Вячаслаў ШыдлоўскіРысы майго пакалення
Правядзі мяне горкая памяць
Па сцяжынках праклятых гадоў.
Павел Пруднікаў
ЗАМЕСТ ПРАДМОВЫ
Памяць асобнага чалавека - сведкі сваёй эпохі, свайго часу - таксама ёсць дакумент гісторыі. Памяць адрозніваецца ад іншых спосабаў фіксацыі падзеяў тым, што знікае разам з чалавекам. Калі «напісанае застаецца», то нявыказаную памяць чалавек нясе з сабой у магілу.
Мільёны (страшна падумаць!) загінулі гвалтоўнай смерцю ў часы сталіншчыны. Іх памяць засталася, калі можна так сказаць, нерэалізаванай, знікла разам з імі ў змроку невядомасці. Носьбіты каштоўнай гістарычнай памяці ў той час знікалі, як правіла, не пакінуўшы за сабой следу на зямлі, бо ён губляўся ў глухіх засценках НКВД, у шматлікіх Курапатах, за калючым дротам зонаў ГУЛАГа, у попеле знішчаных архіваў. Пасля іх застаўся толькі неспатольны боль у сэрцах родных і блізкіх, якім наканавана несці праз пакаленні праклён катам ды іх памагатым.
Ацалелыя рэшткі майго пакалення, прарэджанага ў свой час рэпрэсіямі, адыходзяць у нябыт па старасці, з незагойнымі ранамі душы, часцей за ўсё не выказаўшы таго, што адчувалі, не расказаўшы пра тое, што перажылі, што ведалі, што бачылі і чулі. Яны маглі б зрабіць гэта, даверыўшыся халоднай паперы, але гэта было небяспечна. А тых, хто не валодаў словам настолькі, каб хоць у простай форме падаць факталогію падзеяў, можна было апытаць і стварыць кнігі-дакументы, накшталт кніг «Я з вогненнай вёскі», «У вайны не жаночы твар», «Блакадная кніга», «Цынкавыя хлопчыкі». Але гэтага ніхто не рабіў, каб не рызыкаваць.
Цёк час у сваёй няспыннай плыні, гады змяняліся гадамі, групуючыся ў пэўныя гістарычныя перыяды, са сваёй адметнай палітычнай афарбоўкай, сваім адценнем. Безупынна ў краіне панаваў генацыд, пакуль Бог не прыбраў галоўнага дырыжора і натхняльніка ліха: самога «отца всех народов». Пакуль ён быў жывы, інтэнсіўнасць генацыду знаходзілася ў простай залежнасці ад яго канібальска-ідэалагічнага блюзнення. Над кожным у грамадстве вісеў дамоклаў меч. Пакуль адны крычалі «ўра», другія крычалі ад катаванняў. Воўчая зграя НКВД не ведала адпачынку ні ўдзень, ні ўначы, хапаючы грамадзян тысячамі. Ператварэнне ўсяго народа ў «ворагаў народа» вымагала часу. Для гэтага ў галоўнага ката не хапіла жыцця.
Сталінізм - гэта ракавая пухліна нашага грамадства. Яна была прышчэпленая нашаму грамадству воляй «вялікага і мудрага» ўсёй дзейнасцю сістэмы ОГПУ-НКВД-МГБ. Пазней - у «трыццатыя праклятыя» - ракавая хвароба дала метастазы ва ўсе органы, ва ўсе структуры грамадства, пагражаючы лятальным зыходам. «Хірургічнае» ўмяшанне ў часе хрушчоўскай адлігі канчаткова не пазбавіла грамадства ад гэтай хваробы. Таму ў перыяд застою яна перайшла ў хранічную стадыю, што застарэла цягнулася аж да часоў перабудовы. Яна і зараз праяўляецца то тут, то там у выглядзе рэцыдываў.
Бадай, не варта казаць пра агульнавядомае, што здзекі над ацалелымі палітвязнямі не канчаліся і пасля таго, як іх выпускалі з-за калючага дроту канцлагераў ГУЛАГа. Усім ім выдавалі «воўчыя» пашпарты, што абмяжоўвалі магчымасці працаўладкавання, выбару месца жыхарства, выбару прафесіі або пасады, выбару навучальнай або навуковай установы. Многім з іх не давалі магчымасці вярнуцца да сваіх сем'яў, сваіх хатаў. А тых, каму гэта ўдавалася, прымусова вярталі назад, зноў жа «в места не столь отдаленные» на вечнае пасяленне. Той, каго да пары не чапалі, рызыкаваў знячэўку парушыць пашпартны рэжым, створаны для былых палітвязняў, за што таксама належаў тэрмін зняволення.
Я таксама заставаўся вечным адлучэнцам. Ужо ў перыяд працы пасля вайны ў геалагічнай службе Беларусі мяне звальнялі па чыёйсьці прыхамаці. Ужо вольны, я двойчы звяртаўся ва ўрад краіны (адзін раз з Калымы, другі раз з Беларусі) з прашэннем перагледзець маю справу і скасаваць прысуд. Абодва разы мне адмовілі. Не мела значэння і тое, што за працу на Калыме па вольным найме пасля лагера я быў тым жа ўрадам узнагароджаны медалём «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.»
Таўро «ворага народа» само па сабе не знікала, і так амаль да апошніх гадоў. Не хацелася паміраць з гэтым таўром, якое магло адбіцца і на лёсе нашчадкаў. Не спадзеючыся на ўвагу высокіх камісіяў па рэабілітацыі, вымушаны быў звярнуцца ў індывідуальным парадку да пракуратуры. У выніку Вайсковая калегія Вярхоўнага суда СССР канстатавала (праз 50 гадоў з лішкам), што я ні ў чым не быў вінаваты. Нарэшце настала поўная рэабілітацыя са спыненнем справы дзеля адсутнасці злачынства.
Час застою вызначаўся глухой барацьбой роспачнай памяці з фарсіраваным прымусовым забыццём усяго, што было. Панаваў «кан'юнктурны склероз» гістарычнай памяці. Ды ўрэшце спынілася затуханне палітычнай энергіі дваццатага з'езда. Надышла пара, калі стала магчыма гаварыць пра наша мінулае. Вось я і хачу павесці размову, заглыбіўшыся ў сваю цяжкую горкую памяць, распачаць гамонку пра тое, што ведаю, чаго не ведаюць іншыя, выказацца і за тых, хто ўжо ніколі нічога не скажа, хто загінуў за марны цень. Гаворка пойдзе ў дэталях і прыватнасцях пра мой час, маё пакаленне і пра тое пакаленне, што папярэднічала нашаму. Апошняе ў гады нашага маленства, узброіўшыся ідэалогіяй бальшавізму, рабіла кастрычніцкі пераварот, вяло жорсткую грамадзянскую вайну, блюзніла пра «мировую революцию», а потым, у час культу Сталіна, занялося самазнішчэннем, штучна падзеленае на дзве «полюсна варожыя» часткі. У выніку адны, ашаломеўшы ад масавага псіхозу варожасці, звар'яцела страчвалі мільёны другіх - абылганых, выдаткуючы на гэта яшчэ не цалкам растрачаны рэвалюцыйны запал, волю, сілы, энергію, зацягваючы і нас - сваю змену, па меры нашага сталення, праз камсамол у гэты крывавы кругазварот даносаў, тэрору і смерці. На працягу доўгага часу процьмы людзей заганяліся, нібы скаціна, за калючы дрот зонаў ГУЛАГа, ахопліваючы ўсё новыя і новыя пакаленні «ворагаў народа» - ЧС і РРаў («членов семей и родственников репрессированных»). Гэта называлася «строительством социализма в отдельно взятой стране».
Зараз на схіле свайго жыцця «апошнія магікане» майго пакутнага пакалення паступова і ціха выміраюць адзін за адным, нібы й не жылі. Па звестках, абвешчаных на першым Устаноўчым з'ездзе Беларускай асацыяцыі ахвяраў палітычных рэпрэсій, што адбыўся ў лютым 1992 года, іх засталося на ўсю Беларусь усяго толькі тры з паловай тысячы чалавек. Недзе недалёка і мая чарга. Паспець бы расказаць як мага болей.
З ГІСТОРЫІ МАЙГО РОДУ І ВЁСКІ
Гісторыя нашага роду па бацькавай лініі, як і ва ўсіх людзей, губляецца ў змроку мінулага. У нас яна цалкам губляецца за шасцю пакаленнямі, лічачы ад сённяшніх нашчадкаў, што зараз - у 1983 годзе - жывуць на пачатку другога дзесяцігоддзя свайго існавання. Роданачальнік гэтых шасці пакаленняў быў пачынальнікам разгалінаванага роду карзуноўскіх Шыдлоўскіх (і, відаць, не толькі карзуноўскіх). Мне ён даводзіцца прапрадзедам. Імя яго ніхто не памятае.
З'яўленне прапрадзеда ў Карзунах, напэўна, звязана з узнікненнем самой вёскі Карзуны, назоў якой паходзіць ад прозвішча Корзун. Пашырэнне прозвішча Корзун, відаць, таксама пачалося ў тыя далёкія часы.
Вядома, што ў той час у Карзунах было ворнае зямлі 21 валока, або прыблізна 210 дзесяцін на 21 гаспадарку. (Трэба памятаць, што карзуноўская валока - гэта паўвалока, або 10 дзесяцін.)
Можна меркаваць, што першапачатковае наразанне зямлі карзуноўцам рабілася ў адпаведнасці з зямельнай рэформай Сігізмунда Аўгуста - яго «Уставай на валокі», што пачала ажыццяўляцца ў Вялікім Княстве Літоўскім яшчэ з другой паловы XVI стагоддзя. Расейскае самаўладдзе доўга не адважвалася або не хацела па палітычных матывах парушаць законы Вялікага Княства на землях, што трапілі пад уладу Расейскай імперыі. Гэта ж у свой час рабіла і Польшча.
Беручы гэта пад увагу, трэба памятаць, што юрыдычныя асновы феадальнай дзяржавы ў Вялікім Княстве Літоўскім былі распрацаваныя больш грунтоўна і дакладна, чым у Расейскай імперыі, пра што сведчаць законы канстытуцыйнага характару, увасобленыя ў вядомых Літоўскіх Статутах.
Названая колькасць зямлі заставалася нязменнай аж да калектывізацыі на пачатку трыццатых гадоў ХХ стагоддзя. А колькасць гаспадарак на гэтай зямлі да таго часу ўжо падбіралася пад сотню (калі не болей) за кошт падзелу валокі на «палавінкі», «траціны», «чацвяртухі», «пятухі», «шастухі» - у залежнасці ад колькасці нашчадкаў - спадкаемцаў на зямлю. Дзе была адна сядзіба - паўсталі тры-чатыры, а то і болей. Пляцы таксама дзяліліся і забудоўваліся новымі гаспадаркамі - драбнейшымі. Поля не чапалі. Вёска доўга не выходзіла за свае першапачатковыя межы, таму забудова стала вельмі цеснай, можна сказаць, страха да страхі, як у мястэчках (старадаўняя частка вёскі захавала сваю тагачасную шчыльнасць аж да сённяшняга дня). Далей ушчыльняцца не было куды.
Ужо ў дарэвалюцыйны час найбольш смелыя (іх нямнога) шукалі выйсця ў эміграцыі ў Сібір, у Амерыку. Некаторыя куплялі зямлю, якая вызвалялася з-пад лясоў пасля іх прамысловай распрацоўкі ў трыкутніку: Менск, Смалявічы, Смілавічы. У прыватнасці, дзед з бацькам купілі зямлю ў Смыках (верхняя плынь Волмы). Купленую зямлю называлі «пасекай». Пасля рэвалюцыі яе адцураліся. Гэты працэс быў уласцівы і іншым суседнім вёскам.
Пасля калектывізацыі вёска Карзуны пачала шпарка напаўзаць канцамі на ворныя землі, расці ва ўсе бакі, скарачаючы прадуктыўныя плошчы поля.
Зямля стала нічыёй, што паскорыла працэс пашырэння вёскі за яе пачатковыя межы. Гэта ж адбывалася і з суседнімі вёскамі. У выніку вёскі Карзуны, Снежкі і Заполле, якія знаходзіліся на значнай адлегласці адна ад адной, зараз зрасліся канцамі. Вёска Заполле мае тэндэнцыю пашырэння на поўнач - у бок вёскі Адынь (Адына), што ўзнікла пасля рэвалюцыі на месцы былога маёнтка «Адынь».
Такім чынам, левы схіл даліны ракі Волма, пачынаючы ад даліны яе левага прытока Вожа і да старога кацярынінскага гасцінца (што праходзіў ля паўднёвага канца Кулюкоў, далей ля былога фальварка «Смагароўка» - цяпер вёска Смагароўка, або Ўласаўка, - на Смілавічы, праз карзуноўскае поле «Залавы»), амаль скрозь аказаўся заселеным.
Цяпер крыху пра майго прапрадзеда. Яшчэ да вайны былі жывыя 1-2 доўгажыхары, якія памяталі яго старым і маглі шмат чаго расказаць пра яго. Але гэтая магчымасць нікім не выкарыстана.
Паспрабую ўявіць сабе, на які гістарычны перыяд прыпадае яго жыццё. Мяркую, што ён нарадзіўся недзе блізу 1800 года. Магчыма, крыху раней, але не на шмат. На яго дзіцячыя гады, відаць, прыпадае такая падзея, як забойства цара Паўла І. З юнацкімі гадамі супадае нашэсце напалеонаўскіх войск. Ён іх, безумоўна, бачыў. Калі было паўстанне дзекабрыстаў, трэба меркаваць, ён ужо быў жанаты і меў дзяцей - двух сыноў: Аляксея (мой прадзед) і Савасцея (?). Колькі было дачок і ці былі яны, - невядома.
У Карзунах ён сядзеў на валоцы, як і ўсе астатнія, і быў прыгонным смілавіцкіх паноў Манюшкаў.
У той час прыгонных перасяляць маглі толькі самі паны. Адкуль былі накіраваныя на свае карзуноўскія надзелы першыя карзуноўцы і калі - цяжка сказаць. Можна дапусціць, што ў смілавіцкіх Манюшкаў смілавіцкі маёнтак не быў адзіным, і першыя карзуноўцы былі пераселеныя з нейкіх іншых Манюшкавых уладанняў. Відаць, паселеныя яны былі пры канцы XVIII або ў пачатку XIX стагоддзя і, трэба меркаваць, не на панскіх землях, а хутчэй за ўсё на скарбовых. На карысць такой думкі сведчыць тое, што смілавіцкі маёнтак па колькасці ворнае зямлі не такі ўжо і вялікі, нават з трыма фальваркамі: Горча, Смагароўка і Загор'е. А калі наадварот, то павінна была быць грунтоўная прычына, каб пан так зразу «адваліў» 210 дзесяцін зямлі на карысць сваіх прыгонных. Такой прычынай магла быць устойлівасць і трываласць закону аб вышэйпамянёнай зямельнай рэформе, яе традыцыйнасць.
Маючы двух сыноў, прапрадзед не падзяліў валоку паміж імі, а аднаго сына аддаў у прымы (Савасцея?), пакінуўшы на сваім грунце другога сына - Аляксея (майго прадзеда), які быў войтам у пана. Колькі пражыў прапрадзед і калі памёр - невядома. Відаць, ён жыў пры сыне Аляксеі, да якога перайшла гаспадарка і валока зямлі.
Старыя людзі расказвалі, што Аляксей быў занадта службісты, стараўся дагадзіць пану, за што карзуноўцы яго недалюблівалі. Ён адчуваў гэту непрыязь аднавяскоўцаў, і калі здарылася так, што ў яго падохлі валы, лічыў, што гэта з нагавору, у знак помсты. Ён шчыра верыў гэтаму, бо быў чалавекам прымхлівым, як і шмат хто тады, калі прымхлівасць была яшчэ моцным перажыткам паганскіх часоў. Пасля, на старасці гадоў, ён увесь час каяўся перад аднавяскоўцамі за свае нехрысціянскія паводзіны ў дачыненні да падначаленых яму, кляў сябе. І гэта не было прыкідваннем, крывадушшам.
Другі сын Савасцей (?) даў пачатак роду Шыдлоўскіх на грунце Корзунаў (?). Да гэтай галіны Шыдлоўскіх належаць Леанід Васільевіч і Сева (Клім, па аповесці «Пражыць дзень»).
У Аляксея было тры сыны: Казімір, Мацвей і Васіль. Іх і іхных нашчадкаў дагэтуль называюць «войтавы».
У майго дзеда Казіміра было вуніяцкае імя. Гэта дае падставу меркаваць, што ён нарадзіўся недзе блізу 1838 года (год ліквідацыі царкоўнай вуніі і закрыцця вуніяцкіх цэркваў у Беларусі царом Мікалаем І). Ён мог нарадзіцца і крыху пазней, бо ад вуніі адракаліся пад прымусам і не адразу. Два маладзейшыя браты яго мелі ўжо праваслаўныя імёны: Васіль і Мацвей.
Відаць, была ў прадзеда Аляксея яшчэ і дачка, бо нейкім часам на грунце паявілася прозвішча Сянькевіч (напэўна, прымака). Была нейкая судовая справа, пасля якой нашчадкі Сянькевіча сталі насіць прозвішча Шыдлоўскія, хоць іх да сённяшняга дня завуць «Сянькевічавы».
Дзед мой Казімір пражыў больш за восемдзесят гадоў, застаў яшчэ савецкую ўладу і памёр не раней 1920 года. Колькі ў яго было дзяцей? Ведаю, што апрача майго бацькі Аляксандра была яшчэ дачка, якая памерла, як і баба, відаць, да майго з'яўлення на свет.
Дзеда я памятаю даволі выразна, хоць, калі ён памёр, мне было не больш за сем гадоў. Захаваліся ў памяці эпізоды хаўтураў. Я ішоў за труной дзеда ў Смілавічы разам з усімі. Труну для адпявання нябожчыка паставілі ў карзуноўскай цаглянай двухвежавай царкве, што знаходзілася насупраць брамы галоўнага заезду ў парк маёнтка. Яна нагадвала касцёл даволі простай архітэктуры, уласцівай вуніяцкім касцёлам, якім і з'яўлялася ў мінулым.
Была ў Смілавічах і другая царква, якую звалі запольскай. Стаяла яна на кірмашовым пляцы (зараз вуліца Дзяржынскага), дзе цяпер прадуктовы магазін і кнігарня. Гэтая царква была, відаць, заўсёды праваслаўнай, нават у перыяд панавання царкоўнай вуніі. Яна была параўнаўча новая, цагляная, простай архітэктуры - аднакупальная, з адасобленай званіцай, праз якую быў уваход у царкву. Да яе збудавання на тым жа месцы стаяла драўляная, якая згарэла ад перуна.
Была яшчэ і трэцяя царква ў Смілавічах, вельмі даўняя, драўляная, пачарнелая ад часу, збудаваная без цвікоў (наагул без жалеза), з гонтавым дахам. У першыя гады савецкай улады царкву разабралі і на яе месцы пабудавалі нардом (цяпер магазін вопраткі).
Які прыход яна абслугоўвала - зараз цяжка сказаць. Відаць, у першыя гады савецкай улады яна была ўжо без прыхода. Таму ніхто і не пярэчыў, калі яе пачалі разбураць. У гэты час вёскі наваколля Смілавіч абыходзіліся дзвюма цэрквамі: карзуноўскай і запольскай. (Называю я іх так па галоўных прыходах, таму што іх рэлігійныя назовы забыліся).
Магчыма, тая старая драўляная царква «выручыла» карзуноўцаў, калі за польскай акупацыяй смілавіцкія і навакольныя каталікі адабралі карзуноўскую царкву і зрабілі ў ёй каталіцкі касцёл. Пасля палякаў, як усталявалася савецкая ўлада, карзуноўцы судзіліся з каталікамі і адсудзілі будынак цаглянай царквы на сваю карысць. Каталіцкія рэгаліі з царквы былі перанесеныя ў невялікі драўляны касцёл, які стаяў на каталіцкіх могілках, у канцы Лядзенскай вуліцы.
Пазней, у пачатку трыццатых гадоў абедзве царквы (карзуноўская і запольская) былі разбураныя без пэўнай патрэбы, у час тупога атэістычнага цемрашальства.
