мог.
Ноч плыве далей - позьняя, марозная, ветраная. Сібірскі вецер, хоць ня бушуе, як у нашай Беларусі, але чуецца яго тужлівы посьвіст, быццам ён прасіўся ў хату. Нарэшце даўжэзная ноч, якой здавалася ня будзе канца, пачала бляднець; пачало працэджвацца слабенькае сввятло і ноч шарэла. Але вельмі-ж паволі для мяне надыходзіла сьвітаньне. Кітайцы пасьпешна запальвалі печку. Яны, хоць маладыя і здаровыя, хоць цёпла апранутыя і маглі рухацца, у гэтую халодную ноч моцна перамерзьлі. Як я перажыў - проста дзіва!
Канвойныя пачалі пускаць нас паадзіночна за сваімі патрэбомі, здымалі на гэты час кайданкі, але пры тым крычалі: «Хутка, хутка!» Але тут мае нэрвы адмовіліся ад службы. «Па малому» ў мяне не пайшло, а кітаец крычаў ззаду: «Твая, скарэй!» Тымчасам у мяне была поўная забастоўка. Спужаліся ўсе нашыя і таксама кітайцы. Ім трэба было ўсіх нас цэлых давезьці да граніцы і дастаць за «людзкі тавар» - «чэна» - грошы. Калі-б хоць адзін з нас у дарозе адпаў, дык быў-бы няпрыемны скандал і асабістая адказнасьць канвою. Я сам спужаўся найбольш, бо тут ня было ані доктара, ані лякарства. Стаю, чакаю... Прайшло можа хвілінаў зь пятнаццаць. І вось як канвой перастаў крычаць і як я крыху супакоіўся, дык і бяда паволі прайшла. Затое канвой не наклаў мне кайданкаў. Калі-ж пасьля абеду хацелі мне зноў іх налажыць, я скарыстаў з свае хваробы, пачаў крычаць і ўпірацца - кітацы махнулі рукамі і я далей ехаў раскованы. Бо ў Кітаі такі парадак, хто мацней крычыць, той мае больш шансаў ці ў судзе, ці ў гандлі. Дык і я крычаў:
- Пу-ё (ня трэба). Мая бальной, твая маманді (ты пачакай)!
Цяпер ужо я мог свабодна атуляцца, грэць рукі і расьціраць вушы, а так-жа памагаць скованым сябром.
Так мы даехалі да гораў Вялікага Хінгану, падняліся праз ведамую Пятлю да тунэлю (тут ідучы пад гару, цягнік робіць поўны круг на пяць кілямэтраў). Хінган - гэта найпрыгажэйшае месца ў Манджурыі. Горы цягнуцца ад ракі Амур на поўдзень да Манголіі, дзе памалу зьніжаюцца і расплываюцца ў мангольскіх стэпах. Ведамыя на ўсім сьвеце Манджурскія сопкі, дзіўныя высачэзныя цукровыя галовы, калісьці сымэтрычна вытачаныя ў няведамьм геалягічным варштаце, стаяць паасобку, або парамі. Часам конус бывае раўнюсенька зрэзаны пры сваім чубе. Асобна стаіць старадаўны выгаслы вулькан і, хоць цяпер нічым не пагражае, дык сваею вонкаваю формай пужае турыстых. Я калісьці (ў 1935) хадзіў па горах гэтага Хінгану цёплым летам, калі прырода была ў поўным расьцьвеце. А цяпер я галодны, прастуджаны і ня спаўшы дзьве трывожныя ночы, быў замкнёны ў халодным вагоне, і ня быў здатны аглядаць і дзівавацца з Мудрасьці Божай у цудах прыроды, бо трэба было дзівіцца з адваротнага - з «цуду» людзкое дурнаты, што людзі трацяць толькі сілы, часу і грошай, каб бязь ніякае для сябе карысьці, зьдзекавацца над сваім слабейшым бліжнім.
Цягнік хутка праляцеў Хінган і ўглыбіўся ў мангольскія стэпы. Перагоны між станцыямі былі вельмі вялікія. На зьмену стэпаў прыйшла манджурская тайга-пушча. На ад ной невялічкай станцыі ў тайзе нас адчапілі і пакінулі на бочнай лініі, а цягнік паляцеў далей. Мы доўга стаялі ў хваёвым лесе. Часьць канвойных кудысьці пайшла, а мы дагадваліся і спрачаліся, чаму нас затрымалі і, ня хочучы, узьбіліся на думку: ці не капаюць у лесе для нас магілы? Вось-жа за два дні мы ўжо трэйці раз стаялі перад грознаю дагадкаю. У лесе мы чакалі да познага вечару 24.ХІІ.1948 г. Гэта быў Сьвяты Вечар - перадкалядная куцьця ў Беларусі. Увесь хрысьціянскі сьвет азначаў гадавіну нараджэньня Божага Дзіцятка, Князя супакою і Збавіцеля змучанага людзкога роду. «Прыйшоў да сваіх, а свае Яго ня прынялі» (Ян І, ІІ).
Але аб Калядах - аб гэтай сьвятой памятцы і вялікай падзеі - я ня мог свабодна думаць. Навалілася новая бяда. Мае ногі так адубелі, што нельга было вытрываць. Тут я зарызыкаваў і бокам пасунуўся да печкі. Мае сябры стрывожыліся і пачалі на мяне сыкаць і ківаць.
- Ня лезь! - Самыя кітайцы збаранелі, бачучы маю сьмеласьць; але я ўжо грэў ногі пры печцы і здабытую пазыцыю трымаў моцна.
- Чаго вы баецеся! - сварыўся я на сваіх.
- Ня трэба іх дражніць, - перасьцерагалі мяне.
- А вы, - кажу, - не дражнеце мяне, бо вы маладыя і апранутыя, а я стары і голы.
Мне здавалася, што каб мы былі адважнейшыя, дык маглі-б у кітайцаў вытаргаваць больш свабоды. Але тады, у пачатку няволі, мы баяліся ўсяго; а навет, аб чым цяпер сорамна прызнацца, мы тады баяліся... сьмерці.

Як нас прадавалі

Зямля мая, родная,
Зямля мая, цудоўная,
Радзіма сінявокая,
Якая-ж табе роўная?!
(К.Буйла)

А я быў такі далёкі ад роднае краіны. З чужога краю быў выкінуты і ў чужацкі край мяне пераганялі. Канчаўся першы дзень Каляд. Тымчасам Бог не жадаў ахвяры нашага жыцьця. Ці-ж мала сібірская тайга праглынула беларускіх дзяцей? Мы ўжо былі на граніцы Сібіру ў прыгранічным кітайскім гарадку Манджурыя. Усе мы неспакойна, а я яшчэ моцна акалеўшы, чакаем, калі нарэшце кітайцы дагаворацца з маскалямі. Крык паміж імі йшоў гарачы: абодва бакі добра ведалі адзін другога і доўга ня ўступалі. На станцыі было поўна цягнікоў і паадзіночных таварных вагонаў; паблытаныя лініі чыгункі былі ледзь асьветленыя. Нарэшце нас перавялі зь кітайскага ў расейскі цягнік. Нас турбавала пытаньне: як нас прымуць белыя людзі ад жоўтых? Праўда, цяпер яны былі аднолькава чырвоныя. А я тымчасам ня мог аб нічым іншым думаць, як толькі аб тым, каб у новых гаспадароў сагрэцца і аб гэтым маліўся да свайго патрона. На шчасьце, савецкі пасажырскі вагон, у які нас прывялі, быў цёплы. За намі прыйшлі і кітайцы, каб адабраць ад нас сваю вопратку і свае ланцугі. Не шкадуем нічога і думаем:
- Карыстайце зь іх самі!
Афіцэры савецкай дэлегацыі з пагардліваю ўсмешкаю паглядалі на кітайцаў, як тыя пасьпешна згортвалі свае лахамыткі і «зматваліся» бяз прывычных кітайскіх паклонаў. Відаць было, што абодва бакі ня былі задаволены: савецкі - што шмат за нас заплацілі, а кітайскі - што замала за нас ўзялі.
А я тут мушу ляяльна зазначыць, што ў дарозе кітайцы нічога не рабілі, каб над намі пазьдзекавацца. Яны былі няпісьменныя людзі і паслушныя рэвалюцыянэры; а ўсё што мы ад іх перацярпелі, вынікала зь іхняй празьмернай асьцярожнасьці і шкоднай руплівасьці, а так-жа і з нашай неразумнай пакорлівасьці.
Мусіць, каб не паказацца горшымі ад кітайцаў, маскалі налажылі нам свае кайданкі, такой самой формы і якасьці, як былі кітайскія. Што-ж? Сядзімо ціха, а насупраць нас сядзела цэлая маскоўская дэлегацыя: падпалкоўнік, маёр і тры лейтэнанты. З усяго, што здарылася, мы маглі меркаваць, якія мы ў іхных вачох «важныя птушкі». Маўчалі ўсе, толькі афіцэры зьлёгку ўсьміхаліся і перашэптваліся між сабою. - Так любуецца шчасьлівы паляўнічы сваею здабычаю, калі трымае ў руках жывога зайца. Але нам было не да сьмеху.
Людзі поўныя крыві, сытасьці і сілы, апраненыя ў парадныя вайсковыя ўніформы, паглядалі на нас аслабленых, худых і недалужных у беднай, забруджанай падчас падарожжа, вопратцы. Мы пачувалі перад сабою не закон і права, але гвалт і несправядлівасьць. А яны не хацелі ведаць, што і над імі ёсьць большая Сіла - Усемагутны Судзьдзя. І дзіўна, што яны раптам па свойму зьлітаваліся над намі. Старшыня дэлегацыі сказаў:
- Ну, можа і досыць гэтых цацак для сьвятых айцоў? - афіцэры маўчалі. Старшыня пераможна паглядзеў на іх і на нас і загадаў:
- Здыймеце зь іх!
З нас зьнялі кайданкі і больш ужо іх не накладалі.
Пачалі з намі гутарку ажыўленую і бязладную. Але зараз мы пачалі ўпірацца ў іхную лінію - у догмы камунізму.
- Што мае супольнага вашая праграма зь незалежнаю праўдаю? - пыталіся нашыя айцы. - Праўда сама ў сабе ёсьць нэўтральная.
Ды-й куды там! У іх камунізм стаўся рэлігіяй: Маркс - новы мэсія, а Энгельс, Ленін і Сталін - ягоныя апосталы; партыя заступае Царкву; а іхняя вера ў камунізм ставіць большыя і цяжэйшыя вымогі, як нашая вера ў Бога. Чуць хто адхіліцца ад лініі, будзе трагічна «вычышчаны» ў камуністычным «пекле».
У спрэчках з камуністымі мы былі тады неспрактыкаваныя, бо зналі камунізм толькі з кніжак. А тут партыя, а фактычна яе сакратар Сталін, заступаў расейскага цара. Тады было: «Быть по сему», і цяпер засталося тое самае.
Да мяне падсеў маёр Іваноў-Міхайлаў, які пасьля ў Чыце быў маім сьледчым.
- Ты, мракобес! (ты цемрашал) - сказаў ён мне на прывітаньне.
- Мракобес то ня я.
- Дык хто, можа я? - зрабіўшы вялікія вочы спытаўся ён.
- Я на вас яшчэ не сказаў, а вы на мяне ўжо сказалі.
Тут я толькі заўважыў, што маёр быў добра падпіўшы. А тымчасам дырэктар ківаў на мяне:
- Будзь зь ім асьцярожны!
На шчасьце Іваноў сам адлез ад мяне. Я ўздыхнуў вальней, бо ён выклікаў у мяне абраз найцямнейшага д'ябла і я мог лёгка знэрвавацца і нагаварыць яму шмат чаго шкоднага для нас самых.
Было ўжо вельмі позна. Нам далі гарачую салоджаную гарбатку, рыбу і хлеб. Павячэралі. І спаць, спаць! Я лёг на голай лаве, бо пасьцелі нам не далі, і палажыў пад галаву свой кулак. У вагоне было так цёпла, што я адагрэў усю падарожную прастуду. На дварэ трашчаў мароз, выў горны вецер, а мы куляліся зь цягніком праз высокія горы, прасоўваліся праз тунэлі, праляталі далінамі рэк, а я ўсё-ж спаў. Сон быў вельмі неспакойны; я зрываўся і стагнаў, але ўсё-ж спаў цэлую ноч. Падарожжа трывала тры дні і хоць адбывалася ў бязупыннай трывозе, ня выклікала ў нас ніякіх дрэнных вынікаў. У сьне мы ня бачылі, як пераехалі шырокую раку Шылку і пераваліліся праз высокі хрыбет Ябланавых гораў. Рана цягнік каціўся па ўзгорыстым мейсцы. Сьнегу ў горах было бязьмерна многа: выраўноваліся меншыя прагаліны і ямы. Раўніны былі пакрыты грубаю пуховаю коўдраю.
Раніцаю наш дырэктар уздыхнуўшы сказаў:
- Ну, усё для нас скончана!
- Што скончана? - пытаем яго.
- Усё, і з намі, і з нашым ліцэем, і з усім нашым Харбінам!
Мы замоўклі. Кажны з нас перажываў дырэктарскую думку пасвойму, але я пачуваў у душы няясны, аднак упэўнены пратэст супраць ягонае варажбы. Усім было вельмі сумна і кажны ціха маліўся.
Прыехалі ў горад Чыту. Мы выйшлі зь цягніка і ўбачылі, што тут панавала ўсходня-сібірская зіма: сьнегу было маса, а мароз быў такі, якога я ў сваім некароткім жыцьці ня сустракаў яшчэ. Аднак пагода была проста цудоўная. Сонца зьзяла так ясна, што мы купаліся ў сонцы - аж забыліся аб марозе. Але гэтае яркае сонца ня было такое прыкрае для вачэй, як манджурскае. Так хацелася пастаяць, пахадзіць і пацешыцца сонцам, бо мы былі цяпер у вялізарных сібірскіх кажухох, якія на нас апранулі яшчэ ў вагоне; аднак нашыя апякуны зараз загналі нас у сабачую зялезную будку на калёсах і кажнага запхнулі ў асобны катушок. Я ў ім ня мог ні стаяць, ні павярнуцца, ні сесьці, а быў прыкурчаны ў вялікіх муках, пакуль машына падкідала мяне і імчала ў турму. Ня ведаю, як яны ўпхнулі ў такую самую пастку нашага магутнага дырэктара і як ён там вытрываў? Машына завецца ў мове вязьняў «чорны воран». Каб ня выдала сама сябе, яна звонку падобная да машыны, што развозяць хлеб. Прыехалі ў турму 27.ХІІ.1948. Там нас усіх рассадзілі ў «адзіночкі».