Калі адпявалі дзеда, усе хрысціліся, хрысціўся і я. Толькі я хрысціўся па-свойму. Ад ілба я нёс пальцы да левага плечука, потым - да правага і, нарэшце «пад лыжачку». Там жа нехта вучыў мяне рабіць гэта правільна.
Дзеда пахавалі на старых могілках у Смілавічах, пры Лядзенскай дарозе. На магіле паставілі ладны каменны (3 валуны) помнік, адшліфаваны, з выбітым надпісам, які можна было чытаць з дарогі. Помнік рабіў аднавясковец Юшка Аляксей, што прафесійна займаўся гэтым рамяством.
Але цяпер - ні магілы дзеда, ні помніка. Могілкі сталі «трохпавярховымі». Старыя косці перасыпаюць ужо трэці раз, капаючы новыя магілы.
Цікавая такая дэталь: Юшка Аляксей мог знайсці на полі, пашы або на сенажаці які заўгодна патрэбны яму камень (валун), бо іх было вельмі шмат. Ляжалі яны з ледавіковага перыяду, перашкаджаючы араць зямлю, касіць, пакуль здатная рука Юшкі Аляксея не дабіралася да іх. Тады ён выдзёўбваў у выбраным камені ямкі роўненькім радком, нібы прашываў яго швом. Пасля насыпаў туды порах і рабіў выбух. Камень расколваўся так, што атрымліваліся даволі роўныя паверхні, якія лягчэй было шліфаваць.
Так бы яно і ішло. Камення хапіла б надоўга, калі б не адна акалічнасць. На самым пачатку трыццатых гадоў пачалі будаваць Магілеўскую шашу. Для цвёрдага пакрыцця выкарыстоўваўся каменны друз, які рабілі з мясцовага камення. З'явіліся падрыўнікі. Яны аманалам рвалі ўсе вялікія камяні. Потым сяляне звозілі фурманкамі да шашы, да каменездрабняльнага агрэгата ўсё, што можна было адужаць і сабраць на полі. Сялянам даводзілася заданне на гэтую працу, бо дзейнічала існаваўшая тады працагужпавіннасць.
Такім чынам, адразу знікла «сыравіна» для рамяства Юшкі Аляксея. Але ён не кідаў яго. Пачаў шукаць камяні ля Драчкава, па лесе, куды не траплялі падрыўнікі. Дарэчы, яны ўзарвалі помнік (Давыдаў камень), што стаяў ля Слабодкі. Гэта быў агромністы валун ружовага граніту, з выдзяўбанай ямкай наверсе, у якую клалі ахвяраванні дробнымі грашыма.
Тады ж наступаў час шпіёнаманіі. Пайшлі шпіёнскія фільмы, перадачы па радыё. Газеты трубілі пра шпіянаж. «Пільнасць» перараджалася ў «падазронасць».
Аднойчы драчкоўскія старэйшыя вучні злавілі Юшку Аляксея, калі ён шукаў камяні, і завялі ў Драчкоўскі сельсавет як шпіёна. Пасля гэтага ён набыў мянушку «шпіён», якую насіў да смерці.
Бацька мой нарадзіўся ці не ў 1884 годзе. Дзеду тады магло быць каля сарака гадоў. Бацька быў адзіным сынам у дзеда. Дзед аддаў яго ў навуку. Пачатак быў у Смілавіцкай валасной (магчыма, земскай) школе. Урэшце бацька недзе набыў адукацыю і прафесію сельскага настаўніка царкоўнапрыходскіх школаў. Да рэвалюцыі працаваў настаўнікам у Лагойскім раёне, на Палессі (у вёсцы Сварыцавічы), у вёсцы Матарова Менскага раёна. У апошняй я і нарадзіўся ў 1913 годзе, хоць афіцыйна месцам майго нараджэння лічыцца вёска Карзуны. Хрысцілі мяне ў Дукоры ў праваслаўнай Траецкай царкве, нарокшы імем Вячаслаў, якое я з гонарам нашу і зараз.
Пасля рэвалюцыі бацька працаваў у Смілавіцкай беларускай сямігодцы і жыў у Карзунах, на гаспадарцы, што засталася ў спадчыну ад майго дзеда (два з паловай гектары ворнае зямлі і паўтара гектара сенажаці), да пачатку калектывізацыі, калі ўся дзедаўская спадчына ўвайшла ў калгас.
Тое, што бацька быў адзіным сынам у дзеда, да таго ж настаўнікам, выратавала яго ад удзелу ў імперыялістычнай вайне 1914 года. Паводле царскіх законаў такія не падлягалі мабілізацыі. Гэтак жа было і пры савецкай уладзе ў часе грамадзянскай вайны. Такім чынам, мой бацька быў выключна цывільным чалавекам, нават у гады войнаў.
Будучы чалавекам адукаваным, ён карыстаўся павагай у карзуноўцаў, быў актыўным, стараўся весці гаспадарку па магчымасці культурна. Даводзілася пісаць скаргі, заявы, пагадненні ад імя сялян, бальшыня якіх была непісьменнай або малапісьменнай, браць на сябе ролю адваката, хадатая. Яго і цяпер згадваюць добрым словам тыя, хто памятаюць.
Ён змяніў, так сказаць, «энергетыўную» базу Карзуноў. Да яго ніхто ніколі не ўжываў торф на паліва і ўгнаенне. Не дапускалі нават думкі, што такое магчыма. Памятаю, як ён замовіў кавалю паводле свайго ўзору разак і нож для нарэзкі брускоў торфу. Калі начынне было гатовае, мы пайшлі на балота (бацька і мы падлеткі - брат і я). За ракой Волмай, на скарбовым поле (гэта прыкладна на палове адлегласці паміж Карзунамі і Загор'ем), садралі мох і заклалі яму для нарэзкі торфу. Бацька рэзаў, а мы з братам адносілі і раскладалі на сушку. Людзі, што праходзілі міма, дзівіліся, пыталіся, дзеля чаго гэта робіцца, а даведаўшыся, ставіліся з недаверам. Прыкладна праз месяц мы везлі на ўласным кані па карзуноўскай вуліцы першы ў гісторыі Карзуноў воз торфу на паліва. На балоце не пакінулі нават крошку. Яе сабралі, прывезлі - і ў хлеў, на подсціл скаціне.
Гэтая падзея адбылася недзе ў 1926, а можа, ў 1927 годзе. Самая недаверлівыя прыходзілі зімой да нас у хату, каб падзівіцца, як гарыць торф у печы. На наступнае лета многія замовілі сабе разакі і пайшлі на балота здабываць паліва. Гэта ж пачалі рабіць і ў Снежках, і ў Заполлі. Вельмі хутка здабыча торфу на паліва стала паўсюднай у бязлесных вёсках, што абмежавала ўжыванне дроў да мінімуму, якіх неставала. І гэта задоўга да дзяржаўнай распрацоўкі тарфяных залежаў у Загор'і, якая, па сутнасці, пачалася толькі пасля вайны.
У 1929 годзе я скончыў Смілавіцкую беларускую сямігодку. Мне тады было 16 гадоў. У школе я захапляўся маляваннем. Настаўнік малявання Іван Арыстархавіч Размысловіч раіў паступаць у Віцебскі мастацкі тэхнікум. Бацька з ім згадзіўся. Паслалі ў тэхнікум дакументы і малюнкі. Іх прынялі, выклікалі на экзамен, што ўмацавала надзеі, спадзяванні, дадало ўпэўненасці.
Бацька на сваёй уласнай фурманцы адвёз мяне на станцыю Смалявічы, якая тады называлася Вітгенштэйнскай - у гонар удзельніка вайны Напалеона з Расеяй. Мінуўшы вёску Драчкава, мы ехалі паміж дагледжаных палёў, якія чаргаваліся з пералескамі. Моцныя гаспадаркі хутаранаў цягнуліся амаль да Смалявіч. Па ўсім было відаць, што людзі жывуць заможна. На падворках корпаліся маладыя гаспадары, пасвілася сытая жывёла, гулялі дзеці. Не адчувалася якой-небудзь злыбяды ў гаспадарках, бядоты ў жыцці іх гаспадароў. Усё было грунтоўнае, выглядала дыхтоўна. Ніхто з іх не адчуваў, што вось-вось у бліжэйшы год яны раптоўна страцяць усё - зямлю, маёмасць, скаціну, а самі з клункамі (толькі як панесці) трапяць на бясконцыя этапы з дзецьмі, старымі бацькамі. Іх загоняць з дапамогай канвою на Пячору, Паўночную Дзвіну, у гіблыя мясціны Сібіры ды іншыя дзікія куткі «любимой родины», дзе яны будуць мерці ад голаду, холаду, хваробаў і здзекаў. Адна мая знаёмая, родам з Сыктыўкара (Усть-Сысольска), апавядала, як яна яшчэ маленькая з іншымі дзецьмі бегала глядзець у тамтэйшую царкву, дзе былі зроблены шматпавярховыя нары, на ссыльных кулакоў. То была перасылка, усталяваная ў храме Божым.
А пакуль над хутарамі, што былі тады перад маімі вачыма, сінела празрыстае неба роднага краю - роднай Беларусі. Зямля шчодра радзіла і дыхала спакоем, адорваючы людзей багаццем, дабром, здабыткамі разняволенай працы на карысць і радасць усім у выглядзе таннага хлеба, сала, масла, бульбы. Канчаўся гэтак званы НЭП. Яшчэ не з'явіліся ў тутэйшых мясцінах розныя дваццаціпяцітысячнікі з Пуцілаўскага завода - аплоту бальшавізацыі краіны, з Сормава ды іншых заводаў, узброеныя наганамі і людаедскай ідэалогіяй. Пазней на раскарчаваных хутаранцамі землях быў утвораны свінасаўгас «Вызваленне». Такі назоў нехта цынічна прыдумаў дзеля здзеклівасці над нешчаслівымі лёсамі людзей - ахвяр раскулачвання. Яшчэ пазней - у канцы 30-х гадоў яго (саўгас) ліквідавалі ў ліку 75 іншых у Беларусі, а зямлю прырэзалі суседнім калгасам, і яна зноў пачала зарастаць лесам. На месцы саўгаса ўзнікла невялікая калгасная вёска пад тым жа назовам. Сталін добра ведаў, як даканаць «дробнага буржуа» - селяніна. Ён - селянін, ператвораны ў калгасніка, будзе вымушаны цягнуць лямку прыгону, працаваць за пустапарожнія «палачкі» (працадні). Рабочаму саўгаса трэба як-ніяк выплочваць заробак, хоць і мізэрны. Таму і была прыдумана масіраваная буйная адначасная аперацыя ператварэння саўгасаў у калгасы. Дакладней - мэтавае ператварэнне саўгасных парабкаў у калгаснікаў. Пазней, пры Хрушчове, усё рабілася наадварот. Разгарнулася кампанія ператварэння калгасаў у саўгасы. Але яна ўжо не адрадзіла саўгас «Вызваленне». На яго землях да тых часоў вырас малады лес, таўшчынёй дрэў у аглабню.
Наагул гісторыя гэтых мясцін наколькі цікавая, нагэтулькі і трагічная, звязаная з развіццём капіталізму ў Расейскай імперыі і далей - з трансфармацыямі і метамарфозамі савецкай улады. У 70-80-х гадах ХІХ стагоддзя паміж Смілавічамі і Смалявічамі па рацэ Волма, яе прытоках Слоўсць і Вожа, вышнявінах Ушы, лічы ад наваколляў Менска, цягнуліся на ўсход, месцамі з перабоямі, некранутыя пушчы. Далей яны злучаліся з Ігуменскімі і Барысаўскімі лясамі. Па тарфяніках Волмы да аселіц вёсак падступалі альховыя лясы (ольсы, чарналесее). На грудах панавалі дубы і ліпы з падлескам ляшчынніка. На поўнач ад рысы Драчкава-Пятровічы на ўзвышшах раслі хваёвыя лясы. Старыя казалі, што гэтыя абшары мелі назоў «Радзівілаўшчына». Яны цягнуліся аж да Калодзішчаў і Смалявіч. Само найменне Калодзішчы (тоўстыя калоды) яскрава сведчыць аб тым, якімі былі гэтыя лясы.
Недзе ў 80-х гадах дзевятнаццатага веку лесапрамысловец Суцін, які быў родам са Смалявіч, пачаў распрацоўку лесу на гэтых абшарах. Ён правёў вузкакалейку з чыгуначнай станцыі Калодзішчы ў самыя нетры лесу, пабудаваў пільні, заняўся сплавам лесу па Волме ў Свіслач і далей у Бярэзіну і Дняпро. Цяпер нават цяжка ўявіць, што па Волме, дакананай меліярацыяй, калісьці ганялі плыты. За лічаныя гады на месцы былых пушчаў Суцін пакінуў па сабе толькі пні. Экалагічныя ўмовы псаваліся на вачах людзей. Напрыклад, калі пачаўся сплаў, у Волме зніклі ракі. Да гэтага рака кішэла імі.
Суціну былі ўласцівыя габрайскі цвярозы разлік і прадбачлівасць. Ён не верыў у стабільнасць і трываласць Расейскай імперыі (народнікі палявалі на цароў, падбухторвалі народ), таму трымаў свае грошы ў парыжскім банку. У 20-х гадах дваццатага веку ў Смалявічах заставаўся адзіны ягоны нашчадак - нямы сын. Банкаўскі капітал Суціна, па тагачасных чутках, набыты на распрацоўках лесу, складаў чатыры мільёны рублёў. Пасля рэвалюцыі іх ніхто не мог спажыць. Відаць, яны ляжаць у парыжскім банку і дагэтуль як канцэнтраваная вартасць знішчаных пушчаў.
Суцін распрацоўваў лясы і ў іншых мясцінах Беларусі. Разам з тым ён займаўся і дабрачыннасцю. Фінансаваў местачковыя пажарныя каманды. У Смілавічах ён пабудаваў добра абсталяваную лазню, якая існавала яшчэ нейкі час, будучы ўжо на балансе скурзавода. Але пры такім «мецэнаце», як Смілавіцкі скурзавод, што атручвае жыхароў гарадскога пасёлка сваім смуродам і выкідамі з нізкай трубы, лазня была разбураная. Пра яе капітальны рамонт не было каму клапаціцца. Мястэчка (пгт) Смілавічы, як і 100 гадоў таму, засталося без лазні.
Землі, што вызваляліся з-пад лесу, пачалі засяляцца хутаранцамі, асабліва на пачатку 20-х гадоў. Тут наразалі надзелы і ўдзельнікам грамадзянскай вайны. Пазней - пры раскулачванні гэтая акалічнасць не бралася пад увагу. Змагары за савецкую ўладу былі ахаены як яе «ворагі» і сасланыя.
ГОРКАЯ ПАМЯЦЬ
На этапных скрыжаваннях
Арыштавалі мяне ў Маскоўскай артшколе ў Краснадары (Екацярынадары) 6 лістапада 1936 года, якраз напярэдадні святкавання 29-й гадавіны кастрычніцкага перавароту. У той дзень я стаяў на вахце ў пярэднім прахадным памяшканні школы, побач з адзінай шафкай (тумбачкай), накрытай чырвонай сурвэткай. На сценах віселі выняткі з пастановы ВЦИК аб здрадзе радзіме, тэкст прысягі, статутныя правілы, плакаты, лозунгі ды іншая атрыбутыка.
На мне паводле традыцыі быў парадны гарнітур: наглянцаваныя хромавыя боты з даўгімі халявамі, галіфэ, гімнасцёрка. Гарнітур быў пашыты ў Менску, у кравецкай майстэрні АБВШ. Гарнітуры шыліся з улікам персанальных памераў курсантаў, са стараннай падгонкай. Таму мы заўсёды выглядалі па-святочнаму, імпазантна, падкрэслена акуратна. У такім выглядзе мне давялося трапіць не на парад, а на этап. То быў канец маёй кароткай вайсковай кар'еры.
Мяне хуценька падмянілі і прапанавалі пайсці ў пустую аўдыторыю групы, якая была занятая на пляцы страявой муштрой. Назаўтра павінны быў адбыцца традыцыйны святочны парад. Мая ж група займалася самастойна тэорыяй. Здаўшы вахту, я пайшоў туды, куды мне раілі пайсці. У пустой аўдыторыі мяне чакалі два лейтэнанты, старшына курса Генка Гоманаў і оперупаўнаважаны НКВД па школе. Два лейтэнанты - два энкэвэдэшнікі былі замаскаваныя гарнітурамі пад пехацінца і артылерыста. Чамусьці ў сваёй чэкісцкай форме яны не захацелі паказвацца ў школе. Яны прад'явілі мне ордэр на вобыск і арышт. Спыталі, дзе мае рэчы. Сказаў, што ў аўдыторыі шуфлядка з кніжкамі і сшыткамі ў стале ды чамадан у капцёрцы. Загадалі пайсці прынесці шуфлядку. Са мной ніводзін не пайшоў, каб не прыцягваць увагу курсантаў групы. Няўжо асцерагаліся, што за мяне заступяцца? Я зайшоў у сваю аўдыторыю, выцягнуў шуфлядку і пачаў раздаваць сябрам кнігі белетрыстыкі. Дзеянні мае былі паспешлівыя, на першы погляд недарэчныя, што насцярожыла ўсю групу. Пачалі пытаць, у чым справа. Я адказаў: «Хутка даведаецеся».
З Гоманавым схадзілі ў капцёрку па чамадан. Пачаўся першы ў маім жыцці «шмон». Потым іх будзе безліч пры ўсякай нагодзе. Мяне прымушалі пісаць на кнігах, фотакартках, лістах наступнае: «Изъято у меня при аресте» - і распісвацца.
У часе вобыску зайшоў начальнік курса - капітан, спытаў, што адбываецца. Яму далажылі. Мой лёс яго не зацікавіў. Ён надоўга не затрымаўся, але, агледзеўшы мяне з галавы да ног, загадаў Гоманаву пераабуць у кірзачы і пераапрануць у БУ (звычайны салдацкі гарнітур, якім да гэтага ўжо карысталіся). Такі загад вельмі непрыемна ўразіў мяне. Для капітана я ўжо быў «спісаны» не толькі як курсант, але і як чалавек, над якім, як над трупам, можна ўчыніць марадзёрства. Вось такая мараль была ў прадстаўніка старшага каманднага складу Чырвонай арміі. Дзе яму было да разумення прэзумпцыі невінаватасці.
Гоманаў не выканаў загад капітана, рызыкуючы нажыць непрыемнасці. З ім мы былі даўнія сябры, выпадкова апынуліся ў адной вайсковай школе, дзе нечакана сустрэліся другі і апошні раз у жыцці. Ён паступіў у вайсковую школу гады на два раней, быў тады на апошнім курсе. Рызыка быць пакараным за невыкананне загаду была з яго боку данінай даўняму нашаму сяброўству.
На вуліцы чакала легкавая адкрытая машына. Генка правёў мяне да яе, мы развіталіся. «Лейтэнанты» загадалі сесці ў машыну. Самі селі абапал мяне, і мы паімчаліся па вуліцах Краснадара насустрач невядомасці, пакінуўшы за сабой школу і маіх сяброў. Спыніліся на вуліцы Краснай, дзе месціліся краёвыя органы НКВД.
У каравульным памяшканні мяне пачаў «апрацоўваць» старшы наглядчык. Ён спрытна вырваў з пятліц бронзавыя літары «М.Ш.» - абрэвіятура назову школы і пачаў зразаць лязом брытвы пятліцы. Тым часам лена гутарыў са мной абы аб чым, абы не маўчаць.
- Так. Как твоя фамилия?
- Шидловский.
- Откуда ты?
- Из Минска.
- Белорус?
- Так, белорус.
Адначасна лазіў па кішэнях. То быў другі «шмон» на дні. Я сказаў, што ў школе ў часе арышту мяне старанна абшукалі.
- Ну вот мы и проверим, так ли это, - сказаў ён. Нічога не знайшоўшы, павёў да камеры (іх потым будзе таксама шмат), расчыніў дзверы і загадаў зайсці. Гэтыя дзверы і сталі для мяне мяжой паміж воляй і турмой на доўгія гады.
У камеры цокальнага паверха Краснадарскага НКВД «святкаваў» гадавіну Кастрычніка. За гэты час адзін вязень - былы вайсковец дэталёва «праінструктаваў» аб тым, з кім і з чым я буду мець справу на допытах, як сябе трымаць. Ён ужо меў багаты досвед, ненавідзеў органы і кляў іх. Потым мы з ім сустрэліся яшчэ раз на Калыме.
Пасля святаў пасадзілі ў тую ж машыну - і ў турму на Дубінку. Другім седаком у машыне быў забойца, які забіў адразу дваіх, мужыка і жонку, паквапіўшыся на грошы, атрыманыя за прададзеную карову.
З першага ж кроку ў камеры пачуў з вуснаў аднаго вязня жаргонны выраз: «А калэса грубыя». Сэнсу не зразумеў, але здагадаўся па позірках, што размова йдзе пра мае боты. Падумалася: не разуў капітан яшчэ ў школе, дык гэтыя тут разуюць. Потым самі блацякі, што сядзелі ў камеры, мне растлумачылі: «калэса» - кубанскае размоўнае ад слова «калёсы», што азначае боты, «грубыя» - добрыя.
У чаканні сталыпінскага вагона пражыў у краснадарскай турме на Дубінцы не менш чым тыдзень. Мяне не разулі. Я знайшоў з блатнымі агульную мову. Даведаўся, што яны любяць пераказы вострасюжэтных твораў літаратуры, вершы Ясеніна, асабліва з падборкі «Масква кабацкая». Пераказы і дэкламацыі вершаў у турме замянялі сабой радыё, кіно, тэатр, чытанне кніг і газет. Такая культурная самадзейнасць на блатным жаргоне абазначаецца словамі: «тискать романы», пры чым вымаўляецца з націскам на гук «о» ў слове «романы». Вось і я «ціскаў романы», пакуль сядзеў у Краснадары.
Тады наконт маіх ботаў выказаўся вязень Васька Трэгубаў. Сядзеў ён за тое, што ў цягніку ўкраў партфель буйнога партакрата. Зрабіў гэта нахабна, дзёрзка, вымушаны быў уцякаць, саскочыў з цягніка. Паколькі пацярпелы пасажыр быў «фігурай», дык зараз жа спрацавалі стопкраны, сарваныя з пломбаў кандуктарамі. Цягнік спыніўся. У адкрытым кубанскім стэпе ўцекачу не было куды схавацца. Яго дагналі, пабілі, а потым здалі міліцыі. Ён вельмі баяўся трапіць на «тройку», бо ведаў, што тая літасці не мае.
У камеры шмат гаварылася пра пажар на станцыі Ціхарэцкай. Не абміналася ні адна падрабязнасць. Разважаючы аб прычынах, казалі, што побач стаялі два цягнікі - пасажырскі і «бочкарь» з цыстэрнамі бензіну. Манеўровы паравоз таўхануў адну цыстэрну, пашкодзіў яе і ўціснуў у пасажырскі цягнік пасярод. Бензін загарэўся, утварыўшы мора агню. Гарэлі людзі, гарэлі станцыйныя будынкі, гарэў пасажырскі цягнік. Найбольшую скруху ў блатных выклікаў той факт, што згарэў сталыпінскі вагон, які звычайна прычапляўся апошнім у саставе. Згарэлі і вязні, бо канвойныя да гэтага замкнулі камеры-купэ, замкнулі дзверы вагона і пайшлі на станцыю. Паратунку вязням не было. Казалі, што прылятаў самалётам наркам шляхоў зносін Кагановіч. Ён адвёў кароткі тэрмін на тое, каб ад пажару не засталося і знаку. Гэтым і абмежавалася яго «руководящая роль».
Развітанне з насельнікамі турэмнай камеры перад этапам ужо насіла рысы прыязнасці. Блатныя выказалі сваю ўдзячнасць за «романы» тым, што далі сёе-тое з яды, мусіць, папярэдне ўкраўшы ў каго-небудзь у камеры.
Мяне далучылі ў «купэ» сталыпінскага вагона да маладога гандлёвага марака. Другім быў непаўналетні «урка». Разам нас павезлі ў кірунку Растова-на-Доне. Па дарозе падсадзілі інжынера аднаго таганрогскага завода. Пакуль нас везлі, мы бавілі час бессістэмнымі размовамі. Урка больш маўчаў, бо апынуўся ў чужым асяроддзі. Марак, нядаўна арыштаваны, быў апрануты ў новую адпрасаваную ведамасную форму, якая яшчэ не бачыла турэмных вашабоек, таму выглядаў выдатна. Ён набіваў тытунём «золотое руно» сваю люльку і манерна, са смакам дыміў, не вынімаючы яе з зубоў. Пакурыўшы, даставаў з партманета фотакартку сваёй каханай малдаванкі, з пяшчотай у вачах глядзеў на яе, ганарыўся яе прыгажосцю, кажучы са шкадаваннем, што цяпер усяму прыйшоў канец. Яго дзяўчына сапраўды была вельмі прыгожая.
У Растове «варанок» вяртаўся тры ці чатыры разы да сталыпінскага вагона, пакуль вывез усіх вязняў. У турме ўсіх накіравалі ў лазню, а вопратку - ў вашапрудны агрэгат. Пасля гэтай аперацыі ўніформа марака стала нагадваць набытую ў старызніка. Не лепшая стала і мая вопратка.
Тамтэйшы турэмны чын выстраіў нас на дварэ і пачаў сартаваць па камерах. Мы чацвёра стаялі разам. Чарнявы хударлявы каўказец з вусікамі, відаць, турэмшчык са стажам, спрактыкаваным вокам вылучаў блатных і ставіў у асобны гурт кіўком пальца, без слоў. Ён не памыляўся. Дайшла чарга і да нашага уркі. Турэмшчык павёў пальцам і паказаў на натоўп блатных. Інжынер і марак адважыліся замовіць за хлопца слова, што было зусім бессэнсоўна. Выслухаўшы іх, турэмшчык паказаў пальцам туды ж, куды толькі што пайшоў урка. Ім нічога не заставалася, як пайсці да натоўпу блатных. Але сваім учынкам яны прыдбалі павагу і аўтарытэт сярод жулля.
Мяне пасадзілі ў прасторную камеру да бытавікоў, дзе сядзелі растоўскія растратчыкі, хабарнікі, хапугі, розныя службовыя злачынцы. Раніцой павялі нас на прагулку ў двор турмы, дзе я выпадкова сустрэўся са сваімі спадарожнікамі. Пасярод двара пад вялізным чыгунным катлом палала вогнішча. У катле кіпела і парыла вада. Марак, інжынер ды іншыя падносілі да катла тапчаны ды козлы ад іх і мачалі ў кіпень, знішчаючы такім чынам клапоў. Я спытаў у інжынера, як іх справы. Ён адказаў, што ўсю ноч «тискал» «Графа Монте-Кристо». У растоўскай турме таксама любілі слухаць «романы».
Па нейкім часе мяне ды інжынера ў ліку іншых павезлі далей - у бок Харкава, дзе нас накіравалі ў перасыльную турму, недзе недалёка ад чыгункі. «Варанок» не спатрэбіўся. Ішлі пешкі пад узмоцненым канвоем з аўчаркамі. Мяне завялі ў вялізную перапоўненую камеру, што нагадвала залю немалога кінатэатра. Яна была сапраўдным скрыжаваннем этапных дарог. Адкуль толькі ні было там людзей. Іх везлі ў асноўным па паўночных і ўсходніх кірунках. Пераважная бальшыня вязняў былі асуджаныя. У той камеры я сустрэў першы раз іншаземца - грамадзяніна Англіі. На ім былі чаравікі, скураныя гетры, галіфэ. Неставала толькі пробкавага шлема. Яго замяняла кепка. Адчуваў ён сябе ў гэтым чалавечым мурашніку вязняў даволі спакойна. Відаць, спадзяваўся на сваё грамадзянства і пасольства. Ці здзейсніліся яго спадзяванні? Яго ўвагу прыцягнула мая вайсковая форма. Ён з акцэнтам сказаў: «А вы зачем здесь? Вам здесь не место», - і хітравата ўсміхнуўся. У сваім адказе я абмежаваўся толькі тым, што па-плагіятарску ўжыў яго ж словы, таму што яны аднолькава датычылі мяне, як і яго, а таксама бальшыні тых, што былі ў камеры.
Запамяталіся два палітзэкі - два дырэктары вышэйшых навучальных установаў: адзін з Адэсы, другі з Сімферопаля. Яны былі ўжо асуджаныя і ў гэтай бязлікай стракатай масе людзей трымаліся разам. Збліжала прафесія і аднолькавы лёс. Адэсіт, даведаўшыся, што мяне вязуць на следства, раіў: «Ніколі не спяшайся казаць «да», заўжды кажы «нет». Сказаць «да» ніколі не позна. Да таго ж выдавай сябе за дурнаватага, тупаватага няўклюду». Ён у недалёкім мінулым вучыў студэнтаў жыццёвай мудрасці, па інерцыі вучыў турэмнай мудрасці і палітзэкаў.
Далей нас павезлі на Кіеў. З нашай растоўскай чацвёркі засталіся толькі двое - я ды таганрогскі інжынер. Яго везлі ў Санкт-Пецярбург. У Кіеўскай турме на Лук'янаўцы пасля чарговай санапрацоўкі і вашапрудства нас зноў старанна сартавалі. Вылучылі некалькі чалавек яшчэ не асуджаных этапных, у тым ліку мяне ды інжынера. Нас аддалі пад уладу турэмшчыка, які стаяў побач і без асаблівай цікавасці назіраў за тусоўкай этапа. Ён прывёў нас у камеру недзе на другім паверсе. Інтэр'ер нагадваў пакой гасцініцы раённага маштабу. Стаялі жалезныя ложкі, на іх - нечым набітыя падушкі і сяннікі, засланыя салдацкімі коўдрамі. У камеры нікога не было. Для якой турэмнай наменклатуры прызначалася гэтая камера, здагадацца было немагчыма. Турэмшчык кожнаму з нас прызначыў персанальны ложак, потым змяніў навалкі і просціны. Рабіў ён гэта старанна, тым часам паглядаючы на нас, нібы чакаючы чагосьці. Калі скончыў сваю справу, запытаў:
- Ну, як у мэнэ?
Мы тут жа схамянуліся, пачалі дзякаваць і хваліць парадак ды выгоды ў яго «апартаментах», кажучы, што такога мы больш нідзе не бачылі. Прыгнечаныя сваёй бядой, мы нават не заўважылі, што жаданне дагадзіць нам ёсць справа яго гонару. Не дачакаўшыся нашай удзячнасці і пахвальбы, ён напомніў нам сваім пытаннем аб тым, чаго чакаў. Украінец турэмшчык вызначаўся сваёй праставатай дабрынёй і чалавечнасцю, што траплялася ў людзях гэтай катэгорыі надзвычай рэдка - магчыма, гэта быў унікум.
Паштовая скрынка
Пасля заканчэння следства мяне перавялі з лёхаў будынка НКВД у пішчалаўскі замак, дзе быў вылучаны цэлы паверх для тых, што чакалі прысуду. Паверх афіцыйна называлі «следственный коридор». Побытавыя ўмовы ўтрымання вязняў былі крыху лепшыя, чым у асуджаных. Меліся, напрыклад, замест нараў жалезныя ложкі. Аднак рэжым быў вельмі строгі. «Однодельцы» сядзелі ў розных камерах. Усе было разлічана на тое, каб да суду яны не маглі сустрэцца. Я ведаў, што ў нейкіх камерах сядзяць і мае «однодельцы». Сустрэча з імі была патрэбная, каб неяк каардынаваць свае паводзіны на судзе. Але як гэта зрабіць? Я пачаў прыглядацца да турэмных наглядчыкаў, іх паводзін. Заўважыў, што змораны начным «бдением», кожны з іх у часе дзяжурства звычайна пад раніцу дрэмле, седзячы ў пачатку закрачанага калідора. Раніцай зняволеныя пачыналі грукаць у дзверы камер, каб наглядчык выпусціў да калектыўнай прыбіральні, дзе можна было і памыцца. Наглядчык прачынаўся і рэагаваў на грукат тым, што адмыкаў адну з камер, выпускаў людзей і чакаў, пакуль усе пераходзяць. Тым часам, бывала, зноў задрэмле, пакуль не прахопіцца ад чарговага грукату ў дзверы наступнай камеры. Тады ён замыкае першую камеру і адчыняе наступную. Вось я і намерыўся паспрабаваць выкарыстаць прытупленне пільнасці наглядчыка, выкліканае зморанасцю і санлівасцю. Неўзабаве аднае раніцы я пастукаў у дзверы раней, чым гэта зрабілі ў іншых камерах. Калі ўсе з нашай камеры перабывалі ў прыбіральні, я застаўся ў ёй адзін. Пусціў слабенькі струмень вады, каб не шумела, і старанна мыўся, хоць у гэтым ужо не было патрэбы. Разлік быў просты. Калі пастукаюць у дзверы ў іншай камеры, то, магчыма, наглядчык выпусціць іх, не праверыўшы папярэдне, ці ёсць хто ў прыбіральні, паверыўшы цішыні ў ёй. Праз колькі часу раздаўся грукат. Я замер у чаканні. Потым загрымелі ключы, заскрыгатала жалезная засоўка дзвярэй. Разлік удаўся. У прыбіральні з'явіліся людзі і са здзіўленнем паглядзелі на мяне. Такім чынам я змяшаўся з вязнямі іншай камеры. Вылучыць мяне па нейкіх прыкметах было ўжо нельга. Я адчуў сябе ўпэўнена. У тых, што прыйшлі, запытаў, ці ёсць у іх камеры такі і назваў прозвішча вайсковага фельчара. Мне адказалі, што ёсць. Нарэшце пашанцавала. Папрасіў паклікаць яго. Тут жа праз хвіліну ў мяне адбылася сустрэча з «кіраўніком арганізацыі» ў прыбіральні «следственного коридора», у якім былі вельмі строгія парадкі.
Я спытаў свайго «однодельца», чаму ён пацвердзіў данос студэнта - па сутнасці тое, чаго не было, агаварыўшы самога сябе. Ён сказаў, што напачатку трымаўся стойка. Потым пачалі біць, здзеквацца, ставіць на стойку. Не вытрымаў, бо нельга было выцерпець. У гутарцы са мной ён прыйшоў да высновы, што на судзе яму трэба будзе адмовіцца ад папярэдніх паказанняў, паколькі яны былі выбітыя катаваннямі. Мы дамовіліся абменьвацца пісулькамі, дзеля чаго выбралі схованку за каналізацыйнай трубой. Потым гэтай «паштовай скрынкай» карысталіся і іншыя «однодельцы». Магчыма, і пасля нас таксама.
Калі ўсе ўжо перабывалі ў прыбіральні, я зноў застаўся адзін. Потым ціхай хадою наблізіўся да сваёй камеры. Наглядчык соладка драмаў. Камера была нават незамкнутая, толькі на засаўцы. Я паціху адсунуў засаўку, адчыніў дзверы і зайшоў усярэдзіну. Але не разлічыў і грукнуў за сабой дзвярыма. Кінуўся на ложак, зрабіў выгляд, што сплю, а тым часам сачыў за «ваўчком» на дзвярах. Назіральнік падышоў да дзвярэй, адхінуў заслонку «ваўчка», нічога надзвычайнага ў камеры не заўважыў, замкнуў дзверы і пайшоў драмаць далей.
У хуткім часе ў «следственный коридор» да нас наведаўся сакратар трыбунала Зянько, каб пазнаёміць з канчатковым абвінавачваннем. Не беручы пад увагу пярэчанні турэмных наглядчыкаў, ён прымусіў сабраць нас разам у асобным памяшканні, дзе і зачытаў заключнае абвінавачванне. Мы распісаліся, што азнаёмлены. Потым адбылася кароткая гутарка, з якой мы адчулі, што сакратар трыбунала ставіцца да нас з сімпатыяй. Ён нават пахваліў вершы «кіраўніка арганізацыі», якія былі прыкладзены да матэрыялаў судовай справы, як «рэчавы доказ злачынства». Пасля такой размовы мы акрыялі духам. Але дарэмна. Ад сакратара трыбунала нічога не залежала.
Трыбунал
Неўзабаве ў турму прыслалі канвой, каб весці нас на паседжанне трыбунала 3-га кавалерыйскага корпуса. Канваірамі былі хлопцы, што адбывалі тэрміновую службу ў нейкай вайсковай часці не менскага гарнізона. У той дзень ім выпала несці ахову гарнізонных устаноў, а разам з імі і трыбунала. Ён знаходзіўся ў будынку штаба корпуса. Будынак гэты стаяў прыкладна там, дзе цяпер знаходзіцца гмах былога ЦК КПБ. Канвой з трох чалавек павёў нас, трох па вуліцах горада пешкі. Памятаю, як мы йшлі па асявой лініі галоўнай вуліцы горада - Савецкай, што пасля вайны была пашырана і названа праспектам імя Сталіна, пазней - Ленінскім праспектам, а зараз праспектам Скарыны. Мы йшлі ў распярэзаных шынялях (дзягі і партупеі ў турме адбіралі), прагна ўдыхаючы свежае паветра пасля турэмнага смуроду. На тратуарах было поўна людзей, захопленых сваімі клопатамі і справамі. Ніхто не звяртаў на нас асаблівай увагі, бо ўсе прывыклі ў тыя гады да відовішчаў масавага канваявання людзей. Яно пачалося пры канцы 20-х - на пачатку 30-х гадоў - у часы раскулачвання сялянства. Сярмяжны люд вадзілі натоўпамі па вуліцах гарадоў, па чыгуначных пляцах і перонах. То быў масавы «хапун», не першы і не апошні. Да сярэдзіны 30-х гадоў канчаткова выспела імперыя прыгону, рабства і катаргі. Краіна была лагерызаваная на ўсёй тэрыторыі «от края и до края, от моря и до моря».
Трыбунал свайго памяшкання не меў. Суды адбываліся ў кабінеце карваенюрыста 1-га ранга Кедрава. Ён жа быў старшынёй паседжання трыбунала ў час разбору нашай справы. Членамі паседжання былі тэхнік-інтэндант 1-га ранга Лявоненка і вайсковы фельчар Храмянкоў. (Дарэчы, з братам апошняга я вучыўся разам у АБВШ - Аб'яднанай беларускай вайсковай школе, а потым і ў Маскоўскай артылерыйскай школе). Пратакол паседжання вёў сакратар трыбунала Зянько. Падсудныя - мы ўтрох. Вось і ўсе дзейныя асобы. Ніякіх там абвінаваўцаў, абаронцаў-адвакатаў, сведак, нарэшце, «публики». Студэнт не прысутнічаў нават як сведка. Яго ганебная роля закончылася адначасна з заканчэннем следства. Дзея адбывалася ў цесным кабінеце, у «інтымнай» абстаноўцы, пры строга абмежаванай колькасці дзейных асобаў. Побач пярэдні пакой, у якім знаходзіўся тады наш канвой. Дзверы кабінета былі не зачыненыя. Чырвонаармейцы канвою з цікаўнасцю сачылі за ходам судовага працэсу, імітуючы сабой «публику». Відаць, гэта дазвалялася з «выхаваўчым» разлікам.
Вінаватымі мы сябе не прызналі, не маглі прызнаць, бо ніякай віны за сабой не адчувалі. Яе не было. «Кіраўнік контррэвалюцыйнай арганізацыі» адмовіўся ад паказанняў, дадзеных на следстве, паведаміўшы трыбуналу, што іх вымагалі катаваннямі. Калі скончыўся разбор справы, дык не суд «удалился на совещание», а нас вытурылі з кабінета ў пярэдні пакой да канвою. Дзверы кабінета на нейкі час зачынілі. Канваіры нам спачувалі і запэўнівалі, што нас апраўдаюць. Хутка нас зноў выклікалі ў кабінет і абвясцілі вырак. Здзіўленыя хлопцы з канвою зноў адвялі нас у турму, але ўжо ў адну з камер, дзе ўтрымліваліся асуджаныя, што чакалі этапаў. Упэўненыя ў тым, што трыбунал 3-га кавалерыйскага корпуса абышоўся з намі несправядліва, мы падалі касацыйную скаргу ў трыбунал БВА (Беларускай вайсковай акругі). Такое права было дадзена нам выракам на 72 гадзіны. Тады мы яшчэ не поўнасцю пазбавіліся наіўнасці, спадзеючыся на справядлівасць. Трыбунал пакінуў прысуд без змены. Засталося чакаць дальняй дарогі.