Турма - астрог - вязьніца - цямніца - вартаўніца - халодная - цытадэль - краты
Усе гэтыя трапныя назовы, якімі беларусы ахрысьцілі турму, паказваюць, што нашыя дзяды ўмелі крытычна ацаняць культуру сваіх ворагаў, якія будавалі столькі вязьніцаў, халодных, гарадцоў і пад. Наша ваенная турма ў Чыце мела грубыя крэпасныя сьцены, доўгія калідоры і малюсенькія ваконцы.
Як я ўвязнуў у сваю «адзіночку», дык з радасьцю заважыў, што яна ня было халоднаю. Мой катушок - гэта была такая каморачка, у якой нельга было павярцуцца: у ёй стаяла зялезнае ложка, тумбачка і параша - вось і ўсе мэблі. Ваконца было ў самым куце пад стольлю і выходзіла ў суседнюю сьцяну ды працэджвала толькі слабае шэрае сьвятло. Дзеля таго дзень і ноч гарэла пад стольлю моцная электрычная лямпачка. Тэмпэратура ў гэтай каморцы была заўсёды аднолькая і нашчасьце заўсёды цёплая, што пры ліхой вопратцы і пасьцелі, пры худым харчаваньні было адзіным ратункам жыцьця.
Каб ня слабасьць вачэй і нэрваў, я павінен быў-бы сваю камэру называць люксусам. Але дзьверы былі моцныя і зачыняліся вялікім ключом.
Цяпер маё астрожнае жыцьцё пацякло, як кажуць, па турэмнаму, нармальна. Увесь дзень быў мой; я мог рабіць у камэры, што хацеў, але кажныя пяць-дзесяць хвілінаў да мяне цікавалі праз ваўчок.
Калі хто ламаў устаноўлены парадак, яго лаялі або ставілі ў кут, або садзілі ў карцар да поўнае нормы, значыць да васьмі днёў. Уставаць і класьціся трэба было на загад. Хоць пазвалялася сядзець на ложку, але нельга было ані апірацца на падушку, ні на поручні ложка, ні да сьцяны. У асочнай турме днём востра забаронена класьціся на ложка спаць, а нават драмаць. Здавалася-б, што сядзець - лёгкая справа, але сядзець-поседам цэлымі днямі зусім ня так лёгка, як здаецца! Затое вязень, як выйдзе на волю, мае права сказаць:
- Я адсядзеў пяць (а іншы - дзесяць, ці дваццаць пяць) гадоў.
Як толькі вязень, седзячы на ложку, пачне драмаць зараз з калідору наглядчык крычыць і пагражае. Такая з'ьвяга горш дражніць, як пабоі. Хоць ён крычыць на аднаго але псуе нэрвы ўсяму калідору. Уночы нельга адвярнуцца да сьцяны і нельга нічым закрываць вачэй. У адзіночцы я мусіў ляжаць на сьпіне, нагамі да дзьвярэй, каб наглядчык мог сачыць праз ваўчка мае вочы. Лямпа сьвяціла моцна ўсю ноч і хоць я як стараўся моцна заплюшчваць вочы сьвет мяне непакоіў і сон перарываўся. Такім чынам давялі мяне да поўнае нэрвовае хваробы, зьявілася бяссоньніца; спаў ня больш як паўтары-дзьве гадзіны ў пару. Каб не малітва дык я пэўна зьвіхнуўся-б зусім. У тыя цяжкія хвіліны мне найлепш памагаў ружанец. Кароткая развага ружанцовых Тайніцаў і паўтараныя малітвы да Найсьвяцейшае Панны супакойвалі мае хворыя нэрвы. Дзеля таго што кітайцы пад час рэвізіі забралі мой ружанец, я маліўся з памяці паводля натхненьня.
У турме тройчы давалі есьці. Поўнага голаду ня было хлеб даваўся рана на цэлы дзень: чорны, цяжкі (у ім шмат вады), жытні з дамешкай аўса, кукурузы і яшчэ чагосьці. Зупа - крупнік ледзь аскаромлены - аўсяны або яшны; часамі бываў грэчневы, прасяны, або з непрацёртае пшаніцы. На другое: каша з таго самага матар'ялу, але гусьцейшая. Часамі траплялася капуста - рэдкая, цёмная і гідкая. Авёс зь ячменем чаргаваліся цэлымі тыднямі; дык ня дзіва што яны прыядаліся і аслаблялі людзей. Цукру ў турме даюць 9 грамаў на цэлы дзень; адны саладзілі ім кубак гарбаты, іншыя высыпалі ў кашу, а другія адразу з далоні высыпалі ў рот. У мяне ў адзіночцы прапала 12 дзён цукру бо я яшчэ ня меў практыкі, як трэба дамагацца. Часам раніцаю давалі 20 грамаў селядца. Калі ў гэтым была селядцовая галава, дык тады зусім ня было чым цешыцца. Але і тут я быў неспрактыкаваны. Потым у групе зь японцамі я наладзіўся есьці селядца без астаткаў - з галавою, з косьцямі, са скураю і з хвостам! Тады ўжо мы пайшлі зусім у такт з навукаю Леніна, які казаў: «У вялікай гаспадарцы ўсякая дрэнь прыдаецца».
На другім месяцы прабываньня ў турме, мяне пачалі лепш карміць і лячыць. Мне здавалася, што ўсё пайшло на лепшы лад, але перамена на лепшае хутка абарвалася і нават палажэньне пагоршылася, бо перасталі даваць і вітаміны і рыбі тлушч. Лекарка таксама заходзіла да мяне радзей, бо цяпер пачаўся мацнейшы ціск у сьледзтве.
У сьледчай турме вязень мае вартасьць толькі як об'ект для сьледзтва і для суду. Там вельмі пільнуюць: Першае - каб вязень не даканаў самагубства; другое - каб ня зышоў з розуму (калі трохі прыдурэе, дык нічога); трэцяе - каб не захварэў дарэшты і чацьвёртае - каб не памёр да суду.
Пасьля прысуду вязень можа сабе хварэць, галадаваць, ці канчаць жыцьцё, колькі ягоная душа жадае! Ніхто гэтым лішне ня трывожыцца. Я як сьвежы вязень часам дзівіўся, чаму лекарка так аба мне дбае, бо дзякуючы ёй я ніразу ня трапіў у карцар, хоць сьледчы няраз гразіў і я сам меркаваў, што ўжо была да гэтага пара. У карцары пайка хлеба і вада, а на чацьвёрты дзень яшчэ й міска крупніку; няма там ні ложка, ні пасьцелі; часта садзяць у адной бялізьне - пры маім здароўі такі галодны і халодны карцар мусіў-бы мяне «ўгробіць».
Мае суседзі, як згаварыўшыся, пачалі з двух бакоў кажную раніцу стукаць у маю сьцяну. Прытым левы, як мне здавалася, стукаў нейкім альфабэтам. Я дужа ўцешыўся з жывых людзей, але засаромеўся, што ня ўмеў расшыфраваць альфабэту морза. Цяпер я рабіў сабе горкія закіды, што ў добрым часе не навучыўся шыфраванага альфабэту. Мне думалася: хто скажа, колькі я буду сядзець у адзіночцы, можа доўгія гады? і цяпер - нямы. А можа і лепш, што ня ўмею? - думаў зноў - бо пры маёй нязручнасьці я мог бы лёгка трапіць за гэта ў карцар, або стацца ахвяраю суседа правакатара.
Здарыўся ў мяне і госьць. Гэта была вялікая, але вельмі худая турэмная плюска. Яна відаць была выслана на разьведку і зрабіла немалое падарожжа, каб пашукаць сьвежае крыві. Але я, не зважаючы на яе піянэрскія рэкорды і на дэлегацыю, бяз суду пакараў яе сьмерцяй Э за шпіёнства (згодна з савецкім карным кадэксам § 58, 6). Але мусіць на іхную грамаду абрушылася галодная пяцігодка, бо сьледам за першаю пачалі надыходзіць наступныя дэлегаты; аднак усіх іх спаткала аднолькавая доля - аж у мяне загарэлася паляўнічая жылка, цікавасьць і пільнасьць, каб не прапусьціць ніводнага новага зьвярка.
Нарэшце здарыўся госьць і на дзьвюх нагах: новы незнаёмы наглядчык? Чаго?
- Разьдзявайся! - крыкнуў ён валадарна.
- А на што вам?
Я зьдзівіўся і спужаўся. Думаў: хіба-ж ня будзе мяне есьці? А калі пачне, буду бараніцца.
Разьдзеўся. Пачалася рэвізія. Перашчупаў ён усю вопратку, бялізну, пасьцель і ўсе закуткі ў камэры. Аднак пасьля кітайцаў і ўступнае турэмнае рэвізіі, што яшчэ можна было знайсьці ў чалавека, адарванага ад цэлага сьвету? Аднак яму трэба было ўсё вывернуць і штосьці забраць, хоць апошні няпэўны гузік. А з пасьцелі нічога ня возьмеш: сяньнік быў з старое саломы-патрухі, падушка з жорсткае травы, а коўдра - стары абносак; значыць усё было наскрозь дэмакратычнае. Рэвізор быў спэц у сваёй прафэсіі: хутка і зручна праехаў па ўсіх рубцох і кантах. І ўканцы я ня мог зьмеркаваць, ці рэвізор быў здаволены сваёю кантроляю, бо зьнік у адзін мамэнт, нічога не сказаўшы. Аднак мушу тут справядліва пасьветчыць, што ён хоць пасьпешна, але працаваў старанна, фахова, уважліва, рупна, спраўна і акуратна. Аб далікатнасьці лепш не ўспамінаць, гэта было-б у духу адышоўшае закваскі. Такая рэвізія адбываецца ў турме штомесяца.
У нас быў адзін дакучлівы наглядчык, які перавышаў усіх сваёю заўзятасьцяй: як ачумеўшы, ён бегаў ад дзьвярэй да дзьвярэй, крычаў праз ваўчкі, аж рэха разьлягалася па ўсіх калідорах:
- Ты, як сядзіш? Чаму абапёрся?! Сядзь роўна! Стань у кут! А ты не драмі, я цябе бачу!..
Восем гадзін ягонае працы былі сапраўднаю катаргаю і яму і нам. Мала таго, пры ім завастрыліся і другія наглядчыкі: крычалі мацней, прыдзіраліся часьцей і ганебна нам дакучалі. Адным словам: гарызонт нашае няволі зацягнуўся навальнічнымі хмарамі; а той наглядчык «Юпітэр» грымеў бязупынна і сыпаў пярунамі. На шчасьце, ён ня быў доўга, бо мусіць зьдзёрся, або дастаў павышэньне. Ніхто па ім ня плакаў.

Галадоўка

«Прышлі важныя весьці,
што няма чаго есьці».