Барышы
Такім чынам, карваенюрыст Кедраў адмераў кожнаму з нас старэйша-братнюю «порцию» (да таго ж па бээсэсэраўскаму кодэксу) у наступнай градацыі: пяць гадоў вайсковаму фельчару, чатыры гады мне і тры з паловай збройнаму майстру. Вось так, нізавошта. Многа гэта ці мала па тагачасных мерках сталінскай Феміды? Сцвярджаю: досыць для таго, каб згінуць за калючым дротам зоны ГУЛАГа. Яно так і здарылася з вайсковым фельчарам. Яму было наканавана сістэмай тэрору і генацыду загінуць на Калыме. І гэта ў маладыя гады. Да арышту ён паспеў утварыць сям'ю, ажаніўшыся на студэнтцы інстытута народнай гаспадаркі - пухавіцкай дзяўчыне Апанасевіч Ларысе. Прайшло крыху болей за год, як яны згулялі вяселле. Нарадзілася дачушка. Паспелі адгуляць і хрэсцьбіны. Следчыя гэтыя гулянкі лічылі нелегальнымі сходкамі «контррэвалюцыйнай арганізацыі». Бальшавіцкія карныя органы секлі пад корань. Галаву новаўтворанай сям'і пасадзілі ў турму і заслалі ў канцлагер. Маладая маці засталася ў роспачным стане з немаўляткам на руках, пазначаная кляймом жонкі ворага народа. Ёй нялёгка было ўладкавацца на працу. Яна нічога не ведала пра лёс мужа, але чакала. Сям'я ж была створана моцная - на аснове першага кахання. Пацягнуліся доўгія гады невядомасці. Здарылася так, што дачушка памерла ў часе акупацыі. Жанчына засталася адзінокай, сам-на-сам са сваім горам. Праз 12 гадоў я сустрэўся з ёю, каб паведаміць, што муж яе загінуў у лагеры, што далей ёй няма каго чакаць. Так знікла маладая сям'я, не пакінуўшы пасля сябе нікога. Гэта не адзінкавы трагічны лёс. Ненажэрная канібальская сістэма бальшавізму вынішчала сем'і сотнямі тысяч па ўсёй краіне саветаў.
Лёс братоў вайсковага фельчара не менш трагічны. Да пачатку вайны з Германіяй яны дасягнулі прызыўнога ўзросту. У першыя ж дні вайны былі выкліканы ў ваенкамат, агледжаны дактарамі, пастрыжаныя і накіраваныя ў вайсковую часціну прыпіскі. Яшчэ не апрануўшы салдацкае адзенне, дзесьці па дарозе да месца прыпіскі трапілі ў палон. Немцы лічылі так: раз стрыжаны, значыць, чырвонаармеец або прызыўнік. Яны рэдка памыляліся. След братоў знік у гітлераўскіх лагерах палонных вайскоўцаў. Там яны і загінулі. Лёс іх застаўся невядомы. У выніку пералічаных акалічнасцяў знікла і старэйшая сям'я. Амаль уся. Засталіся толькі дзве сястры. Па мужчынскай лініі не выжыў ніводзін, не пакінуўшы нашчадкаў. Род іх у сваім развіцці быў вынішчаны гвалтоўна, стаўшы ахвярай дзвюх падобных паміж сабою сістэм. Хата, дзе некалі звінелі дзіцячыя галасы, амаль апусцела. У ёй засталася дажываць свайго веку адна маці. Бацька памёр раней. Увесь цяжар гора выпаў на яе долю, ёй адной. Мой зварот з Калымы акрыліў старую жанчыну надзеяй. Спадзявалася, што, можа, хоць адзін яе сын жывы. З адказу «осужден вторично без права переписки», які я атрымаў ад органаў яшчэ ў Ягадным на Калыме, вынікала, што ён загінуў ад кулі ката. Магчыма, на Серпанцінцы. Аднак я напісаў ад яе імя запыт пра лёс яе сына. Можа, праз паўгода яе выклікалі ў райаддзел міліцыі ў Рудзенск, каб даць вусны адказ на запыт. Тады гэта быў наш раённы цэнтр. Яна пайшла пешкі (аўтобусы на той час не хадзілі), цяжкай маруднай хадой старога чалавека, падымаючы пыл дарогі стаптанымі чаравікамі. Ішла ў адзіноце, сам-насам са сваімі самотнымі думкамі. Успаміны ў думках былі для яе той нітачкай, што звязвала сучаснае з мінулым, з лепшымі днямі жыцця, якім не было звароту.
Ад роднай вёскі да райцэнтра 18 кіламетраў. Што й казаць, для старой жанчыны 36 кіламетраў - дарога не лёгкая. Але, устаўшы на досвітку, яна выправілася ў дарогу, імкнучыся ісці таропка. Нейкая сіла падганяла яе. Неакрэсленае прадчуванне радзіла надзеі, якія змяняліся роспаччу, адчаем.
Сам начальнік райміліцыі, пасадзіўшы на крэсла ў сваім кабінеце, паведаміў ей: «Ваш сын памёр», што было чарговай маной. Яна залілася горкімі слязьмі. Начальнік паспачуваў ёй, сказаўшы, што не адна яна такая. Гэта было праўдай. Спачуванне не магло прыхаваць жорсткі здзек над старым чалавекам. Органы інакш не маглі. Яны не хацелі даваць ніякіх даведак на рукі пра ману. Занятыя «важнымі справамі», яны падключылі міліцыю. Тая і выклікала ў раён. Дзеля чаго? Каб паведаміць ёй чарговую ману вусна.
Яна жыла адна да апошняй сваёй раніцы, калі, устаўшы рана пасля бяссоннай ночы, пачала рупіцца, падышла да печы. Відаць, хворае сэрца прымусіла сесці на падлогу. Так яна і памерла, а хата апусцела зусім.
Перабежчыкі-«шпіёны» і «кур'еры»
Пад час знаходжання ў менскай турме (канец 1936 - пачатак 1937 года) мне давялося сутыкнуцца з перабежчыкамі з Польшчы, пераважна з Заходняй Беларусі. Гэтая людская плынь, трапляючы на савецкую тэрыторыю, рухалася па агульным канвееры - праз турму адразу за калючы дрот лагернай зоны дзе-небудзь у месцах аддаленых. Сталін, відаць, бачыў у гэтым адзін з спосабаў атрымання дармовай працоўнай сілы. Патуранняў не было нікому. Перабежчыкаў без жалю «ўзнагароджвалі» дзесяцігадовымі тэрмінамі за парушэнне мяжы і «шпіянаж».
Колькі надзей марна загінула ў гэты час! Людзі ж ішлі ў Савецкі Саюз праз мяжу, што было звязана з вялікай рызыкай, шукаючы паратунку ад пераследу ці невыноснага жыцця, а траплялі з агню ды ў полымя.
Памятаю перапоўненую камеру ў менскай турме, дзе знаходзілася блізу сотні людзей. Усе яны ўжо «аформленыя» трыбуналамі, цывільнымі судамі, асобай нарадай на розныя немалыя тэрміны. Трывожнае чаканне з дня ў дзень. Разнарадкі затрымліваліся з-за перагрузак улікова-размеркавальных аддзелаў ГУЛАГа. Людзі мелі магчымасць бліжэй пазнаёміцца адзін з адным, распавесці пра няшчасці, якія іх напаткалі. У кожнага - сваё, хоць у чымсьці і агульнае. Склад зняволеных стракаты: ад юнакоў да людзей старэчага ўзросту, ад калгаснікаў да вучоных. Сярод насельнікаў камеры нямала перабежчыкаў з Заходняй Беларусі. Стаўленне да іх звычайна нічым не адрознівалася, бо ўсе былі пазначаныя адным лёсам.
Прыгадваю падлетка гадоў шаснаццаці. Як зараз бачу яго цёмныя, сумныя, разумныя вочы. Ён прыгнечаны крушэннем надзей і бядою, што абрынулася на яго хлапечую галаву. Нарадзіўся і рос у габрайскай сям'і ў Заходняй Беларусі, вучыўся ў польскай школе. Але працягваць навучанне стала немагчымым, відаць, з-за нацыянальнай прыналежнасці. Чуў, што ў Савецкім Саюзе можна ажыццявіць сваю мару. Вось і наважыўся перайсці мяжу, каб вучыцца далей. А тут турма, стандартнае для перабежчыкаў абвінавачванне і працяглы тэрмін. «Вучоба» для яго сталася занадта жорсткай, а магчыма, і пагібельнай. Зараз, праз шмат гадоў, спрабую адгадаць ягоны лёс. Сям'я яго, бясспрэчна, загінула дзе-небудзь у Асвенцыме, ці ў Трасцянцы, ці ў іншым праклятым месцы. А ён, магло стацца, выжыў і вярнуўся ў родны кут, але не знайшоў там родных і блізкіх. А можа, і сам загінуў у сталінскіх лагерах і яго род на ім скончыўся.
Другі - таго ж узросту - беларус. Мяжу пераходзілі паасобку. Да менскай турмы не сустракаліся, у камеры трымаліся разам. Гэты ішоў па слядах старэйшага брата, агента Савецкага Саюза. Навісла пагроза выкрыцця, прыйшлося ўцякаць. Дзе старэйшы брат, малодшаму не давялося даведацца. Следчы адмовіўся дапамагчы яму ў гэтым. Хутчэй за ўсё, старэйшы быў там, куды потым павезлі і малодшага, г.зн. дзе-небудзь у адным з шматлікіх лагераў.
Быў сярод тых, хто ўжо меў тэрміны перабежчыкаў, і польскі салдат з «корпуса памежнай аховы» ў сваёй незвычайнай для нас уніформе. Лёс звёў нас - прадстаўнікоў розных армій, што стаялі па абодва бакі польска-савецкай мяжы. Агульным «прывалам» стала адна і тая ж камера ў Пішчалаўскім замку ў горадзе Менску.
Звяртаў на сябе ўвагу яшчэ адзін перабежчык - сярэдніх гадоў, невысокага росту, заўсёды спакойны, ураўнаважаны, замкнёны - таксама жыхар Заходняй Беларусі. Крыху пазней, адчуўшы да нас, былых вайскоўцаў, прыхільнасць, ён расказаў, што атрымаў тэрмін 10 гадоў зняволення і 10 гадоў далейшай паразы ў правах за пераход мяжы і «шпіянаж на карысць Польшчы». А фактычна ён быў агентам, які доўга працаваў на Савецкі Саюз. Відаць, ён быў не «зоркай» ці асам контрразведкі, а «чорнарабочым» агентуры. Вёў руцінную працу: збіраў другарадныя звесткі, хутчэй статыстычныя, чым уласна агентурныя. Адчуўшы, што дэфензіва натрапіла на яго след, сышоў у Савецкі Саюз у спадзяванні знайсці палітычнае сховішча. Замест гэтага - турма і тэрмін. Мы звярнулі ўвагу на незвычайнасць вынесенага яму прысуду: «10 гадоў зняволення і 10 гадоў паразы ў правах». Звычайна давалі 10 і 5 адпаведна. Акрамя таго, ён быў польскім падданым і ніякіх правоў савецкага грамадзяніна не меў. Яго часта кудысьці выклікалі, тым часам як да астатніх асуджаных следчыя органы ўжо страцілі ўсялякую цікавасць, бо былі цалкам паглынутыя свежымі папаўненнямі. Пазней ён нам расказаў, што пасля суду на яго аказвалі ўціск, каб ён вярнуўся ў Польшчу і працягваў перапыненую справу. Пярэчанні яго былі простыя, зразумелыя і лагічныя. Паводле ягонага пераканання, вярнуцца можна было (хоць і з вялікай рызыкай) праз два-тры дні пасля пераходу мяжы, бо кароткачасовую адлучку можна патлумачыць нашмат прасцей. А пакуль ішла следчая валтузня, фальсіфікацыя абвінавачванняў і суд, прайшло больш за паўгода. Безумоўна, яго працяглая адсутнасць была заўважана дэфензівай. Вяртанне мела б вынікам арышт, што не прынесла б карысці савецкаму боку. Тым не менш на яго вяртанні ў Польшчу працягвалі настойваць, заганяючы ў капкан, што было зусім відавочна.
Слухаючы яго аповяд, мы зразумелі, што ён чакае ад нас парады. Што можна парадзіць у такой сітуацыі? Мы знайшлі даволі простае выйсце: параўналі тое, што ён атрымаў у Савецкім Саюзе, з тым, што мог бы атрымаць у Польшчы. Тым больш што ў камеры знаходзіўся жывы прыклад таго, што мы абмяркоўвалі. Гэта грамадзянін СССР Садоўскі (пра яго гаворка ніжэй), які міжволі стаў двайным шпіёнам. Выкрыты ў Польшчы, ён адседзеў там два гады ў зняволенні і быў перададзены назад у Савецкі Саюз, дзе атрымаў 10 гадоў.
Наш добры знаёмы, як чалавек разважлівы, з двух ліхаў выбраў меншае. Вырашыў, што лепш адседзець 2-3 гады ў турме ў Польшчы, чым 10 гадоў дзе-небудзь на Калыме ці ў іншым гіблым месцы. Пасля чарговага выкліку ён вярнуўся ў камеру з усмешкаю. Праз некалькі гадзін яго выклікалі з рэчамі.
Лёс вышэй памянёнага Садоўскага не менш цікавы і павучальны і разам з тым драматычны. Яму тады было гадоў 30-35. У камеры ён вылучаўся сярод астатніх найперш адзеннем. На ім былі боты з польскага хрому, паліто-рэглан не нашай тканіны і капялюш з невялікімі палямі, арыгінальна заломлены і звычайна ссунуты на вуха. У такой экіпіроўцы ён выйшаў з віленскай турмы Лукішкі незадоўга да з'яўлення ў менскай турме. Ён, як маятнік, нервова хадзіў туды-сюды невялікім праходзе паміж парашай і сваімі нарамі, пра штосьці думаючы і не ўступаючы ў размовы. Мы прымалі яго за ўраджэнца Польшчы і паміж сабой называлі «панком». Аднаго разу ён звярнуўся да нас з просьбай напісаць касацыйную скаргу. Пасля нядоўгіх ваганняў мы згадзіліся і прапанавалі расказаць нам усё, як на духу, каб ведаць, што ў яго справе трэба падкрэсліць, а што зацяніць.
Якім жа было нашае здзіўленне, калі з яго аповяду мы даведаліся, што ён ураджэнец Лагойскага раёна, селянін, што там і зараз жыве ягоная жонка з малымі дзецьмі. Ён і сам не так даўно жыў там разам з сям'ёй на хутары, на водшыбе. Працаваў на зямлі да поту і жыў някепска. Адчайна супраціўляўся патрабаванням уступіць у калгас, цярпеў падатковы прэс, які павялічваўся пасля кожнай выплаты, выконваў гужавую павіннасць, натурпастаўкі, хоць і цяжка было. І ўсё-такі ў 1933 годзе яго даканалі планам пасяўной кампаніі, даведзеным да двара. У сельсавеце падрабязна распісалі, што і колькі сеяць. План быў даведзены да абсурду, абавязалі сеяць тое, чаго не сеялі ні прадзеды, ні дзяды. Плюнуў Садоўскі на гэты план і пасеяў тое, што лічыў патрэбным выключна з гаспадарчай практыкі і разліку. Гэта скончылася для яго бязлітаснай карай. Ён быў прыцягнуты да судовай адказнасці за «зрыў» плана пасяўной кампаніі як «контррэвалюцыйны сабатажнік». Абвінавачванню надалі тэндэнцыйную палітычную афарбоўку.
У тым часе мэтанакіравана практыкаваліся адкрытыя судзілішчы на месцах над ахвярамі, загадзя вызначанымі па ўзгадненні з мясцовымі органамі НКВД, партыйнымі органамі і ўладамі. Хапалі па адным, як ваўкі авечак з статку.Такім чынам наганяўся страх на ўсіх астатніх упартых, якія не жадалі ўступаць у калгасы. Такой ахвярай стаў і Садоўскі. Сталінская феміда вызначыла яму ні многа ні мала 10 гадоў зняволення. Жонка засталася адна з дзецьмі, бездапаможная ў сваім горы.
Садоўскаму было ад чаго прыйсці ў адчай. Ён сядзеў у камеры папярэдняга зняволення пры райаддзеле НКВД, чакаючы этапу ў лагеры. Але аднаго разу яго выклікаў да сябе ўпаўнаважаны райаддзела НКВД і прапанаваў пайсці ў Польшчу, завербавацца і ўкараніцца ў польскую контрразведку, а пасля «кур'ерства» праз мяжу ў Савецкі Саюз прыходзіць да яго (упаўнаважанага) і паведамляць пра атрыманае заданне. Гэтай прапанове папярэднічала спачувальная размова наконт вялікага тэрміну зняволення. Між іншым было сказана, што тэрмін можна і не адседжваць, калі прыняць яго прапанову. Сама прапанова была настолькі нечаканай, што Садоўскі разгубіўся і не ведаў, што адказаць. Пачаліся доўгія ўгаворы, абяцанні дапамагаць яго сям'і, ды так, што яна не будзе адчуваць патрэбы ні ў чым. Абяцалі пад час прыходаў у Савецкі Саюз наладжваць сакрэтныя сустрэчы з жонкаю ды інш. І тым не менш даць згоду адразу не адважыўся. Папрасіў часу на абдумванне прапановы.
Адчайнае становішча, у якое быў загнаны Садоўскі, прымусіла яго пагадзіцца на гэтую прапанову, небяспечную непрадбачанымі наступствамі. У сітуацыі, якая склалася, сям'я яго апынулася ў становішчы заложнікаў. Гэта разумелі абодва бакі-дамоўцы.
Між іншым упаўнаважаным было сказана: «Вельмі важна, каб твая жонка пасля сустрэч умела трымаць язык за зубамі. Інакш будзе дрэнна і табе, і ёй». У гэтым папярэджанні адчувалася недвухсэнсоўная пагроза.
Пасля ўсяго быў праведзены падрабязны інструктаж, як сябе весці, і распрацаваны план фіктыўнага ўцёку з турмы. Згодна з планам, яго канваяваў чырвонаармеец канвойнай службы НКВД. Садоўскі павінны быў пазбавіцца ад чырвонаармейца любой цаной, нават калі гэта будзе каштаваць жыцця апошняму. Канваяваў спецыяльна падабраны малады, неспрактыкаваны, відаць, нядаўна прызваны ва ўнутраныя войскі хлопец. У глухім месцы Садоўскі злаўчыўся і выцяў хлопца так, што той упаў, выпусціўшы вінтоўку. Сам жа, як і прадугледжвалася планам, прыбег у сваю камеру, якая заставалася незачыненай, і ўлёгся на «ложак», як быццам нічога і не адбылося.
Чырвонаармеец неўзабаве апамятаўся і пачаў стральбу, але было позна. Не думаю, што ён атрымаў узнагароду за ўдзел у невядомай яму аперацыі па загадзя распрацаваным сцэнары. Хутчэй за ўсё ён адразу ж трапіў на гаўптвахту, а потым, магчыма, і ў лагер на навуку іншым з тэрмінам трыбунала «за страту пільнасці».
Некалькі дзён наш знаёмы знаходзіўся ў глухой ізаляцыі. А тым часам абвясцілі, што ўцёк «небяспечны палітычны злачынец». Павышаная пільнасць на мяжы суправаджалася ўзмоцненым перамяшчэннем нарадаў, якія вялі пошук. Пра тое, што здарылася, паведамілі ва ўсе сельсаветы, калгасы, членам сельсавета ў вёсках, леснікам. Па ўказанні райкама камсамола былі арганізаваныя камсамольскія групы для дапамогі памежнікам. Усё гэта рабілася пры поўным няведанні праўды ўдзельнікамі аперацыі. Такім чынам Садоўскаму стварылі «бездакорную рэпутацыю» і пачалася «гульня» з польскай контрразведкай. А праз тыдзень на легкавушцы яго падвезлі да мяжы і «блаславілі» на подзвіг у імя савецкай Радзімы.