Калі чалавеку добра, дык ён жадае лепшага - аж да найбольшага і найлепшага. Калі мая камэра была цёплая, дык мне захацелася на двор, на сібірскі мароз, а пачатак 1949 г. быў тут асабліва марозны. Чуў я, як маіх суседзяў выводзілі па чарзе на пятнаццаць-дваццаць хвілінаў на спацыр. А я быў неабуты і неапрануты і ня мог пайсьці. Магчыма дзеля таго меў жахлівы боль галавы і жудасную бяссоньніцу. Пытаў наглядчыкаў, як мне дастаць вопратку? - нічога! Прыставаў да сьледчага - таксама нічога. З таго гора я ўпаў у роспач і адважыўся на галадоўку, хоць ведаў, што ў Савецкім Саюзе галадоўка вязьня лічыцца новым злачынствам. Але роспач - благі настаўнік. «Калі топішся, дык і за саломінку хопішся». Я хапіўся-б і за брытву, калі-б яе нехта падаў.
Вось я пачаў: рана ня прыняў ні хлеба, ні цукру. Так пайшлі цяжкія дні - першы, другі, трэці і чацьвёрты. Не магу сказаць, каб мне было лішне трудна, ці немагчыма; нат пачаў начамі лепш спаць. Але вось пасьля пройдзенае турмы і лягераў, цяпер сам разважаю, ці была тады рацыя ў галадоўцы? - і так, і ня так...
1. Трэба было перш як небудзь убачыцца з пракурорам і паставіць яму ўльтыматум з пагрозаю галадоўкі. Магчыма, што тады апранулі-б мяне і самі.
2. Калі-ж пачаў галадоўку, дык трэба было залегчы ў ложка і расстагнацца, а то я мучыўся сам, а іх ня страшыў.
3. У нэрвовым расстрою галадаваць нельга, бо лёгка скаціцца ў магілу.
4. Трэба было добра знаць сыстэму галадоўкі; на гэта ёсьць спэцыяльнае студыюм. Інакш чалавек можа скалечыцца на ўсё жыцьцё.
Мая перамога была палавічная: далі мне чаравікі і шапку, два ручнікі і дзьве насоўкі. Ані паліта, ані ніякае цёплае вопраткі я не дастаў. Галадаваць я больш ня мог і трэба было пакінуць змаганьне, каб ня ўмерці.
Першы мой спацыр, здабыты такім мазалём, прайшоў памысна. Наглядчык павёў мяне аднаго і ўпусьціў у загарожу, якая мела дзевяць крокаў на дзевяць. Плот быў такі густы і высокі, што відаць было толькі неба. Аднак-жа сонца пранікала туды ў адзін куток. Мая радасьць была бязьмежная, бо даўно ня бачыў сонца. Але сярдзіты мароз не даваў мне ані пастаяць, ані пагрэцца на сонцы. Каб не замерзнуць, трэба было бязупынна бегаць па гэтым кружку. Наглядчык, які пільнаваў мяне на вышцы, быў відаць людзкім чалавекам, бо не перашкаджаў мне займацца такім спортам. Ён стаяў там як бусел у гнязьдзе; быў апранены ў агромнае даўжэзнае кажушышча і дзівіўся, як я худзенькі, старэнькі, ледзь адзеты, змагаюся зь сібірскім марозам. Але я ўжо замучыўся і ня мог далей вытрываць, а «сэзам» быў зачынены да свае пары. Мароз прабіраў да касьцей - і вось я папаўся ў клетку! Аж чую - наглядчык адчыніў фортку і крычыць на мяне, як на парабка:
- Выходзь!
Вось мы пайшлі, але як пайшлі?! Я, паводля пляну, трымаў рукі заложаныя назад, як вялікі пан; ішоў перад канвойным, як арыштант; затрымаўся перад дзьвярмі, як сьляпы; адступаў набок, як слуга, і адвяртаўся носам да сьцяны, як дурань. Наглядчык зайшоў мне наперад і сам першы прайшоў праз дзьверы, а я тады за ім, як сабака. На калідоры ён зноў мяне прапусьціў наперад - і гэтак мы мінаваліся ў турэмным танцы аж да самае мае камэры. Там ён замкнуў мае дзьверы вялікім ключом і я застаўся сам адзін за кратамі, як крыміналісты. О, у турме трэба ўмець зьвівацца і лявіраваць, як у вадавароце на лодцы, паміж вялікіх каменьняў, каб цябе не папіхалі, як асла і ня лаялі, як п'янага!
Кажны раз на прагулцы я дужа прамярзаў, але затое ў камэры адаграваўся. Толькі ўжо пасьля, калі мяне перавялі ў групавую камэру і я жыў зь японцамі, адзін зь іх (Гарадасан) пазычаў мне на прагулку свой запасны кажушок. Толькі пад вясну 1949 г. турма дала мне фуфайку, такі кароткі ватнік, забараніўшы хадзіць у сутане, каб ня горшыў бязбожнікаў. Верхняга ватніка-бушлата, які звычайна носяць на фуфайцы ў Сібіры зімою, мне не далі зусім.
Мая няўдалая галадоўка ня была зусім бескарыснаю: хоць я рызыкаваў неразважна, але зрабіў пробу свае стойкасьці, а гэта якраз было патрэбна на сьледзтве, каб не папусьціцца. А добры Бог захаваў маё жыцьцё паміма людзкое злосьці і паміма маіх уласных памылак.
Потым я хапаўся яшчэ раз за галадоўку, ды яна мне тады зусім не ўдалася. Я хацеў запратэставаць супраць фальшывага сьледзтва, але мне прыгразілі, што будуць карміць прымусам праз нос, чаго я вельмі спужаўся і пасьля двух дзён пачаў есьці. Тут зноў мною кіраваў нэрвовы шок; я зразумеў, што далей прадаўжаць галадоўку немагчыма, каб ня ўпасьці ў грэх самагубства.
Турма і лягер ёсьць для вязьняў вялікаю школаю жыцьця. І таму ня дзіўна, што некаторыя людзі пасьля доўгае адседкі гаварылі:
- Не шкадую, што сядзеў! (Зразумела, так гаварылі толькі тыя шчасьлівыя, якія памысна выйшлі на волю).
Я сам вынес багатую практыку жыцьця, хоць мушу прызнацца, што савецкая бясплатная «школа» дорага мне абышлася.

Сьледзтва

«Добра з тым судзіцца,
хто Бога баіцца».

Нармальна на сьвеце прынята, што сьледзтва выясьняе і ачышчае справу ад лішніх і хвальшывых фактаў. Сам абвінавачаны павінен прычыніцца сваёю шчырасьцяй да асьвятленьня справы. Суд павінен шукаць праўдзівых фактаў, дакумантаў, сьветкаў і сьлядоў злачынства. Падрыхтаваны матар'ял у сьледзтве дае нарэшце паняцьце аб правіне падсуднага. Пакуль сьледзтва ня кончана і суд не адбыўся, нельга падсуднага лічыць вінаватым і караць яго, ані прыгнятаць, ці ашукваць, або застрашваць, ці нэрваваць яго. Так дзеецца ў тых вольных краінах, дзе шануюцца законы справядлівасьці, культуры і рэлігіі. Такую свабоду тэарэтычна бароніць так-жа Савецкі Саюз, але пабачым далей, што ён робіць у сябе.
На самым пачатку нашага сьледзтва нам аб'явілі, што мы не арыштаваныя, а затрыманыя, і што нас будуць дапытваць як сьветкаў. Толькі пасьля трох тыдняў (15.І.1949 г.) нам паведамілі, што з Масквы прыйшоў загад усіх нас арыштаваць. Я спалоханы чакаў, што цяпер будзе новага, аднак нічога не перамянілася: як было, так і працягвалася тое самае сьледзтва. Мы і далей заставаліся ў сваіх адзіночках.
Ад самага пачатку сьледзтва я дзівіўся з такіх парадкаў і пытаўся сьледчага:
- Калі нас арыштавала кітайская міліцыя ў Кітаі, дык чаму нас ня судзіў кітайскі суд?
- Мы афіцыяльна былі польскімі грамадзянамі, дык чаму Кітай ня выдаў нас у Польшчу, але выдаў у Савецкі Саюз?
- Калі мы - не арыштаваныя, дык чаму вы пасадзілі нас у турму? і чаму ў ваенную турму, калі мы цывільныя людзі?
Сьледчы не хацеў даваць на гэта ніякага адказу, а толькі лаяўся. А нашаму французу за дакучлівыя пратэсты і пытаньні давялося адсядзець восем дзён у вострым карцары. Пакуль у Савецкім Саюзе чалавек ня зразумее, што ён жыве не пад законам, а пад прымусам, дык будзе толькі дарэмна нэрвавацца.
Я быў у адзіночцы больш за пяцьдзесят дзён і акрамя наглядчыкаў, доктара і сьледчага судзьзі я ня бачыў больш нікога. З карыдору, калі я па ім прайходзіў пад канвоем, зганялі «ўсякае дыханіе», нат' лішніх наглядчыкаў. Калі выпадкова канвойны прадчуваў што можа на калідоры на каго ўзьбіцца, дык зараз ставіў мяне носам да сьцяны, а сам даваў сьвісток, каб сустрэчныя ўцякалі з мае дарогі. Навет у дарозе да ўмывальні і на сваю патрэбу мне рабілі такую самую «пашану».
Я добра помню, як падчас акупацыі ў Манчжурыі, японцы ладзілі ў Харбіне спатканьне імпэрататару Мянджу-Го, Пу-І, паводля царскага цырыманіялу: тады людзей з вуліц зганялі ў панадворкі. Хто запазьніўся, таго паліцыя клала на зямлю, нагамі да вуліцы. А пасьля пісалі ў газэтах, што народ «з энтузіязмам» вітаў імпэратара. А ў 1945 годзе той самы імпэратар Пу-І быў арыштаваны і сядзеў у той самай турме ў Чыце, у якой пасьля сядзеў я: ён тупаў па тых самых калідорах; дык значыць і я мог задзіраць нос, алі мяне ўрачыста перагналі па калідорах паводля царскага цырыманіялу. Толькі мяне дзівіць, адкуль яны бралі толькі людзей на канвой і на суды, і на ахову лягераў, каб трымаць толькі мільёнаў арыштаваных? І колькі трэба было церпялівасьці і вытрываласьці, каб рабіць усю гэтую жудасную фармальнасьць!
Я выпытваў шмат людзей, якія добра ведалі савецкае жыцьцё, і з розных сфэраў: колькі ў Савецкім Саюзе сядзіць людзей? І вось агульнае перакананьне было такое, што да сьмерці Сталіна ўсіх замкнёных у турмах і лягерах і на прымусовых работах было ня менш трыццаці мільёнаў!
А сабакі? Пры лягерах былі спецыяльныя зоны для сабак. Сабакі былі асаблівае расы - вялікія і вымуштраваныя, каб паляваць на людзей. Гора таму вязьню, які трапляў ім у зубы! Аднак былі такія ўцекачы-спрыцюгі, што заціралі свой сьлед табакай, ці перцам. Колькасьць і якасьць сабачае ежы ў калёрыях перавышала людзкую, дзеля гэтага ніхто ня мог называць нашага жыцьця «сабачым». Я бываў у лягеры на рабоце ў сабачай зоне і там падарваўся перакідаючы сьнег праз высокі плот, так што ледзь пасьля ў шпіталі адлячыўся.
Для ілюстрацыі падам ходкі расказ з Польшчы з 1955 году. Адзін савецкі дзеяч у гутарцы з польскімі ўрадоўцамі, падпіўшы, калі палякі пачалі хваліцца, спытаўся ў іх бязь ніякіх хітрыкаў:
- А колькі ў вашай Польшчы насельніцтва?
- Мільёнаў 28 будзе.
Тут бальшавік пратэкцыйна ўсьміхнуўся і кажа:
- І вы гэта называеце дзяржаваю?
- Або што, чаму?..
- Дык у нас больш у лягерах сядзіць!
Паўстае пытаньне: адкуль бярэцца толькі людзей і толькі злачынцаў у Савецкім Саюзе? Адкажу на гэтае пытаньне такім характэрным здарэньнем, аб якім я чуў у лягеры.
Пры этапе, выходзячы зь лягеру, у пераклічцы трэба было кажнаму самому сказаць сваё прозьвішча, гады і кару. Дык вось выходзіць адзін і кажа паводля формулы:
- Я - Іван Іванавіч Іваноў, радзіўся ў такім і такім горадзе, артыкул 58-61, пункты 4-ы і 6-ы, 25 гадоў. - Пры тым махнуў рукою і далажыў ад сябе: - Нізашто мне далі!
А дыжурны наглядчык, раззлаваўшыся, кажа:
- Гавары, гавары - «нізашто, нізашто», - у нас нізашто толькі 10 даюць.
Так наглядчык, дакараючы Іванова, сказаў нехаця шчырую праўду, хоць і няпоўную, бо таксама нізашто даюць і цэлых 25.
А вось і другі аўтэнтычны прыклад, як чалавек дастаў турму нізашто. Расказаў мне аб гэтым былы камуністы Віктар Ніканоравіч Сямігораў, прафэсар аднаго з савецкіх унівэрсытэтаў. Яго пасылалі за граніцу як карэспандэнта. Калі вярнуўся дадому, далі дзесяць гадоў за шпіёнства. Падчас сьледзтва гаворыць ён свайму сьледчаму:
- Дазвольце мне расказаць вам здарэньне падобнае да майго.
- Гавары!
- Яшчэ за цара ў нашым раёне былі разьвяліся ваўкі. Ня было ад іх ратунку. Урад абвесьціў нагароду 25 рублёў золатам за забітага ваўка, а за скуру была назначана асобная плата. Хоць шмат хто квапіўся, ніхто ня мог забіць ваўка. Нарэшце аднаму паляўнічаму ўдалося. Яму выплацілі прэмію і адкупілі скуру. На другі тыдзень ён прынёс другую скуру, а на трэйці - трэйцюю. «Што такое?» - У раёне зьдзівіліся, што ён адзін такі шчасьлівы; але тымчасам ваўкі далей рабілі шкоду. Паклікалі камісію, агледзелі тыя скуры і пераканаліся, што ўсе тры былі сабачыя, - чорных сабакаў і зручна падхварбаваныя.
Тут сьледчы заўважыў:
- Дык ты, Сямігораў, лічыш, што мы хварбуем вашыя справы, а вы самі ня вінаватыя?..
- Прыходзіцца лічыць, бо і мая скура ў вашай рабоце. Вы нас робіце шпіёнамі, а праўдзівыя ваўкі - шпіёны далей робяць шкоду. Што-ж, сабаку лягчэй злавіць, а воўк лепш хаваецца, або вышчырае зубы.
Уканцы Сямігораў мне сказаў:
- Бачыце, я ў турме шмат перадумаў. Чалавецтва празь дзьве тысячы гадоў распрацавала рымскае права, якое ўвайшло ў культуру ўсяго сьвету. А якраз мы жывём, як нам тут кажуць, у самым свабодным і культурным краі - у Савецкім Саюзе. І вось у гэтай «вольнай і справядлівай» дзяржаве пры першым маім спатканьні зь сьледчым я пачуў ад яго:
- Так, так тваю...
Сямігораў задумаўся, а пасьля спытаў мяне:
- Скажыце, як пагадзіць адно з другім? - Але я ня меў чаго сказаць, бо нам абодвым было сорамна за бедную культуру і за нявінных людзей.
У навачасным савецкім сьледзтве ўсё йдзе паводля пляну. Найперш ідзе лазьня - душ гарачы і сьцюдзёны, а бяльлё даецца ў «прашпарку». Потым - доктар, зараз і фатаграф; потым адціскаюцца пальцы рук. Нарэшце йдзецца ў «госьці» да самога начальніка турмы, а ў камэру прыходзіць цырульнік з машынкаю - і ўсё гатова! Рэвізія ўжо была і пры тым не адна. Нарэшце так падрыхтаванага вядуць, каб аддаць у рукі сьледчага.

* * *

У турме вязьню не гавораць, да каго і куды яго клічуць, але я ўжо прачуваў, што хутка спаткаюся з судзьдзёй. Пад уплывам Дастаеўскага я быў загадзя ўсхваляваны гісторыяй Раскольнікава: мяне таксама інтрыгавала, чаму сьледчы так доўга мяне ня кліча? Аж і заклікалі! Прыйшоў я і адразу быў прыемна зьдзіўлены, калі ўбачыў чалавека маладога і вонкава сымпатычнага; усё-ж такі я яму не давяраў і трымаўся асьцярожна, як на гладкай, але няпэўнай кладцы. У размове ён паказаўся мне чалавекам простым і бяз хітрасьцяў, але рачовым і спакойным. Загадаў мне расказаць сваю біяграфію.
Жыцьцё маё было вельмі заблытанае. Я перамяняў шмат мяйсцоў і краёў; пры тым былі войны, рэвалюцыі, вялікія падарожжы, разнаякая праца, хваробы і іншае. Я баяўся сам заблытацца і часам сумняваўся, ці ня лепш было-б штосьці прамінуць, бо і сьледчы яшчэ мяшаў лішнімі пытаньнямі, так што я зьбіваўся навет у самых простых і пэўных фактах. Пару разоў ён пробаваў мяне застрашыць і прыкрыкнуць, або падлавіць у недакладнасьці, але ня мог злавіць мяне ў ніякім хвальшы, бо яго ў мяне ня было. Уканцы мы пагадзіліся зусім і я быў задаволены сваёю двуднёваю біяграфіяй, а навет быў задаволены самым сьледчым, бо быў перакананы, што ён і далей не захоча мяне крыўдзіць.
З сваёй біяграфіяй я ўваходзіў на сьледзтва не абцяжаны мінуўшчынай. Аказалася, што я ня жыд, хоць чамусьці лічылі, што маё прозьвішча жыдоўскае. Чаму яны так чапляліся за жыдоўскасьць - ня ведаю. Толькі пасьля я даведаўся, што ў тым часе была вялікая нагонка на жыдоў і шмат спаміж іх, навет камуністых, трапіла ў лягеры. Маё паходжаньне было наскрозь пралетарскае: бацька быў, як эмігрант, рабочым у Пецярбурзе ў экіпажнай майстэрні, а маці з простае сялянскае сям'і. Мой бацька выходзіў зь безьзямельных сялян, і памёр, калі мне было ўсяго два гады. Як падрастаў, я доўгія гады быў пастушком у сваіх дзядзькоў, а так-жа ў чужых людзей. Польскі фашыстоўскі ўрад мяне дужа прасьледваў: пяць гадоў мне не давалі пашпарту; а ў 1938 годзе быў пад наглядам паліцыі ў Вільні і пасьля адтуль мяне выселілі. - Адным словам, такім бліскучым пралетарскім паходжаньнем не маглі пахваліцца самыя бальшавіцкія ўрадаўцы ў Чыце. Але мне яно так памагло, як беднаму чалавеку леташні сьнег.
Усё-ж такі я мроіў, што ў свайго сьледчага я ачышчуся ад напасьці. Якое-ж было маё рашчараваньне, калі наступны раз я аказаўся перад другім сьледчым! Быў ім мой знаёмы, маёр Іваноў, які належаў да дэлегацыі, што купляла нас ад кітайцаў. Папярэдні сьледчы быў, відаць, толькі тэхнічным работнікам у канцылярыі, на запраўднага сьледчага ён не надаваўся, бо ня ўмеў навет лаяць.
Іваноў быў чалавек буйны ростам і тушай, векам каля 50 гадоў. Чырвоны быў наскрозь - і целам і духам; здаравенны, як буржуйскі бык. Добра знаўся на тых справах, якія вёў: нашы харбінскія адносіны, так-жа агульнацаркоўныя і асабліва ватыканскія адносіны ня былі яму няведамыя. Іваноў аднак быў даволі асьцярожны, каб ня выдаць сябе ў тым, адкуль здабыў такую поўную падрыхтоўку. Толькі-ж камэнтары да царкоўных падзеяў, асабліва да каталіцкіх, ён даваў свае, значыць савецкія і бязбожныя. Ён мог-бы быць выдатным сьледчым, каб мог быць нармальным чалавекам. Часамі бываў на маім сьледзтве моцна падпіўшы, але зусім п'яным ня бываў. Ня біў мяне ні разу, навет не пагражаў пабоямі, але лаяў бязьмерна, часта і ганебна: ён уцяміў, што ягоныя блюзьнерствы былі для мяне горшаю мукаю, як біцьцё. Тады я моцна бянтэжыўся, нэрваваўся і ня ведаў што гаварыць, або забываўся, што сказаў. А Іванову якраз тое было патрэбна; ён гуляў са мною, як сыты кот з худою мышою.
Дагэтуль я добра ня знаў бальшавікоў. Праўда, у 1920 годзе яны мяне былі арыштавалі ў Слонімскім павеце, але праз тры дні выпусьцілі. А ў Харбіне бальшавіцкая прапаганда прадстаўляла Савецкі Саюз, як край вольны, сьветлы, правасудны і багаты. І вось цяпер я пачуў ад прадстаўніка суду такія бессаромныя звароты і блюзьнерствы, якія ня чуў ад нікога, нідзе і ніколі. І зь якое прычыны? Ці можа ўсё йшло зь ягоных нэрваў? А можа ён быў вырадак, адзін такі? Не, на жаль, не адзін! У іх такая сыстэма: кажны сьледчы імкнецца запалохаць сваю ахвяру і спараліжаваць волю, каб замуціўшы ваду, лавіць рыбу. Ім толькі важна, каб злавіць чалавека, а зусім ня важна, каб знайсьці праўду, выявіць адказнасьць і віну.
Нашая гульня ў сьледзтве трывала пяць месяцаў. Сьпярша Іваноў аглушыў мяне лаянкай і пагрозамі. Пасьля крыху зьмякчэў: стараўся запутаць, заскочыць пытаньнямі, выкарыстаць маю недасьветчанасьць. Часам гэты люты воўк зручна нацягваў на сябе авечую скуру: абяцаў ласкавы суд і невялікую кару - толькі тры гады. Адзін раз навет пачаставаў гарбатаю з цукрам, хлебам і каўбасою. Якраз тады я быў вельмі галодны. Часам пускаў для мяне грамафон зь беларускімі дыскамі; гаварыў аб палітыцы, расказваў новасьці, або анэкдоты. А ён умеў расказваць, зацікавіць, бліснуць ведаю, або сваёю зручнасьцяй. Мая змучаная душа і арганізм лёгка ўцягваліся ў ягоную інтрыгу; мне вельмі быў патрэбны адпачынак. Іваноў ведаў, чым мяне зводзіць. А я хоць і прачуваў ягонае ашуканства, ня меў сілы яму супярэчыць і паддаваўся ягонаму ўплыву. А пасьля, вярнуўшыся зь сьледзтва, я рабіў сабе закіды і яшчэ горш псаваў сабе нэрвы.
Раптам зноў Іваноў станавіўся заядлым воўкам, разьюшаным тыграм, або хітраю лісіцаю, а пры тым заўсёды быў паскуднаю сьвінёю. Гразіў 25-цю гадамі, ссылкаю на пусты абток Ледавітага акіяну:
- Там ёсьць два белыя мядзьведзі, а ты будзеш трэйці, - казаў ён.
І лаяўся-ж ён! Страшыў і паказваў мне на карце, як яны нападуць на Рым з Альбаніі, як пераробяць базыліку сьв. Пятра на кіно, а самога рымскага папу і ню-ёрскага кардынала Спэльмана павесяць...
Ён быў артысты і ўсё гэта была ігра ў жмуркі; толькі-ж мае вочы былі завязаныя, а ягоныя не. Колькі я страціў здароўя, пакуль пазнаў сыстэму Іванова і сыстэму Савецкага Саюзу! Бо гульня ў камунізм абымае ўсю савецкую дзяржаву, а так-жа частку вольнага сьвету. Цяпер адзін толькі Мікіта Хрушчоў бачыць абодвума вачыма; камуністычная партыя бачыць адным вокам і толькі, колькі ёй Мікіта пакажа: а «фраеры», значыць, рэшта ўсяго народу, маюць завязаныя вочы. Каб я тады знаў гэтую гульню ў камунізм, так як знаю яе сяньня, я зусім не нэрваваўся-б. Калі Іваноў гуляў, дык і мне трэба было туманіць таксама, бо ў яго мае «25» былі пастаноўлены адразу, дык нашто мне было яшчэ спадзявацца чагосьці лепшага? Мне трэба было толькі выкручвацца ад карцару і ад малое кары, бо вялікая кара была ўжо нямінучаю.
Калі аднойчы Іваноў гразіў мне 25-ці гадамі, я абураны адказаў:
- Як то, Ленін у цара за арганізацыю перавароту дастаў толькі 3 гады, а што я благое зрабіў? Я ўсё жыцьцё вучыў і даглядаў малых дзяцей і стараўся ўзгадаваць іх на добрых людзей.
- Ленін атрымаў 3 гады за абарону народу, а ты йшоў супраць народу.
- І чым я йшоў супраць народу? Што вучыў у школе лацінскае граматыкі?
Але сьледчы адказаў грубою лаянкай.
Такіх прыкладаў я мог-бы пералічыць цэлыя дзясяткі. Спынюся толькі на адным. У 1950 г. сядзеў са мною ў Тайшэце турак Асман Асманавіч Эскіпар, які меў 74 гады, быў глухаваты і хвараваты. Глухата найбольш яго мучыла, бо ў цесным бараку, у лягеры, ён ня чуў, як брыгада раздавала хлеб, цукар і як нас клікалі ў сталовую. Я заступаўся за старога дзеда, каб яго не абміналі. Запрыязьніўся зь ім і аднойчы спытаўся яго:
- Як вы трапілі ў турму?
- У Расею, - казаў ён, - я прыехаў з Турцыі разам з маімі бацькамі яшчэ малым хлапчуком. Яны мелі, як тады называлі, «турэцкую» пякарню, працавалі заўзята і зараблялі нямала. А ў рэвалюцыю ўсё нашае прапала. Я пайшоў на работу ў савецкую кандытарскую і так сяк жыў, бо я «спэц»; а ў другую вайну мяне арыштавалі, як турэцкага шпіёна.
- Зьлітуйцеся, - кажу ім, - я ад маленства ня меў з Турцыяй ніякіх зносінаў. Значыць, закід майго шпіёнства адпаў. Дык мне ўсёроўна прыпісалі нейкія гутаркі супраць саветаў і прышпілілі 10 гадоў. А каму я гаварыў, і калі я гаварыў, і што гаварыў - я сам ня ведаю, бо і нашто мне было гаварыць?!
Але вяртаемся да майго Іванова. Нарэшце я зразумеў, што на лаянкі ня трэба адзывацца. Зрабіў я сам сабе моцную ганаровую пастанову: на лаянкі маўчаць. Аднак дарэмна, я ніяк ня мог вытрываць. І цяпер саромлюся, як прыгадаю. Тады мае нэрвы былі хворыя: я загараўся на яўныя лгарствы і правакацыі. Часамі Іваноў сьвідраваў мяне вачыма - гіпнатызаваў. Я гаварыў сабе: «ня буду глядзець яму ў вочы!», але ўсёроўна гляджу; вочы падымаліся самі; пастанаўляю ўсёю сілаю волі, але ня было тае сілы. Так бывае з машынай, калі сапсуецца тормаз або кіраўніцтва: шофэр круціць машыну ў добры бок, а яна ляціць у пропасьць.