З'явіўшыся ў Польшчы на «крэсах усходніх» у адным з гмінных мястэчкаў, Садоўскі накіраваўся ў дэфензіву. Яму дазволена было часова натуралізавацца. Ён пасяліўся на прыватнай кватэры і пачаў шукаць працу.
Праз нейкі час яго выклікалі ў дэфензіву да будучага шэфа, які назваў сябе паручнікам Маліноўскім. Пасля знаёмства была зроблена чарговая прапанова «працаваць», але цяпер ужо на карысць Польшчы. Садоўскі адмовіўся, як і было прадугледжана планам, паведаміўшы шэфу, што «там» ён атрымаў дзесяцігадовы тэрмін зняволення і калі пойдзе ў Савецкі Саюз і трапіць у рукі ўладаў, то яго расстраляюць. Паручнік Маліноўскі стаў націскаць на польскі патрыятызм: бальшавікі, маўляў, прыгнятаюць палякаў, а «Жэч Паспаліта» дае ім прытулак і выратаванне, таму кожны паляк павінны паслужыць сваёй «айчыне» як можа. Садоўскі ж быў беларусам каталіцкага веравызнання.
Сёння беларусы-вернікі падзелены на каталікоў і праваслаўных. Каталікі часта атаясамліваюць сваё веравызнанне з польскасцю. А быў час, калі паміж дзвюма хрысціянскімі канфесіямі - каталіцкай і праваслаўнай - існавала трэцяя - вуніяцкая, масавая, якая лічылася мужыцкай. У 1838-1839 гадах «самадзержац усерасейскі, кароль польскі і вялікі князь фінляндскі» Мікалай І вырашыў усіх вуніятаў прывесці ўказам да праваслаўя, бо лягчэй кіраваць адзінаверцамі. Зрабіць тое ж самае з католікамі ён не адважыўся. Нават яму было зразумела, што немагчыма выступаць супраць каталіцтва, лічачы сябе каралём польскім. У становішчы, якое склалася, вуніяты мелі выбар. Здарылася, відаць, так, што мой прадзед пайшоў у царкву, а прадзед Садоўскага - у касцёл.
Паручнік велікадушна даў час падумаць. Пасля шматразовых адмоваў Садоўскі, як і належала па інструкцыі, атрыманай ад упаўнаважанага, урэшце згадзіўся працаваць на карысць Польшчы.
Перш чым паслаць Садоўскага праз мяжу на заданне ў СССР, паручнік Маліноўскі пацікавіўся, дзе жывуць родныя падапечнага. Даведаўшыся, што яго швагер жыве ў Гомелі і працуе на Гомсельмашы, паручнік прапанаваў паспрабаваць яго завербаваць. Звесткі, якія належала здабыць Садоўскаму, насілі, відаць, дубляваны, праверачны характар і хутчэй за ўсё былі ўжо вядомыя польскай контрразведцы. Так бы мовіць, заданне на засыпку.
Перайшоўшы мяжу, ён адразу ж пайшоў да ўпаўнаважанага, як было дамоўлена, і выклаў сутнасць свайго задання. Да сястры і швагра ўпаўнаважаны загадаў не ехаць, а паручніку сказаць, што візіт у Гомель не ўдаўся, бо швагер, член партыі, даведаўшыся пра мэту прыезду сваяка, абурыўся і пагражаў заявіць у НКВД.
Што датычыць іншых агентурных дадзеных, дык яны павінны быць дакладнымі, інакш агент накліча на сябе падазрэнні. Упаўнаважаны даваў гэтыя звесткі Садоўскаму, ведаючы, што яны і без таго вядомыя польскай контрразведцы. Так Садоўскі снаваў паміж двума шэфамі, пакуль яго не выкрылі. Паручнік Маліноўскі аказаўся разумнейшым за нашага оперупаўнаважанага. З нейкіх нюансаў ці пралікаў упаўнаважанага ён зразумеў, што Садоўскі - савецкі шпіён. У адзін з прыходаў у Польшчу яго арыштавалі. На допытах ён ні ў чым не прызнаваўся. Паручнік загадаў правесці над ім экзекуцыю і сам кіраваў ёю. Каманда ішла за камандай: «Падвесіць нагамі ўверх!», «Даць гумы ў пяты!» Арыштаваны траціў прытомнасць, яго адлівалі вадою. Зноў паўтараліся тыя ж пытанні, а затым экзекуцыі. На трэцім заходзе не вытрымаў, прызнаўся. Падпісаў усе патрэбныя паперы, атрымаў тэрмін два гады. Быў этапаваны ў Вільнюс у Лукішскую «вязніцу», дзе і адседзеў свой тэрмін дзень у дзень. Пасля вызвалення Садоўскага зноў даставілі да паручніка Маліноўскага. На развітанне той сказаў: «Што належыць паводле польскіх законаў, ты атрымаў і адседзеў. Цяпер мы цябе афіцыйна перададзім у Савецкі Саюз як грамадзяніна гэтай краіны. Там табе прыбавяць». Як у ваду глядзеў, бо ведаў, пра што казаў.
Перадача адбылася на мяжы з рук у рукі польскімі памежнікамі савецкім памежнікам. Відаць, існавала нейкая дамова паміж Польшчай і СССР. Палякі карысталіся гэтай дамовай хутчэй за ўсё тады, калі савецкі перабежчык не ўяўляў цікавасці. Пра гэта можна меркаваць па перададзеных назад грамадзянах, якія былі ў нашай камеры, акрамя Садоўскага. Пра іх я раскажу крыху пазней, а пакуль закончу гісторыю апошняга.
Савецкія памежнікі прынялі яго з непрыхаванай варожасцю. Але калі ён назваў свайго ўпаўнаважанага і папрасіў даставіць да яго, стаўленне змянілася, бо Садоўскага, як і трэба было чакаць, прызналі за свайго.
Пры сустрэчы з упаўнаважаным у яго кабінеце размова была кароткай.
- Ну што, выкрылі?
- Выкрылі.
- Не вытрымаў?
- Не вытрымаў. Падвешвалі ўверх нагамі, білі гумавымі дубінкамі па пятах. Хіба можна вытрымаць?
- Так, вытрымаць нельга. Ну, пасядзі.
А сам выйшаў з кабінета. Прыйшоў другі і сеў на месца ўпаўнаважанага, паклаўшы перад сабой ліст паперы. Пачаў цікавіцца і запісваць анкетныя дадзеныя. Закончыўшы гэта, задаў першае пытанне: «Дык вось, грамадзянін Садоўскі, якія агентурныя звесткі вы перадавалі польскай контрразведцы?» Садоўскі з жахам зразумеў, што пачалося новае следства. У выніку тыя ж 10 гадоў. Толькі да артыкула «за контррэвалюцыйны зрыў і сабатаж пасяўной кампаніі» далучыўся яшчэ адзін - «за шпіянаж на карысць Польшчы». З гэтым «інтэрасам» ён і сядзеў разам са мною на пачатку 1937 года, калі звярнуўся да нас з просьбай напісаць касацыйную скаргу.
Трэба сказаць, што падаваць касацыйныя скаргі ў тым часе ў вышэйшыя судовыя інстанцыі было небяспечна. Звычайна вынікам гэтага было павелічэнне тэрміну шукальнікам праўды і справядлівасці. Гэтымі мерамі вышэйшыя судовыя інстанцыі спрабавалі спыніць, і небеспаспяхова, масавую плынь касацыйных скаргаў на свой адрас. Такім чынам, той, хто падаваў такую скаргу, вельмі рызыкаваў. Але рызыкаваць мог той, у каго быў нейкі запас тэрміну. З боку Садоўскага такая рызыка была недапушчальная. У яго ж была, як казалі ў турме, «поўная катушка», гэта значыць 10 гадоў (25 гадоў тады яшчэ не прыдумалі). Вышэй за 10 гадоў у той час была толькі «вышка» - расстрэл. Калі Садоўскі зразумеў гэта, то адразу ж завагаўся і перадумаў падаваць скаргу. Потым этапныя дарогі развялі нас у розныя бакі, і пра яго далейшы лёс мне нічога не вядома.
«Здраднік» дзед Маеўскі і радзіма-мачыха
У менскай турме лёс звёў мяне з непісьменным дзедам Маеўскім, якога не закрануў нават лікбез. Было яму гадоў 65-70, а можа, і болей. Жыў ён да арышту на тэрыторыі савецкага прымежжа ў БССР паблізу мяжы.
Доўгі час пасля Рыжскай мірнай дамовы з Польшчай мяжа была невыразнай і ўяўляла хутчэй дэмаркацыйную лінію. Сяляне хадзілі з Беларусі ў Польшчу і назад апрацоўваць раллю і касіць сенажаці на сваіх землях, якія апынуліся за лініяй мяжы. Гэтаму ніхто не пярэчыў ні ў нас, ні ў Польшчы. Мяжа не ўяўляла сур'ёзнай перашкоды пры кантактах мясцовых жыхароў і пераадольвалася без асаблівых цяжкасцяў.
Памятаю выпадак, калі дзяўчына з маёй вёскі Карзуны Чэрвеньскага раёна пад час польскай акупацыі выйшла замуж за польскага жаўнера і паехала да яго родных. Пазней гэтая мясцовасць адышла ў склад «крэсаў усходніх». Шлюб чамусьці распаўся, і яна, ужо з дзіцем на руках, пайшла ў усходнім кірунку ад вёскі да вёскі. Мяжу перайшла без перашкодаў з касцамі.
Здаецца, толькі ў 1924 годзе пачала працаваць польска-савецкая змяшаная геадэзічная камісія па рэкагнасцыроўцы і ўдакладненні мяжы. Праца была скончана да 1927 года. «Замежныя» землі сялян былі адсечаны і страчаныя назаўсёды. Умовы на мяжы паступова станавіліся больш жорсткімі. Людзі прымежжа з цяжкасцю да гэтага прызвычайваліся. Мяжа рэзала Беларусь па «жывым целе».
У 30-х гадах на значных адрэзках савецкага прымежжа былі пабудаваныя ўмацавальныя раёны, якія працягнуліся ўглыб нашай тэрыторыі. Складаліся яны з сістэмы бетонных дзотаў і капаніраў. Тут жы дыслакаваліся войскі, што абслугоўвалі гэтыя ўмацаванні. Уезд на тэрыторыю прымежжа без дазволу забараняўся. Мясцовыя жыхары мелі пашпарты з штампам «сямікіламетровая памежная зона». Значную частку насельніцтва выслалі пад час раскулачвання і калектывізацыі.
У часе, калі ў камеры менскай турмы лёс звёў мяне з старым Маеўскім, у краіне лютаваў тэрор і самадурства. Нагняталася шпіёнаманія, якая падагравалася судзілішчамі, прэсай, радыё і кіно. Дэманстраваліся фільмы з гучнымі назовамі, да прыкладу «Мяжа на замку», у якіх памежнікі паспяхова ловяць, вядома, з удзелам мясцовых жыхароў, шпіёнаў і дыверсантаў, закінутых на савецкую тэрыторыю.
У жыцці ўсё было крыху іначай. Стары Маеўскі не поўз па-пластунску глухой ноччу. Ён проста ішоў і прыйшоў у Польшчу, а памежныя нарады яго не заўважылі. Дзед Маеўскі распавядаў нам у турме: «Выйду, бывала, у поле, бачу за мяжой званіцу, чую, як звоняць званы. Там, у мястэчку, бывалі кірмашы. Мы заўсёды туды хадзілі. Наважыўся я ў кірмашовы дзень пайсці памаліцца Богу, прычасціцца ды паспавядацца, а потым купіць карову. Узяў вяроўку і пайшоў».
У Польшчы дзеда арыштавалі. Высветлілі, чаго дзед прыйшоў, і без затрымкі перадалі праз мяжу разам з вяроўкай. У нас вяроўку адабралі і пасадзілі. Суд быў несправядлівы, але хуткі. Дзеда прысудзілі паводле новага закону «Аб здрадзе Радзіме» да расстрэлу, але замянілі на 10 гадоў зняволення - улічылі тое, што ў грамадзянскую вайну загінулі два яго сыны.
З-за сваёй неабачлівасці і прастадушнасці дзед Маеўскі ледзьве не стаў і кантрабандыстам. Ён жа намерваўся перавесці праз мяжу ў Савецкі Саюз польскую карову!..
Тут дарэчы сказаць некалькі слоў пра гэты жорсткі закон, згодна з якім быў асуджаны дзед, і пра гісторыю яго ўзнікнення. Як вядома, у 1933 годзе ў Германіі пад час «піўнога путчу» да ўлады прыйшоў Гітлер. Ён не хаваў сваіх дамаганняў і апетытаў, паглядваючы на ўсход. Савецкая дыпламатыя пачала зандаж пазіцый Польшчы. Дачыненні з Польшчай пачалі наладжвацца, што знайшло адлюстраванне ў адпаведнай дамове. Польскі порт Гдыню наведалі нашы ваенныя караблі. Усё ішло добра. Але ў часе стаянкі ў порце тры савецкія ваенныя маракі вырашылі ўцячы ў «панскую» Польшчу. Газеты тады пісалі, што праз пільнасць вахтавага матроса двух беглякоў затрымалі, а трэці ўсё ж уцёк. Пазней ён быў абвешчаны па-за законам.
Можна ўявіць сабе шаленства «бацькі ўсіх народаў», выкліканае гэтым канфузам. Неадкладна быў выдадзены згаданы вышэй закон, абвінавачванне па якім мела вынікам расстрэл, а таксама асуджэнне сваякоў на тэрмін да 10 гадоў зняволення. Ёсць падставы меркаваць, што новы закон апрабоўваўся на злоўленых мараках. «Абкатваўся» ён і на старым Маеўскім.
У тыя гады я праходзіў школу маладога чырвонаармейца ў чацвертым стралковым палку Другой Беларускай дывізіі. У казарме ў нас на прыкметным месцы вісеў той закон, надрукаваны буйнымі літарамі. Першыя праграмныя палітзаняткі з навабранцамі пачыналіся з яго вывучэння. Усе разумелі, што іх бацькі адпаведна гэтаму закону - заложнікі. Характэрна, што ўслед за вывучэннем тэксту закону ішло вывучэнне біяграфіі яго стваральніка - таварыша Сталіна.
Здарылася так, што пад час фармавання этапнага эшалона ў Оршы ў перасыльнай зоне, якая мела сваю спецыяльна пракладзеную чыгуначную ветку, стары Маеўскі трапіў са мною ў адзін вагон цялятніка. У Маскве на Чырвонай Прэсні ўсе мы прайшлі санітарную апрацоўку ў вайсковым санпрапускніку перад далёкай дарогай.
Пасля Масквы пацягнуліся доўгія напаўгалодныя дні падарожжа з нястачай вады і ежы праз усю Расею за Волгу, за Ўрал і далей - праз Барабінскія стэпы ў тайгу, якая гарэла і месцамі ўздоўж чыгункі ўжо моцна выгарала. Часам здавалася, што ёй не будзе канца. Куды нас везлі, ніхто не ведаў. Тры поўныя эшалоны зэкаў, якія выйшлі з Масквы амаль адначасова, выпускаліся на перагоны з інтэрваламі не больш як 15 хвілін. Яны цягнуліся адзін за адным праз усю Сібір, праз Байкальскія тунелі да самага Ўладзівастока цэлых 15 дзён, іншым разам падоўгу стаялі на запасных пуцях буйных станцый.
Колы вагонаў ні ўдзень, ні ўначы не пераставалі наганяць нуду, аднастайна адбіваючы «чачотку», то часцей і гусцей, то радзей і выразней, якая паступова сціхала на станцыях нашых прыпынкаў. Гэты безупынны невыносны перастук з дня ў дзень, што ўрываўся ўнутр вагона праз адчыненыя закратаваныя вокны, адбіваўся ў галаве, як удары малатка. Тужліва і аднастайна цягнуліся дні і ночы, людзей не пакідала трывога, што даўно пасялілася ў іх душах. Усе скарыліся перад сваім лёсам. Нічога сур'ёзнага ў дарозе не здарылася, акрамя толькі таго, што на нашым вагоне, які быў пасярэдзіне саставу, у адным з тунеляў Байкальскай чыгункі быў збіты пражэктар, устаноўлены за межамі дапушчальных габарытаў. Пражэктары ставілі на некаторых вагонах для асвятлення ўначы бакоў саставу, каб папярэдзіць магчымыя ўцёкі ў дарозе. Калі пражэктар стукнуўся аб скалу ў тунелі, канваір, які заўсёды стаяў на кандуктарскай пляцоўцы нашага вагона, страшэнна спужаўся, стаў страляць і крычаць: «Стой! Стой!» Цягнік спыніўся ў тунелі на лічаныя хвіліны, пакуль начальнік канвою не высветліў прычыну трывогі.
Чым далей мы ад'язджалі ад Беларусі, тым большы панічны страх і трывога авалодвалі дзедам Маеўскім. Яго палохала гэтая бясконцая язда і бяскрайнія прасторы зямлі. Упершыню ў жыцці ён убачыў і адчуў, «які вялікі свет». Дзесьці ў падсвядомасці выспявала трывожнае пытанне: ці давядзецца вярнуцца з такой далечы ў родныя месцы? За спіной ужо больш за шэсць дзесяткаў пражытых гадоў, а наперадзе дзесяцігадовы тэрмін зняволення. Якасна новае быццё ён асэнсаваў не адразу. У дарозе стары зразумеў, што яго вязуць «на край свету» і, можа, беззваротна. Разуменне асуджанасці і паступовае знікненне надзеі прыводзілі яго ў адчай. З маладымі такога не было. Дапамагаў зарад аптымізму, уласцівы маладосці, які жывіў ілюзіі і самаабман.
Ва ўладзівастоцкай перасылцы абарочвалася 25-30 тысяч зэкаў, якія чакалі параходаў. Стары Маеўскі ўжо ведаў, што давядзецца плыць морам 2-3 тысячы кіламетраў. Аднак на Калыму ён не трапіў. З зэкаў «другога гатунку» (паводле ацэнак начальства перасылкі і лагерных эскулапаў) камплектавалася працоўнае папаўненне для чатырох саўгасаў, падпарадкаваных Магадану і размешчаных у раёне Ўладзівастока. Прадукцыя саўгасаў пастаўлялася на Калыму дзеля забеспячэння свежай гароднінай шматлікага начальства. Хварэць на цынгу начальству было не да твару. У адзін з такіх саўгасаў і быў накіраваны Маеўскі. На ўладзівастоцкай перасылцы мы з ім развіталіся назаўсёды. Далейшы яго лёс, так бы мовіць, пакрыты цемрай невядомасці.
На адным з чыгуначных перагонаў ў Сібіры да нашых трох вагонаў далучылі чацверты. У ім везлі тылавых апалчэнцаў на будаўніцтва другой каляі Байкала-Амурскай чыгункі.
Да таго часу Кітайска-Усходняя чыгунка, пабудаваная ў Маньчжурыі яшчэ царскім урадам, цалкам перайшла ў рукі кітайцаў. Таму грузы, якія раней велі па ёй ва Ўладзівасток праз Харбін, цяпер перавозілі праз Хабараўск па Байкала-Амурскай чыгунцы. З дарэвалюцыйных часоў яна заставалася аднакаляёвай. Каб павялічыць прапускную здольнасць дарогі, у другой палове 30-х гадоў разгарнулася будаўніцтва другой каляі. Было створана буйное падраздзяленне ГУЛАГа пад назовам БАМЛАГ, з сеткай лагераў на ўсім працягу чыгункі ад Байкала да Ўладзівастока. Гэта была адна з тагачасных «сталінскіх будоўляў камунізму». Там жа акрамя зэкаў выкарыстоўваліся ў якасці працоўнай сілы і тылавыя апалчэнцы. Пра іх варта сказаць падрабязней.