Прыходзіць дасьветчаньне

«Калі будуць выдаваць вас, ня дбайце аб тое,
як і што вам гаварыць, бо вам у той час будзе
дадзена, што сказаць».
(Мат. Х, 19)

Ведаючы аб Хрыстовай навуцы, я заўсёды стараўся да яе тасавацца: ішоў на допыт, нічога не плянуючы. І ўсё-ж такі здаралася, што я часам наблытаў, бо і памяць была аслабеўшы і сьледчы зьбіваў з панталыку. І толькі значна пазьней я зьмеркаваў, што Бог дапускаў мае памылкі, але мяне не пакінуў; так некаторы бацька вучыць сынка плаваць: пазваляе яму нахлёбацца вады, але не дапускае пагібелі. Я захаваў да канца сьледзтва яснасьць думаньня і навет хворыя нэрвы пасьля супакоіліся. Я не памсьціўся над ворагамі, але ашчаджаў іх на сьледзтве, як мог; я ня прызнаўся да таго, чаго не зрабіў, хоць сьледчы правакаваў, пагражаў, рабіў абяцанкі і зьдзекаваўся нада мною; я ня выракся веры (аб гэтым будзе далей).
Мне, так як і кажнаму арыштаванаму, напярод была адмерана поўная кара. Аднак больш выгралі тыя, каторыя цьёрда стаялі на сваім і ня прызнаваліся да нязробленых злачынстваў. З другога боку і тыя, што прызнавалі сябе бязь віны вінаватымі, такжа нічога не скарысталі, а даставалі кару паводля бальшавіцкае нормы. Але тыя, што маўчалі, ішлі ў карцар... Савецкі суд у тэорыі не пазваляў гаварыць няпраўды, але ў практыцы прымушаў гаварыць няпраўду.
Кажнаму арыштаванаму рупілася чым хутчэй скончыць сьледзтва, як самы найцяжэйшы этап. Суд фактычна не даваў нічога новага, а быў толькі вонкаваю формаю. На судзе ніхто ня мог паставіць ані сваіх сьветкаў, ані свайго адваката. А калі-б і паставіў сьветкаў, дык хутчэй пашкодзіў бы сабе, бо тыя, ці зь перапуду, ці з разьліку яшчэ больш абцяжвалі-б справу. Адвакат у Савецкім Саюзе даецца толькі ўрадовы, які таксама адбывае норму. Паміж тысячаў лягернікаў ня было чутно, каб хто пахваліўся, што савецкі адвакат яму памог. Часамі гаварылі, што адвакат пробаваў бараніць; іншыя казалі, што больш памагаў пракурору, як падсуднаму, а яшчэ іншыя - што і справы ня знаў і мала да чаго мяшаўся. Часта здаралася так, як гэта было з намі, што пасьля цяжкага сьледзтва, суду ня было зусім, а кару давалі завочна абласныя суды, і ў важнейшых справах маскоўскі суд так званы ОСО - «Особое Совещание». Яны не маглі называцца праўдзівымі судамі, а былі толькі органам савецкае адміністрацыі. Да 1947 г. вышэйшая норма ў ОСО была 10 гадоў, а ад гэтага часу падвысілі да 25. Палулярна 25 называлі «катушка» - шпулька. А самая найвышэйшая норма была 25 + 5 гадоў высылкі і + 5 гадоў «паражэньня ў правох», як казалі «па рагам». Ад гэтага часу 10 гадоў называлі «кароткатэрміновы». Пяцігадовы тэрмія лічыўся за сьмешна малы, а навет падазроны. У лягерах звычайна гаварылі на «катушку»; «Сталін прыказаў жыць 25 гадоў!» Зрэштаю, законы кадэксу былі ўложаны так імгліста, што сьледчы мог падцягнуць пад 58 параграф кажны патрэбны яму пункт, за які давалася ў ОСО поўная мера - 25 гадоў.
Ганебна ашукаліся тыя, што «сыпалі» сваіх знаёмых. Мушу расказаць аб канфрантацыі, якую зрабілі мне. Іваноў аднекуль здабыў супраць мяне двох сьветкаў, абодвых даўнейшых маіх вучняў з Харбіну. Адзін, па прозьвішчу Кунцэвіч, быў у нашай школе ў 1934 г. Паводля формы Іваноў мяне пытае:
- Ці пазнаеш гэтага свайго вучня, Кунцэвіча?
- Не пазнаю і не прыпамінаю, - адказваю я.
- А ты, ці знаеш яго? - пытае Кунцэвіча.
- Знаю! - адказвае Кунцэвіч. - Ён у 1934 г. быў дырэктарам нашае школы ў каталіцкай Місіі ў Харбіне.
- Што ведаеш аб ім, і чаго ён навучаў? - пытае далей Кунцэвіча.
- Ён, я помню, - кажа Кунцэвіч, - гаварыў на навуцы ў царкве, што Ватыкан заклікае ўсе народы ўсяго сьвету да абароны рэлігіі ад бальшавікоў і да барацьбы з Савецкім Саюзам.
- Ты, што на гэта адкажаш? - зьвяртаецца Іваноў да мяне.
- Гэтага я не памятаю і ня мог так гаварыць; я ня мог заклікаць да збройнае барацьбы.
Тут Іванова раптам на хвіліну кудысьці выклікалі і ён (супраць усякае формы) пакінуў нас абодвых у сваім кабінэце. Тады Кунцэвіч дабрадушна да мяне:
- Як-жа вы мяне не памятаеце? Я аднойчы позьнім вечарам уцёк зь інтэрнату ў кіно і вы затое мяне выгналі.
Мы ня скончылі гутарку, як вярнуўся Іваноў і пачаў пытаць мяне далей паводля свае праграмы:
- Ці ты маеш што супраць сьветкі?
- Маю! - кажу. - Я ў 1934 г. выгнаў яго зь інтэрнату і са школы за начное кіно, дык цяпер ён ня можа быць бесстаронным сьветкам.
Іваноў аж падскочыў на крэсьле, як-бы сеўшы на йголку. Ён зразумеў, што Кунцэвіч мне прагаварыўся. Як скрывіцца на яго, як закрычыць, як затупае, як пагоніць яго вон!.. А я тут выграў начыста, бо такі важны сьветка неаглядна страціў вартасьць.
Другім сьветкам быў армянін, (нажаль, я забыўся ягонае прозьвішча). Ён быў нашым вучнем у 1939 г. і быў выкінены за гультайства: прасядзеўшы два гады ў адной клясе астаўся на трэйці год. Я яго не пазнаў таксама. Армянін пачаў сьветчыць. Ягоныя вочы блішчэлі такою злосьцю супраць мяне, што аж мне стала жудка. Ён слова ў слова паўтарыў тое самае, што гаварыў Кунцэвіч, хоць паміж іх навукай быў інтэрвал 5 гадоў, і яны выйшлі із школы ўжо так даўно - Кунцэвіч 15 гадоў, а армянін 10. І адкуль яны, такія шалапаі, маглі-б так дакладна памятаць мае словы, калі-б я іх навет запраўды сказаў? Ясная справа, што сам Іваноў іх навучыў, што яны маюць казаць.
- Ці ты маеш што супраць сьветкі? - пытае мяне Іваноў.
- Так маю! Ён уступіў у ліцэй перад маім паўторным прыездам у Харбін. І калі ён быў у школе, я дырэктарам ня быў. Тады навукі ў нашай царкве гаварылі або дырэктар, або інспэктар. Значыць, гэты сьветка гаворыць няпраўду.
- Давай яму пытаньні. - налягае Іваноў.
- Не хачу!
- Будзеш пасьля шкадаваць, што адмовіўся пытаць.
- Ня буду шкадаваць! - катэгарычна гавару яму. - Гэта ён будзе плакаць на маім судзе, калі там яму буду ставіць пытаньні.
Больш я з абодвума сваімі, «стукачамі» не спаткаўся нідзе. Толькі пасьля я даведаўся, што яны самі былі тады арыштаванымі і дасталі на судзе па 25 гадоў. І мусіць спадзяваліся выграць з маей шкодай?
Ужо мінула некалькі тыдняў сьледзтва і сьледчы ніколі яшчэ мне ясна не сказаў, чаго ад мяне дамагаецца, якім злачынцам мяне хоча зрабіць, а толькі вылоўліваў розныя факты з мае працы ў Харбіне. Хоць мы з сваёю працаю ня крыліся і ня спынялі яе навет падчас бальшавіцкае акупацыі ў 1945 г. Мне выяўлялася толькі адно, што Іваноў намагаецца зрабіць зь мяне і з нас усіх ворагаў Савецкага Саюзу.
Сьледчы рэдка клікаў мяне ўночы; часьцей каля гадзіны 10-ае раніцы. Тады трымаў да паўдня; а каля 13 гадзіны сам ішоў на абед, а мяне пераводзіў у канцылярыю і пакідаў пад вокам пісара. Гэты да мяне нічога не гаварыў і да яго тады ніхто не заходзіў. Мне толькі шанцавала, што я бачыў насупраць сябе на сьцяне аграмадныя геаграфічныя карты і мог хоць гэтак пераносіцца думкамі на ўвесь Божы сьвет. І заўсёды мае вочы спыняліся даўжэй на Беларусі, асабліва на Вільні, дзе я правёў найлепшыя гады майго жыцьця.
Каля гадзіны 15 Іваноў вяртаўся да далейшае апрацоўкі мае асобы. Ён у сваім перакананьні лічыў сябе абаронцам пралетарыяту, дэмакратыі, а мяне лічыў і празываў «пасобнікам» буржуазіі і капіталізму. Дзеля таго ён уважаў, што мае права, сам малады і здаровы, зьесьці ў сваю пару сытны абед з немалою выпіўкай, а мяне хворага, старога і галоднага трымаць без абеду да гадзіны 17 або і 18-ай, пры тым моцна прабіраючы і лаючыся парасейску. Вярнуўшыся ў камэру, я кажны раз знайходзіў астылы абед і зараз такжа прыносілі вячэру. Змучаны і знэрваваны, я ня мог есьці: ледзь крыху, прымушаючы сябе, перакусваў, і нецерпяліва чакаў адбою, каб хутчэй легчы ў ложак. Ды і сон чамусьці доўга ня прыходзіў, а калі і прышоў дык больш быў мукаю, як адпачынкам.
У часе сьледзтва мне трапіўся выпадак, якога век не забудуся. Допыт датычыў нашага француза а. Паўла. Іваноў мяне пытаў, якія былі адносіны француза да СССР? Ужо была гадзіна 21-ая і я быў знэрваваны, адчуваў моцны боль галавы. Спачатку я на пытаньні адказваў павярхоўна, абы збыць, але Іваноў дамагаўся сьцісласьці і дакладнасьці навет у рознай драбязе. Тут ужо я настарожыўся. Пільнуюся, каб ня зблытацца і не пашкодзіць сябру, бо ведаю, што яны француза вельмі ня любяць за ягоную стойкасьць і ня маюць надзеі прымусіць яго да беспадстаўнага прызнаньня. Значыць, хочуць празь мяне падкапацца пад француза. Бачу, што сьледчы пачынае мяне ўблытваць і зводзіць. Дык ад пары да пары між намі схопліваецца спрэчка за адно сумлеўнае слова і Іваноў патроху мусіў уступаць ды запісваць у пратакол маё, а не сваё слова. Так мы працягнулі рэдакцыю пратаколу аж пад самую поўнач. Нарэшце дае мне падпісаць, але перш кажа:
- Я сам табе прачытаю пратакол.
- Не, лепш прачытаю я сам, - адказваю катэгарычна.
І вось я чытаю і вачом сваім ня веру: у пратаколе было запісана або ня тое, што я казаў, або ня так, як я казаў. Пратэстую.
Найгорш мяне абурыў адзін сказ, што «а. Павал быў зацятым ворагам Савецкага Саюзу».
- Я гэтага не гаварыў!
- Як то ты не гаварыў?
- Абсалютна я гэтага не гаварыў. Тут хвальш.
- Падпішы! - крычыць Іваноў.
- Нізашто не падпішу!
Паўстала спрэчка, крык, лаянка без канца. Ён мне махлюе ў жывыя вочы, але я ўпёрся наадрэз. І вось Іваноў нарэшце ўступіў: мы робім папраўкі ў пратаколе. Змагаемся да зьнемажэньня, так што ледзь даехалі да канца. Цяпер я хоць зь цяжкім сэрцам згадзіўся падпісаць пратакол; але баяўся, ці не зашмат яму ўступіў. Тут Іваноў дае падпісаць пратакол на апошняй старонцы ў самым канцы, а я гавару:
- Паводля права я хачу падпісваць асобна кажную старонку.
- Не, падпісвай на канцы! - камандуе Іваноў.
- Ня буду! І зусім ужо ня буду падпісваць, бо тут робіцца нейкае ашуканства.
- Як то ты ня будзеш падпісваць?
- Зусім ня буду, ані на пачатку, ані на канцы. - Я кінуў ручку на стол і быў гатовы на ўсё. Мне раптам зьявілася думка: калі я падпішу на канцы, дык Іваноў можа штосьці прылажыць і француза могуць расстраляць. Праўда, тады кара сьмерці часова была скасаваная, але я тады аб гэтым ня ведаў.
Іваноў убачыў, што я не паддамся ні пагрозам, ні ашуканству, - замоўк і пачаў пераглядаць нейкія рэестры. Тут ні з таго, ні зь сяго запытаўся:
- Ці ты знаеш Н. Н. - японца?
- Можа і знаю, але такога прозьвішча ня чуў.
Ён пры мне тэлефануе ў надзор.
- Прывядзіце сюды Н. Н. японца.
Зараз прыйшоў пасланец з надзору і кажа:
- Я прывёў японца.
- Няхай пачакае ў калідоры, - адказаў Іваноў.
Стварылася новае палажэньне: японец стаіць за дзьвярыма, але я яго ня бачу і мяне мучыць дагадка, хто ён такі і якая новая каверза можа быць для мяне ад гэтага чалавека? Іваноў японца ня клікаў, толькі далей крычаў, лаяў і бэсьціў мяне, прымушаў падпісаць фатальны пратакол, а я ўсьцяж адмаўляўся. Думаў аб японцы, мучыўся ўдвая; галава мне балела да шаленства... Іваноў бачыў да чаго мяне давёў і распальваў далей да апошняе стадыі, каб выманіць подпіс. Змаганьне было вельмі няроўнае, быццам слабога безабароннага чалавека з магутным мядзьведзем. Ён - прадстаўнік Савецкага Саюзу, а я...

Кашмар

«Кепска, пане Грыгоры,
а што далей, то горай!»

Аднак змогся і крамяны Іваноў і разьюшана крыкнуў на мяне:
- У карцар!
Здрыгнулася маё сэрца; а Іваноў гаворыць у тэлефон да надзору:
- Забярэце чалавека!
Прыходзіць з надзору наглядчык і кліча мяне:
- Пойдзем! - але я стаю, як здурнеўшы. Мае нэрвы працуюць жыва, але паблыталіся. Я ўсё бачу, чую і ведаю, што робіцца навокал, толькі не ўсьведамляю таго, што датычыць мяне самога. Так часамі пасьля буры блытаюцца тэлефонныя драты: інтэрэсант звоніць да доктара, а яго лучаць з бойняю.
- Чаго ты стаіш? - крычыць нецярпліва наглядчык.
Я выйшаў на калідор і затрымаўся сумеўшыся. Я ня мог зразумець, дзе-ж падзеўся той японец? Тады я ня мог зразумець, што яго зусім ня клікалі - гэта была толькі правакацыя, каб мяне напалохаць.
- Ты зноў стаў? Ідзем, ідзем!
Іду перад наглядчыкам, рукі назад і на карыдоры перад карцарам я затрымаўся. Наглядчык узбурана закрычаў:
- Чаго ты зноў затрымаўся?!
Мы прыйшлі да мае камэры; ён адчыніў, упусьціў, замкнуў - усё зрабіў паводля закону; а я сеў на ложак і страціў арыентацыю. Усё памяшалася ў маёй галаве, бо на адзін раз сабралася лішне многа. Толькі памяць мая завастрылася: помню ўсе падзеі гэтае мае «цёмнае ночы». Думалася: можа зараз прыйдуць да мяне з ланцугамі, дык што мне рабіць, дзе мне падзецца? Аж стукае ў дзьверы наглядчык і крычыць:
- Чаму не кладзешся?!
- Расстраляйце мяне! Зашто вы мяне мучыце!? - крычу яму ў адказ яшчэ мацней за яго.
Мой крык вырваўся з хворае душы бязь ніякай думкі - гэта была самая чыстая роспач. Так я і ня клаўся тае ночы: а наглядчык, відаць - перапалохаўся, і больш мяне не чапаў. Помню, як я нахіліўшыся доўга рысаваў нейкія фігуры на падлозе, разьлітаю вадою. Была мусіць гадзіна трэйцяя па поўначы. «Адкуль-жа вада?» - Гэта мусіць была гарбата ад няедзенае вячэры? Далей мяне занялі дзіўныя абразы, якія пераплывалі перада мною ў галюцынацыі.
Мне здалося, што сяджу на полі, на горньм перавале недалёка лесу. Было гэта ў цёплы летні дзень, калі сапраўды была сібірская зіма. Далей бачылася, што ад маіх ног паніжаецца і цягнецца ўпапярок доўгая, вузкая даліна, а за ёю зноў узвышша і другі перавал. Адтуль сходзілі радамі мужчыны па 20, або 30 чалавек. Ідуць гужамі, спускаюцца ўдаліну, падыймаюцца да мяне, даходзяць да маіх ног і нікнуць.
Дзіўлюся на іх, што яны так нікнуць, а надыходзяць усё новыя і новыя - людзей тысячы!..
Раптам гэты абраз зьгінуў, але зараз паказаўся новы. Цяпер падобным парадкам падыходзяць да мяне жанчыны. Таксама йдуць гужамі, падыходзяць непасрэдна блізка і нікнуць. Бачу так ясна, што разрозьніваю навет рысы аблічча. Маюць завязаныя хустачкі і апраненыя панашаму - значыць беларускі, але ўсё незнаёмыя. І многа іх, многа! Такія паважныя, задуманыя; глядзяць мне ў вочы, аднак маўчаць усе. Затым таксама йшлі дзяўчаты, пасьля хлапцы, дзеці і зноў мужчыны і гэтак далей...
Ці я сплю? Не! Разглядаючы тыя абразы, я сяджу звычайна на ложку, маю спушчаныя на падлогу ногі, усьведамляю самога сябе, паглядаю на дзьверы; чую, як наглядчык ходзіць па калідоры; дзіўлюся з свайго дзіва, якое так ясна бачу, а яно разьвіваецца далей.
Цяпер панарама перамянілася: бачу, як на белай сьцяне з рысак на тынку насупраць мяне фармуюцца абразы зусім іншыя, быццам у кіно, але гэта жывыя людзі. Зіма. Сьнег ляжыць на зямлі грубым пластам. Беларуская вёска. Зь вёскі йдзе шырокая, гладкая зімовая дарога. Хаты і будынкі ўкрыты груба сьнегам, на канцы вёскі пляц і там вісельніца. Я аж задрыжэў! Бачу зусім ясна, але ў жывой мініятуры, як немцы вешаюць нашых людзей. Тут наступіла ў маёй душы раздваеньне: я верыў таму, што бачыў, бо йшла жывая акцыя, і адначасна ня верыў, бо бачыў самога сябе, седзячага ў камэры ды прыслухоўваўся, што робіцца ў калідоры. Мне было вельмі цікава аглядаць тыя з'явы, але і надта цяжка...
Нарэшце я лёг. Лямпачка гарэла высока і яе яскравае сьвятло вельмі мяне мучыла. Мне страшэнна балела галава і я ніяк ня мог заснуць. Была гадзіна мусіць пятая. І вось бачу, як мяне валочаць па калідоры і б'юць. Не магу вытрываць і крычу. Тут зноў было поўнае раздваеньне: чую свой голас з калідору, хоць сам сябе бачу на ложку і ляжу тут ціха. Малюся з цэлага сэрца, паўтараючы: «Божа, ратуй, бо зьгіну!» Аж вось анёл выводзіць мяне з турмы, як калісьці Пятра ў Ерузаліме. А пасьля вязе мяне такім хуткім самалётам, як маланка; або, здаецца, самалёт шыбае паволі; я ляжу і гойдаюся, як у дзіцячай калысцы. Прасторы самі мігаюць і так праімчалася 10.000 кілямэтраў! А там ужо паказалася родная краіна і поўная воля...
Я дрыжу. Якая прычына? Страх. Страх - такі бязьмерны і такі жудасны, што не даваў мне ні спаць, ні есьці, ні думаць, ні маліцца! І ўжо ня мог нічога аб сабе сьцяміць. Дрыжэў ад адных абломкаў думак, якія набягалі ў душу і зараз-жа зьнікалі. Першыя абразы і прывіды - усё абарвалася. І не скажу, што я баяўся чагосьці азначанага, - гэта быў хутчэй якісьці зьвярыны страх. Мусіць так уласна баіцца жывёла, чуючы кроў у бойні? А помню толькі і выключна пачатак гэтага сну, бо наступныя тры дні зьніклі ў маёй памяці, як камень у ваду, і нічога акрамя бязьмежнага страху ад іх не асталося.
На шчасьце пасьля трох дзён страх прайшоў сам сабою; я пачуваўся аслабленым, але зусім нармальным. І тады, больш чым калі, я ўсьведаміў, якое бязьмежна вялікае багацьце розум чалавека!
Толькі на шосты дзень Іваноў заклікаў мяне зноў. Ён мусіў ведаць ад наглядчыка, якая рэакцыя была ў мяне ад папярэдняга пратаколу, але таго панічнага страху цяпер ня было ў мяне ані каліва: я глядзеў проста ворагу ў вочы і быў гатоў пачаць змаганьне.
- Падпішы! - гукнуў асочны.
- Не падпішу!
Ён спадзяваўся, што ў маім зламаным здароўі знойдзе зломаны дух, але не знайшоў. Аж яго заторгала нячыстая сіла! Закляў, залаяў... Мы аднак ужо добра зналі адзін другога: я адразу ўцяміў, што ён злагоджвае тон і ня спадзяецца ўзяць верху нада мною. Я маўчаў надуўшыся і не адказваў на ягоныя блюзьнерствы. Тут Іваноў ухапіў той паганы пратакол і пры мне падзёр яго на кавалачкі.
- Добра, - думаю сабе, - цяпер і таго не скажу, што было ў тым.
Ён пачаў новы пратакол. І зноў пайшлі спрэчкі, папраўкі, крык; і ўканцы я такі падпісаў пратакол, але ён быў мой, а не ягоны. І з гэтага ўжо ён ня мог скарыстаць на шкоду француза і застаўся, можна сказаць, зь вялікім носам. Цяпер зьмяніліся і адносіны да мяне: лекарка перапісала мяне на дыетны стол і сам Іваноў абяцаў перавесьці мяне з адзіночкі ў групавую камэру. На допытах адносіны між намі зьмякчэлі, а пратаколы скараціліся.
Характэрная была ў нас адна размова: Іваноў з усяго свайго бальшавіцкага сэрца выказваў глыбокі жаль і праліваў, як кажуць, кракадзілавыя сьлёзы, больш-менш у такіх словах:
- Каб ты мяне слухаў, дык дастаў-бы найбольш тры гады, а так дык самахоць ідзеш да 25-ці.
Тры гады ў іх лічыцца тэрмін сьмешна мізэрны, проста ніякі. Іваноў гатоў быў-бы публічна мыць рукі, каб паказаць толькі, што вінаваты я сам у сваёй згубе. Ды я ані парушыўся, каб яму падзякаваць ці прасіць; знаў я яго добра і зьверху і з подшыўкі.