Зараз даволі часта ўжываецца выраз «згортванне нэпа». Мне здаецца, што ён згладжвае вострыя моманты гісторыі і вуалюе саму сутнасць неапраўданага разгрому новай эканамічнай палітыкі, што ўдыхнула жыццё ў 20-х гадах у эканоміку краіны пасля ваеннага камунізму і разрухі. Ініцыятыўныя людзі, якія актыўна ўцягнуліся ў эканамічнае жыццё краіны, аказалася падманутымі, адлучанымі ад сацыялізму. Гэта суправаджалася не толькі дыскрымінацыяй, экспрапрыяцыяй рухомай і нерухомай маёмасці і сродкаў вытворчасці, але і рэпрэсіямі. А быў жа перыяд у 20-х гадах, калі гаспадарчая дзейнасць на аснове аднаасобнай сялянскай гаспадаркі заахвочвалася на ўрадавым і партыйным роўнях усімі сродкамі. Рэкламаваліся лепшыя дасягненні асобных гаспадароў, якія выкарыстоўвалі рэкамендацыі агранамічнай навукі. У Беларусі ставілі ў прыклад гаспадарку культурніка Мароза (з Лепельшчыны), пазней абвешчанага кулаком, раскулачанага і сасланага. Паўсюдна наладзіліся сельскагаспадарчыя выставы, шырока адзначаліся дні ўраджаю з абавязковым прэміраваннем лепшых гаспадароў. Прэміі заслугоўвалі і атрымлівалі не толькі больш заможныя гаспадаркі, але і бяднейшыя. У дапамогу селяніну выдавалася на той час спецыяльная літаратура, наглядная і плакатная прадукцыя, выходзіла перыёдыка тыпу бюлетэня «Сам сабе аграном» ды інш.
Вядома, што такое ажыўленне эканомікі адчувалася ў дробна- і сярэднепрамысловай, а таксама кустарнай вытворчасці, у гандлі, асабліва ў спажывецкім, на аснове прыватнага арцельнага і кааператыўнага прадпрымальніцтва, якое атрымала шырокае распаўсюджанне. Гэтаму спрыяла адпаведная фінансавая і заканадаўчая палітыка дзяржавы.
Але мінулі 20-я гады, калі з боку партыі і ўраду кідалі кліч «узбагачайцеся!», звернуты да народа. Усё гэта было падсечана пад корань палітыка-эканамічным курсам, творцам якога былі Сталін і яго атачэнне. Найбольш актыўная і заможная частка насельніцтва атрымала зусім не бяскрыўдныя ярлыкі «кулак», «нэпман», у якія ўкладваўся палітычны сэнс. На іх пачалося ганенне, што праявілася найперш у пазбаўленні права голасу, якое распаўсюджвалася на ўсіх сямейнікаў. Як бацькам, так і іх дзецям былі зачыненыя ўсе шляхі, дзеля чаго ў кожнай даведцы - пасведчанні асобы ўказвалася гэтак званая класавая прыналежнасць. Мужчыны, што дасягнулі працоўнага ўзросту (20 гадоў), у рэгулярныя войскі не прызываліся. Для іх былі створаны часціны тылавога апалчэння з мэтавым выкарыстаннем у якасці працоўнай сілы («трудармии»). Кантынгент гэтых часцін папаўняўся сынамі нэпманаў, святароў, высланых і яшчэ не высланых кулакоў, падкулачнікаў і іншых людзей, якія існавалі з ярлыком «лишенец». Тылавое апалчэнне займала нейкае прамежкавае становішча паміж страявымі часцінамі Чырвонай арміі і ГУЛАГам.
Абмундзіраванне тылавых апалчэнцаў выглядала не лепш, чым адзенне лагернікаў. Я ўпершыню ўбачыў іх на пачатку 30-х гадоў на будаўніцтве шашы Менск - Магілеў. Яны былі абутыя ў чаравікі на драўлянай падэшве. Іх падраздзяленне нейкі час кватаравала ў Смілавічах. Сярод іх былі сыны мусульманскіх святароў з Сярэдняй Азіі і Казахстана, а таксама праваслаўных папоў. На той час у Чырвонай Арміі насілі доўгія (да пятаў) шынялі. Гэта лічылася «шыкам». Тылавым апалчэнцам, наадварот, выдавалі кароткія шынялі толькі дзеля таго, каб немагчыма было зблытаць «класава чыстых» з «класава чужымі».
Калі дзед Маеўскі даведаўся, што свет бясконцы, дык я пераканаўся ў тым, што свет цесны. Неяк аднаго разу на сібірскай станцыі побач з нашым эшалонам на сумежным пуці спыніўся састаў з тылавымі апалчэнцамі. Такі ж цялятнік, як і наш. З той толькі розніцай, што два першыя вагоны былі пасажырскія. У іх ехалі камандзіры. Такой раскошы канвойная служба нашага эшалона не мела. Ехала яна таксама ў быдлячым вагоне. «Якія самі, такія і сані», як кажа народная прыказка.
У вагоне цягніка (акно ў акно) я ўбачыў аднакашніка па Смілавіцкай сямігодцы Івана Гуза з суседняга Забалоцця. Вёскі нашыя, падзеленыя поймай ракі Волма, знаходзяцца на адлегласці трох кіламетраў. Толькі Забалоцце Менскага раёна, мая ж - Карзуны - Чэрвеньскага. Іван Гуз - тылавы апалчэнец. Становішча яго «прывілеяванае». На акне няма кратаў, ён бесканвойны ці амаль бесканвойны. Я - падканвойны. Вокны майго вагона ў кратах. У кожнага з нас сваё таўро. Ён - сын кулака ці падкулачніка. Я - палітзэк, сын паўінтэлігента, паўселяніна, памерлага паўкалгаснікам.
Жыццё для нас, маладых, сталася жорсткім і бязлітасным, радзіма - мачыхай. Хіба пра такі лёс марылі мы ў бясхмарныя вучнёўскія гады? Тады ў перыёдыцы, публіцыстыцы, мемуарах мы шмат чыталі пра царскую катаргу і ссылку з яе нечалавечымі ўмовамі. Чыталі і «Запіскі з мёртвага дома» Дастаеўскага. Але ніхто з тагачаснай моладзі не дапускаў і думкі, што ў савецкі час, у нашы лепшыя маладыя гады шмат хто з нас будзе раздушаны д'ябальскай машынай сталінскіх рэпрэсій і беззаконня ці забіты і дабіты на жудаснай вайне. Нашаму пакаленню наканавана было выжыць значна парадзелым. Выжыў і я, выжыў і Іван Гуз. Мы вярнуліся ў родныя мясціны. Зрэдку сустракаліся і ўспаміналі пра даўнія нягоды. Ён працаваў лінейным манцёрам на тэлеграфнай лініі сувязі, што ішла ўздоўж Магілеўскай шашы. Аднойчы зваліўся з падгнілага драўлянага слупа, што адбілася на яго здароўі. Я ж да выхаду на пенсію працягваў працаваць у геалагічнай службе Беларусі.
Прыкладна на палове шляху паміж Масквой і Ўладзівастокам мы прайшлі яшчэ адну санітарную апрацоўку. Гэта адбывалася, здаецца, на станцыі Марыінская, дзе размяшчаўся Сіблаг - цэнтр буйнога падраздзялення ГУЛАГа. На сумежным пуці побач з нашым эшалонам стаяў спецыялізаваны санцягнік Сіблага, дзе была вашабойка, лазня і ўсё іншае.
Першымі на санапрацоўку павялі жанчын з вагона, счэпленага з нашым. Гэта былі евангелісткі-баптысткі. На прыпынках мы часта чулі, як яны спяваюць псалмы. Іх адправілі па этапе аддаць жыццё за веру.
Калі мыліся жанчыны, уся блатная зграя абслугі і канвою, праяўляла да гэтай працэдуры нездаровую цікавасць. Канвой узмоцнена «пільнаваў», быццам голыя жанчыны маглі кінуцца наўцёкі.
Прагнучы сексуальных узбуджэнняў, уся гэтая зграя сцягвалася сюды, прыдумляючы на тое розныя прычыны, каб задаволіць сваю пажадлівасць шляхам нахабнага сузірання голых жаночых целаў.
Аднаго разу, лежачы на верхніх нарах вагона, я, незаўважаны, назіраў за адным з канвойных, выстаўленых паміж цягнікамі. Ён уздымаўся на дыбачкі і моцна выцягваў шыю, каб зазірнуць у запацелае ваконца санцягніка, дзе мыліся жанчыны. Я паклікаў канвойнага і дзекліва параіў яму паглядзецца ў люстэрка, запэўніўшы, што ён убачыць тое ж, што шукае вачыма ў санцягніку. Калі я страціў да канвойнага цікавасць і перастаў звяртаць на яго ўвагу, ён, падабраўшы зручны момант, уваткнуў у акно штык вінтоўкі, але прамахнуўся.
Умовы існавання зняволеных у лагерах былі даведзены лагерным самадурствам да крайніх межаў. А жанчынам-вязням было нашмат цяжэй, чым мужчынам. І справа не толькі ў тым, што жанчына фізічна слабейшая. Біялагічная роля жанчыны, вызначаная прыродай, ускладняла яе жыццё ў няволі амаль на кожным кроку. Жанчына-зняволеная была абсалютна безабаронная. Умовы паднявольнага лагернага жыцця, тупіковыя, часта штучна створаныя сітуацыі, у якіх яна апыналася, сутыкалі жанчыну з дамаганнямі, ставілі перад фактамі шантажу, гвалту, схілення да сужыцця. Яе бяспраўнасцю і безвыходнасцю становішча карысталіся не толькі ўладныя людзі, але і ўсялякая крымінальная дрэнь, што жыла па-лагернаму прывольна. Неадлучнай часткай жаночых лагераў звычайна былі дзіцячыя «дамы»-баракі, у якіх утрымлівалі дзяцей з няшчасным лёсам, зачатых і народжаных у лагернай зоне па-за шлюбам. Лепш за ўсё пра гэта напісана самімі жанчынамі, якія прайшлі праз лагернае пекла. Я маю на ўвазе найперш Яўгенію Гінзбург - аўтара мемуараў «Круты маршрут», апублікаваных часопісам «Даугава» (1988 г.), і Хаву Валовіч, успаміны якой пад назовам «Пра мінулае» надрукаваныя ў штомесячніку «Горизонт» (№2 за 1989 г.). Не абышла гэтае пытанне ў сваіх публікацыях і наша беларуская пісьменніца Ядзвіга Бяганская.
Іншыя насельнікі менскай турмы
Вяртаючыся ва ўспамінах да асяроддзя, якое было сабранае ў менскай турме, варта адзначыць, што прадстаўнікі нашай агентуры ў Польшчы сустракаліся там даволі рэдка. Часцей гэта былі члены КПЗБ, якія ўцякалі ад ганенняў і арыштаў. Рэпрэсіі раскідалі іх з нашымі тэрмінамі па ўсёй неабсяжнай краіне, аж да Калымы. Сярод іх апынуліся і члены ЦК КПЗБ і КПП.
Пра лёс аднаго з членаў ЦК КПП я даведаўся на Калыме з трэціх вуснаў. Гаворка ідзе пра Юзэка Чарнага. Гэта было ў гады Другой сусветнай вайны. Да таго часу я ўжо адбыў свой тэрмін і працаваў па вольным найме. Адзін мой новы знаёмы, даведаўшыся, што я беларус, перадаў мне вусны аповяд Юзэка Чарнага, з якім ён адбываў тэрмін на адным з лагпунктаў. На вялікі жаль, я не памятаю назову лагпункта, дзе Юзэк Чарны наўрад ці дажыў да вызвалення. Мой знаёмы перадаў гэты аповяд як споведзь асуджанага, які пад цяжарам лагерных нягод ператварыўся ў «дахадзягу».
Страціўшы надзею застацца жывым, Юзэк Чарны без усялякага ўтойвання, праўдзіва і шчыра расказаў пра свой лёс майму знаёмаму.
У першай палове 30-х гадоў польская палітычная паліцыя - дэфензіва пранікла ў падполле КПП і правяла масавыя арышты. Быў арыштаваны і Юзэк Чарны. Яго дапытваў сам начальнік дэфензівы. У рэшце рэшт ён прапанаваў Чарнаму пайсці да іх на сакрэтную службу, гэта значыць стаць даносчыкам. Той з абурэннем адмовіўся. Такія прапановы рабіліся ўсім арыштаваным. Прапанова Чарнаму гучала прыблізна так: «Юзэк! Ты разумны чалавек. Нашто табе гэты рэвалюцыйны рух? Плюнь на гэта і ідзі працаваць да нас». Пасля катэгарычнай адмовы начальнік палітпаліцыі сказаў наступнае: «Як хочаш. Але не забывай, што ты ў нашых руках. Што захочам, тое і зробім з табой. Мы можам цябе павесіць або асудзіць на доўгі тэрмін. Але мы так не зробім, бо гэта выкліча масавыя пратэсты, дэманстрацыі, а можа быць, і страйкі. А гэта лішняя і непатрэбная нам праца. Мы зробім прасцей: выпусцім цябе з турмы. Іншыя будуць сядзець, а цябе адпусцім. Але памятай, Юзэк, трапіш урэшце паміж молатам і кавадлам». Як сказаў, так і зрабіў. Чарны апынуўся на волі і мог жыць легальна.
Такі тактычны прыём дэфензівы выклікаў падазрон, насцярожанасць і недавер з боку тых камуністаў, якія змаглі пазбегнуць арыштаў. Яму не паведамлялі адрасы явак. У такім двухсэнсоўным становішчы Чарны знаходзіўся нейкі час у Польшчы, пакуль яго не выклікалі ў Маскву, у Камінтэрн. Пасля прыезду ў Маскву ён быў арыштаваны і апынуўся пад следствам. Абвінавацілі ў супрацоўніцтве з дэфензівай.
Чарны падрабязна расказаў следчаму пра прапанову начальніка дэфензівы і пра яго пагрозу. Даказваў, што гэта была правакацыя органаў Польшчы, разлічаная на тое, каб расправіцца з ім рукамі НКВД. Нічога не дапамагло. У выніку 10 гадоў зняволення, якія давялося адбываць на Калыме. Можна быць амаль упэўненым, што ён, як і сотні тысяч іншых, застаўся там навечна.
Я ніколі раней не чуў пра Юзэка Чарнага. Мой знаёмы, які пераказаў мне гэтую гісторыю, паведаміў, што Юзэк Чарны - гэта партыйная мянушка, а вось сапраўднае яго прозвішча ён забыўся. Пасля вяртання з Калымы я не адразу змог упэўніцца ў тым, што сапраўды быў такі член ЦК КПП, бо мне не трапляла ў рукі літаратура па гісторыі КПП і КПЗБ. І толькі калі пры канцы 60-х ці напачатку 70-х гадоў я набыў кнігу «Рэвалюцыйны шлях Кампартыі Заходняй Беларусі» (Менск, 1966), то пераканаўся, што Чарны - рэальная асоба. У гэтай кнізе ў паказальніку імёнаў насупраць прозвішча «Я.Пашын» у дужках стаіць «Чарны». На старонцы 116 гэтай кнігі ўпершыню згадваецца яго прозвішча ў сувязі з тым, што на ІV канферэнцыі Камуністычнай партыі Польшчы, якая праходзіла ў Маскве ў 1925 годзе, ён быў абраны членам ЦК. У гэтай жа кнізе паведамляецца, што ён выбіраўся членам ЦК і на ІV з'ездзе КПП у 1927 годзе, і на VI з'ездзе ў 1937 годзе.
Другой кнігай, з якой я ўзяў дакладныя звесткі пра Я.Пашына (Чарнага), была кніга М.С.Арэхвы, былога члена ЦК КПЗБ, «Дела и люди КПЗБ. Воспоминания» (Менск, 1983). Ён паведамляе, што пазнаёміўся з Я.Пашыным на ІV партыйнай канферэнцыі КПП. У 1932 годзе пад час абмену паміж СССР і Польшчай праз станцыю Коласава на савецкую зямлю ў ліку сарака вязняў адразу з турмы прыбыў і Я.Пашын. З кнігі вядома, што яшчэ ў 1936 годзе Я.Пашын быў дэлегатам КПП на VІІ кангрэсе Камінтэрна, які праходзіў у Маскве. Гэта апошняе згадванне ў кнізе пра Я.Пашына. З прычыны лаканічнасці звестак не прасочваецца яго далейшы лёс, як і шмат іншых членаў ЦК КПП і КПЗБ, пазней рэпрэсаваных у СССР. Будзем спадзявацца, што гэты прагал калі-небудзь запоўніцца.
Калі быў напісаны апошні радок, пра Чарнага высветлілася яшчэ сёе-тое. Я набыў кнігу «Адкрываючы новыя старонкі. Міжнародныя пытанні: падзеі і людзі» («Открывая новые страницы. Международные вопросы: события и люди») (Масква, 1989). У ёй змешчаны артыкул Ф.І.Фірсава і І.С.Яжбароўскай «Пад дыктоўку Сталіна» (пра рэпрэсіі супраць Камуністычнай партыі Польшчы). На старонцы 388 напісана літаральна наступнае: «Апошні член Палітбюро ЦК КПП, які застаўся на волі, прадстаўнік партыі пры ВККІ Бялеўскі (Я.Пашын) быў арыштаваны 11 верасня 1937 г.» Значыць, Юзэк Чарны, Я.Пашын, Бялеўскі - адзін і той жа чалавек. Пазначаная дата арышту ў названай кнізе была канцом яго палітычнай дзейнасці і пачаткам крыжовай дарогі ў ГУЛАГ, якая скончылася на Калыме.
Сярод насельнікаў той жа камеры ў менскай турме, пра якіх я расказваў вышэй, знаходзілася група моладзі. Гэта грамадзяне СССР, жыхары Савецкай Беларусі, студэнты польскай секцыі Менскага вышэйшага педінстытута (ВПІ). Па адной справе з імі праходзілі і настаўнікі польскіх школаў рэспублікі. Вось прозвішчы некаторых студэнтаў: Краеўскі, Весцімберг, Цымбарэвіч, Шэфлер, Рыдзеўскі, Чарнышэвіч. Сярод настаўнікаў Зуеў і іншыя. Усе яны абвінавачваліся за ўдзел у «контррэвалюцыйнай польскай буржуазна-нацыяналістычнай арганізацыі» і іншых «грахах». Становішча Васіля Зуева ва ўсёй гэтай справе было найбольш кур'ёзным. Па нацыянальнасці ён расеец. Пад час голаду ў Паволжы ў 1921 годзе асірацеў і апынуўся ў асяроддзі беспрытульнікаў. Быў падабраны і ўладкаваны нейкім прыдуркам, апанаваным ідэяй інтэрнацыяналізму, у польскі дзіцячы дом. Яго згоды на гэты конт не пыталіся. У дзетдоме Зуеў даволі лёгка авалодаў польскай мовай. Там скончыў польскую школу, што заахвоціла яго паступіць у польскі педагагічны тэхнікум і стаць настаўнікам. Гэта і прывяло яго ў 1936-1937 гадах на лаву падсудных. Ён без усякага сумневу быў абвінавачаны ў польскім нацыяналізме і асуджаны.
Польская секцыя ВПІ пасля арышту студэнтаў перастала існаваць. Пачалі зачыняцца і польскія школы. Дзеля гэтага не патрэбныя былі ўрадавыя загады і распараджэнні. Даволі было арышту настаўнікаў, каб школы самі па сабе перасталі функцыянаваць. Гэтакай была праславутая сталінская нацыянальная палітыка. Прыкладна такі ж лёс напаткаў і габрайскія школы. Пасля Другой сусветнай вайны нацыянальныя польскія і габрайскія школы не аднаўляліся. Дайшла чарга і да беларускіх школаў. Паціху, без лішняга шуму іх пераводзілі на расейскамоўнае выкладанне, ні ў кога не пытаючыся згоды.
Памятаю такі выпадак. Аднойчы гадоў 15-20 таму я ехаў з Менска па службовых справах у Мір. У аўтобусе выпадкова пачуў размову двух мужчынаў, якія сядзелі ззаду. Адзін з іх, відаць, жыхар Карэлічаў, скардзіўся другому, што дырэктар іхняй сярэдняй беларускай школы выклікаў бацькоў і дамагаўся ад іх пісьмовых заяваў з просьбай перавесці выкладанне прадметаў на расейскую мову. Ён імкнуўся пераканаць бацькоў, што беларуская мова не мае перспектывы, што без яе лягчэй паступіць у ВНУ і г.д. Калі суразмоўца запытаўся: «Адкуль гэты дырэктар?», першы адказаў: «Валацуга са свету». Гэты дырэктар рабіў подласці, крывіў душою адпаведна з тагачасным тэлефонным дырэктыўным устаноўкам партыі, якія не пакідалі следу на паперы, але афіцыйна выявіліся ў прапаганднай балбатні пра «слияние наций».
Студэнты польскай секцыі ВПІ расказвалі, што да іх у інтэрнат быў падселены старонні студэнт, які вучыўся на аддзяленні замежных моваў. Быццам яму ў сваім інтэрнаце не хапіла месца. Яны не здагадваліся, што гэты студэнт быў сексотам НКВД, і зразумелі гэта толькі пад час следства.
Студэнт Весцімберг да арышту ўзначальваў камсамольскую арганізацыю польскай секцыі ВПІ. Ён распавядаў, як следчы патэтычна ўсклікаў: «Мы не дазволім контррэвалюцыі скампраметаваць і дыскрэдытаваць камсамольскага важака», і зусім не бянтэжыўся ад таго, што астатнія арыштаваныя па гэтай справе таксама камсамольцы. І тут жа заклікаў праявіць палітычную сталасць, дапамагчы органам у выкрыцці «ворагаў народа, што сплялі гняздо контррэвалюцыі ў студэнцкім асяроддзі». Калі ж задума следчага не знаходзіла водгуку ў свядомасці Весцімберга, яго пераводзілі на «стойку» або прымушалі «шукаць пяты кут» у кабінеце, дзе праходзіў допыт.
З адным з групы асуджаных студэнтаў польскай секцыі ВПІ мне наканавана было прайсці сваю крыжовую дарогу разам. Ім быў Віктар Іванавіч Цымбарэвіч, родам з Шклоўшчыны, з вёскі Аляксандраўка. Ён вылучаўся сярод іншых высокім ростам, прыгожай паставаю, фізічнай сілай. Прыгожы, вельмі спакойны, нават крыху сарамлівы, даволі адукаваны, культурны, ён заўжды аказваў на ўсіх, хто з ім сутыкаўся, вельмі добрае ўражанне. Увесь этапны час нас абодвух суправаджаў «алфавітны лёс». Што гэта за лёс - растлумачу. Пачатковыя літары нашых прозвішчаў «Ц» і «Ш» у алфавіце «стоят почти что рядом». Зусім як у Маякоўскага з Пушкіным. Шматлікія ўлікова-размеркавальныя аддзелы ГУЛАГа (УРА, УРЧ), праз якія працякала незлічоная маса зняволеных, у тасоўцы іх, асабліва новых, карысталіся толькі алфавітам. Такім чынам алфавітны лёс прывёў нас разам аж на канцавы лагпункт «Камандзіроўка Чалюскін» за 600 км на поўнач ад Магадана ў басейн ракі Калыма, у даліну ракі Хатыннах. Там належала нам распачаць «размотванне» сваіх тэрмінаў. На першым часе мы нават працавалі разам у адным звяне брыгады па здабычы золата. Мой тэрмін быў карацейшы, чым тэрмін Віктара, а таму я раней развітаўся з абрыдлай зонай. Гэтая акалічнасць развяла нас назаўсёды.
У той жа камеры менскай турмы перад этапным стартам знаходзіліся і працаўнікі Белдзярждруку - пачынаючы ад наборшчыка і заканчваючы чамусьці галоўным мастаком. Пасадзілі іх за нейкую памылку друку, расцэненую як ідэалагічная дыверсія, нягледзячы на тое што далей сігнальнага паасобніка гэтая памылка не пайшла. Казалі, быццам пры друкаванні твораў Маякоўскага радок у вершы «Я волком бы выгрыз бюрократизм» быў надрукаваны ў наступным выглядзе: «Я волком бы выгрыз бюро крайкома».
Нешта падобнае адбылося з рэдакцыяй краснадарскай «Красной газеты». Калі мяне пасля арышту пасадзілі ў сутарэнне Краснадарскага ўпраўлення НКВД, у камеры я сустрэў амаль увесь склад рэдакцыі краявой газеты. Зноў-такі падвёў наборшчык. У гірляндзе эпітэтаў «великий, мудрый» і г.д., нагрувашчаных перад імем Сталіна, у слове «мудрый» ён памылкова набраў літару «н» замест «р». Бясспрэчна, гэтая памылка каштавала ім дорага.
Сядзеў разам са мною ў менскай турме ў той жа камеры супрацоўнік Беларускага гістарычнага музея (прозвішча не памятаю) за арганізацыю экспазіцыі, прысвечанай легендарнаму Гаю. Зразумела, экспазіцыя была створана задоўга да абвяшчэння Гая «ворагам народа». Пасля гэтага ніхто не рызыкнуў бы, ведаючы становішча ў краіне, папулярызаваць імя і заслугі героя грамадзянскай вайны. Органы канфіскавалі экспазіцыю з музея і знішчылі яе. Аднак нейкі службіст-энкавэдэшнік дакапаўся, відаць, не без дапамогі даносчыкаў, да таго, хто ствараў экспазіцыю. Такім чынам, чалавек пацярпеў за тое, што не валодаў здольнасцю прадбачання і не змог наперад угадаць, якая палітычная трансфармацыя адбудзецца з славаю Гая.
Сіла і слабасць крэўных сувязяў
У той жа камеры менскай турмы, дзе мы сядзелі, чакаючы этапнай разнарадкі, сядзеў былы студэнт Карасік, па нацыянальнасці габрай. Ён быў маленькі, нейкі нягеглы, кволы, нядужы. Відаць, быў блізарукі, пра што сведчылі лінзы акуляраў, што павялічвалі ягоныя вочы і рабілі іх вірлатымі. Разам з гэтым розуму ён быў незвычайнага. Большай неадпаведнасці паміж фізічнымі і разумовымі магчымасцямі мне не давялося бачыць. Разважаў ён своеасабліва. Начытаўшыся Гейнэ, ён верыў у геній нямецкага народа, які, паводле яго меркавання, перагародзіць дарогу фашызму. Сваімі разважаннямі Карасік выклікаў эмацыйныя пярэчанні тых, хто ў гэтым разбіраўся лепей. Яго не пераканала і тое, што ўжо тады на плошчах нямецкіх гарадоў пачалі палаць вогнішчы з кніг Гейнэ ды іншых, набіраў пачварную сілу антысемітызм.
Калі наш быдлячы цягнік рушыў з тупіковай веткі аршанскай перасыльнай турмы ў кірунку «столицы мира - сердца нашей России» Масквы, сястра Карасіка, запрыкмеціўшы вагон, у якім везлі брата, рынулася следам. Яна рознымі цягнікамі апярэджвала наш і на буйных станцыях ужо чакала нашага прыбыцця. Літаральна падала на штыхі канвою, каб выгукнуць некалькі словаў у закрачанае вакно вагона. Яе адганялі, абражалі канваіры. Яна не звяртала на іх увагі. Карасіку дапамагалі ўзабрацца на верхнія нары, пускалі да вакна. Яны (брат і сястра) замілавана з сумам глядзелі адно на аднаго. Вочы іх слязіліся. Сястра крычала брату:
- Мама паехала ў Маскву! Яна даможацца прыёму ў Кагановіча! Не хвалюйся! Мы цябе здымем з этапа!
Калі наш цягнік спыніўся ў Маскве на Краснай Прэсні для санапрацоўкі, да вагона падышлі маці, сястра, начальнік канвою і нейкі чалавек у белым халаце. Начальнік канвою адсунуў дзверы вагона і выклікаў Карасіка. Мы з ім развіталіся назаўсёды, пажадаўшы яму волі.
Я іншым разам думаю пра лёс гэтага хлопца. Што з ім было далей? Волі ён не мог убачыць, хоць мы шчыра жадалі яму гэтага. Такое было немагчыма, неверагодна. Можа, ён адбываў свой тэрмін у Менску, працуючы на вытворчым двары турмы? А далей што? Далей вайна і акупацыя Менска. А да гэтага? Эвакуацыя палітвязняў турмы і расстрэл дзе-небудзь па дарозе на ўсход. Немцы ж насядалі, а выпусціць ахвяр з сваіх кіпцюроў органы не хацелі. Быў жа на той час багаты вопыт Курапатаў, Катыні ды іншых зладзействаў.
Усё гэта ў той час было магчыма. Карасік мог злажыць свае дробныя косці і побач з маім родным раённым цэнтрам Ігуменам (Чэрвенем) - у цагельні ябо яшчэ дзе-небудзь. А калі яму ўсё ж удалося нейкім чынам застацца ў Менску або вярнуцца ў яго, то далей просты шлях ішоў у гета. Фінал там такі ж. Ці паспеў ён упэўніцца ў ілюзорнасці гуманістычнай сілы нямецкага генія перад фашызмам?
У тыя гады часта здаралася, што чалавек, вырваўшыся з лапаў адной канібальскай сістэмы, трапляў у кіпцюры або ў абдымкі другой. Тады, калі студэнта Карасіка везлі на «вакацыі» ў ГУЛАГ, класава раз'юшаная карная сістэма ў асобе НКВД, падмяўшы пад сябе свой народ, азвярэла абяскроўлівала яго рэпрэсіямі, расстрэламі. Узброеная ідэалогіяй бальшавізму, яна праводзіла генацыд адкрыта. Тэарэтычныя абгрунтаванні тэрору і генацыду цягнуцца каранямі ў дарэвалюцыйны час. Яшчэ тады ў хворых мазгах расейскай сацыял-дэмакратыі ды іншых аднамасных партый камуністычнай плыні ўзнікалі канібальскія апетыты. Для ілюстрацыі падаю вытрымку з кнігі В. А. Пасе (хаўруснік А.М.Горкага па выдавецкай дзейнасці) «Мой жизненный путь», выдадзенай у 1929 годзе. Там, дзе аўтар спыняецца на перыядзе 1905-1906 гадоў, ён піша пра сына А.М.Энгельгарда - Міхаіла. Бацька Міхаіла - уладальнік маёнтка «Батищево» - прагрэсіўны памешчык, аўтар «Писем из деревни». В.А.Пасе пісаў (падаю на мове арыгінала): «Михаил, болезненный и с виду искаверканный, из народников превратился в максималиста. Он стоял за революционный захват крестьянами помещичьих земель, рабочими - фабрик и заводов и был сторонником массового красного террора. Он даже высчитал, что для укрепления социалистического строя в России необходимо уничтожить не менее двенадцати миллионов контрреволюционеров, к которым он причислял кулаков и почти всех казаков, не говоря уже о помещиках, банкирах, фабрикантах и попах». Можна падумаць, што гэта - блюзненне нейкага вар'ята. Зусім не. І далей: «Эта теоретическая кровожадность сочеталась у Михаила Александровича с величайшей личной незлобливостью. Не много я встречал таких добрых, отзывчивых тружеников, как он. Работал он с утра до поздней ночи, переводя для Павленкова (выдавец. - В.Ш.) книги самого различного содержания с разных языков, которые он прекрасно знал, писал статьи по самым различным вопросам, перерабатывал небольшой энциклопедический словарь и т. д.»
Як бачым, «теоретическая кровожадность» - прадукт канібальскай камуністычнай ідэалогіі, якая нават рахманае цяля здольная ператварыць у драпежніка. А калі апантаны гэтай ідэалогіяй чалавек носіць у сабе генетычныя задаткі садыста, памножаныя на абсалютную неабмежаваную ўладу?.. Гістарычная практыка дваццатага стагоддзя паказала жудасныя праяўленні «теоретической кровожадности», матэрыялізаванай матэрыялістамі неаднойчы. Яна высунула такія постаці, як Ленін, Сталін, Мао Цзэдун, Полпот ды іншыя. Гэта ўжо не 12 мільёнаў нявінных ахвяраў, а напэўна, у 10 разоў больш.
Шэраг партый і фракцый адной афарбоўкі выйшлі з чэрава «Народнай волі». Далей разбрыліся, блукаючы па розных ідэалагічных шляхах, па-рознаму тлумачачы «учение основоположников», не грэбучы ў практычнай дзейнасці і тэрорам. Тасуючы ідэалагічныя карты, часта перагрупоўваліся і ўрэшце станавіліся лютымі ворагамі паміж сабой, нібы нашчадкі, што не падзялілі спадкі. Максімалісты былі фракцыяй у партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, імкнучыся да сацыялізму праз масавы тэрор як аснову сваёй дзейнасці. У 1920 годзе фракцыя распалася. Бальшыня яе членаў уступіла ў РКП(б). Відаць таму, што дзейнасць бальшавікоў у асобе ВЧК імпанавала ім, адпавядаючы іх ідэалам. Таму яны стараліся трапіць на працу ў гэты орган, дзе маглі рэалізаваць сваю «теоретическую кровожадность», садзячы ў вастрогі, расстрэльваючы і сваіх былых аднапартыйцаў, асабліва правых эсэраў. Калі ж бальшавікі разгарнулі новую хвалю масавага тэрору пры канцы 20-х і 30-х гадоў, надышла і іх чарга. Сталін не мог дараваць ім былое членства ў партыі эсэраў і яны пайшлі пад «вышку» або этапамі ў палітізалятары ды зоны ГУЛАГа разам з членамі сваёй былой ды іншых партый. Зараз, відаць, яны трапілі ў лік тых 20 тысяч чэкістаў, што, згодна з статыстыкай КГБ, апынуліся ў зонах ГУЛАГа, быццам бы пярэчачы канібальскай палітыцы Сталіна. А ўзапраўды асуджаліся як «враги народа, пробравшиеся в органы и в ВКП(б)».
На этапных скрыжаваннях і ў лагерах мне не раз даводзілася сутыкацца як з эсэрамі, так і з бальшавікамі. Апошнія траплялі ў канцлагеры ГУЛАГа праз схільнасць бальшавізму да самажэрства. Кідалася ў вочы тое, што эсэры вылучаліся вышэйшым інтэлектам і адукаванасцю. Відаць, у іх партыю трапляла больш інтэлігенцыі і мала люмпенаў ды басякоў ці проста дурняў.
Гістарычны працэс паказаў, што гуманістычны геній і расейскага народа таксама стаўся бездапаможным перад навалай бальшавізму, перад практыкай увасаблення «теоретической кровожадности» ў дачыненні да свайго народа. Падкрэсліваю: менавіта да свайго народа. Толькі гэтым і адрозніваецца бальшавізм ад фашызму. У астатнім яны мелі крэўную злавесную сувязь, тоеснасць і падабенства, асабліва ў спосабах ажыццяўлення сваіх злачынных задум, тлумілі людзям галовы, што будуюць сацыялізм, адны - нацыянальны, другія - інтэрнацыянальны, адны спадзяваліся на крупаўскую зброю, другія - на «мировую революцию», экспартуючы яе праз трэці інтэрнацыянал.
Носьбіты канібальскіх тэорый, захапіўшы ўладу ў сваіх краінах у 1917 і ў 1933 гадах, стварылі дзве супрацьлеглыя мілітарысцкія таталітарныя дзяржавы. Тым часам бальшавізм, страціўшы надзею на «мировую революцию», таксама ўзяўся за зброю. На пэўным этапе, адчуваючы крэўную сувязь, яны змовіліся супраць астатніх дзяржаў і пачалі падмінаць пад тракі сваіх танкаў суседнія краіны, нават не заўсёды ставячы над імі сваіх марыянетак. Пасля 1939 года ў савецкіх школах паявіліся новыя геаграфічныя карты, на якіх цераз усю карэнную Польшчу было напісана: «Сфера государственных интересов Германии». Надпіс «Польшча» адсутнічаў.
Нават пры ўмовах падзелу паміж імі «сфер влияния, сфер интересов» мір паміж імі доўга трываць не мог, бо абедзве агрэсіўныя дзяржавы квапіліся на ўвесь свет. Ні больш, ні менш. Яны драпежна, прагна паглядалі мілітарнымі вачыма адна на адну, рыхтуючыся да смяротнай схваткі, што неўзабаве і адбылося. У гэтым выпадку крэўныя сувязі пад увагу не браліся. Адна дзяржава павінна была легчы касцьмі, што выпала на долю Германіі. Як вядома, перамагла кааліцыя бальшавіцкай дзяржавы з дэмакратычнай Эўропай ды Амерыкай. Нацыянал-сацыялізм сышоў з гістарычнай сцэны, знік з твару зямлі. Застаўся толькі бальшавіцкі сацыялізм з ранейшай прагнай, але марнай надзеяй авалодаць усім светам. Па-ранейшаму не браліся пад увагу ўтапічнасць ідэй, тупіковасць і тупасць практыкі іх ажыццяўлення ў сябе ў краіне.
Бальшавізму таксама наканавана знікнуць, што мы зараз і назіраем, бо ён не вытрымаў і не мог вытрымаць гістарычнага экзамена як з'ява штучная, антычалавечая. Зарадзіўся ён у Расеі. У ёй жа ў першую чаргу пачаў знікаць, пацягнуўшы за сабой разбурэнне таталітарнай каланіяльнай імперыі. «Россия отвечает сама за себя. Большевизм - ее собственный грех. Освобождение от него - ее подвиг». Так сказаў не які-небудзь «инородец». Так сказаў Фёдараў - праўдзівы, шчыры расейскі чалавек, у душы хварэючы за лёс расейскага народа.
«Наваселле»
Хатыннах... У гэтым назове ракі ёсць нешта злавеснае, як і ў назовах Хатынь, Катынь.
На працягу даволі доўгай геалагічнай гісторыі рака Хатыннах выпрацавала сабе паміж сопак глыбокую даліну ў сістэме вадазбору левага ўзбярэжжа верхняй плыні Калымы. Уразаючыся ў тоўшчу гліністых сланцаў, яна адгалінавала ад сябе шматлікія бакавыя даліны, якія тут называюць распадкамі. Раку жывяць ручаі, што цякуць па распадках, заціснутыя падножжамі сопак. Ручаі на Калыме называюць «ключамі». Значную геалагічную працу прырода ўсклала на гэтыя ручаі. У няспынным працэсе пераўтварэння краявіду яны паволі заглыбляюцца ў каменныя пароды. Тальвегі распадкаў, якімі з'яўляюцца рэчышчы ручаёў, парожыстыя, яны крута паніжаюцца ў бок вусцяў. Пасля дажджоў па іх нясуцца ў даліну Хатыннаха шалёныя мутныя струмені ўспененай вады, перамешанай з пяском, жвірам, галькай, каменнем розных памераў, карчамі. Гэта - адно з шматлікіх абліччаў вадзяной стыхіі, вядомае пад назовам «селі, селевыя плыні». У такія часіны працэс уразання ручаёў, распрацоўка далін распадкаў ідзе найбольш інтэнсіўна. Недзе там, паміж сопак, ручаі ў мінулым уцягнулі ў вечны ход разбурэння і пераўтварэння кварцавыя залатаносныя жылы, выслабанілі метал і вынеслі яго ў даліну Хатыннаха, дзе рака выслала яго па ўсёй раўдані рэчышча, расцягнуўшы на дзесяткі кіламетраў, ды схавала гэты скарб, засыпаўшы сваімі адкладамі. Так утварыліся багатыя россыпы ракі Хатыннах.
На пачатку трыццатых гадоў у гэтых мясцінах з'явіліся геолагі і выявілі россыпы. З таго часу рака Хатыннах набыла славу калымскага Кландайка. Следам ішла другая слава: пагібельная, жудасная, трагічная, крывавая. На дзікіх, неабжытых берагах асталяваліся людзі. Узаемадачыненні паміж імі характарызаваліся тым, што адны стваралі пекла для другіх, кульмінацыяй чаго былі лагерны тэрор, разгул «тройкі», расстрэлы зняволеных. Так пачыналася новая гісторыя гэтых мясцін, гэтага краю. Гісторыя кароткая ў параўнанні з вечнасцю, але страшная ў сваёй неверагоднасці.