Спакусы супраць веры

Я і не прадчуваў, што на мяне рыхтуецца новая пастка, горшая і страшнейшая - адступніцтва ад веры. Атака вялася з двух бакоў. З боку начальніка турмы і з боку Іванова.
Начальнік быў чалавекам павярхоўна гладкім, вонкава ветлівым і падступна шчырым, уладарна лісьлівым і падазрона добрым. Відаць ён вельмі трапна быў падабраны на такое важнае становішча - начальніка вайсковае турмы для Далёкага Ўсходу. Акрамя сібірска-забайкальскіх справаў турма абслугоўвала патрэбы вялікага Кітаю і пагражаючай Японіі. Сам Іваноў і начальнік турмы справядліва ганарыліся такімі кліентамі, як манджурскі імпэратар Пу-І і харбінскі мітрапаліт Нэстар. Яны і нас лічылі за нешта-нейкае важнае.
Начальнік пачаў мне даваць кніжкі да чытаньня і нязначна, але паступова падбіраў іх супраць веры. Я быў згаладаны на друкаванае слова і, колькі мне пазвалялі вочы, чытаў усё. Выбару ня было: бралася, што давалася. Аж нарэшце начальнік, уважаючы, што я мусіў дасьпець, або прынамся захістацца ў веры, адкрыта запытаўся:
- Што-ж вы думаеце аб нашым навуковым падыходзе?
- Ведаеце, чым больш чытаю вашае літаратуры, тым больш мне становіцца ясна, што нашая вера абаснована шмат мацней, чым ваш атэізм.
- Як так? - зьдзівіўся начальнік.
- А так. У вашых аўтараў я доўга шукаў выясьненьня аб пачатку сьвету, аб паўстаньні жыцьця, аб парадку ў прыродзе і аб законах прыроды. І вось што я ў вас знайшоў: прырода ёсьць сама ў сабе прычынаю самое сябе; значыць прычынаю і свайго пачатку, і свайго існаваньня. Толькі-ж ня выясьнена, як можа нейкая рэч сама сябе пачынаць, і гадаваць, і трымаць? Як можа нехта сам сябе нарадзіць, а потым сам сябе насіць на сваіх руках, абыймаць сябе і цалаваць самога сябе ў аблічча? Павашаму прырода розуму ня мае, аднак, заводзіць найразумнейшы сусьветны парадак. І яшчэ адно: прырода сама няжывая, а яна зь мёртвага матэрыялу ўзбудзіла на зямлі такое буйнае жыцьцё. Дык выглядае, што ў вашай мудрасьці не хапае чагосьці тут... - Пры гэтым я стукнуў сябе пальцам у галаву.
Начальнік адправіў мяне бяз кніжкі і так нашая дружба зь ім скончылася. Я быў нарыхтаваны гаварыць значна больш, але ён і таго не хацеў слухаць.
Іваноў атакаваў маю веру іншым спосабам: то насьмешкамі, ато і паважна вылоўліваў розныя закіды супраць сьвятога Пісаньня і ўмеў моцна мяне падцяць і агарошыць. Тады я яму не пярэчыў і не адказваў, бо ня верыў у ягоную шчырасьць. Іваноў з таго быў і задаволены і незадаволены. То цешыўся з свае сілы, а то быў горш злосны за мае моўчкі. А мне такая тактыка была выгаднейшая, бо тады ён пераставаў назаляць і пераходзіў да пратаколу і быў менш прыдзірлівы, хоць часам больш заўзяты. Так кот злуецца, калі мышка зь ім ня хоча гуляць і канчае гулі.
Пад канец пятага месяца сьледзтва, у траўні 1949 г., калі я ўжо быў да рэшты вычарпаны, Іваноў здабыў наймацнейшыя козыры, каб мяне зглуміць. Аднойчы ён зь вялікім трыюмфам заявіў мне, што наш сябра, расейскі сьвятар П., адрокся публічна перад імі ўсімі ад веры і ад Бога. Мяне быццам варам абліло! Я разумеў, што гэтым разам сьледчы кажа праўду. Мне зрабілася страшэнна сумна і адразу прыгадалася самалюбства і самапэўнасьць няшчаснага П., як ён у Харбіне паніжаў іншых, а сябе ставіў высока. Такім людзям Бог адмаўляе ласку веры ў самых цяжкіх мамэнтах.
- Што-ж, - думаў я, - вялікі ягоны грэх, а нам з-за яго сорамна.
П. ня быў лішне баязьлівы, каб адрачыся із страху й ня мог зрабіць чагосьці такога зь перакананьня. Значыць, паквапіўся на палёгку ў прысудзе. Разумеецца, бязбожнікі яго ашукалі і ўсёроўна далі яму 25. А пры тым скарысталі зь ягонае здрады, каб мацней спакушаць нас. Яны ўважалі, што адна важная пазыцыя здабыта.
Мала таго. Другі раз Іваноў даў мне чытаць запісную картку паперы. Пазнаю ў ёй характар пісьма нашага сябры сьвятара Т. Я проста аслупянеў.
- Што гэта такое? - пытаюся.
- Чытай, чытай! - кажа Іваноў.
Чытаю далей і ня веру сваім вачом. Сьвятар Т., якога я знаў больш дваццаці гадоў, як добрага, разумнага, пабожнага чалавека, як духоўніка і прапаведніка, а так-жа глыбокага філязофа, як добрага прыродазнаўцу і сацыялёга; адным словам як цнатлівага сьвятара - і вось ён у запісцы, якая была ў мяне ў руках, піша і тлумачыць, што матэрыялістыя ў навуцы маюць рацыю і што, значыць, Бога няма.
- Каб я так жыў, - думаю я, - ён ашалеў!
Бо яны не маглі злавіць яго на запалох; ён ніколі нічога не лякаўся. І не магчыма было, каб ён падаўся на абяцанкі, або каб спадзяваўся праз гэта ўцячы ад турмы. Увесь Харбін ведаў Т., як шчырага, праўдамоўнага і ахвярнага сьвятара, у якога «няма здрады».
Глядзіць на мяне Іваноў, вытарашчыўшы вочы і аж падскоквае з радасьці, якой ня можа ўстрымаць у сваім бязбожным сэрцы ды пытае мяне:
- Ну, што ты на гэта скажаш?!
- Што-ж? Толькі адно магу сказаць, што ён, няшчасны, звар'яцеў.
Іваноў адабраў ад мяне тую запіску, нічога больш ня кажучы, і адразу перайшоў да пратаколу. Толькі потым, вярнуўшыся ў камэру, я прыпомніў, што фатальная запіска была недакончанаю, бяз даты і непадпісаная. Чаму? Ніхто мне ня мог-бы адказаць на гэтае пытаньне. Мяне пачалі мучыць цяжкія сумлевы і цяжка мне зьмірыцца з думкаю аб гэтым дзіўным упадку блізкага прыяцеля а. Т. На шчасьце я ўжо ня быў у адзіночцы, дзе мог-бы паўтарыцца са мною папярэдні крызіс.
Толькі значна пазьней я паступова разблытаў забэрсаны вузёл навокал асобы а. Т. Калі першы раз пасьля здарэньня я ўбачыў яго ў сьледчага, дык аж зжахнуўся! Ён быў жоўты як труп і схудзеў як шчэпка, як кажуць: «лепшых у труну кладуць». А псыхічна быў зламаны зусім: ня было ў яго вар'яцыі, але нейкая дзіўная фіксацыя (духовы заскок). Ён уроіў сабе такую камбінацыю: дасюль вучоныя знайшлі магчымасьць лавіць слухавыя хвалі радыям, ловяць такжа хвалі праз радар, потым тыя-жа сьветавыя хвалі ў тэлевізіі. Дык наш а. Т. пайшоў у думках яшчэ далей, што вучоныя атэістыя вынайшлі сакрэтную машыну, якою ловяць найтайнейшыя людзкія думкі. Стаў тады мучыцца і заломлівацца. Сьледчы дакруціў яго да таго, што ён напісаў вар'яцкую паперу, што Бога няма. Такім чынам, пад уплывам голаду, адзіноцтва й правакацыі падсудны зьвіхнуўся. Дадумаўся да таго, што сказаў сам сабе:
- Калі яны адгадваюць мае думкі, дык што-ж я буду прад імі таіцца? Буду гаварыць усё.
І ён пачаў «сыпаць» на сябе і на нас, усё што прыходзіла яму на думку. Дзеля таго, што ў Харбіне ён не належаў да нашае адміністрацыі, дык і ня ведаў шмат якіх падзеяў з жыцьця ліцэю; цяпер зьвіхнуўшыся, ён нагаварыў нямаведама што, памяшаўшы праўду з фантазіяй. Следчым разьвязаліся рукі: яны спачатку ўсьцешыліся, спадзяючыся, што ім будзе і добра і лёгка давесьці сьледзтва да плянаванае мэты. Аднак хутка яны зьбянтэжыліся, што ім ужо стала аж задобра! Сума ўсіх фантастычных вестак стварыла ім густую і нястраўную кашу. Ім прыходзілася, або ўсё адкінуць, або выбіраць факты. Следчыя ўзяліся за другое і прыпісалі нам пункты адпаведна да свайго пляну - насупраць усякае праўды:
1) Арганізацыю ў ліцэі сьв. Мікалая ваенна-тэрарыстычнага гуртка.
2) Супрацоўніцтва з загранічнай буржуазіяй.
3) Шпіёнства для Ватыкану і
4) Агітацыя супраць Савецкага Саюзу.
І далі нам бяз суду па 25. А беднаму а. Т., які даў ім толькі матэрыялу, ледзь дапасавалі адзін найслабейшы пункт, аднак таксама далі 25. Мы аднак ня крыўдавалі на хворага а. Т., а толькі лепш пазналі гэтых несправядлівых судзьдзяў.
Хвароба а. Т. адходзіла паволі. Аднойчы пры спатканьні на сьледзтве з дырэктарам ліцэю, ён пачаў гарадзіць аб той «машынцы», што ловіць людзкія думкі і што значыць Бога няма. Тады дырэктар, архім. Андрэй, толькі сказаў яму:
- Чалавеча, што ты гаворыш?! Апамятайся!
Тут а. Т. аж задрыжаў, зараз устаў, задумаўся і адразу моцным голасам урачыста загаварыў:
- Верую ў Бога Айца Ўсемагутнага, Тварца неба і зямлі!
Такім чынам сам заламанец закасаваў і змыў сваё часовае хворае недаверства. Пасьля гэтага навет бязбожныя сьледчыя не адважыліся нам аб ім успамінаць. Прайшло якіх тры месяцы, як скончылася сьледзтва, а. Т. сам перастаў гаварыць аб тэй фантастычнай машыне і пачуваўся здаровым.
Іваноў падбіраў хвіліну і нарэшце зьмеркаваў, што ўсімі папярэднімі падзеямі я ўжо даволі падкапаны і, што ўжо пара запаліць апошнюю міну. Аднойчы, калі я быў моцна знэрваваны доўгім і цяжкім допытам, Іваноў прыклікаў на сьледзтва «сем горшых ад сябе»: прышоў пракурор, падпалкоўнік і нейкія незнаёмыя ахвіцэры і ўсе яны навыперадкі пачалі засыпаць мяне закідамі супраць Бога. Я сядзеў, як прыглушаны. Мне ня толькі да зьнемажэньня балела галава, але ў душы панавала поўная адраньцьвеласьць; парываўся штоколечы сказаць, і хоць мне было сорамна і балюча, што ня ўмею бараніць свае веры, але словы вязьлі ў горле і я ганебна маўчаў. Мусіць Бог дапусьціў на мяне такое паніжэньне і мусіць нехта дужа маліўся за мяне, што я тады ня ўпаў у пропасьць... Аж толькі ўканцы самі сабою вырваліся ў мяне ненадуманыя словы:
- Каб ад Бога адрокся ўвесь сьвет і ўсё духавенства і навет сам рымскі Папа, дык гэта для мяне ня мела-б ніякага значэньня, бо я адказваю толькі перад Богам...
- Пакіньце яго! - рэзка сказаў падпалкоўнік.
Яны выйшлі і больш ужо не вярнуліся. На гэтым кончыліся ўсе спакусы супраць веры.

Заканчэньне сьледзтва і «стацьця 206»

«Праўда ня тоне і не гарыць».

У самым канцы сьледзтва зусім неспадзявана для мяне зьявіўся небясьпечны закід, што я ў Харбіне ўвёў між вучняў гурток ваеннае арганізацыі пад назовам Дружыны Сьв. Мікалая. Я бараніўся тым, што дружына была нешта накшталт юнацкага скаўтынгу і ня мела ніякага вайсковага характару. Пры тым хацелі штучна зьвязаць гэтую юнацкую групу зь японскай вайсковай арганізацыяй для моладзі Кіо-Ва-Кай, якую японцы ўводзілі прымусам ува ўсе школы ў Манджурыі.
- Але-ж у вас быў вайсковы сьцяг! - крычаў Іваноў.
- Ня было ніякага сьцягу, - адказваю рашуча.
- А я гавару табе, што быў сьцяг! - кажа Іваноў.
- А я гавару, што ня было сьцягу! - упіраюся я.
- Мы зараз убачым! - сказаў Іваноў рашучым голасам. І тут паклікаў а. Т. на канфрантацыю са мною. (Аб ягоным псыхічным заламаньні была гутарка ў папярэднім разьдзеле). І вось пытаецца Іваноў у яго:
- Скажы нам, ці быў у ліцэі сьцяг дружыны?
- Так, быў сьцяг, - кажа а. Т.
- Ну, што-ж ты цяпер скажаш? - кажа Іваноў да мяне.
- Я цьверджу, станоўча, што сьцягу дружыны ня было. Быў толькі сьцяг ліцэю з абразом сьв. Мікалая, але асобнага сьцягу дружыны абсалютна ня было.
А. Т. сядзеў перада мною, як каменная статуя і трымаўся цьвёрда, як сталь. Яму здавалася, што быў сьцяг, а я добра ведаў, што ніякага сьцягу ня было. Справа была ня толькі няпрыемная, але для мяне так-жа вельмі небясьпечная, бо сьцяг мог быць доказам вайсковай арганізацыі, якой у запраўднасьці ня было, але за якую магла пагражаць мне кара расстрэлу. І вось я напружваю ўсю сваю памяць і яшчэ больш пераконваюся, што нічога адносна дружыны не забыўся. Аж раптам прышло мне на думку пытаньне:
- Якога разьмеру быў сьцяг? - зьвярнуўся я да а. Т.
- Вось якога... - Тут а. Т. нарысаваў рукой на стале памер на чвэрць мэтра да квадрату. Я, як быў настроены паважна і запалоханы, так адразу расьсьмяяўся на ўвесь голас:
- Вось дык «глупа»! - кажу. - Гэта-ж белы флажок на кіёчку, зь якім хадзілі на спацыр і экскурсіі.
Іваноў і сам засароміўся ад няўдачы і навет не запісаў такой дрэні ў пратакол, а няўдачлівага а. Т. загадаў забраць у камэру. Так прайшла апошняя проба, якімі мяне дасьведчываў з Божага дапушчэньня несправядлівы судзьдзя. Ужо мусіў прыйсьці канец усяго сьледзтва.

* * *

Нашая група цяпер складалася з шасьцёх: Пётру Марчышына аддзялілі і мы ўжо яго нідзе не спатыкалі. Сьледчы Іваноў казаў, што яму далі дзесяць гадоў за ўкраінскую палітыку. Марчышын у лягерах памёр.
Сьледзтва трывала пяць месяцаў: ламалася і папраўлялася і ўсёроўна, акрамя беспадстаўных дагадак нічога рэальнага не дало. Цяпер нас сабралі ўсіх разам на заканчэньне ў доўгай турэмнай залі, каб падпісаць артыкул 206. Мы ледзь пазнавалі сябе ўзаемна: замучаныя, схудзелыя мы чуць цяглі ногі. Усе насілі ведамую «пячаць» турмы - колер аблічча, як трапна казаў Багушэвіч:

Маёр Іваноў быў галоўным кіраўніком суду над усёй нашай групай ды правадыром сьледзтва й вёў асабіста справу нашага дырэктара а. Андрэя і маю, як віцэдырэктара, пры тым ён дужа трымаўся вонкавай формы й пляну. Вось цяпер на заканчэньне ён выступіў дужа ўрачыста: пасадзіў нас навокал вялікага стала, на якім ляжалі нашыя пратаколы. Мы там убачылі, што на кажнага з нас была запісаная цэлая грубая кніга. Мы мелі права чытаць савецкі карны кодэкс і яго нам першы раз далі ў рукі; маглі так-жа пераглядаць свае пратаколы. І мы маглі гаварыць з сабой свабодна, дзеля таго нас пакінулі ў залі адных. І нас не падганялі.
Усе былі гатовы падпісаць канчатковы акт сьледзтва, адпаведна да артыкулу 206, толькі сумляваўся я адзін, бо ня быў задаволены з свайго сьледзтва. Асабліва два пратаколы былі для мяне цяжкія, бо ў адным я рабіў уступку супраць сябе самога, а ў другім не патрапіў належна абараніць напасьці на нашага дырэктара. Мне было сорамна і прыкра з самога факту, што так сталася, а найгорш, што я ня ведаў, як тое, што я сказаў, паправіць. Наагул увесь час сьледзтва я вельмі сьцярогся, каб ня ўблытаць і найбольшых ворагаў. Працуючы ў ліцэі, я меў справы з рознымі людзьмі: з бацькамі вучняў, з настаўнікамі і з рознымі інтэрэсантамі і то ў самым цяжкім ваенньм часе. А на сьледзтве аб усім мяне пыталіся; можна сказаць, што выцягвалі зь мяне жылы, а я ўсё-ж не папусьціўся. Я толькі называў прозьвішчы людзей памёршых і, каб адчапіцца, прозьвішчы людзей загранічных, да якіх не даходзіла рука НКВД. Аднак-жа ў тых двух пратаколах мая чуткасьць аслабела. Чалавек сам ня ведае, адкуль бяда наляціць, і ці ад благіх людзей, ці аж дзіва! - ад самога сябе...
І вось мы пераглядаем кодэкс: нас было шасьцёх, а кніга кодэксу адна, дык кажны мог патрымаць яе дзьве-тры хвіліны ў руках і зараз-жа трэба было даваць другому. Аднак мы, падобна як і нашыя сьледчыя, выканалі фармальны загад савецкага права, што мы «кодэкс мелі ў руках». У тую хвіліну мы навет не дагадваліся, у чым нас будуць вінаваціць і за што будуць караць, бо ад пачатку сьледзтва і да цяпер нам не далі акту абвінавачаньня. І на славуты параграф 58, і на згубны там пункт 6-ы (шпіёнства), нам навет і ня прышло на думку зірнуць у кодэксе хоць адным вокам. Ажно, як лыжку па абедзе, дастаў я тлумачэньне сваіх пунктаў потым у лягеры. Тады мае дасьветчаныя новыя таварышы вельмі дзівіліся з мае нерастаропнасьці, што я не разумеў сваіх пунктаў...
Пратаколы былі нам цяпер даступныя, але якое было сьледзтва, такія былі і тыя пратаколы, дык мы ня мелі ахвоты іх пераглядаць, да таго і часу ўжо ня было. Мы паглядалі адзін на другога як дзеці, калі ўбачаць свае паламаныя цацкі: усё нашае і мы самі змарнаванае...
Усе сябры падпісалі «стацьцю 206». Маёр Іваноў цяпер на мяне ня крычаў, ані лаяўся; ён то выходзіў, то вяртаўся і таптаўся каля нашага стала, але спакойна і церпяліва чакаў майго апошняга «вольнага» слова. І сябры моўчкам чакалі. А я ламаўся ў душы і мучыўся - аж да разьдзяленьня душы ад цела. Я-ж ведаў, што значыць падпісаць заканчэньне такога «катаржнага» сьледзтва: выглядала-б быццам я на яго згаджаўся, што было непраўдзіва. Аднак-жа, калі я яго не падпішу, дык будуць затрыманы ўсе мае сябры, бо нашая справа была груповаю. Дзеля сябе я так-жа баяўся прадаўжэньня сьледзтва, бо яно пагражала сьмерцяй. Сябры мне, праўда, ясна не гаварылі і не націскалі падпісаць, але яны нецерпяліва чакалі. Што мне рабіць? «Божа мой, Божа!» Нарэшце я наважыўся падпісаць, складаючы сваю долю і сваю прышласьць у рукі Ўсемагутнага.
- Няхай сам Бог нас бароніць, як Сам знае. Здаюся на Ягоную Сьвятую волю. Аман!
Такі цяперашні зьвіхнены сьвет, што людзі могуць свабодна тварыць зло і крыўдзіць безбаронных. А тыя самі падпісываюць...
(Увага: «Уголовный Кодекс», ст. 206. Там гаворыцца, што ўступное сьледзтва закончана й справа пойдзе ў суд).

А дзе-ж суд?

«Прыйшла зіма,
а ботаў няма!»

Мы пераступілі праз высокі парог у новы этап жыцьця; а фактычна не пераступілі, але пераскочылі, зажмурыўшы вочы і ня ведалі, дзе мы знайшліся. Із дажджу - у навальніцу!..
Я загадзя адмовіўся ад адваката; але на маё вялікае дзіва Іваноў не адказаў мне ані так, ані не. І падчас падпісаньня «стацьці 206» нам не сказалі нічога ні аб судзе, ні аб адвакатах. Аж паўстаў у нас сумлеў, ці наагул будзе які суд? Я вярнуўся ў сваю групавую камэру і жыў далей сваім дасюлешнім жыцьцём. Звычайна, пасьля падпісаньня сьледзтва вязьняў пераводзяць у другую камэру, але пра мяне быццам забыліся. Мне выдавалі норму яды падаўнейшаму, а наглядчыкі і далей пільнавалі мяне заўзята, толькі Іваноў больш не чапаў мяне. Аднак няпэўнае палажэньне, пагроза суду і кары, або кары бяз суду так мяне трывожылі, што мае нэрвы ніяк не папраўляліся. Што ня будзе суду, мы не маглі дакараць сваіх сьледчых, чаму нам не сказалі, бо яны таксама не маглі ведаць, што вырашыць вышэйшая ўлада. А тая ў сваю чаргу залежала ад найвышэйшае ўлады і так аж да самога Сталіна. Мы так-жа не маглі сказаць, што савецкія ўрадоўцы лгуць, бо ў іх самых праўда такая няпэўная, як ангельская пагода. 200 мільёнаў людзей павінна было трымаць руку на пульсе Сталіна, павінна было прыкладаць вуха да ягонага сэрца і пільна глядзець у ягоныя вочы і... сьцерагчыся ягоных кіпцюроў! Толькі ён адзін быў абсалютна непамыльны. Калі аднак яму здаралася спудлаваць, дык тады былі вінаватымі тысячы іншых людзей: тых апісвалі, абсьмейвалі і каралі, а Сталін выходзіў сухім аж да самае сьмерці. Ня было на сьвеце ніводнага самаўладнага цара, ці султана, ці мікады, каб меў уладу роўную Сталіну - ён адзін толькі ведаў усё, а другія толькі крышачку, або і нічога...
Чакалі мы ў той самай турме яшчэ шэсьць месяцаў і таго суду не дачакалі, - аж нарэшце даведаліся, што той суд адбыўся бяз нас у Маскве, на якім мы атрымалі па 25 гадоў. Перш меліся ў Чыце ўладзіць для нас суд т. зв. народны, ці паказны; але сьледзтва не дало дастатковага матарыялу, каб нас публічна абвінаваціць у шпіёнстве, ці ў іншых злачынствах, дык Масква пакарала нас сваім самасудам - вонкава за палітыку, а папраўдзе - за веру. Пры тым не дапускалася ніякая апэляцыя.

* * *

У груповай камэры, куды мяне перанесьлі з адзіночкі, было мне ўжо лягчэй; тут было сьветлае ваконца, так што электрычная лямпачка днём не гарэла, а толькі вечарам і ноччу. Тут ужо я мог спаць ня толькі на сьпіне, але і на левым баку, абы толькі быў адвернены тварам да дзьвярэй. Праўда, тут трэба было прывыкнуць да людзей і да начных храпуноў, але я пачаў спаць.
У камэры было: чатырох японцаў, адзін сібірскі калгасьнік і адзін савецкі ахвіцэр. Кампанія прыняла мяне прыхільна, тым лепш, што я прышоў з запасным хлебам. У адзіночцы хлеб у мяне заставаўся, а тут яго японцы зараз расхваталі, не раўнуючы, як галодныя сабакі. Апэтыт яны мелі такі ненасытны, што пэўна зьелі-б і тры турэмныя нармы і яшчэ засталі