«Правіў баль» у даліне Хатыннаха Севлаг - падраздзяленне магаданскага УСВИТЛа (Управление северо-восточных исправительно - чытай: истребительно-трудовых лагерей), якое пастаўляла зэкаў, іначай кажучы, рабскую рабочую сілу для ўсіх капальняў Калымы. УСВИТЛ уваходзіў у склад «вярхоўнага лага» ГУЛАГа (Главного управления лагерей) НКВД СССР.
Гаспадарчую дзейнасць ажыццяўляў Дальстрой (Главное управление строительства Дальнего севера) з цэнтрам у Магадане. Галоўнае ўпраўленне Дальстроя падзялялася на шэраг горна-прамысловых, а таксама іншых дапаможных упраўленняў і службаў. Уся яго сістэма таксама падпарадкоўвалася НКВД СССР. Тэрыторыя дзейнасці Дальстроя была настолькі вялікая, што на ёй магла б змясціцца ўся Заходняя Эўропа.
Шматлікі адміністрацыйны ды інжынерна-тэхнічны апарат гэтага ўпраўлення складалі вольнанаёмныя службоўцы (на лагерным жаргоне - «вальняшкі»). Рабочая сіла - выключна зэкі. Апошнія ў асноўным «ворагі народа». Былі, зразумела, і бытавікі, і крымінальнікі, рэцыдывісты. Блатныя сярод іх складалі лагерную касту. Апошнія імкнуліся трымаць у сваіх руках нутраное жыццё лагера або ўплываць на яго, незалежна ад лагернага начальства.
Адпрацоўку даліны Хатыннаха і суседніх далін вялі залатыя капальні (прыіскі) імя Вадап'янава, Штурмавы, Верхні Ат-Урях, Туманны. Яны стваралі вытворчую сістэму СГПУ (Северного горно-промышленного управления Дальстроя). Цэнтр яго знаходзіўся ў пасёлку Хатыннах, пабудаваным у даліне ракі, якая дала яму сваё найменне. Побач з пасёлкам знаходзіўся прыіск імя Вадап'янава, падзелены на некалькі ўчасткаў. На ўчастках былі ўтвораны асобныя лагпункты Севлага, якія, маючы ўласны назоў, абагульнена зваліся «камандзіроўками».
На левым спадзістым схіле ракі Хатыннах, ля падножжа сопкі Чок-Чык, прыляпіўся лагпункт «Камандзіроўка Чэлюскін». Да пасёлка Хатыннах менш чым кіламетр. Амаль квадратны пляц лагпункта абцягнуты калючым дротам. Па кутах квадрата - вартавыя вышкі. Гэта зона лагпункта. У зоне два шэрагі палатак, па пяць у шэрагу, на пяцьдзесят месцаў кожная. Рады палатак утварылі нешта накшталт вуліцы. У канцы вуліцы невялікая кухня, бойлер для гатавання вады, капцёрка ды шавецка-кравецкая майстэрня для латання адзення і абутку.
Адгалінаванне ад дарогі, што вядзе з пасёлка Хатыннах на прыіск «Штурмавой», упіраецца ў шырокую браму зоны. Над брамаю - дзяжурны лозунг: «Труд в СССР - дело чести, дело славы, дело доблести и геройства (И.В.Сталин)». Побач з брамай прахадная і маленькая будыніна вахты. З другога боку брамы, у зоне, невялікі дамок начальніка лагпункта. Усё мае рысы нейкай казённай часовасці, нічога ўнушальнага, капітальнага, грунтоўнага. Начальнікі лагпункта, што часта мяняліся, жылі адзінока, без сем'яў.
Ля вахты пастаўлены слуп, што нагадвае сабой шыбеніцу, на якім вісіць кавалак рэйкі. Па ім б'юць старым адпрацаваным кайлом згодна са строгім раскладам, апавяшчаючы гэтым пад'ём, выхад на працу, паверку, адбой.
За зонай лагпункта, на водшыбе, драўляны дом з лістоўніцы. У ім жыве вохра («военизированная охрана»), нанятая сярод былых чырвонаармейцаў, дэмабілізаваных пасля тэрміновай службы ў войску. Тамсама жыве начальнік участка прыіска, нехта Задзясенец. Са свойскай жывёлы там трымаюць толькі аўчарак.
Унізе, у даліне, па роўдані ракі, забоі (разрэзы), адвалы. Пыхкае нафтавы рухавічок, што прыводзіць у рух лябёдку з тросам і ўсцягвае ваганеткі з залатаноснай пародай на эстакаду бутары (прамыўнога жолаба). Чорная зямля разварочаная, адкрыта яе нутро са скарбам. Зэкі, бы мурашкі, корпаюцца ў забоях, снуюць з тачкамі то на загрузачны бункер, то назад у забоі. На борце забою канвой, пільны, службісты.
І гэтак дзень пры дні, з раніцы да вечара, улетку і ўзімку, увосень і ўвесну. Працягласць чыстага вытворчага часу дванаццаць гадзін на суткі. Кароткі сон, нішчымная ежа, цяжкая праца пад канвоем. Час ідзе марудна. Усё падпарадкавана аднойчы заведзенаму лагернаму рэжыму. У перспектыве ў адных зэкаў пяць, дзесяць, у іншых пятнаццаць, а то і дваццаць пяць гадоў тэрміну зняволення. Гэта вам не «Адзін дзень Івана Дзянісавіча», а ўсё жыццё. Нехта выцягне свой тэрмін, а нехта і сам выцягнецца.
Сюды - на «Камандзіроўку Чэлюскін» - і «камандзіравалі» мяне, былога курсанта Маскоўскай артшколы, у 1937 годзе на «наваселле» аж за 13 тысяч кіламетраў ад дому, ад Беларусі. Апрача мяне яшчэ пяцьсот з розных куткоў неабсяжнай краіны.
У каго з «ворагаў народа» ні пытаўся, ва ўсіх абвінавачанні самыя недарэчныя. Усе лічылі сябе ні ў чым не вінаватымі. Яно так і было. Ім не было ў чым каяцца, не ў прыклад тым, хто іх садзіў.
Серпанцінка
Пераковы (папярочны) профіль даліны ракі Хатыннах асіметрычны. Левы схіл спадзісты, правы - стромкі, рассечаны распадкамі. Адзін з такіх распадкаў можна бачыць з зоны нашага лагпункта. Да яго з паўкіламетра ці крыху болей. Ён насупраць. Яго нізоўе як на далоні, усё навідавоку. Пераковы профіль даліны распадка таксама асіметрычны. Правы схіл больш спадзісты, чым левы. Па правым схіле ў распадак уцягваецца шашэйная дарога, што йдзе з пасёлка Хатыннах. Прыблізна праз паўкіламетра дарога ўтварае крывулю і вяртаецца амаль да самага вусця даліны распадка на больш высокім роўні схіла, робіць новую крывулю і зноў паглыбляецца ў распадак - у бок вершаліны. І гэтак тры разы, пакуль не выбіраецца на водападзел, утварыўшы серпанцін. Далей дарога йдзе на Ягаднінскі перавал, агінаючы вытокі ракі Верхні Ат-Урях, і спускаецца па распадку Ягадны ў даліну Дзебіна (левага прытока Калымы), дзе сутыкаецца з шашой Магадан-Сусуман. Шашу на Калыме называюць трасай. Па гэтай трасе нас у розны час «трасіравалі» ўглыб калымскай тайгі, на адлегласць каля шасцісот кіламетраў на поўнач ад Магадана, дзе мы ўсе - пяцьсот чалавек і сталі «жыхарамі» аднаго са шматлікіх Калымскіх лагераў - лагпункта «Камандзіроўка Чэлюскін». Мы - гэта мужчыны розных узростаў, розных нацыянальнасцяў, рознай адукацыі, розных фізічных сіл. Аднолькавы быў толькі лёс.
Ад першага (ніжняга) пляча серпанціна, ад яго сярэдзіны, перпендыкулярна прастуе тупіковая дарога, спускаючыся па схіле распадка ў бок яго тальвега. Гэта - дарога на той свет. Метраў праз 150-200 яна канчаецца, упёршыся ў браму драцяной агароджы з вартавымі вышкамі. За калючым дротам - прысадзістая драўляная будыніна барачнага тыпу, з пляскатым дахам. Гэта турма. Зняволеныя яе называлі «турма ў турме», бо яна прызначалася для іх. Блізкае суседства дарожнага серпанціна вызначыла ёй і адмысловы назоў «Серпанцінка», вядомы ўсяму нявольнаму люду Севлага, і нават усёй Калыме. З гадамі жудасная слава яе пракрычала ў шырокі свет, за межы Калымы, за межы краіны, праз творы Аляксандра Салжаніцына, Яўгенні Гінзбург, Варлама Шаламава. Яе прыгадвае і наша беларуская пісьменніца Ядвіга Бяганская. Для таго, хто трапляў у Серпанцінку, зваротнага шляху не было, нават у лагерную зону. Адтуль быў толькі адзін шлях: у вечную мерзлату...
Серпанцінка - гэта царства «тройкі» НКВД па Дальстрою, якая больш за ўсё лютавала ўзімку 1937 года, у 1938-1939 гадах і пазней пад старшынствам маёра міліцыі (прозвішча забылася). Серпанцінка была месцам кульмінацыі лагернага тэрору, што лютаваў па ўсёй Калыме. У сістэме УСВИТЛа яна была не адзіным месцам гвалтоўнай згубы зняволеных.
Паміж звычайным лагерам і Серпанцінкай існавала яшчэ сістэма РУРаў (рот усиленного режима), штрафных участкаў і нават штрафных прыіскаў. Яны былі чарговымі прыступкамі на калымскую Галгофу. Варта нагадаць ключ «Свистопляс» на прыіску «Штурмавой», Рыжы Ключ на прыіску імя Вадап'янава, штрафны прыіск Туманны ды іншыя. Гэта толькі на тэрыторыі Севлага. Па сутнасці такой была ўся калымская лагерная правінцыя - ад Магадана да Сусумана, і далей на захад - да басейна Індзігіркі, ад вытокаў Калымы да Чаунскай губы і Чукоткі. «Сатана там правіў баль, людзі мерлі за метал». І не толькі за метал. Калыма была выбрана як «лепшая» з ліку іншых мясцін наўмыснай згубы душаў чалавечых, якіх адпраўлялі на закланне Молаху, імя якога - сталінізм.
Гукавая маскіроўка
Зіма 1938/39 года. Лютуюць маразы, лютуе лагернае начальства. Слупок тэрмометра апускаецца ніжэй за пяцьдзесят, іншы раз устойліва дасягае шасцідзесяці. Начамі палае паўночнае ззянне, наводзячы жуду сваім рознакаляровым дрыготкім зіхаценнем. Яно ўспрымаецца як апакаліптычны знак, бо нараджае і будзіць нядобрыя прадчуванні.
Лагер спіць у знямозе. Палаткі патанулі ў глыбокім снезе. Уваходы ў іх нагадваюць сабой вусці штольняў. Часам здаецца, што тут няма жыцця. Быццам усё вымерзла і вымерла. Ні шолаху ветрыку, ні крыку птушкі, ні чалавечага голасу. Мёртвая цішыня. Толькі зрэдку чуваць адзіночныя «выбухі». Гэта недзе трэскаецца зямля, не вытрымаўшы лютай сцюжы.
Пасля трох гадзін апоўначы пачынаюцца сапраўдныя выбухі. Яны чутны па ўсёй даліне Хатыннаха, то блізка, то далёка. Гэта падрыўнікі ірвуць вечнамерзлую пароду ў забоях, рыхтуючы фронт работы на дзень.
У распадку насупраць лагера, на тым баку даліны Хатыннаха, свецяцца агні Серпанцінкі. Недзе там, на яе тэрыторыі, грукоча трактарны матор. Гук яго, прыглушаны адлегласцю, перабіваецца выбухамі ў забоях. Там, у турме, творыцца чорная справа. Надышоў зручны час зладзейскіх расстрэлаў па прысудзе «тройкі». Робіцца гэта пад гукі выбухаў і грукат трактарнага матора, каб не чулі пісталетнага трэску іншыя вязні, што сядзяць у катухах драўлянай турмы, як у хляве, чыя чарга яшчэ не падышла. Для гэтага і скарыстоўваецца гукавая маскіроўка, выпадковая і знарокавая. А яшчэ для таго, каб не насцярожваць зэкаў у лагерных зонах ды не выклікаць нейкага згуртавання або нават супраціву. Дарэмна асцерагаліся каты. Людзі былі даведзеныя да такога стану, што ў бальшыні дух пратэсту знік дашчэнту. Можна не лічыць адчайныя безразважныя спробы адзіночак, даведзеных да той мяжы, калі жыццё ўжо не мае сэнсу. Варта адзначыць, што ў бальшыні неставала ні духоўных, ні фізічных сілаў, каб пайсці на нейкі рашучы крок у абарону сваёй годнасці, хоць бы цаной жыцця. За выразнай змарнеласцю і прыгнечанасцю часам нічога не заставалася, апрача жывёльнага інстынкту самазахавання ды ўсведамлення сваёй безабароннасці. Лагернае начальства не грэбавала магчымасцю скарыстаць сляпы інстынкт для нацкоўвання зняволеных адзін на аднаго. Напрыклад, крымінальнікаў супраць палітычных, паслабляючы лагерны рэжым для першых і бязлітасна прыгнятаючы апошніх. Гэтым становішчам карысталіся і органы НКВД па Дальстрою, каб вербаваць стукачоў. Дарэчы, сярод палітычных гэта ім удавалася рэдка. Аднак іншы раз удавалася.
Стукач
Быў у нашай брыгадзе палітвязень - нехта Колесаў. Чалавек на першы погляд вельмі асцярожны. Ён ніколі не карыстаўся тою свабодай слова, якая існавала ў лагерах сярод палітычных, і не толькі. Патрэба выказацца адкрыта тут рэалізавалася поўнасцю. Парадокс сітуацыі палягаў у тым, што свабода слова існавала толькі ў лагернай зоне, у лагерным асяроддзі. Лагернае начальства ў духу таго часу сцвярджала, што на Калыме сабраныя «адпетыя носьбіты контррэвалюцыі» з усяе краіны. А на самой справе там знаходзілася значная частка інтэлектуальнага патэнцыялу народа. Нягледзячы на ўсе цяжкасці існавання, энергія гэтага патэнцыялу рабіла сваю справу. Канфіскаваць веды органы не маглі. Хіба разам з жыццём? Людзі наагул разумнелі, з выняткам крымінальнікаў. Апошнія ішлі па шляху дэградацыі па інерцыі.
Нехта назваў Калыму «ўніверсітэтам». У гэтым ёсць доля праўды. Толькі трэба мець на ўвазе, што гэты ўніверсітэт, у традыцыях ГУЛАГа, быў вельмі жорсткі. Тыя з інтэлігенцыі, што сеялі разумнае, добрае, вечнае, гінулі ў першую чаргу ад невыносных умоў існавання як найменш прыстасаваныя і ад лагернага тэрору.
У гэтым асяроддзі органам НКВД хацелася мець сваё вока, сваё вуха. Але яно, гэтае асяроддзе, не было прыдатным для вярбоўкі стукачоў, апрача адзінак, якія ў мінулым так ці інакш былі звязаныя працай на карысць карных органаў ці працавалі ў органах пры Ягодзе і траплялі іншы раз у лагеры пры Яжове. Ачуняўшы ад шоку, выкліканага арыштам і прысудам, яны душой і сэрцам цягнуліся да сваёй альма-матэр - да органаў НКВД, знаходзячыся ва ўладзе настальгіі. Далей усё залежала ад зручнага выпадку.
Такім быў Колесаў. Засталося невядомым, як ён наладзіў кантакт з райаддзелам НКВД у пасёлку Хатыннах. Магчыма, яго адшукалі па фармулярных звестках, што былі ў яго асабістай справе? А можа, ён сам даў пра сябе знаць праз канвой, выказаўшы, напрыклад, пісулькай згоду супрацоўнічаць? Толькі гэтая сувязь з органамі адразу ж выявілася. Як той казаў, лес чуе, а поле бачыць. Пасля працы, калі ўсе ўжо былі гатовыя вяртацца ў зону лагера, Колесаў вылазіў на борт забою і йшоў у Хатыннах, які быў побач, прычым гэтаму не пярэчыў канвой.
Калі высвятлялася, што нехта стаў стукачом, дык пра гэта паведамлялася ўсім лагернікам. Такі быў няпісаны лагерны закон самазахавання. Усведамляючы небяспеку, усе ставіліся да стукача, як да зачумленага. Для яго самога жыццё ў лагеры станавілася больш небяспечным, чым для іншых. Сам стукач часцей за ўсё гэтага не адчуваў, нічога не падазраючы, бо вакол існавала змова маўчання.
Наш брыгадзір Валодзька Папоў - украінец з Лубноў, быў з блатных, але дэмакратычна настроены. На волі яго «поле дзейнасці» абыймала дзяржаўныя ўстановы і культавыя будынкі. Інтарэсы прыватных асобаў ён стараўся не закранаць. Даведаўшыся, што я беларус, выказаўся з нагоды майго акцэнту агульнавядомым жартам пра «брукі і трапкі». Між іншага пацікавіўся, ці чуў я што-небудзь пра Мар'іну Горку. Я сказаў, што бываў там неаднойчы, што гэта за якія-небудзь трыццаць вёрстаў ад маёй роднай вёскі. Тады ён з гонарам сказаў: «Я там абакраў царкву». Гэта адбылося тым часам, калі лічылася, што абакрасці царкву зусім не злачынства, а, бадай, атэістычны подзвіг. Апошні раз ён «пагарэў» на крадзяжы друкавальнай машынкі ў нейкай установе, быў асуджаны і завезены ў Караганду, дзе стаў лагерным цырульнікам. Там настолькі асвойтаўся, што дазволіў сабе неасцярожнасць. Аднаго разу расказаў анекдот аб «правадыры народаў», нарваўся на лагернага стукача, у выніку з новым тэрмінам трапіў на Калыму, стаўшы да таго ж палітзэкам.
Валодзька Папоў быў прыроджаны дыпламат. Ён умеў добра ладзіць з лагерным начальствам, ці то вольным, ці то вылучаным з асяроддзя вязняў, пры гэтым не ахвяруючы сваім блатным гонарам.
Лагерным старастам у нас быў нехта Еўдакімаў, сібірак. Ён адбываў свой тэрмін за забойства. Вынікі гэтага злачынства на волі - у Сібіры - выклікалі кроўную помсту. Яму з дому паведамілі, што забілі ягоную жонку і яшчэ кагось з суродзічаў. Маючы кручаны нораў, ён пасля гэтага наагул стаў вызначацца асаблівай жорсткасцю. Пры кожным зручным выпадку ён даваў волю сваім змрочным пачуццям, пускаючы ў ход кулакі.
Ён не разменьваўся на будзённую зубачыстку. Гэтым займаліся нарадчыкі ды іншыя лагерныя прыдуркі. Еўдакімаў ведаў сабе цану, паводзіў сябе, так бы мовіць, з нейкім своеасаблівым лагерным гонарам. Паводле сваіх якасцяў ён акурат адпавядаў патрабаванням лагернай сістэмы. Будучы тыповым прадстаўніком яе нізавога апарату, трымаў сябе самаўпэўнена. Толькі аднойчы мне давялося бачыць яго на хвіліну разгубленым. Гэта адбылося неяк уранку перад разводам вязняў на працу. Брыгады сталі калонай перад варотамі вахты, канвой рыхтаваўся прыняць лагернікаў пад сваю «апеку». Маю ўвагу прыцягнуў дыялог паміж Еўдакімавым і палітвязнем - маладым грузінам. З нейкай прычыны Еўдакімаў у размове прамовіў:
«Не нужно было садиться в тюрьму». На што грузін адказаў:
- Отец посадил, отец и освободит, - маючы на ўвазе «отца всех народов». Еўдакімаў, відаць, думаў, што грузін вядзе размову пра свайго роднага бацьку, таму смела адпусціў у адрас апошняга па звычцы нецэнзурную тыраду. Грузін з запалам, не хаваючы радасці, закрычаў: