Юліяна Вітан-Дубейкаўская

Мае ўспаміны


ЗЬМЕСТ


Прадмова

Аўтарка «Маіх успамінаў» Юліяна Вітан-Дубейкаўская з роду Мэнке (1886-1970) сярод дзеячоў беларускага руху ў Вільні ў першай палове нашага стагодзьдзя - постаць цікавая і неардынарная. Фэномэн яе жыцьцёвага лёсу ў тым, што яна далучылася да беларускага адраджэньня, будучы паводле нацыянальнасьці аўтэнтычнай немкай. Праўда, паходзіла яна зь сям'і тых немцаў-віленчукоў, што здаўна сталі тутэйшымі жыхарамі, «прынялі мэнтальнасьць і звычаі гэтага мілага краю».
Падобныя зьявы на віленскім грунце былі не адзінкавыя. Так склалася, што некаторыя актыўныя ўдзельнікі беларускага нацыянальна-вызваленчага руху не былі этнічнымі беларусамі, тым ня менш, яны шчыльна ўліліся ў беларускую стыхію, сталі шчырымі патрыётамі і ўсе свае сілы й здольнасьці аддавалі беларускаму народу. Пераважна гэта былі прадстаўнікі таго шырокага спэктру нацыянальнасьцяў былога Вялікага Княства Літоўскага, якія ў асноўным бесканфліктна суіснавалі ў межах гэтай дзяржавы ва ўмовах нацыянальнай і рэлігійнай талерантнасьці.
На фармаваньне сьветапогляду і беларускай грамадзянскай пазыцыі Юліяны Мэнке мелі ўплыў найперш асабістыя кантакты зь беларускім насельніцтвам краю і дзеячамі адраджэньня. Яшчэ ў гімназіі яна пазнаёмілася з Алаізай Пашкевічанкай - пазьней знанай паэткай Цёткай. У Пецярбургу Юліяна здабыла спэцыяльнасьць мастацтвазнаўцы і ў 1915 г. у Вільні пасябравала з археолягам Іванам Луцкевічам. У першую чаргу іх аб'ядноўвала агульнае зацікаўленьне мастацтвам, пасьля - супрацоўніцтва на ніве беларускай асьветы. Юліяна прысьвяціла сябе працы ў Беларускім Камітэце, і яе ўдзел быў вельмі карысны пры перамовах зь нямецкімі акупацыйнымі ўладамі. Разам зь Цёткай, Іванам ды іншымі яна ўдзельнічала ў адкрыцьці першых беларускіх школаў і настаўніцкіх курсаў, Віленскай Беларускай Гімназіі, дзе затым сама выкладала пэдагогіку і нямецкую мову.
Яе адносіны з Іванам Луцкевічам ад цеснага супрацоўніцтва перарасьлі ў блізкае сяброўства і шчырае каханьне. На жаль, іх намеру стварыць сям'ю стала на перашкодзе хвароба Луцкевіча - сухоты, ад якіх ён згас улетку 1919 г. Знаёмству з Іванам і прысьвечаныя «Мае ўспаміны», якія Юліяна закончыла ў 1953 г.
Праз тры гады пасьля сьмерці Івана Луцкевіча Юліяна выйшла замуж за вядомага беларускага дзеяча, інжынэра-архітэктара Лявона Вітан-Дубейкаўскага, зь якім пражыла ў Вільні да самай ягонай сьмерці ў 1940 г. У 1954 г. у Нью Ёрку пад псэўданімам Кветка Вітан яна выдала кніжку «Лявон Вітан-Дубейкаўскі» з успамінамі аб ім.
Юліяна была чалавекам сьціплым і самаахвярным. Яе прыроджаны альтруізм змушаў заўжды некім апекавацца: малодшай сястрой і братамі, сваім безнадзейна хворым нарэчаным, састарэлымі бацькамі, урэшце мужам, які ў апошнія гады жыцьця цяжка хварэў. Усё гэта яна рабіла бяз скаргі на лёс, з сапраўднай хрысьціянскай міласэрнасьцю.
Вясной 1941 г. Юліяна Вітан-Дубейкаўская перасялілася ў Нямеччыну, жыла ў Нюрнбэргу, дзе і пісала свае мэмуары, абапіраючыся на дзёньнікавыя запісы ранейшых гадоў. Пасьля яе сьмерці рукапіс «Маіх успамінаў» трапіў у Лёнданскую беларускую бібліятэку імя Францішка Скарыны. Там у пачатку 1980-х гэты рукапіс чытаў Адам Мальдзіс, які назваў мэмуары цікавымі і адзначыў, што зь іх «можна даведацца мноства каштоўных зьвестак аб беларускім літаратурным жыцьці пачатку XX стагодзьдзя». Падобна, што гэта была першая згадка пра ўспаміны Юліяны Вітан-Дубейкаўскай у друку пасьляваеннай Беларусі. Але ва ўмовах таталітарнае камуністычнае ідэалёгіі пра публікацыю кнігі не магло быць і гаворкі.
Сама Юліяна да сваіх успамінаў ставілася дастаткова крытычна. «Ня ведаю, ці мае ўспаміны будуць надавацца да друку, - пісала яна ў лісьце да сястры і пляменьніцы Івана Луцкевіча. - Дзеля таго, што дарагая пані Амілія, як сястра, а вы, даражэнькая мая Яня, як пляменьніца сьв. памяці Івана Луцкевіча больш за ўсіх маеце права вырашаць, ці ў гэткай форме можна падаваць да публічнага ведама «Мае ўспаміны» аб гэтак вам блізкім і дарагім чалавеку, то я прашу вас прыняць ад мяне гэтыя ўспаміны як працу, у якой я пераказваю на вас усе аўтарскія правы. Гэта будзе ад вас залежаць, ці наогул вы абедзьве згаджаецеся на выданьне ў гэткім выглядзе «Маіх успамінаў». А можа вы з паняй Натальляй (паэтка Натальля Арсеньнева, зь якой сябравала Юліяна. - Л.Л.) захочаце перапрацаваць і прапусьціць іншыя балонкі ці падаць толькі выняткі, або проста палажыць як архіўны матэрыял дзеля жыцьцяпісу Івана Луцкевіча. Ну, разумеецца, што ўсе матэрыяльныя карысьці, якія маглі б з часам паўстаць, пераходзяць на вас, мая мілая Яня».
Праз дваццаць гадоў пасьля сьмерці аўтаркі «Маіх успамінаў» Яніна Шабуня, перасылаючы рукапіс мне, пісала: «Перасылаю Табе «Ўспаміны» Дубейкаўскай аб Іване, якія, на жаль, да гэтага часу ня выйшлі друкам. Гэтыя адзіныя весткі аб Іване, характарыстыка Ягонай асобы, бытавой і палітычнай атмасфэры, у якой прайшлі апошнія гады Яго жыцьцёвага шляху былі вельмі цёпла адзначаны Мальдзісам на Бацькаўшчыне... Прачытаўшы «Дзёньнік» Ларысы Геніюш, які друкуецца ў часапісе «Маладосьць», мы вырашылі, што настаў час, калі «Ўспаміны» Дубейкаўскай павінны стацца даступнымі для шырокіх масаў беларускага чытача на Бацькаўшчыне.
«Успаміны» былі напісаныя на маю й Арсеньневай просьбу, [выказаную] ў часы нашага прабываньня ў нямецкіх лягерох, дзе мы запазналіся з Дубейкаўскай. Тэкст я перадрукавала з напісанага ад рукі арыгіналу, бязь зьменаў, замяніўшы толькі некаторыя зрусыфікаваныя словы беларускімі. Дасылаю таксама здымкі, прысланыя Дубейкаўскай... але Ты можаш даць яшчэ некаторыя цікавыя здымкі, якія ў Цябе захаваліся, ... наагул усё тое, што лічыш патрэбным, а таксама адрэдагаваць твор так, як вы ўсе будзеце лічыць патрэбным. Я вельмі прашу... аказаць дапамогу й падтрымку ў выданьні гэтай кніжкі не дзеля матар'яльных карысьцяў, аб якіх і мовы ня можа быць, але для дабра нашай гісторыі адраджэнскага руху».
З гэтым я і перадаю гэтую кнігу на карыстаньне гісторыкаў беларускага руху і шырокае зацікаўленае публікі.
Пры перадруку захаваная мова арыгіналу, дзе-нідзе варыянты напісаньня прыведзеныя да адзінага, часьцейшага або бліжэйшага да сучаснага; дададзены індэкс згаданых у кнізе асобаў.

Лявон Луцкевіч
Вільня, лістапад 1994 г.


Кароткія зьвесткі да біяграфіі Юліяны Дубейкаўскай з дому Мэнке

1. Мае дзяды
Войны й наступныя за імі цяжкія жыцьцёвыя ўмовы часта спрычыняюцца да таго, што людзі пакідаюць свой родны край і шукаюць, як кажуць у байцы, «за марамі, за лясамі» лепшых умоваў жыцьця й заробку. Гэтак пасьля напалеонаўскіх войнаў, у 1820 г. і мой прадзед ткач Эрнэст-Готайв Мэнке (Moenke) разам з жонкай Юліянай (у памяць якой мой дзед жадаў, каб я атрымала гэтае ймя) і 6-цю малымі дзецьмі выехаў з Заходняй Прусіі, каб у Польшчы, у пасёлку Едвабно, недалёка ад Ломжы, знайсьці працу й хлеб для сваёй вялікай сямейкі.
Тагачасны расейскі ўрад заклікаў майстроў-ткачоў зь Нямеччыны, каб яны перасяляліся ў нядаўна здабытыя часткі Польшчы й Заходняй Беларусі, каб там закладаць свае варштаты працы; тады яшчэ ўсе ткалі ручным спосабам.
Каб заахвоціць да перасяленьня ткачоў, ім давалі хаты (пры якіх быў і агарод, а ў хаце быў ткацкі станок) і затым яшчэ невялікую дапамогу грашмі на пачын. Затым гэтыя перасяленцы, у бальшыні евангелікі, маглі мець сваю царкву (кірху), пастара й арганіста-кантара, які разам з пастарам вучыў дзяцей ня толькі рэлігіі, але й чытаць і пісаць па-нямецку і трохі арытмэтыкі. Ведама, плаціць пастару мусіў увесь прыход.
Гэтак мой прадзед атрымаў сваю хату ў пасёлку Едвабно, дзе была цэлая калёнія ткачоў зь Нямеччыны.
Там вырасьлі дзеці майго прадзеда. Хлопцы мусілі таксама працаваць на станку. Гэтак і мой дзед, Ёган-Аўгуст Мэнке, стаў ткачом у Едвабно, там і жаніўся з Генрыетай Мэркс, дачкой ткача, які туды прыехаў зь Сьлёнска (Сілезіі).
Памятаю, што гэтая мая бабка ня гутарыла добра ні па-нямецку, ні па-польску; яна далей трымалася сваёй мовы, што немцы называюць «Wasserpolnisch».
Аднак мой дзед не застаўся ў Едвабно. Калі ў другой палове 19-га стагодзьдзя паўсталі ўжо мэханічныя ткацкія фабрыкі, то мой дзед пераехаў у Хорашч (Беласточчына), дзе адзін нямецкі прадпрыемца заснаваў новую ткацкую фабрыку; працаваць на мэханічным станку было лягчэй і лепш аплачвалася.

2. Мой бацька
У Хорашчы мой бацька рос сярод беларускіх дзяцей суседніх вёсак, хадзіў зь імі ў лес па ягады і нават на сьвята хадзіў разам пяяць калядкі. Гэтак мой бацька рос пад уплывам вакольнага насельніцтва.
Хоць мой дзед працаваў ужо ў фабрыцы, то ўсё ж заробак быў малы, затым дзед і трохі выпіваў, дык дзеці ягоныя, іх было 5 сыноў і тры дачкі, ужо змалку мусілі працаваць, навука іх была невялікая: добра, што пастар і кантар акрамя рэлігіі навучылі іх чытаць па-нямецку й трохі пісаць і лічыць. Хлопцаў у 14 год аддавалі ў тэрмін. Дзед мой, каб дзеці маглі з часам лепш зарабляць, аддаў у тэрмін да сваяка, мясьніка Юльюша Мэнке (які ў Вільні ўжо дарабіўся, бо меў свой дом і краму), двух сваіх сыноў: Эдмунда і Карла (майго бацьку, нарадзіўся ён у 1854 г.).
Вільня, як духовы цэнтар краю, аказала вялікі ўплыў на абодвух хлапчукоў, яны былі здольныя й ахвоча пераймалі звычаі й навукі ад акружаючых іх людзей. Яны навучыліся чытаць па-польску, ну й мазурку танцаваць у вольныя ад працы гадзіны. А мой бацька асабліва зачытваўся нямецкімі кніжкамі, якія атрымліваў зь нямецкай бібліятэкі Лямбэка. Асабліва любіў кніжкі па гісторыі і многаму навучыўся. Ведама, ён мусіў шмат працаваць у каўбаснай працоўні й памагаць у краме, але больш яго цягнула да кніжак.
Калі бацька скончыў свой тэрмін, то некалькі гадоў быў на вандроўцы, як гэта тады было ў звычаі. Ён працаваў і ў Дзьвінску, у Віцебску, у Рызе, у Менску, у Беластоку. Там у сваёй сястры, якая была замужам і жыла ў Беластоку, ён пазнаёміўся з Аўгустынай-Аміляй Кіц, дачкой удавы Натальлі Кіц, немкі. (Бацька маёй маці быў аграном, які прыбыў у Польшчу з Саксоніі, ажаніўся там з багатай дзяўчынай з Лодзі, меў потым і свой маёнтак, але рана памёр ад сухотаў, ягоная жонка страціла маёнтак за даўгі і потым зь цяжкасьцямі гадавала сваіх дзяцей у Беластоку.) Мая маці была прыгожая дзельная дзяўчына й хутка мой бацька ажаніўся з маладой Аміляй, у студзені 1883 г. адгулялі вясельле.

3. Мае бацькі ў Вільні
Яны паспрабавалі зарабляць у Беластоку, але бацьку цягнула ў Вільню й яны пераехалі туды, каб там залажыць свой варштат і прадаваць свае вырабы ў краме. Яны мелі трохі заашчаджаных грошай, дык маглі наняць на Царкоўнай вуліцы памешканьне й варштат, а краму - вельмі блізка на Вострабрамскай вуліцы (туды можна было хутка прайсьці праз Духаў Манастыр).
Ведама, кожны пачын цяжкі, бацькі мае мусілі напружана працаваць, каб на ўсё зарабляць, дый сямейка ўсё павялічвалася. Гэтак, пасьля першага сына Карла, народжанага на Каляды 1883 г., у траўні 1885 г. нарадзілася сястра мая Аўгеньня (матка маёй пляменьніцы Люсі), а ў лістападзе 1886 г. нарадзілася дачка Юліяна (гэта была я).
У тыя часы ня трудна было мець няню для дзяцей, мая ж маці мусіла працаваць у краме. Няню сваю, беларуску, я вельмі любіла, яна мяне вучыла дзіцячым беларускім песенькам і забавам, яшчэ цяпер памятаю забаву ў ваўка. А наша сямейка ўсё больш расла. Добра, што інтарэс бацькоў усё пашыраўся, гэтак у 1891 г. бацькі маглі купіць дом на вуліцы Бакшце 19.
Там можна было ў афіцыне зрабіць і вялікі варштат. Затым было досыць месца й для сям'і й для працаўнікоў. Памятаю, што тады маці ўзяла нам бону-немку, - каб дзеці не псавалі нямецкае мовы. Мы ж гутарылі, як прыйдзецца: і па-нямецку, і па-польску, і па-тутэйшаму, як тады называлі беларускую мову.
Наша бона была вельмі добрая, яна нас любіла, вадзіла ня толькі ў кірху, але і ў лес, на Бальмонт, Жалезную Хатку й другія ваколіцы Вільні.
Малыя дзеці (Софія, Адэля, браты Альфрэд і Вальдэмар, народжаны ў 1893 г.) мелі сваю няню, але я зь імі шмат гуляла, асабліва я любіла гэтых двух малых братоў.
Мы падрасталі й трэба было думаць аб школе. Маці хацела, каб яе дзеці атрымалі добрае выхаваньне й навукі. Брата Карла якісь вучыцель падрыхтаваў і ён здаў экзамэн у рэальнае вучылішча. Хоць ён быў здольны хлапчук, але кепска ведаў расейскую мову й гэта спрычынілася да таго, што ён ня скончыў рэальнага вучылішча, а пасьля 4-х клясаў кінуў вучыцца й працаваў як мясьнік, каб з часам пераняць інтарэс бацькі.

4. Я ў гімназіі
Каб нас, дзяўчат, падрыхтаваць у гімназію, маці пасьля выезду нашай боны ў Нямеччыну ўзяла нам гувэрнантку-расейку, якая скончыла гімназію. Яна таксама была для дзяцей вельмі добрая, вучыла нас, гэта значыць, сястру Жэню й мяне, гутарыла толькі па-расейску, давала нам чытаць шмат расейскіх кніжак. Яна нас добра падрыхтавала, і мы абедзьве паступілі ў прыватную гімназію Веры Міхайлаўны Прозаравай, старэйшая сястра ў першую клясу, а я - ў прыгатавіцельную.
У гімназіі я была аднэй з найлепшых вучаніц, у хаце заўсёды старанна адрабляла лекцыі, а ў гімназіі часта памагала маім сяброўкам, я ведала ня толькі добра нямецкую, але й францускую мову; прыходзіла да нас на дом madame, зь якой мы чыталі й францускія кніжкі. Па-за гімназіяй я мала кантактавала з маімі сяброўкамі па клясе, бо ў хаце памагала нашым малодшым і шмат часу ўдзяляла маёй малой сястрычцы Лялі, якая нарадзілася ў 1896 г. і гэтак была на дзесяць гадоў малодшай, яна была вельмі мілая й забаўная, я апавядала ёй казкі, а калі яна падрасла, то падрыхтавала яе да экзамэну ў гімназію.
З майго дзяцінства асабліва мілыя мне ўспаміны, калі я бывала па-за горадам госьцяю ў добрых знаёмых у Вярках, або недалёка ад станцыі Багданы. Там я пакахала нашыя лясы й вазёры. Я была слабая здароўем, і маці мяне ахвоча адпушчала, бо я заўсёды вярталася здаравейшая. На вёсцы мне не патрэбны быў дагляд, я бегала разам зь дзецьмі лесьніка, або адна, і тады са мной былі два сабакі; перад абедам я ўвесь час хадзіла ў ягады, або проста хадзіла па лесе. Якія там былі старыя, магутныя дрэвы! Пры іхным гомане прыпаміналіся казкі. Я зь вялікім зацікаўленьнем глядзела, як на вазёрах дзікія качкі выплывалі разам з сваймі вывадкамі; а якія былі там матылі й стракозы ўсіх колераў!..
Калі я сумую па родным краі, мне заўсёды прыпамінаюцца ягоныя цудоўныя лясы й палянкі, упрыгожаныя рознымі кветкамі.
Гады навукі ў гімназіі прайшлі для мяне без асаблівых здарэньняў, або турботаў.
Інтэрас бацькоў усё пашыраўся, у 1902 г. яны мелі ў горадзе ўжо тры крамы й шмат сухіх мясных вырабаў высылалі ня толькі ў Пецярбург і Маскву, але ў розныя гарады, гэтак з гадамі мой бацька стаўся заможным купцом 2-ой гільдыі. Бацькі не шкадавалі грошай, каб нам, дзецям, даць добрае выхаваньне й навукі. Нямецкая бона была ў нас стала, яна ня толькі даглядала дзяцей, але й заступала нашу маці ў гаспадарцы.
Ня толькі madame для францускай мовы прыходзіла да нас, але й два разы на тыдзень прыходзіла вучыцелька музыкі, бо ж ігра на фартэпіяна належала да тагачаснага выхаваньня. Але я ня мела асаблівых здольнасьцяў да музыкі, і не іграла так старанна, як старэйшая сястра. Калі я толькі магла, то да позна чытала. Кнігі мы бралі ў бібліятэцы Сыркіна на Вялікай вуліцы, там былі кнігі ня толькі ў расейскай мове, але і ў нямецкай і ў францускай. Польскія кнігі я пазычала ў добрай знаёмай, якая мела шмат добрых выданьняў. Гэтак я была заўсёды вельмі занятая, ну й памагала малодшым сёстрам адрабляць лекцыі. (На наш вялікі жаль, сястра Адэля захварэла й памерла, маючы 12 гадоў.) Двух маіх малодшых братоў бацькі аддалі пад дагляд на кватэру знаёмага вучыцеля, у хаце яны мелі зашмат зацікаўленьня, любілі бываць у працоўні, усё гэта было марнаваньне часу, а ім трэба было скончыць гімназію. Але шмат мы бывалі ўсе разам на дачы. Каб і бацькі маглі трохі карыстацца дачай, то наймалі яе блізка ад гораду. Памятаю, як мы былі ў Жалезнай Хатцы, бегалі па ўзгорках. Ад 1905 г. мы мелі сталую дачу на Бальмонце ў доктара Кадэпацы.
На Бальмонце рэй вадзіла я. Была там і кухарка і няня, якая даглядала нашу, як мы жартавалі, новую сямейку, бо ў 1902 г. нарадзіўся брат Алойзы, а ў 1905 - брат Лявон. Старэйшая сястра ўжо ў 1904 г., пасьля сканчэньня гімназіі выйшла замуж і выехала з мужам ва Ўладзівасток, гэтак я засталася як найстарэйшая, бо брат Карл выехаў у Томск. Пасьля сканчэньня гімназіі пару гадоў я была ў хаце, памагала бацькам і малодшым дзецям у іх навуках.

5. Я на курсах
Але й мяне цягнула далей да навукі, і ў 1907 г. я выехала ў Пецярбург на Вышэйшыя Жаноцкія Курсы. На Курсах я ўся ўвайшла ў навуку, мяне цікавіла й філязофія й гісторыя, і раманістыка, і германістыка, асабліва захаплялася я гісторыяй мастацтва.
Тут я запрыязьнілася зь некалькімі курсісткамі, мы хадзілі ў тэатар, опэру й на канцэрты. Яшчэ сёньня ўспамінаю ўсё прыгожае, што бачыла й чула. Пасьля сканчэньня курсаў у 1913 г. вясной 1914 г. я здала дзяржаўныя экзамэны пры Пецярбурскім Імпэратарскім Унівэрсытэце на гісторыка-філялягічным аддзеле. Я была пакінутая пры Курсах, як асыстэнтка пры катэдры гісторыі мастацтва й мела намер пайсьці навуковай дарожкай, а для гэтага тады вымагаўся дыплём I-ай ступені, які я й атрымала. Калі ў канцы траўня я вярнулася дамоў, то ўсе мяне радасна віталі, а мая добрая маці асабліва ганарылася тым, што яе дачка будзе вучоная.

6. I-ая Сусьветная вайна
Ня доўга я адпачывала. Летам 1914 г. пачалася I-ая Сусьветная вайна. Зь цяжкім сэрцам пасьля вакацыяў я ехала зноў у Пецярбург. Я тады мела пасаду пры Музэі Мастацтва й мела намер прыгатаўляцца да магістарскіх экзамэнаў, першай навуковай ступені. Вайна мяне вельмі непакоіла, бо зь ёй вязаўся лёс нашай сям'і. Хоць мы былі расейскія падданыя, але ўсё ж нас лічылі немцамі й маглі ўсіх выслаць, калі б фронт наблізіўся. Гэтак ужо было ў пагранічных гарадох.
Мой брат Альфрэд быў афіцэрам на фронце. Вясной 1915 г. паклікалі ў армію брата Вальдэмара, як заўрад-лекара, не далі яму часу здаваць дзяржаўныя экзамэны. Мая маці была хворая на сэрца, мела цукровую хваробу, а бацька меў зашмат працы. Калі я бывала ў хаце, то заўсёды даглядала інтэрас бацькоў; калі летам бацька ехаў у Кэммэрп, каля Рыгі, лячыць хворыя ногі, а мама магла адпачываць на дачы, я яе заступала й была больш у горадзе, чым на Бальмонце. Я казала бацькам ужо ў жніўні, што можа мне застацца ў хаце, бо ім у гэты трывожны час будзе зацяжка. Але бацькі не хацелі, каб я закінула распачатую навуковую працу, ну і «вайна хутка скончыцца», - так пацяшалі яны мяне й сябе.
Гэтак я зь цяжкім сэрцам паехала ў Пецярбург, тады ўжо Петраград. Там людзі зьмяніліся да мяне, для іх я была немка, якая не магла падзяліць іх патрыятычныя настроі. Гэтак зіма 1914-1915 г. была для мяне вельмі сумная, брат Альфрэд быў паважна ранены, мама, як мне пісалі, усё больш прыхварвала. На Вялікдзень, калі я была ў хаце, то была адна радасьць - брата Альфрэда перавялі ў шпіталь у Вільню. Я цешылася, што хутка прыеду на вакацыі дахаты, дзе я чулася лепш, бо ніхто не глядзеў на мяне коса, як на немку.
Калі летам я прыехала, то тата казаў: «Добра, што ты йзноў у хаце, мама хворая й толькі ты можаш яе заступіць». А фронт усё больш прыбліжаўся да Вільні, горад пачалі эвакуяваць. Мне нічога больш не заставалася як напісаць у Петраград на Курсы, што я мушу застацца пры сям'і, бо мая маці хворая. І тата гэтаму быў вельмі рады і казаў мне: «Ну, разам з Божай дапамогай як-небудзь перажывем усе цяжкасьці вайны ў сваёй хаце, мы Вільню не пакінем, каб потым абівацца па чужых кутах». Да гэтых слоў таты далучыўся тады й пан Іван Луцкевіч, зь якім я пазнаёмілася ў траўні, калі прыехала на вакацыі, ён часта прыходзіў на Бальмонт. «Ну, пані будзе нам памагаць у Беларускім Камітэце, калі прыйдуць немцы», - дадаў ён.

7. Праца ў Беларускім Камітэце
І калі ў першых днях верасьня 1915 г. нямецкія войскі акупавалі Вільню, то ў Беларускім Камітэце пачалася гарачкавая праца, каб гэтых акупантаў пазнаёміць зь беларускай справай і гэткім чынам бараніць беларускія інтарэсы. Я сядзела позна вечарамі й перакладала шматлікія мэмарыялы па беларускім пытаньні, а ўдзень хадзіла разам з Іванам або Антонам Луцкевічамі, як тлумачка. (Браты Луцкевічы слаба гутарылі па-нямецку.)
Ну й ва ўсіх працах Беларускага Камітэту я магла дзельна дапамагаць, бо калі нямецкія ўлады зрэквізавалі ўсе запасы, якія былі ў магазынах і працоўні нашай каўбаснай фабрыкі, то потым ужо мяса забралі ў свае рукі немцы, і мы мусілі зачыніць працоўню й пачалі пражываць гатовыя грошы, што мелі на руках. Грошы, што былі ў банку, мы не маглі пры эвакуацыі выбраць, і яны для нас прапалі. Потым я пачала рабіць пераклады з гісторыі й этнаграфіі нашага краю для нямецкай газэты «Zeitung der X Armee», гэтак хоць я адна зарабляла ў сям'і.
У часе вайны Беларускі Камітэт дапамагаў бежанцам, адчыняў і апекаваўся беларускімі народнымі школамі, затым меў пад сваёй апекай 3 народныя кухні, дзе выдавалі зупу. Я ўсюды дапамагала, цалкам кіравала беларускім аддзелам у «Arbeitsstuben» і продажай беларускіх вырабаў зарабляла для Камітэту. Гэтаксама Беларускі Камітэт апекаваўся беларускім тэатрам, якім кіраваў Францішак Аляхновіч.
У маёй працы «Мае ўспаміны» я падала дакладна аб дзейнасьці Беларускага Камітэту ў Вільні. Дык выбачайце, калі адсылаю да іх. «Мае ўспаміны» я пераслала мусі ў 1953 г. на рукі спадарыні Натальлі Кушаль для Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва ў Нью Ёрку, там можна карыстацца гэтымі маімі ўспамінамі, якія абыймаюць час ад 1915 да 1919 г. Аб гэтым часе магу толькі дадаць, што кожны сябра Беларускага Камітэту рабіў вялікія натугі, каб як мага лепш і шырэй паставіць беларускую справу й працу; а душой гэтай працы быў Іван Луцкевіч, які дагараў і памёр на сухоты ў жніўні 1919 г. у Закапаным. І ў Закапаным цешыла Івана Луцкевіча думка, што, нягледзячы на ўсе цяжкасьці й перашкоды, ён дапамагаў адчыніць у пачатку 1919 г. Беларускую Гімназію ў Вільні. У Беларускай Гімназіі я працавала як вучыцелька ад 1919 да 1922 г. і далей дапамагала ў беларускай працы. Выкладаць у клясе мне было цяжка, я хварэла на горла й траціла голас.

8. Мой выхад замуж
Калі ў лютым 1922 г. я выйшла замуж за старшыню Беларускага Камітэту ў Варшаве, інжынэра-архітэктара Лявона Вітан-Дубейкаўскага, то мой муж, як і мой лекар дамагаюцца, каб я спыніла працу як вучцелька, каб не нажыць паважнай хваробы горла. Мой муж пераехаў у той час на жыцьцё ў Вільню, дзе тады быў галоўны асяродак беларускай палітычнай працы перад выбарамі ў Польскі Сойм.
Хоць я й выйшла замуж, але мусіла далей клапаціцца аб маёй радні. Мой бацька йзноў, хоць зь вялікімі цяжкасьцямі, адчыніў свой варштат, і каўбасныя вырабы мы тады прадавалі толькі ў аднэй краме на Вострабрамскай. Я працавала разам з бацькам, бо трэба было й сястру Лялю лячыць, яна ўсё прыхварвала, і я мусіла рупіцца, каб мае малодшыя браты Алойзы й Лявон, якія скончылі Беларускую Гімназію, маглі вучыцца далей. Першы паехаў на палітэхніку ў Данцыг, а Лявон - у Чэскую Прагу.
Мой муж дапамагаў нам грашыма, бо ў часе вайны бацька страціў шмат грошай у банку й расейскіх паперах. Весьці пры новых абставінах інтэрас майму старому бацьку было цяжка, дык калі ў 1924 г. сястра Ляля выйшла замуж за інж. Эдварда Кулешу, а браты хутка мелі скончыць свае навукі, то бацька зачыніў краму, а варштат з машынамі перадаў майму старшаму брату Карлу, які з жонкай і трыма дзецьмі прыехаў зь Сібіры ў Вільню і пачаў зноў працаваць у сваім фаху, адчыніў магазын у лепшым пункце на Вялікай вуліцы.
Гэтак сябры маёй сям'і й выйшлі з-пад маёй апекі, але стары, добры бацька застаўся пры нас. Муж вельмі паважаў і любіў нашага тату, а я стрымала слова, якое дала хворай маці, што на старасьці буду апекавацца бацькам.
Я мела ў пасагу вялікую дзялянку й домік на Падгорнай 2, але за вайну гэта было вельмі запушчанае. Мой муж за заробленыя грошы рамантуе дом, ставіць новыя парканы, і ў 1936 г. мы пераяжджаем на Падгорную й тата з намі. У доме Бакшта 19 жыве Ляля з мужам і новыя лякатары. На Падгорнай я мела шмат працы ў хаце і ў садзе, тут мне памагае стары тата, муж толькі трохі ўдзяляе часу саду, які вельмі любіць, бо мае досыць працы ў Мулярскай школе й на будовах. Ну і муж далей памагае ў беларускай працы на культурным сэктары, ён шмат супрацоўнічае зь сьвятаром В.Гадлеўскім. У нашай хаце на Падгорнай бывае шмат беларусаў, усіх мы ветліва прыймаем і шмат каму дапамагаем.
Жывучы на Падгорнай, я мела шмат працы з гаспадаркай і ў садзе, затым трэба было прыймаць мілых гасьцей, дык я ня мела часу, каб займацца грамадзкімі справамі. Я адыйшла ад іх. Тым больш, што мусіла апекавацца здароўем мужа, які ўсё больш прыхварваў і жаліўся на кішкі. Наагул, я заўсёды мела турботы аб дарагіх хворых. Сястра Ляля йзноў прыхварвала, у 1931 годзе я страціла майго любага, добрага брата Вальдэмара, доктара мэдыцыны. (Брат Альфрэд загінуў у часе вайны ў 1917 г.)
Ад 1935 г. мае клопаты ўсё павялічваюцца. Брат Лявон, які ў 1926 г. выехаў пасьля навукі ў Чэскай Празе на ўсход, супраць нашых радаў, вяртаецца разам з жонкай у трагічных абставінах празь Фінляндыю ў 1935 г. Яму трэба дапамагчы ізноў наладзіць сваё жыцьцё. А брат Алойзы хоча выехаць у Аргентыну, ён як інжэнэр, не знаходзіць пад польскім урадам адпаведнае працы, бо ён немец. Бацька мой тады прадае дом на Бакшце, каб дапамагчы братам. У 1936 г. Алойзы выяжджае ў Аргентыну (там ён працаваў у сваім фаху, зарабляў добра, але, на жаль, памёр у Буэнас-Айрысе ў 1955 г.). Лявон запісваецца йзноў студэнтам на Віленскі ўнівэрсытэт і жыве ў Вільні. А ў хаце ў мяне хваробы. Муж і тата абое хварэюць. Тата пачынае кепска есьці, дактары пасьля рэнтгена знаходзяць у яго рак стрававода, апэрацыю яны рабіць адмаўляюцца. Гэтак мой бедны тата галадае; у канцы 1937 г. ён залёг і ў сакавіку 1938 г. памірае ў муках. Разам з татам хварэе ўсё больш мая дарагая сястра Ляля, яе сухоты прыймаюць вострую форму, зімой яна амаль не выходзіць з хаты й часта ляжыць.
Аб мужу я ў трывозе, ён хварэе, а ў верасьні 1938 г. мусіць паддацца цяжкой апэрацыі і праз гэта робіцца інвалідам, яго трэба цяпер даглядаць і рабіць частыя перавязкі. А Ляля ў той час яшчэ больш расхварэлася. Я пільную, калі муж сьпіць, каб на хутка наведаць Лялю й сьпяшаюся дахаты, бо муж мусіць ужо чакае. Ён часта кажа: «Добра, Кветачка, што маю цябе!»

9. 1938-39-40 гады
Сумныя былі Каляды 1938 г. Ляля не магла прыйсьці, як раней прыходзіла да нас з мужам. Толькі нашыя прыяцелі - беларусы наведвалі хворага мужа. Трывожныя тады былі гутаркі. Справа Данцыга нічога добрага не варажыла. А калі вясной 1939 г. было бачна, што нам вайны не мінаваць, то я пачала сьпешна рабіць запасы. Брала з банку грошы й купляла ўсякі перавязачны матар'ял для мужа, затым вугаль, ну й розныя запасы для кухні. Як яны потым прыдаліся! Ня толькі для нас, але й для другіх былі ратункам. А летам дагарэла мая бедная Ляля і ў ліпені 1939 г. памерла. Можна сказаць, што ў час Бог яе адазваў, бо не дажыла да выбуху вайны і не прыйшлося ёй душою балець за нас і мяне, калі ў канцы жніўня, пару дзён да пачатку вайны, палякі арыштавалі амаль усіх прыхажанаў лютэранскай Кірхі, бо іх залічылі да немцаў. І я апынулася ў іх ліку, і мой бедны муж пазастаўся без маёй апекі. Добрыя людзі парупіліся, каб мяне, як адзіную апякунку гэтак цяжка хворага, адпусьцілі да яго. Калі я ўначы 11-га верасьня вярнулася дахаты, мой бедны муж ад узрушэньня плакаў, як дзіця.
Бог даў нам сілы перанесьці ўсе нягоды таго часу й новай бальшавіцкай акупацыі.
У нашай хаце на Падгорнай знайшлі прыпынак і мая сям'я (братавая з дачкой і ўнучкай) і добрыя прыяцелі. Мілым госьцем быў прафэсар Вацлаў Іваноўскі, як і праўнік Мікола Шкялёнак, які вярнуўся з войска ў Вільню, але ня мог жыць у сваёй жонкі, бо там яго ўжо шукалі, гэтак ён хаваўся ў нас. Ягоная жонка, зь якой я была ў вялікай прыязьні, яго наведвала. Потым ён уцёк у Нямеччыну.
Я ня мела часу думаць аб усіх бедах, што наваліліся на нас, нашых прыяцеляў і ўсіх жыхароў Вільні.
Кожны дзень напружанай працы, а тут яшчэ зіма стаяла суровая, маразы даходзілі да 40 градусаў і яшчэ больш, дрэвы трашчалі ўначы. Добра, што быў вялікі запас вугольля, то хоць у хаце ня мерзьлі. Мае сьлівы на горцы й другія дрэўцы ў садзе ў гэтую зіму зьмерзьлі.

10. Сьмерць мужа і мой выезд у Нямеччыну
Ад вясны 1940 г. да сьмерці мужа ён быў то ў клініцы, то ў хаце. Я заўсёды была неадступна пры ім. Калі 6 лістапада 1940 г. Бог паклікаў майго беднага мужа, то пасьля хаўтураў я пачала рыхтавацца да выезду ў Нямеччыну. Тагачасны нямецкі ўрад паклікаў усіх жыхароў Прыбалтыкі і новаакупаваных бальшавікамі абшараў, якія былі нямецкага паходжаньня, да перасяленьня ў Нямеччыну. Мой дом і ўся мая зямля былі хутка пасьля сьмерці мужа нацыяналізаваныя, а мне пагражаў вываз у Казахстан.
У Нямеччыне я мела дзьве замужнія пляменьніцы (дочкі старэйшай сястры), Яны заклікалі мяне да сябе й абяцалі памагаць у першыя часы. Гэтак 6-га сакавіка 1941 г. я разам з раднёй выехала ў Нямеччыну, як перасяленка (Umsiedlerlagerin).

11. Жыцьцё ў Бэрліне
Спачатку мы апынуліся ў Umsiedlerlager'а, потым летам я атрымала ўжо нямецкі пашпарт і была накіраваная ў Бэрлін, дзе мусіла працаваць як перакладчыца ў беларускім аддзеле асобай інстытуцыі міністэрства для патрэбаў вайны, якая летам 1941 г. распачалася супраць Саветаў. Добра, што ў гэтай Dienststelle я апынулася сярод беларусаў, якія туды былі прысланыя на працу, тут мы маглі памагаць сабе ўзаемна.
Як мы ў той час жылі й сабе радзілі, Вы, даражэнькія мае [...], добра ведаеце. Тады вясной 1943 г. я трагічна страціла брата Лявона. Мы ж усе разам працавалі сярод безупынных бомбавых налётаў 1942-1945 г. Бог нас усіх захаваў і дапамог у час пакінуць Бэрлін. Я ж яшчэ жыла ў Бэрліне ў 1945-1947 г. і зарабляла на ўтрыманьне лекцыямі й памагала маёй пляменьніцы Каці гадаваць яе двух малых дзяцей. Калі муж Каці ў 1946 г. вярнуўся хворы з бальшавіцкага палону й потым нашымі стараньнямі й даглядам вярнуўся да здароўя, то я адклікнулася на просьбы пляменьніцы Люсі прыехаць да яе ў Mullersdorf, Niederbayern, дзе яна пасьля сьмерці мужа (ён памёр у ліпені 1946 г. у аўтамабільнай катастрофе) засталася адна.

12. Выезд у Малерсдорф і потым у Нюрнбэрг
Я цешылася з нагоды пакінуць Бэрлін, неяк вычувалася, што чорная хмара ад усходу вісіць над Бэрлінам, а апынуцца ў руках бальшавікоў мне не хацелася. Яны асабліва вышуквалі людзей, што паходзілі з усходу, а потым працавалі ў немцаў, усе гэтыя людзі былі для іх здраднікі.
Гэтак я хоць і зь цяжкасьцямі выехала з Бэрліну (большасьць маіх рэчаў пакінула ў Каці). Потым увосені пачалася блякада Бэрліну, а я прыехала ў Малерсдорф у верасьні 1947 г. Тут я ізноў пачала зарабляць лекцыямі, а Люся працавала ў Zivil-Verwaltung.
Калі ж у 1948 г. настаў канец дэвальвацыі і ўвялі сталую валюту, то мы апынуліся без заработку, не было ў людзей новых марак, каб іх выдаваць. Люся, як беспрацоўная, мела дапамогу, а я атрымлівала ад брата Люціка з Буэнос-Айрысу кэр-пакеты. Гэтак мы якось жылі, а восеньню я як старая жанчына атрымала гэтак званую «Soforthilfe». Плацілі мне 70 новых марак на месяц. На тыя часы гэта была ўсё ж дапамога.
У красавіку 1951 г. нам удалося пераехаць на жыцьцё ў Нюрнбэрг, дзе брат Карл, як флюхтлінг атрымаў кватэру. Хоць было цесна, але мы выбраліся з малой мясьціны ў вялікі горад, дзе Люся магла хутчэй атрымаць працу. Гэтак і сталася, Люся пачала працаваць у бюро, я ж, маючы сваю дапамогу, магла працаваць у хаце. На жаль, толькі ў Мюнхене засталася дзейная грамада беларусаў-эмігрантаў. Яны выдавалі газэту «Бацькаўшчына» й вялі далей беларускую працу. У Нюрнбэргу я ня мела беларускіх сяброў. Уся мая праца была тая, што пісала ўспаміны, ды пры нагодзе бывала, як госьць, у беларусаў у Мюнхене. Жыцьцё маё праходзіла ў працы, Люся і я ашчаджалі грошы, мы зьбіралі грошы на ўласную кватэру, каб кожная з нас мела свой пакой. Каб перарваць аднастайнасьць нашага жыцьця, Люся й я хоць коратка пабывалі ў Італіі, яшчэ сёньня ўспамінаю Мілан, Флёрэнцыю, Равэну й Вэнэцыю, дзе мы падзіўлялі старое мастацтва.
Але калі мы вярнуліся дахаты, то атрымалі сумную вестку, што мой брат Алёйзы памёр у Буэнос-Айрысе. Гэтак ад нашай вялікай сям'і засталіся толькі брат Карл ды я. Сястра Жэня, маці Люсі, памерла ў 1948 г. у Бэрліне. Цяжка мне было іх усіх хаваць. Але ж трэба было далей наладжваць сваё жыцьцё й старацца знайсьці лепшую кватэру. Нарэшце ў лютым 1959 г. пасьля вялікіх стараньняў і выдаткаў мы атрымалі кватэру: два пакоі й кухню. Гэтак кожная мае свой утульны пакой. У тым жа часе я мела вялікую радасьць, я магла навязаць кантакт з Галінай, маёй былой братавай (жонкай Лявона В.Ж.) і яе дачкой Зосяй. Яны жывуць у Варшаве, я здаволеная, калі магу ім выслаць пасылку з вопраткай, за гады падрасла й мая рэнта. Здавалася б, што мы добра ўладзіліся на новай кватэры й можна спакойна жыць і працаваць! Але гэта ўжо мой лёс заўсёды апекавацца хворымі, мая Люся хварэла часта і ў 1958 г. перанесла цяжкую апэрацыю. Потым яна прыхварвала, і я рупілася аб ейнай дыеце й здароўі.
А тут і мой брат прыхварваў, я часта бывала ў яго й памагала братавай у іхных справах. А летам 1964 г. брат пасьля цяжкага ўдару страціў мову і залёг. Братавая не хацела аддаць мужа ў шпіталь і сама яго даглядала. Я яшчэ больш мусіла ёй тады дапамагаць. Аднак пасьля году сілы братавай адмовілі, яна памерла ад разрыву сэрца 11 ліпеня 1965 г., маючы 79 гадоў. Тады я мусіла сама даглядаць хворага брата, пакуль пасьля шасьці тыдняў яго можна было аддаць у шпіталь для неўлячальна хворых. Там брат памёр 18-га кастрычніка 1965 г. на 83-м годзе свайго жыцьця.
Я была вельмі перамучаная гэтымі сумнымі падзеямі ў маёй радні, а тут мая Люся без маёй апекі й кухні паважна захварэла, і ў студзені 1966 г. яе апэравалі, дасталі жоўчныя камяні. Цяпер яна паправілася й зноў працуе, але далей патрабуе дагляду й адпаведнае дыеты. Дык я раблю, што магу, паводле маіх сілаў. На жаль, ня толькі мае хворыя вочы ўсё больш слабеюць, але й сэрца таксама. Апошнія гады падкапалі мае сілы.
Ведаю, што й мае гады ў Бога палічаныя. У гэтым годзе канчаю 80. А ў 90-м псальме сказана: «Дзён веку нашага семдзесят гадоў, а як пры сіле - гадоў 80». З гэтым я лічуся й прашу Бога толькі аб тым, каб да сьмерці мне захаваў вочы, розум і памяць. А ўсім мне дарагім людзям каб Бог дараваў здароўе й спакойнае жыцьцё.

Юліяна Вітан-Дубейкаўская
Пісана ў Нюрнбэргу, у красавіку 1966 г.


МАЕ ЎСПАМІНЫ

              Майму незабыўнаму другу Сьветлай памяці ІВАНУ ЛУЦКЕВІЧУ ў 34-ыя ўгодкі Яго сьмерці замест вянка гэтыя «МАЕ ЎСПАМІНЫ» ахвяроўваю
              Нюрнбэрг, ліпень 1953 году

I

Уступ

Радзілася я ў Вільні 30 лістапада старога стылю 1886 г. як дачка нямецкае купецкае сям'і, якая ўжо ў двух пакаленьнях жыла там і прыняла звычаі й мэнтальнасьць гэтага мілага краю. Бацькі мае былі заможныя, бацька меў знаную ў Вільні каўбасную фабрыку, тры магазыны ў горадзе і яшчэ шмат тавару высылаў у вялікія гарады Расеі. Маці мая асабліва дбала, каб даць нам, дзецям, добрае ўзгадаваньне і вышэйшыя навукі.
Мы, дзеці (нас было дзесяць: пяць братоў і пяць сясьцёр, я была трэйцяя), расьлі пад уплывам акружаючых нас людзей і гутарылі зь імі як прыйдзецца: і па-нямецку й па-польску і па-тутэйшаму (г.зн. па-беларуску) асабліва з прыслугай, якая была зь вёскі. Змалку я прывыкла да простай мовы, таму што мая няня так гутарыла, і яшчэ цяпер памятаю, як яна вучыла нас забаве ў павука і пастуха. Пастух лічыў авечкі й казаў: «Пашу, пашу авечкі каля сваей рэчкі, ваўка не баюся, качаргой баранюся», затым ён ішоў да бабы й казаў: «Баба, баба, дай табакі». Воўк у гэты час краў авечку, і пастух ізноў лічыў і казаў тое самае, пакуль воўк панёс апошнюю, затым пастух шукаў ваўка і адбіраў свае авечкі.
Але гэтыя гутаркі й забавы ў простай мове былі спыненыя, калі наша маці, каб дзеці добра навучыліся гутарцы па-расейску, дала нам замест нашай добрай мадам гувэрнантку-расейку (нямецкую бону мы мелі заўсёды, яна ж даглядала нас і гаспадарку), якая нас падгатаўляла да экзамэну ў расейскую гімназію. Памятаю, шмат мне даставалася за дрэнны выгавар расейскай мовы, і яшчэ ў Пецярбургу на Курсах мае прафэсары казалі: «Па выгавару чутно, што вы із Северо-Западнага краю (Гэтак за царскія часы называлі Беларусь)».
Мая старэйшая сястра Жэня і я паступілі ў прыватную гімназію Веры Міхайлаўны Прозаравай, таму што ў казённую гімназію прыймалі дачок расейскіх чыноўнікаў, і каб папасьці туды, трэба было мець пратэкцыю. У нашай гімназіі быў пераважна мясцовы элемэнт: шмат польскіх шляхцянак, затым жыдоўкі, былі і караімка й татарка й некалькі расеек. Тады (1895-1905) быў час строгай русыфікацыі, нам было забаронена гутарыць на іншых мовах акрамя расейскай. Памятаю, што мы, вучаніцы, гэта знаходзілі недарэчным і, каб пазлаваць нашую клясовую даму, гутарылі часта па-польску. Наагул мы расьлі без расейскага патрыятызму, хоць нам стараліся ў гімназіі яго прышчапіць, а знаходзячыся паміж розных нацыянальнасьцяў, мы расьлі ў талеранцыйным духу і адносна рэлігіі.

Алаіза Пашкевічанка

І беларуска знайшлася ў нашай гімназіі, і то асаблівая. У вышэйшых клясах разам з маёй старэйшай сястрой вучылася Алойзія Пашкевіч. Яна здала экзамэн у 4-ую або 5-ую клясу і была старэйшая за другіх дзяўчат у клясе. Казалі, што яна прыехала зь вёскі. Яна трымалася асобна ад другіх, была маламоўная, але з маёй сястрой яна зыйшлася бліжэй, бо сястра ёй памагала адрабляць лекцыі францускай і нямецкай мовы, якімі Ал.Пашкевіч слаба ўладала. Наагул аб сваім жыцьці й сям'і Ал.Пашкевіч ніколі ня гутарыла; сястра ведала толькі, што яна жыве ў знаёмых на прадмесьці.
Але раз у гімназіі паўстаў вялікі перапалох. Ал.Пашкевіч, вучаніца 7-ай клясы, абамлела ў часе лекцыі, і школьная лекарка прызнала, што яна гэтак аслабела ад недаяданьня. Памятаю, мая сястра са сьлязьмі апавядала ў хаце, што Ал.Пашкевіч гэтак бедная, што на яду не хапае, але яна вельмі амбітная й ня хоча прыймаць помачы. Мая маці сказала тады мне: «Я буду даваць табе булкі на дваіх, а ты кладзі ў яе столік, калі яе няма ў клясе». Мне гэта рабіла асаблівую прыемнасьць - прыходзіць у клясу сястры й класьці непрыкметна булкі ў пюпітр Ал.Пашкевіч. Яна спачатку пыталася ў клясе, хто гэта палажыў свае булкі ў ейны пюпітр, аднак віноўніца не адклікалася, і клясовая дама супакоіла яе, што гэта, мусіць, падарак. Гэтак мы рабілі да сканчэньня гімназіі. З часам Ал.Пашкевіч можа й зацеміла, што гэта мы аб яе дбаем, але нічога не казала й сьнедала разам з усімі ў сталоўцы, дзе мы яшчэ атрымлівалі гарачую гарбату. Наагул гэты выпадак узварушыў ня толькі нас, вучаніц, але й наша начальства. Наша Вера Міхайлаўна мела добрае сэрца й на бацькоўскім савеце парупілася, каб Ал.Пашкевіч прызналі стыпэндыю, бо яна вельмі старанна й добра вучыцца. (Плата за навуку была вельмі высокая: 100 рбл. у год, якраз удвая, як у казённай гімназіі - 50 рбл.) Ад таго часу Ал.Пашкевіч, бачачы агульную спагаду, мела больш даверу й апавядала сястры, што яна ад бацькоў зь вёскі можа атрымліваць мала грошай і мусіць дарабляць лекцыямі, і таму ёй гэтак цяжка перабівацца.
Ал.Пашкевіч і сваймі гадамі (яна позна папала ў школу і зь вялікімі патугамі й працай на вёсцы падрыхтавалася да экзамэну ў гімназію), і сваёй павагай выдзялялася сярод вясёлых, бестурботных дзяўчат. Помню, яна кідалася ў вочы сваім бледным, паважным тварам, які не блістаў сьвежасьцю й красой маладосьці, але які сваймі сур'ёзнымі вачыма, трохі выступаючымі скуламі, тонкімі й зжатымі губамі казаў аб сіле й цьвёрдасьці характару. Да мяне яна мела асаблівую сымпатыю, бо калі выпуск сястры падгатаўляўся да апошніх экзамэнаў, я прыходзіла пасьля лекцыяў у 8-ю клясу й памагала ўсім паўтараць арытмэтыку, якая ўваходзіла ў экзамэн агульнай матэматыкі; я тады якраз закончыла арытмэтыку й магла на сьвежую памяць выкладаць усе правілы працэнтаў, сьмесяў і г.д. Ал.Пашкевіч знаходзіла, што я вельмі здольная й паважная дзяўчына і ахвоча гутарыла са мной аб гісторыі, у якой я мела вялікую начытанасьць. У нас у хаце Ал.Пашкевіч была рэдкі госьць, хоць мая маці ветліва яе прыймала й запрашала; усё яна тлумачыла, што ня мае часу, бо мусіць ня толькі вучыцца, але яшчэ даваць лекцыі, каб зарабляць на сваё ўтрыманьне. Мы яе лічылі за польку, бо яна была каталічка й ніколі ні слова не казала аб сваёй беларускасьці й палітычных ідэалах. Праўда, і сястра і я былі шмат маладзейшыя за яе.
Пасьля сканчэньня гімназіі Ал.Пашкевіч паехала ў Пецярбург на курсы праф. Лезгафта (прыватныя курсы, дзе выкладалі прыродазнаўства ва ўсіх яго дысцыплінах і якія выхоўвалі масажыстак і вучыцельніц гімнастыкі). Гэтак мы патрацілі сувязь з Ал.Пашкевіч. Мая сястра, якая вельмі маладзенькая выйшла замуж у 1904 г., перад самым выездам з мужам ва Ўладзівасток апавядала, што ад адной падругі чула, што Ал.Пашкевіч сталася сацыялісткай і далучылася да беларускага руху.
У 1905 г., пасьля прайгранай японскай вайны, калі першая рэвалюцыя вылілася ў генэральную забастоўку і ўвесь рух на чыгунках спыніўся, у гарадох кіпела, і на шматлікіх мітынгах вынасіліся розныя жаданьні й рэзалюцыі. У гэтым часе я ўжо скончыла гімназію, зьбіралася на Курсы й вучыла латынь. Зь вялікім інтарэсам пачала я цікавіцца модным тады сацыялістычным рухам, і, ведама, хадзіла на мітынгі й сабраньні. І вось на адным мітынгу ў прамоўцы я пазнала Ал.Пашкевіч, якую я ўжо некалькі гадоў не спатыкала. Як яна зьмянілася!
Я ж яе знала як маламоўную, спакойную, а тутака перад намі была аратарша, якая зь вялікай сілай і пераконваньнем усім сваім сэрцам будзіла ў слухачоў запал і любоў да прыгнечанага рабочага люду й беларускага сялянства, за вызваленьне й лепшую долю якога трэба ахвяраваць усе свае сілы й жыцьцё. Слухаючы Ал.Пашкевіч, я разумела, што яна запраўды тое адчувае, да чаго ўсіх заклікае, і таму, што гэта было ў яе ад душы, яна мела вялікі ўплыў на ўсю аўдыторыю. Пагутарыць мне зь ёю тады не прыйшлося, за натоўпам нельга было прабрацца да прамоўцы.
Але хутка ўздым першага рэвалюцыйнага руху быў падаўлены, і ўсе дзеячы й правадыры гэтага руху апынуліся ці ў вастрозе, ці на эміграцыі; у лік апошніх папала і Ал.Пашкевіч. Яна выехала ў Кракаў, каб там закончыць свае навукі. Аб яе жыцьці ў Кракаве мне апавядала пані Алёна Бірыч-Л., якая была аднаклясьніца маёй сястры і Ал.Пашкевіч у гімназіі. Спаткаліся яны ў Кракаве, як эмігранткі; там абедзьве й выйшлі замуж за эмігрантаў-землякоў, муж пані Алёны прафэсар Л. быў родам з-пад Дзьвінска, а муж Ал.Пашкевіч быў вядомы літувіскі сацыялісты і патрыёт. Хоць пані Алёна Л. была полькай і не цікавілася беларускім рухам, яна зь вялікай любоўю і пашанай успамінала Ал.Пашкевіч і ейную ахвярную працу.
- Ты ня ведаеш, зь якой нязломнай энэргіяй Ал.Кайрыс прабівала сабе дарогу; яна ж уцякла заграніцу бяз грошай і мусіла сама зарабляць на жыцьцё. У Пецярбургу яна гэтаксама зарабляла й вучылася, але там было лягчэй знайсьці лекцыі або пацыентаў на масаж, якому яна навучылася; а ў Кракаве ёй было яшчэ трудней, і трэба толькі падзіўляць, як яна патрапіла знаходзіць працу й заробак. Але ня толькі навуцы й грамадзкай дзейнасьці яна аддавала ўсе свае сілы; яна захаплялася думкай узгадаваць свой гаротны беларускі народ і праз тэатар, і вось яна, якая ня мела сцэнічнага навыку й асаблівых уздальненьняў у гэтым напрамку, бярэ лекцыі дэклямацыі і йграе ў вядомай польскай артысткі Нуны Молодзеевскей, і ўпартай працай дасягае свае мэты: яе ігра, у якую яна ўлівала ўсю сваю душу, захоплівала ня менш, як яе прамовы.
- Ал.Пашкевіч-Кайрыс, - казала пані Алёна, - прыклад для мяне, што можа асягнуць цьвёрдая воля й сэрца, поўнае любові да свайго народу. Я часта пыталася, адкуль яна бярэ сілы, каб так жыць, працаваць і вучыцца, калі яе здароўе было слабое, і пачаткі сухотаў ужо тады падкапвалі яе сілы. Аб ёй можна толькі сказаць, што яна гарэла, як ахвярная сьвяча й сьвяціла свайму народу да апошняга дня свайго жыцьця.
Гэткімі словамі закончыла пані Алёна Л. свае ўспаміны аб Ал.Пашкевіч-Кайрыс, калі я ёй у 1926 г. у Вільні апавядала аб апошніх месяцах жыцьця сьв. памяці Ал.Пашкевіч-Кайрыс.

II. 1915 ГОД

Знаёмства з Іванам Луцкевічам

Спаткалася я з Ал.Пашкевіч-Кайрыс празь дзесяць гадоў, гэта значыцца ў 1915 г., у Вільні ў памешканьні Івана Луцкевіча. А з Іванам Луцкевічам я пазнаёмілася пры гэткай нагодзе.
У пачатку чэрвеня 1915 г. я прыехала, як звычайна, дахаты на вакацыі. У той час я ўжо працавала ў «Музее Искусств и Древностей Высших Женских Курсов» як бібліятэкарка і асыстэнтка прафэсара Д.В.Айкалава, вядомага гісторыка мастацтва. (Курсы я скончыла ў 1913 г., а дзяржаўныя экзамэны пры Пецярбурскім Імпэратарскім Унівэрсытэце я здала ў траўні 1914 г.). Як звычайна, я пайшла ў госьці да маёй малодшай, але ўжо замужняй сястры, Зофіі Нагаткінай, каб падзяліцца зь ёю ўсімі навінамі. Сястра якраз зьбіралася ехаць у места й казала мне:
- Сядай, паедзем разам, я мушу заехаць у бібліятэку «Знание», там жыве археоляг Луцкевіч, ён абяцаў мужу здабыць якоесь старое выданьне (муж сястры, палкоўнік Ё.Ст.Нагаткін быў заўзяты бібліяфіл і зьбіраў цікавыя выданьні). І табе будзе цікава пазнаёміцца зь ім, гэта ж для цябе калега па фаху.
Мы прыехалі на Віленскую 33, Іван Луцкевіч згодна ўгавору чакаў сястру. Яна нас пазнаёміла, як калегаў. Іван Луцкевіч, які вельмі ганарыўся сваімі музэйнымі зборамі, усьцешыўся нагодзе паказаць свой музэй асобе, якая штось у тым разумее і можа ацаніць гэтыя аказы мінуўшчыны. Сястра сьпяшалася й сказала:
- Калі цябе цікавяць гэтыя зборы, то заставайся.
Я засталася, бо мяне цікавілі гэтыя рэчы беларускай старасьвеччыны. А затым Іван Луцкевіч гутарыў са мной як са старой знаёмай, так што я чулася зусім свойска. Між намі паўсталі гутаркі аб стылі, і Іван Луцкевіч з захапленьнем і свойскай яму жывасьцяй прачытаў мне цэлую лекцыю аб асаблівасьцях беларускай культуры й мастацтва. Непрыкметна прайшоў час і трэба было разьвітацца. Я запрасіла Івана Луцкевіча да нас, каб паказаць яму мае кнігі з гісторыі мастацтва, я мела вельмі прыгожыя выданьні.
- Добра, - сказаў Іван Луцкевіч, - калі пані пазволіць, то я і скарыстаю з кніжак пані, бо сам выкладаю гісторыю мастацтва ў школе рысункаў.
Мы рассталіся як старыя знаёмыя. Ва ўмоўлены дзень Іван Луцкевіч наведаў мяне ў доме бацькоў (Бакшта 19) і знайшоў, што з кніжак карыстацца можна і што я запраўды добры калега па фаху.
Я зьбіралася ехаць на дачу на Бальмонт, дзе знаходзіліся ўсе мае малодшыя браты й сёстры (у хаце нас тады засталося пяцёра дзяцей: я - 28 год, Ляля - 18 год, браты: Алойзы (Люцік) - 13 год, Лявон (Лёня) - 10 год і сястра Оля - 8 год). Дзьве сястры былі замужам, два браты на фронце, а самы старэйшы брат быў жанаты і меў сваю фабрыку ў Томску на Сібіры). Я апекавалася малодшымі дзецьмі, бо бацькі на дачы бывалі толькі як госьці.
- Можа пан мае час, каб адпачыць на сьвежым паветры, і паедзе разам на Бальмонт, бо я мушу завезьці прыгатаваныя правіянты для галоднай дзетвары.
- А далёка? - спытаў ён.
- Ня шмат, дачы Кадэпацы.
- А, ведаю, - адказаў Ів.Луцкевіч, - пані Кадэпацава - сястра Язэпа Пілсудзкага.
Мы паехалі разам. Увесь вечар Ів.Луцкевіч правёў у нас і знайшоў, што ў нас яму міла адпачываць, а сястра мая, Ляля, са сваёй жывасьцю й вясёлым сьмехам асабліва яму спадабалася. Іван быў у добрым настроі, жартаваў і заваяваў сымпатыі ўсіх нашых дзяцей. На разьвітаньне, цалуючы мне руку, ён сказаў:
- Калі пані дазволіць, то я буду сюды, у вашу мілую сям'ю прыходзіць адпачываць ад турботаў дня.
- Я буду вельмі рада, але тады пан мусіць менш гутарыць аб палітыцы, бо гэтая тэма надта дэнэрвуе нас усіх, лепш будзем слухаць ігру Лялі!
Ляля вельмі добра грала й пяяла, мела мілы галасок.
- Ведаеце, пані, што да палітыкі, то я ёй служу ад маладых гадоў, каб узгадаваць беларускі народ да самастойнага жыцьця, а цяпер асабліва гарачы час.
І запраўды час быў гарачы: ужо другі год вайны, афэнзыва ген. Макэнзэна адкінула расейскія войскі далёка з Галіччыны і нямецкія войскі стаялі каля Варшавы. У Вільні расейскія ўлады пачалі эвакуяваць розныя ўстановы і свае архівы ў глыбіню Расеі. І мой швагар Нагаткін, як воінскі начальнік, атрымаў наказ перанесьці сваю канцылярыю пад Маскву ў Серпухоў. Мая сястра, Нагаткіна, настойвала, каб я ехала разам зь імі і Люцікам, якога трэба адаслаць у Кіеўскі кадэцкі корпус, дзе ён вучыўся; што я перарву сваю навуковую кар'еру (я мела здаваць магістарскія экзамэны), калі ў час ня выеду зь Вільні. Мая маці, якая ўжо тады паважна, дзеля свае цукровае хваробы, хварэла на сэрца, з трывогай слухала гэткія гутаркі; я бачыла, што яна баялася патраціць мяне, як галоўную памочніцу ў сям'і, але яна ізноў жа не хацела перашкодзіць мне, калі б я жадала вярнуцца да маёй навуковай працы.
Памятаю добра гэтую нядзелю ў пачатку жніўня. Мы былі ўсёй сям'ёй на дачы, чакалі на абед Івана Луцкевіча, ён быў загадзя запрошаны. Але ён усё не прыходзіў. Падалі абед, пасьля якога мой бацька зь дзяцьмі пайшоў у лес, а я засталася з мамай. Я ўсё чакала на пана Ів.Луцкевіча, які за гэтыя пару месяцаў часта нас наведваў на дачы, каб адвесьці душу, як ён казаў, апавядаў аб сваёй нэрвовай працы, прыносіў мне беларускія кніжкі й цешыўся, што я раблю поступы ў беларускай мове й літаратуры. Пан Іван зацікавіў мяне нацыянальнымі пытаньнямі роднага краю, асабліва беларускім. Каб навучыць мяне добрай беларускай мове, ён гутарыў са мной па-беларуску (з маімі бацькамі - па-польску) і я сама не прыкмеціла, як пачала яму адказваць гэтаксама. Мы сталіся за той час добрымі калегамі. Я навучылася цаніць у ім яго ідэйную ахвярную працу для дабра свайго народу, яго выдатную веду й спрыт, бо ён умеў ня толькі жартаваць, але й бляснуць сваімі досьціпамі - ён быў «не тузінковы чловек», як кажуць палякі.
Ягоная доўгая адсутнасьць пачала мяне непакоіць, бо апошні раз ён апавядаў мне, што пачне гутарыць на чатыры вочы з прадстаўнікамі іншых нацыянальных камітэтаў, каб на выпадак адыходу расейскіх войскаў і паліцыі арганізаваць самаабарону Вільні, каб да ўваходу нямецкай арміі абараніць жыхароў ад нападаў і рабункаў асацыяльных элемэнтаў. А гэты час надыходзіў, бо з узяцьцем Варшавы дарога ў Вільню была адкрытая. Ужо бясконцыя абозы адыходзячай расейскай арміі цягнуліся трактамі на ўсход. Я баялася, каб агенты расейскай ахранкі, якія й так мелі вока на кватэру братоў Луцкевічаў, не накрылі пана Івана на якім-небудзь кансьпірацыйным сходзе.
Але нарэшце прыйшоў і пан Іван, здышаны й моцна кашляючы. Я запытала, што гэта зь ім сталася? Ён перапрашаў нас, што спазьніўся, але ён мусіў быць у некалькіх асобаў, ну й па дарозе выпіў халоднага квасу, і цяпер яго мучае кашаль.
- Ну вось, як можна піць халоднае, калі вы пад потам! - казала мая мама, - але вось прыляжце на канапцы, я вам дам цёплага малака зь мёдам, гэта супакоіць ваш кашаль.
Я пачала грэць на прымусе малако й падала пану Івану. Ён пачаў жартаваць, што мусі ён залічаны ў лік дзяцей, але выпіў, каб ня гневаць маёй мамы.
Я адагравала ў кухні абед і кожны раз, калі чула моцны кашаль Івана, мне прыпамінаўся кашаль мужа маёй падругі, які памёр на сухоты, але я адганяла гэтыя ўспаміны. Пан Іван адпачыў, кашаль трывожыў яго менш, і ён з апэтытам еў свой запозьнены абед, бо быў, як сам казаў, ад раніцы ня еўшы, бегаючы па справах, што зь ім здаралася часта. Наагул аб сваім здароўі ён ніколі ня дбаў.
Наша дзяўчына пайшла ў касьцёл, і я мусіла далей кратацца ў кухні, але праз адчыненыя дзьверы чула, як мама пачала апавядаць, што Нагаткіны на гэтым тыдні выяжджаюць, і яна ня ведае, што парадзіць мне: ехаць на сваю працу ў Петраград, ці застацца пры сям'і ў Вільні. У той час я выйшла на вэранду. Пан Іван хацеў мне штосьці сказаць, але вось Ляля й хлопцы ўжо ўбеглі, вітаючы голасна пана Івана, бо ён быў зь дзяцьмі ў вялікай прыязьні. Прыйшоў і тата, прывітаўся й пачаў казаць, што мусі хутка будзем мець у Вільні зьмену, бо яны цяпер бачылі, як па Полацкім тракце цягнуцца бясконцыя вайсковыя абозы. І тут паўстала агульная нарада, што трэба яшчэ на гэтым тыдні зьехаць з дачы ў горад, бо потым і нашага каня, чаго добрага, могуць забраць. Я казала, што й я ня маю часу сядзець на дачы, бо трэба Люціка з Нагаткінай выправіць і памагчы ёй укладваць рэчы. Пасьля гэтай пастановы пераехаць у наступных днях пан Іван зьвярнуўся да мяне:
- Відавочна ні я, ні пані хутка ня будзем гуляць па Бальмонцкім лесе, можа й мы пойдзем паглядзець зь любімай горкі пані на Полацкі тракт, што там робіцца?
- Добра, - адказала я, і дала Лялі загад прыгатаваць зь дзяўчынай, якая ўжо вярнулася, вячэру.
Мы спачатку йшлі моўчкі, я бачыла, што пан Іван хоча мне штосьці сказаць, і чакала. Нарэшце ён пачаў:
- Ці праўда, што пані разважае прапазыцыю пані Нагаткінай ехаць разам?
- Хто гэта пану казаў?
- Дык мама пані!
- Вось бачыце, пан Іван, тутака ёсьць пытаньне за і проціў.
Але мы ўжо дайшлі да маёй горкі, зь якой адчыняўся шырокі від на палі, лясы і тракт, на якім у два і тры рады цягнуліся бясконца вазы адыходзячай расейскае арміі. Мы прыселі, сонца крывава заходзіла, як бы прарочыла, што нас чакаюць цяжкія дні.
- Бачыце, пан Іван, - пачала я, - апошнія дні я ўсё думала, што рабіць. Ня ехаць, гэта значыць перарваць маю навуковую працу. Паехаць яшчэ горш, бо мушу кінуць хворую маці, бацьку, якому я шмат памагаю ў дзеле, «маіх дзяцей» пакінуць амаль як сірот, бо мама паважна хварэе на сэрца. Ляля яшчэ маладзенькая, скончыла год таму гімназію, а апошнюю зіму доўга хварэла на пляўрыт, ёй патрэбна апека, а як пан мусіць заўважыў, яна - мая любіміца, я ж на дзесяць год старэйшая і вучыла яе першых літараў. Усіх іх кінуць у такі цяжкі й няпэўны час я не магу. Ужо дзеля іх я мушу застацца. Ну, а затым мяне цяпер ня цягне ў Петраград, як яго перахрысьцілі, бо й там адчуваю вайну зь яе нацыянальнымі недарэчнасьцямі. Людзі, якія былі ў прыязьні са мной, зрабіліся афіцыйнымі й халоднымі, лічаць мяне за немку, амаль што за ворага. Я шмат перадумала гэтыя пытаньні. Нямеччына, у якой я была, для мяне заграніца, дзе людзі інакш жывуць і мэнтальнасьць якіх мне чужая. Расейскага патрыятызму я ніколі ня мела. Добра я чуюся ў гэтыя цяжкія часы толькі ў Вільні, дзе кожны, хто мяне знае, ведае, што я належу да гэтага краю й я пастанавіла пазастацца працаваць у родным краі й дзяліць ягоны лёс, як і лёс маёй сям'і.
- Вось за гэтыя словы дзякую вам, пані Юліяна, - сказаў пан Іван, - я нічога іншага не чакаў, але ўсё ж баяўся, што сястра можа вас угаварыць. Пані Зофія, як я ведаю, шмат зьвяртае ўвагі на кар'еру й становішча.
- Ну, гэта мяне менш за ўсё турбуе. Калі Бог пазволіць, то й тут змагу заняцца навуковай працай, і так я мела пісаць магістарскую працу аб віленскім бароку, які мяне захапляе сваім размахам і ўздымам, ён мае асаблівы характар.
- Ну вось, і я вам у гэтым памагаць буду, але раней трэба будзе папрацаваць у палітыцы, разгром Расеі пазволіць паняволеным ёю народам скінуць векавыя путы! - І Іван пачаў зь вялікім перакананьнем выказваць мне свае думкі аб стварэньні незалежнай Беларусі і, паказваючы на бясконцыя абозы, казаў: - Вось гэта часткі нашых ланцугоў адпадаюць. Ведама, як прыйдуць немцы, трэба гэты час выкарыстаць для беларускае справы; немцы нічога ў гэтым не разумеюць, тут прыйдзецца іх інфармаваць, і тутака, я спадзяюся, пані Юліяна, што вы не адмовіце стаць сябрам нашага Беларускага Камітэту і будзеце нам дзельна памагаць як перакладчыца. Брат Антон - мастак пісаць мэмар'ялы, а вы іх ужо пераложыце на нямецкую мову (трэба сказаць, што Іван Луцкевіч не любіў пяра, ягоныя думкі плылі гэтак хутка, што пяро не пасьпявала за імі, але ён меў дар слова і ўмеў захапіць слухачоў).
- Добра, - адказала я, - калі ўжо памагаць, то беларусам.
- Ну так дзякую, - сказаў Іван Луцкевіч і пацалаваў мне руку.
Ужо вечарэла й пахаладала, і пан Іван ізноў пачаў кашляць.
- Час дахаты, пан, бачу, празяблены!
- Ах, гэта мяне часам мучыць кашаль, нажыў сабе ў расейскай турме!
Я папрасіла яго расказаць, калі й як ён туды трапіў, як доўга там прабыў і так, гутарачы, мы дайшлі да дачы, дзе нас чакалі зь вячэрай.
Выпіўшы гарбату, пан Іван пачаў перабіраць ноты на піяніна і, знайшоўшы вальсы Шопэна, папрасіў Лялю іх зайграць.
- Мне хочацца гэты прыемны вечар закончыць прыгожай музыкай!
Я села каля яго на канапе. Мы слухалі, марачы кожны сваё, раптам пан Іван узяў маю руку й пачаў ціха гладзіць кожны пальчык, а затым затрымаў у сваёй руцэ, пакуль Ляля ня скончыла ігру.
- Ну, мне пара дахаты, - падняўся пан Іван.
Я праводзіла яго на вуліцу. Ён ціха сказаў:
- У мысьлях я цалаваў вам кожны пальчык, гэтым хацеў падзякаваць за вашую згоду памагаць мне, значыцца, мы будзем добрымі сябрамі па працы.
- Але, - адказала я.
Хутка ўсе ляглі, але я доўга не магла заснуць; я разумела, што я для Івана, як і ён для мяне, больш як сябра па працы, больш глыбокае пачуцьцё лучыць нас. Але Божа мой, чаму ён кашляе як сухотнік?! І я пачала маліцца: Божа! Захавай яму здароўе! Пасьля паўночы, змораная сваімі думкамі, я заснула, але і ў сьне мне чудзіўся кашаль Івана. Гэтак у нашую ціхую песьню бяз слоў злавешчым дысанансам украўся ягоны кашаль.

Нямецкія войскі займаюць Вільню

Больш за тыдзень мы не спатыкаліся, я была вельмі занятая пераездам з дачы ў горад і провадамі Люціка й Нагаткінай. Мама адпраўляла зь сястрой і нашыя найлепшыя рэчы: розныя фамільныя каштоўнасьці, сталовае серабро, парцаляну й бялізну, - бо надта баялася пажару пры абстрэле гораду. А я не пярэчыла (хоць мне шкада было маёй выправы, якую мама пакавала, як найлепшую бялізну), каб не ірытаваць яе хворае сэрца. І мама казала:
- Чатыры браты й дзьве сястры будуць на тым баку ў Расеі, калі што, ім гэтыя рэчы будуць пра запас, да Серпухова вайна ня дойдзе!
Калі пасьля ад'езду Нагаткінай, спаткаўшы пана Івана, я апавядала яму аб высылцы рэчаў, то ён сказаў:
- Сумляваюся, каб пані пабачыла гэтыя фамільныя каштоўнасьці, ці пані забылася, што пасьля прайгранай японскай вайны ў Расеі была рэвалюцыя?
Я адказала, што гэта было супраць мае волі, але мама надта турбавалася, сястра яе запужала, што тут усё можа прапасьці. Але бяда ня ў рэчах, галоўнае, каб усе пасьля вайны спаткаліся пры добрым здароўі. А як пана кашаль?
- Вось калі змучаны, то дакучае.
Мы перайшлі на агульныя справы; горад эвакуявалі і Іван апавядаў, што яны ўжо зарганізавалі лятучыя дружыны, якія будуць пільнаваць парадку; ён са сваімі падручнымі мае ўчастак Зялёнага мосту, празь які войдуць нямецкія войскі.
Потым да ўваходу немцаў мы ня бачыліся, кожны меў свае турботы. Я толькі баялася, каб пана Івана не забрала ахранка. Памятаю, як я зараз пасьля адыходу расейскіх войскаў пабегла на Віленскую 33, а тут мне Пятруся, прыслуга Луцкевічаў, кажа:
- Паненка, пан Іван ля Зялёнага мосту са сваёй кокордай чакае немцаў.
Я пабегла туды і здалёк ужо пабачыла, як першыя нямецкія патрулі на мосьце гутарылі з Іванам. Супакоеная, я пасьпяшыла дахаты. Там я ўсіх, асабліва маму, пацешыла, што абстрэлу ня будзе, горад здалі бяз бою. Толькі некалькі дзён пазьней пан Іван адведаў нас, калі самаабарона была замененая нямецкай Feldpolizei (палявой паліцыяй).
Кожны апавядаў свае беды: тата, што выпраглі яму на вуліцы моцнага каня, а далі двух замучаных коней, якія ад'ядаюцца ў стайні (тата зрабіў добры запас сена і аўса), ну, і што частку тавару забралі на Schein'ы (пасьведка) (тады яшчэ рэквізыцыі рабілі з пэўнай куртуазіяй), і што мусі хутка трэба будзе фабрыку закрыць, бо тавар распрадаецца, а падвозу няма й ня можна прадбачыць, каб немцы дастаўлялі ў нашыя гарады правіянты, яны будуць толькі браць. (Гэтак потым і сталася. Фабрыку й магазын прыйшлося на час акупацыі закрыць, адзін магазын мы пакінулі за намі і далей плацілі арэнду.)
Мая мама цешылася, што яе вялікія запасы (апошнія месяцы мы шмат скупалі) захаваліся й памогуць перажыць цяжкі час. Але з сумам казала, што сын Альфрэд, якога мы называлі Міка, прыехаў зь Сестрарэцка, дзе адпачываў у санаторыі пасьля цяжкой халеры, на якую захварэў на паўдзённым фронце. Але кароткая была наша радасьць, ён зьявіўся толькі на разьвітаньне і ў той жа дзень апошнім вайсковым цягніком выехаў у Петраград.
- Бог ведае, калі мы яго йзноў пабачым, - сумна закончыла бедная мама.
А пан Іван казаў, што цяпер яму трэба шырэй паставіць беларускае пытаньне перад новымі акупантамі і вось ён прыйшоў прасіць мяне на паседжаньне Беларускага Камітэту Помачы Пацярпелым ад Вайны і казаў маім бацькам, што мусі яны нічога ня маюць супраць, калі я буду памагаць у Беларускім Камітэце.
- Ну, дачка мая дарослая, сама ведае, дзе ёй працаваць і памагаць. Затым беларусы - свае, тутэйшыя людзі, а ў гэтыя цяжкія часы мы, жыхары Вільні, мусім памагаць адзін аднаму, акупанты з часам пакінуць нас, але мы ўсе мусім далей жыць разам, - адказаў мой тата.
Пан Іван мне потым казаў, што яшчэ больш шануе тату за ягоныя разумныя словы.

Праца ў Беларускім Камітэце й нашае жыцьцё ў першыя месяцы нямецкай акупацыі

На другі дзень я пайшла на Віленскую 33, бо сабраньні Камітэту адбываліся ў кватэры братоў Луцкевічаў. Вось тут, пасьля многіх гадоў я спаткалася з Ал.Пашкевіч-Кайрыс. Мы абедзьве вельмі ўсьцешыліся. Пачаліся пытаньні й апавяданьні. Ал.П.-К. казала, што цяпер з мужам жыве ў Вільні і працуе, як сястра Чырвонага Крыжу ў шпіталі. Я ж апавядала, што дзеля ваенных падзеяў я засталася ў Вільні, бо не хацела пакінуць маёй сям'і й гэтым перапыніла маю навуковую працу.
- Нічога, - адказала Ал.П.-К., - будзем працаваць у роднай Вільні, тут твая веда й праца будуць больш прыдатныя. Асабліва мяне цешыць, што ты знайшла дарогу да нашага Камітэту; вось ня трацячы часу пералажы на нямецкую мову наш мэмарыял у справе беларускіх школаў да нямецкіх акупацыйных уладаў!
І яна зь нязломнай сваёй энэргіяй горача бралася за справы й была па духу й энэргіі найлепшым калегаю Івана Луцкевіча.
Мала нас тады было ў Беларускім Камітэце; польскія дзеячы зласловілі, што ўсіх віленскіх беларускіх дзеячоў можна пасадзіць на аднэй канапе. Аднак праца йшла. Цётка, як усе называлі Ал.П.-К., асабліва рупілася аб адкрыцьці беларускіх школаў і памагала знайсьці памешканьне й інвэнтар. Хадзіла з апросам па раёну, каб адшукаць беларускія сем'і, і заклікала бацькоў запісваць дзяцей у гэтыя школы. І як мы ўсе цешыліся, калі ў лістападзе 1915 г. была адчыненая першая беларуская пачаткавая школа. Адсьвяткавалі мы гэтую ўрачыстасьць супольнай гарбаткай у Камітэце; пірог на гэтае сьвята я прынесла з хаты.
Але гэта быў толькі пачын, не хапала вучыцеляў, і вось супольнымі стараньнямі Цёткі й Івана былі адчыненыя беларускія вучыцельскія курсы, дзе выкладалі Іван, Антон, яшчэ пара асобаў і я (нямецкая мова і пэдагогіка). Мы ўсе працавалі задарма, толькі кіраўнік курсаў Пачобка атрымліваў малую пэнсію, якую трэба было пакрыць з малых даходаў Беларускага Камітэту.
Сама Цётка на курсах не выкладала, ня мела часу, але цешылася, што калі 3-месячныя курсы закончацца, то можна будзе на ўсіх прадмесьцях, дзе больш жыло беларусаў, адчыніць беларускія школы. На жаль, гэтай радасьці яна не дачакала.
Яе здароўе было кволае, у дрэнную пагоду яна вельмі кашляла (і яе падтачывалі сухоты) і не магла выходзіць з хаты. І вось у пэўны дзень, калі неба за туманом не было відаць, я прынесла ў Камітэт пераклад мэмарыялу, які й Цётка мусіла падпісаць. Пан Іван папрасіў мяне занесьці гэты пераклад, як і яшчэ другія паперы на перагляд і подпіс да Цёткі, бо яна мае гарачку й не выходзіць з хаты. Пасьля подпісу папераў і заканчэньня дзелавой часткі нашай гутаркі Цётка перайшла на тэму агульнай палітыкі. І яна была глыбака перакананая, што пасьля вайны Беларусь будзе паміж вольнымі народамі самастойнай. Трэба напрагчы ўсе сілы, каб падрыхтавацца да гэтага вялікага мамэнту, калі беларускі народ будзе кіраваць сваім лёсам. Затым яна перайшла на Івана Л. і казала, што на ягоны палітычны розум і ахвярную працу яна пакладае вялікія надзеі, але трэба, каб добрая душа рупілася аб ім і ягоным здароўі, і што яна вельмі рада, што я гэтак дзельна яму дапамагаю і яму добры друг. І тут яна мяне спытала:
- Скажы шчыра, ці не пакінула ты на тамтым баку фронту дарагога чалавека, або нарэчанага?
- Ах, не, - адказала я сьмяючыся, - калі я паехала на Курсы, то мела адзін намер, стацца вучонай. Хлопцы мяне наагул не цікавілі; у нас на курсах было мала часу на флірты. На сэмінарыях па мастацтву мы падзялілі нашых сябровак на «кавалерственных» і «не кавалерственных» дам. Да апошніх належала я. Замуж я ня мела намеру выходзіць, пакуль ня скончу мае навукі. Ну, і няшчаснае жанімства маёй добрай сястры Жэні мяне да гэтага не заахвочвала. Я жыла ў Вільні для нашай сям'і і дзяцей, якіх памагала маме гадаваць, а на Курсах я знала толькі маю навуку, любіла бываць у опэры ды на канцэртах, але ня мела нагоды шчыра закахацца, бо толькі тады выйду замуж!
- Разумею, што ты да тых належыш, якія ня любяць флірту, але запраўднае каханьне - зьмест і асалода жыцьця, і гэткія натуры, як ты, калі пакахаюць, то гэта сядзіць моцна. Мне гэтак здаецца, што ты ды Іван - два сапагі пара. І маё сардэчнае пажаданьне, каб вы злучыліся на ўсё жыцьцё, бо лепшай падругі я для яго ня ведаю.
Я адказала жартам, што пан Іван сваё сэрца аддаў беларускай справе й палітыцы.
- Ну, - сказала Цётка, - я бачу больш, чым ты. Ён для цябе мае запраўды шмат сэрца і інтарэсу, сам мне казаў, што ты ня толькі прыгожая, але й разумная й мілая. Я спадзяюся, што яшчэ пагуляю на вашым вясельлі!
Але чалавек прадпалагае, а Бог распалагае!
Я вярнулася дахаты ў добрым настроі, мусі ён мяне кахае, калі й Цётка гэта заўважыла. За тыдзень я пачула, што Цётка выехала ў Наваградчыну, у сваю родную вёску дзеля барацьбы з эпідэміяй тыфусу, якая пачала шырыцца па ўсім краі.
У Камітэце мы яе больш не пабачылі. Яна сама там захварэла на тыфус, і яе слабы арганізм ня мог перамагчы гэтак цяжкой хваробы, і яна згасла, як ахвярная сьвяча на аўтары сваёй бацькаўшчыны.
Калі гэтая неспадзяваная вестка дайшла да ўсіх нас, якія разам зь ёю працавалі, нас апанаваў вялікі сум і жаль, асабліва пан Іван доўгі час ня мог пагадзіцца, што яна, якая жарам сваёй душы ўмела захапіць да працы, пакінула нас. Ён заўсёды казаў, што беларуская справа ў ёй патраціла Cor ardens.
У памяць Цёткі наладзілі ўрачыстыя ўспаміны. Але як гэта ёсьць у жыцьці, праца не чакае, трэба было яшчэ мацней узяцца за справы, каб далей весьці распачатую Цёткай працу.
Сколькі захадаў і пошукаў рабіў пасьля Цёткі пан Іван, каб знайсьці памешканьні й інвэнтар для школаў. Вучыцелі з курсаў распачалі працу ў пачатку 1916 году па школах у горадзе і на вёсках. Бараніць справу беларускіх народных школаў прыпала галоўным чынам мне. Беларускі Камітэт вызначыў мяне, як свайго прадстаўніка ў нямецкага Schulrat'а (кіраўніка школьніцтва). Гэта быў культурны чалавек, і я хутка наладзіла зь ім добрыя адносіны, і беларускія школы, як гарадзкія, гэтак і на вёсцы, былі прынятыя горадам, або паветам. Гэта значыць - горад або павет плаціў вучыцелям і ўтрымліваў школы й даваў яшчэ бясплатныя абеды для дзяцей, пры кожнай школе была кухня (Volksküche). Гэтак школы былі забясьпечаныя.
Беларускі Камітэт таксама прыймаў удзел у арганізацыі агульных народных кухняў. Прадукты выдаваў магістрат за грошы, а жыхары маглі за малую плату атрымліваць гарачую зупу, з гэтага карыстала шмат людзей, бо голад пашыраўся. Памятаю, што народная кухня Беларускага Камэтэту на Юркаўскім праспэкце (за палякаў - вул. Адама Міцкевіча, а цяпер праспэкт Леніна*) выдавала да 400-500 порцыяў і мела добрае ймя, бо Камітэт вельмі рупіўся аб тым, каб вызначаная колькасьць прадуктаў і пападала ў зупу. На кухнях мне часта прыходзілася па даручэньню Камітэту рабіць неспадзяваныя візыты, каб пакаштаваць абед, праверыць вагу прадуктаў і г.д. Пан Іван казаў мне:
- Жанчыны ў гэтым больш разумеюць, трэба пільнаваць, каб беларускія кухні мелі добрую славу!
* Сёньня праспэкт Гедзіміна - Рэд.
Мы з панам Іванам былі добрыя калегі, усюды, дзе я магла, там памагала ў працы Камітэту. Пан Іван яшчэ часьцей бываў у нас, гэта значыць у мяне і Лялі, бо зіму 1915-1916 г. мы абедзьве жылі не ў бацькоў, а некалькі дамоў далей на вуліцы Бакшце ў прыяцелькі нашай сям'і пані Алёны Маліноўскай; яна вясной страціла мужа, мела пры сабе толькі пляменьніка выхаванка Ўладка і была рада адступіць нам два пакоі. (Летам панаехалі з Польшчы крэўныя - уцекачы з фронтавай лініі, мая маці іх пусьціла на лета, пакуль мы былі на дачы, у нашу кватэру на партэры, дзе мясьціліся дочкі; галоўная кватэра бацькоў была на першым паверсе, а хлопцы мелі свае пакоі на паддашшы.)
У цёці Маліноўскай, як мы ўсе яе называлі, мы чуліся добра, абедалі ў бацькоў, але вячэралі ў сябе, таму што ад 8 гадзіны ўвечары нельга было хадзіць па вуліцах - Polizeistunde. Гэтыя вечары пасьля шматрознай працы дня былі самыя прыемныя. Ляля часта йграла, бо ў цёці Маліноўскай было піяніна; я, калі не было гасьцей, вышывала ручнік са Слуцкім узорам, падарак для Івана на Каляды. У нас часта бывалі госьці: пара маладых нямецкіх вайсковых, якія хадзілі зь Ляляй на каток і фліртавалі зь ёй. Найчасьцей прыходзіў пан Іван, бо ён і яго брат Антон патрапілі здабыць сабе Passierschein - прапускі, зь якімі можна было хадзіць да 12 ночы. І Ляля і я былі яму заўсёды рады. Лялі Іван быў як старэйшы брат, зь ім яна радзілася, якую беларускую песьню развучыць для беларускага музыкальнага вечара, якую ролю ўзяць у п'есе, яна далучылася да беларускай артыстычнай групы пад кіраўніцтвам Ф.Аляхновіча. Івану яна апавядала і аб сваіх нявінных фліртах, і ён бараніў яе, калі я не давала ёй шмат магчымасьці дурыць хлопцам галовы. Пасьля вячэры Іван сядаў да мяне на шырокую атаману ў кут, каб лепш адпачываць, і абмаўляў усе свае бягучыя справы, мы выносілі ўсялякія пастановы, я служыла яму радай як магла, але грашовай помачы ён прынімаць адмаўляўся. І супакоіць прыходзілася яго, калі ён меў прыкрасьці, якіх было нямала.
Мы гутарылі аб усім, толькі не аб нашых асабістых пачуцьцях, або плянах на будучыню. Пан Іван гэтага пытаньня як бы баяўся закрануць, а я гэтаксама віду не падавала, як ён мне мілы й дарагі. Але мы гэта й так вычувалі, што ў сэрцах нашых ціха зьвінела нашая песьня бяз слоў, і гэтыя вячэрнія часіны былі нашым адпачынкам і жаролам новых сілаў, якія мы чарпалі з нашай прыязьні. Але і ў гэтыя нашыя мілыя часіны часта злавешчым дысанансам урываўся ягоны кашаль і прыпамінаў мне, што мушу перадусім памятаць аб яго здароўі й маліць Бога, каб быў яму Міласьцівы.
Надыходзілі Каляды 1915 году. У Вільні шмат што перамянілася. Фронт ад Вільні быў недалёкі: паміж Смаргонямі і Маладэчнай усталілася франтовая лінія, і вайна на гэтым адрэзку прыняла пазыцыйны характар. Відавочна было, што нямецкая акупацыя зацягнецца на доўга. Трэба было прытарнавацца да новых абставінаў. Усе нацыянальнасьці парупіліся адчыніць свае школы й пашыраць сваю культурную працу, бо толькі ў гэтым напрамку можна было штосьці рабіць. У эканоміцы краю панаваў поўны развал. Вільня была адрэзаная ад давозу і ў першую чаргу паўстаў вялікі недахоп прадуктаў аджыўленьня; акупацыйныя ўлады спачатку нічога не давалі, а рэквіравалі ўсё, асабліва сыр'ё. Найсамперш прапала мяса, гэта адчулі асабліва мае бацькі; вялікі запас мясных вырабаў нашае фабрыкі за пару месяцаў быў распраданы, немцы выкуплялі ўсё, ну і далей яшчэ рэквіравалі па картачках (Schein'ах), якія нам ніколі не былі заплачаныя; нас пацяшалі, што заплоцяць пасьля вайны. Гэтак перад Калядамі 1915 г. прыйшлося зачыніць фабрыку.
Апошняга каня, гэтым разам сьляпога (немцы некалькі разоў мянялі нам коней) бацька вымяняў на бульбу ў знаёмага гаспадара; людзей распусьцілі (пры нас засталася жыць толькі крэўная, Лідка, што працавала ў магазыне й не магла вярнуцца да сваіх бацькоў). У хаце нашай стала ціха, бацькі пачалі пражываць гатовыя грошы, здавалася, што іх шмат, і што хопіць да канца вайны, каб потым ізноў паставіць інтэрас у рух.
Гэтак, хто меў грошы, той іх пражываў, а другія пачалі шукаць працу й спосабаў да жыцьця, дзе й як мага. Ведама, і патаемны гандаль пачаў пашырацца і расьцьвіла хутка чорная біржа паміж Завальнай вуліцай і Нямецкай, у старым жыдоўскім гэтто.
Немцы ўвялі харчовыя карткі, на якія ніхто да сыта пад'есьці ня мог, і шмат людзей пачалі жыць упрогаладзь. Ведама, мы ў хаце пры запасах і прыхаванай сухой каўбасе і саланінцы першыя часы не адчувалі недахопу, і я заўсёды рупілася аб тым, каб запрасіць у госьці братоў Луцкевічаў і цешылася, калі хвалілі даваенны бігус ці боршч.
Браты Антон і Іван Луцкевічы, як я прыкмеціла і да прыходу немцаў, жылі вельмі скромна, а цяпер у акупацыю пачалі зусім дрэнна аджыўляцца: каб ня рупнасьць і спрыт іх прыслугі Пятрусі, то мусі бы змарнелі ад голаду.

Пятруся Сырэль, слуга Луцкевічаў

Але тутака я мушу ўспамянуць некалькімі словамі дзельную Пятрусю Сырэль. Яна, як шмат вясковых дзяўчат беларускае вёскі, пайшла служыць у места. Да братоў Луцкевічаў яна паступіла на працу яшчэ некалькі гадоў да вайны, у нашаніўскі час; затым выйшла замуж за работніка-беларуса, але засталася далей працаваць у Луцкевічаў, жыла ў іхнай кватэры на Віленскай 33, проста з карыдора мела свой пакой, дзе мясьцілася з мужам і трохгадовай дачкой Ядзькай. Пятруся была тыпам тых прыслугаў, якія мусі спатыкаліся толькі ў нас у Беларусі: яны да сваіх паноў, калі да іх добра адносіліся, прывязваліся як да сяброў свае сям'і; не хацелі іх пакідаць і дзялілі зь імі іх інтарэсы, радасьці й гора. Калі я пазнаёмілася зь Пятрусяй у 1915 г., ёй мусі было 35 гадоў. Высокая, моцная жанчына, рыжаватая, з энэргічным тварам і характарам «не шумі муха каля вуха». Яна ўмела і палаяць, калі трэба (гэтак можна спачатку і запугаць каго), але калі яе пазнавалі бліжэй, то ня толькі навучыліся цаніць яе працавітасьць, дзельнасьць і сумленнасьць, але гэтаксама і яе добрае сэрца. Зь ёй я хутка навязала добрыя адносіны. Я цаніла яе сумленную працу, безінтарасоўнасьць і дбаласьць аб Антону і Івану Л., асабліва яна любіла Івана, якога паважала, як вартаснага, добрага чалавека. Іван наагул умеў распалажыць да сябе людзей сваёй спагадлівасьцяй і ўменьнем знайсьці з кожным належны тон, і малую Ядзьку ён умеў пазабавіць і часта я бачыла, як яна да яго грамадзілася на калені, бо ён любіў дзяцей. Зь Пятрусяй Іван абгаварываў усе хатнія й фінансавыя справы. Пятруся рупілася аб тым, каб адабраць частку грошай, калі Іван якія-небудзь грошы атрымоўваў, каб адлажыць іх на ежу, кватэру, яе пэнсію. Але часта здаралася, што яна выкладала свае грошы (яна была вельмі ашчадная й хавала свае грошы пра запас) за кватэру й цярпліва чакала, калі Іван здабудзе грошы ізноў. Дакарала яна Івана, што не шануе здароўя, шкадавала яго, калі ён хварэў. Была, адным словам, адданы ім чалавек і друг. Гэтак яна зь імі дзяліла й жыцьцё (толькі пасьля сьмерці Івана, калі Антон меў сваю сям'ю, яна выехала зь Віленскай ЗЗ).
Пятруся ня жалілася, калі ў часе нямецкай акупацыі фінансавыя справы братоў Луцкевічаў вельмі пагоршыліся й ёй стала трудней весьці гаспадарку, а толькі напружыла ўвесь свой спрыт, каб звадзіць канцы з канцамі. У той час увесь даход братоў Луцкевічаў быў ад прыпадковай куплі й продажы Іванам антыкварных рэчаў. А знаходзіць антыкі Іван быў проста мастак. Па-за працай у Камітэце і палітычнымі справамі, ён увесь вольны час, як я казала, «рыскаў па гораду», і на ўсе мае просьбы трохі менш насіцца па месьце, адказваў:
- Ваўка ногі кормяць!
І дзе ён толькі не бываў, і каго ён толькі ня знаў! Ва ўсіх старых дворыках на прадмесьцях ці то Антокаля, ці Папоўшчыны, ён меў знаёмых. Да яго часта зьвярталіся, каб ён ацаніў антыкі, бо шмат хто змушаны быў прадаваць рэчы. Расейскія рублі выйшлі, банкі былі эвакуяваныя, а нямецкія акупацыйныя грошы, як іх называлі - Осты (Ост рубэль), трудна было здабыць, ня маючы працы, і шмат людзей, як гэта бывае ў вайну, вызбываліся сваіх рэчаў. Немцы ахвоча выкуплялі антыкі й краёвыя мастацкія вырабы. Да Івана Луцкевіча зьвярталіся гэтаксама й жыдкі-антыквары, яны часта прасілі яго быць экспэртам, затое ахвоча, па сходнай цане аддавалі яму рэчы краёвай вартасьці, якія Іван зьбіраў для свайго музэю. Сколькі за маю памяць вартасных рэчаў Іван Луцкевіч здабыў для свайго дзецішча-музэю!
Ён для сябе шкадаваў кожную марку, але для музэю знаходзіў грошы, калі трэба было здабыць цікавы аказ.
Раз я, памятаю, прыйшла ў Камітэт, а Пятруся мне ў кухні з абурэньнем апавядае, што дала пану Івану грошы й даручэньне зайсьці па дарозе да яе кумы, каб забраць замоўленую зь вёскі саланіну. Доўга пан Іван не вяртаўся, а калі прыйшоў, то ня мог нахваліцца, які цікавы рукапіс здабыў замест саланіны. На вячэру мусілі затое есьці сухі хлеб.
- Ён гатовы ўсе грошы траціць у свой музэй! - жалілася мне Пятруся.
Я яе супакоіла й казала, калі яна ня можа сама залатвіць гаспадарскія справы, я ёй магу дапамагчы, таму што мы маем шмат старых сувязяў з гандлярамі. Ад таго часу ў мяне зь Пятрусяй быў ціхі хаўрус. Калі я цішком прыносіла ёй кусок булкі ці хатняга хлеба (хлеб на карткі быў вельмі кепскі), то яна казала Івану, калі ён хваліў хлеб, што ў кумы на газу або сернічкі выменяла, каб ён ня гневаўся, бо гэткіх падаркаў ён не прыняў бы, і разумная Пятруся ніколі не абмовілася, што я ёй дапамагаю ў гаспадарцы і разам зь ёй дбаю аб братох Луцкевічах.

Каляды 1915 году

Супольная праца зблізіла мяне й з Антонам, я часта сядзела зь ім над апрацоўкай перакладаў і мэмарыялаў. Іван іх толькі адобрываў, ён усім кіраваў, а Антон рабіў усю пісьмовую працу, меў хуткае пяро й добры стыль, і быў працавіты, як мурашка. Антон быў спакойны, рэдка выяўляў сваё незадавальненьне, быў мяккога характару й лёгка паддаваўся ўплывам. Зь ім лёгка было працаваць. Ён, як і Іван, быў адданы сваёй беларускай працы, але ў яго характары не было той энэргіі, таго палёту і ўздыму (хоць быў вельмі амбітны), як у Івана. Антон ня ўмеў так пазнацца на людзях, ні гэтак заахвоціць іх да працы, як гэта рабіў Іван, аднак і Антон быў добры сумленны працаўнік беларускай справы, але, на жаль, ня меў кіруючых уздальненьняў і пачуцьця ў палітыцы, што асабліва выявілася, калі падчас хваробы і пасьля сьмерці Івана ён сіліўся заступіць брата.
Але працуючы разам, браты Луцкевічы дапаўнялі адзін аднаго.
Мы ўсе дружна працавалі ў Камітэце.
У сьнежні 1915 г. Іван быў ініцыятарам выданьня Ўнівэрсалу Вялікага Княства Літоўскага супольна з прадстаўнікамі іншых нацыянальнасьцяў. Мяне ён ахвоча запрашаў бываць разам зь ім на гэтых супольных сабраньнях.
Памятаю, як я апавядала потым Лялі, зь якім уздымам Іван казаў там прамовы, лепш за ўсіх, як ён захапляў сваёй ідэяй, што трэба рабіць хаўрус народаў ад мора да мора, ад Балтыкі да Чорнага мора, каб стварыць абаронны вал супроць захопніцкіх намераў суседзяў ад Захаду і Ўсходу. Так! Іван умеў добра прамаўляць, ён шчыра выказваў свае думкі, якія гарэлі ў ягонай душы, і слухачы гэта адчувалі. Але вось надыходзілі Каляды, і мы ўжо рыхтаваліся да гэтага прыгожага сьвята.
Я прасіла бацькоў запрасіць на куцьцю братоў Луцкевічаў і цёцю Маліноўскую з Уладкам. Ня будзе ў нас так пуста пасьля закрыцьця інтарэсу (тады ў нас зьбіраліся ўсе нашыя працаўнікі).
- Ну, прасі каго хочаш, каб было ўсім прыемна сьвяткаваць куцьцю, - адказала мама.
Пэўнага дня я сядзела ў цёці Маліноўскай і абгаварывала нашую супольную куцьцю. Я чакала на Івана Луцкевіча, які абяцаўся зайсьці. Наша моладзь, Ляля і Ўладак былі на катку.
Я запрасіла ад імя бацькоў цёцю Маліноўскую і Ўладка. Цёця ахвоча згадзілася, бо выбірацца да сваёй сястры на Зьвярынец ёй было задалёка, а нялічнымі коннымі дарожкамі маглі карыстацца толькі нямецкія акупанты. Але вось раздаўся званок, прыйшоў пан Іван, мы яго запрасілі ў пакой цёці Маліноўскай. Яна гэтаксама падружылася з Іванам, хоць часта яны сварыліся на палітычныя тэмы; ведама, яна ўсё разумела як добрая полька, а Іван бараніў беларускае становішча, аднак расставаліся яны йзноў па-добраму. Ня раз цёця казала:
- На пана Луцкевіча се гневаць не можна; відаць, жэ ест шчэжэ одданы свэй бялорускей справе; ідэовосьць я завшэ шануе, а так ест он мілы, товажыскі чловек.
Гэтак казалі й шмат іншыя, і таму Іван Луцкевіч меў ня толькі сяброў-беларусаў, але і ў іншых народнасьцях шмат прыяцеляў.
Да нашай гутаркі аб Калядах далучыўся і пан Іван. Я яго і Антона запрасіла ад імя бацькоў да нас, ён з падзякай запросіны прыняў.
- Ну, а хто яшчэ будзе, мусі й лейтэнант Л., які так міла ўмізгаецца да панны Лялі? - запытаў пан Іван.
- Вось пан трапна сказаў «умізгаецца», але мне гэтыя ўмізгі зусім не падабаюцца, - адказала я.
- Што ж пані хоча, панна Ляля любіць пафліртаваць, яна такая маладая, і што тут дрэннага? - бараніў, як заўсёды, Іван Лялю.
- Я ведаю, што кажу. Вось лейтэнант Пэтэр Р. Быў мілы, выхаваны хлапец, але яго хутка перавялі на заходні фронт; а вось лейтэнант Л., як я пераканалася, паклоньнік аднэй amor profana і шукае сваёй ахвяры, - сказала я.
- Бачу, пані да яго вельмі неласкава, а ён такі вясёлы й цікавы, - заступіўся Іван.
- Ну, як я магу быць да яго міласьцівай, калі ён мне адважыўся казаць, што ён не разумее, што я гэткая скромная, хоць была студэнткай. Кабета ў мае гады мусіць карыстацца з жыцьця і ён мне быў бы добрым партнэрам.
- Ну і што пані? - з абурэньнем спытаў Іван.
- О, я яму спакойна адказала, што ён - «не герой моего романа» і калі яшчэ раз пазволіць сабе казаць гэткія жарты, то ня зможа бываць у нас. Ён тады гэта перавярнуў на жарт, перапрасіў і пару тыдняў не прыходзіў, а потым зьвярнуў сваю ўвагу на Лялю.
- Не, гэткага нахабства я ніколі не спадзяваўся, - сказаў Іван і ўсё ня мог супакоіцца. - Дык забаранеце яму бываць у вас, панна Юліяна!
- Ну, з майго боку, то я гэтак бы й зрабіла. Але я ня маю пэўнасьці, ці ён ня будзе па-за домам, як пан казаў, «умізгацца» да Лялі, - сказала я.
- Так, так, - сказала цёця Маліноўская, - Ляля маладая, ня мае дасьведчаньня, няхай на нашых вачох пераканаецца, што мілы лейтэнант ня варты прыязьні.
- Вось найлепш пазнаўся на ім наш Містэрка (наш мілы сабачка). Вы ведаеце, ён лейтэнанта з самага пачатку не прызнае; як лейтэнант Л. прыходзіць, то Містэрка вурчыць і злы йдзе ў другі пакой і там хаваецца пад канапку.
Учора лейтэнант Л. зайшоў з катка й прасядзеў з гадзіну. Калі ён выйшаў, мы зь Ляляй пайшлі да цёці, раптам чуем, што Містэрка злосна брэша! Мы ўбеглі ў пакой і бачым: на крэсьле вісіць шалік лейтэнанта Л. і наш сабачка на яго брэша, што ёсьць сілы! - апавядала я.
- Разумны Містэрка, я яго ўжо ніколі ня буду гнаць з каленяў, калі ў мяне ўляжацца, - сказаў Іван. Ён зь Містэркам быў у добрай прыязьні.
- Так, гэта сумна, - цягнула далей цёця, - калі мужчына больш нічога ня можа заахвяраваць жанчыне...
- Але ж гэта ў бальшыні так, - адказаў Іван.
- Так, але на гэтым нельга пабудаваць глыбокай прыязьні, - зацеміла я.
- Дык на чым жа, паводле пані, - на amor sacra - як гэта пані разумее?
- Вось, калі мы кахаем у чалавеку ягонае лепшае «Я», без усялякіх нашых эгаістычных разважаньняў, гэткую любоў мы можам мець да кожнага мілага нам чалавека, і на ёй вырастае ахвярнасьць, безь якой узаемнае жыцьцё было б вельмі сумным і цяжкім.
- Дык пані хоча на amor sacra пабудаваць прыязьнь паміж мужчынам і жанчынай, а як жа будзе з amor profana, як няслушна называе пані права натуры, якому падлягаюць усе, - казаў Іван.
- Ну, гэта абазначэньне не маё, яно ўзята з гісторыі мастацтва. У аднаго мастака рэнэсансу, здаецца Джордано, ёсьць абраз, на ім дзьве жаноцкія фігуры: адна, як антычная Вэнэра зь лёгкім пакрывалам, другая сядзіць паважная ў прыгожай вопратцы.
- А так, гэта Тыцыян, цяпер прыпамінаю, гэтыя фігуры абазначаюць як amor sacra і profana, - перабіў Іван.
- Бачыце, я разумею, што amor profana мае свае правы, але на ёй адной нельга пабудаваць прыязьні, ёй належыць другое месца, на першым павінна быць amor sacra, - казала я далей.
- А калі amor sacra і profana злучаюцца? - запытаў Іван.
- А тады паўстае amor ardens, - адказала я.
- Ну, калі ахопіць amor ardens, то найлепш зьвярнуцца да ксяндза, каб засьпяваў Veni creator, - засьмяялася цёця, - іншага ратунку я ня ведаю на гэта!
- А калі варункі жыцьця на жанімства не дазваляюць? - запытаў Іван.
- А тады паўстаюць розныя драмы, - адказала цёця.
- Ну так, кожны чалавек паводле свайго душэўнага багацьця й глыбіні пачуцьця мае на гэта свае пагляды й перажываньні, - сказаў Іван.
Але вось прыйшлі Ляля і Ўладак, вясёлыя й галодныя, трэба было ўзяцца за вячэру.
У канцы сьнежня неспадзявана памёр мой дзядзька, старшы брат мамы, хавалі 21-га й мама вельмі пранялася гэтай стратай.
Памятаю, што 24-га сьнежня 1915 г. я ад раніцы была ў мамы, каб усё наладзіць да куцьці. Гэтым разам яшчэ не было цяжка прыгатаваць традыцыйную куцьцю, бо былі старыя запасы. Потым Ляля й я пайшлі ў Кірху і а шостай вярнуліся да цёці Маліноўскай. Ляля складала прыгатаваныя падаркі, мы чакалі Івана.
Ён прыйшоў раней за Антона, асьцярожна дастаў з партфэлю прыгожую старадаўную парцалянавую місачку, падарак для маёй мамы.
- Ці вам падабаецца? - запытаўся Іван.
- Але, вельмі! Вось я маю і для пана малую калядную памятку маёй работы, - і падала яму мой вышыты слуцкім узорам ручнік.
Іван разьвярнуў, якое радаснае зьдзіўленьне было на ягоным твары.
- Гэта пані вышывала для мяне!
Ён пачаў цалаваць мне рукі, а затым усхапіў паліто і казаў, што мае яшчэ штосьці залатвіць і ўцёк.
Ляля, пабачыўшы цёцю Маліноўскую, пачала сьмяяцца й апавядаць, як Іван быў усьцешаны, як ён прыпаў да маіх рук, і ёй здавалася, што вось-вось возьме мяне ў свае аб'яцьці. І цёця сьмяялася й казала:
- Глядзі, каб amor ardens вас не ахапіла!
- Ну, тады зробім згодна рады цёці!
Тады мне гэта здавалася яшчэ гэтак магчымым. Праз гадзіну вярнуўся Іван, быў змучаны, але радасны, цалуючы мне руку, падаў малое пудэлачка. Я глянула й была ўзрушаная: там была гэмма з бурштыну з урэзанай галоўкай Апалона.
- О, якая яна прыгожая! Я зраблю залаты абадок і буду насіць замест мэдальлёну, - казала я, дзякуючы Івану (і сяньня яшчэ я маю гэтую памятку й нашу яе).
Надыйшоў і Антон і мы грамадой пайшлі да бацькоў.
Хоць усё было прыгожа й смачна прыгатавана, але радаснага настрою не было. Кожны меў свае сумныя думкі, асабліва мама была яшчэ пад уражаньнем нечаканай сьмерці брата й сумавала за сынамі, што былі на фронце; тата - што няма і сыноў і працаўнікоў, як калісьці; Ляля была незадаволеная, што не запрасілі вясёлага лейтэнанта Л.; Антон і Іван успаміналі сваю маці й родных у Менску. Калі мы ламаліся аплаткам і я зычыла Івану здароўя і посьпехаў у ягонай працы, ён ціха сказаў: - І маіх тайных думак.
- Дай Божа! - адказала я.
Пасьля куцьці запалілі ёлку, адсьпявалі калядныя песьні на розных мовах, кожны атрымаў малы падарак, мама хваліла місачку, а Іван быў асабліва рады добрай табацы, што яму падараваў тата.
Зараз і тата і Іван закурылі свае люлькі. Іван, сьмяючыся, казаў:
- Мусі панна Юліяна супраць гэткай добрай табакі не запратэстуе!
- Так, Юлінька ня любіць табакі й нават я мушу з гэтым лічыцца, - адказаў тата.
Яны, як заўсёды, пачалі гутарку аб апошніх падзеях на фронце й палітыцы. Мама сядзела зь цёцяй Маліноўскай у сталовай пры гарбатцы. Я прысела да іх, але яны навялі на мяне сум. Цёця ўспамінала, што ў гэтым годзе пахавала мужа, мама бедавала, што гэтак пуста: і нашых хлапцоў і працаўнікоў няма, і што гэта будзе, вось ужо другія Каляды сьвяткуем у часе цяжкой вайны. Мама ўсё не магла прытарнавацца да новых варункаў жыцьця. Я спытала цёцю, ці яна пойдзе з намі ў Вострабрамскі касьцёл на Пастэрку, яна адмовілася, бо змучаная.
Я тады выйшла ў залю й спытала, хто пойдзе на Пастэрку. Ляля і Ўладак далучыліся, Антон сказаў, што пойдзе лепш адпачываць.
- А як пан? - запытала я ў Івана.
- Ну, калі пані йдзе, то і я пайду, але ж у вашай хаце дзіўныя абычаі: перад вячэрай усе былі ў Кірсе, а цяпер у касьцёл на Пастэрку ідзецё!
- Ну, памаліцца ніколі не перашкаджае, усюды той жа «Ойча наш» кажуць, - адказала я. - А да Пастэркі я змалку прывыкла. Ішлі нашыя прадаўшчыцы, і я далучалася да іх. Ведаеце, у Вострабрамскім касьцеле вельмі добры хор і гэтак прыгожа пяюць!
- Ну, дык ідзем, - сказаў Іван.
Брат Лёнька, яму йшоў 11-ы год, папрасіў, каб і яго ўзялі, казаў, што спаць ня хоча. Лёнька далучыўся да Ўладка і Лялі, а мы з Іванам ішлі цішэй, бо трэба было падымацца на гару. Іван казаў мне, што ўпершыню быў у гэтак званай нямецкай сям'і на куцьцю і знайшоў, што ніякай розьніцы няма, што ўсё адбывалася паводле краёвых традыцыяў.
- Ну як жа можа быць інакш, - адказала я. - Бацькі мае радзіліся ў гэтым краі, мой дзед вырас тутака, а з кім пажывеш, ад таго й набярэш!
- Так, тата пані мае добрую вымову, - сказаў Іван.
- Тата і сьпяваць калядныя песьні ў беларускай мове ўмее, - пахвалілася я. - Вось, памятаю, раз на Каляды пасьля пары чарак так павесялеў, што запяяў жартаблівую калядную беларускую песьню.
- Шкода, што я пра гэта ня ведаў, пан Карп мусіў бы нам яе прапяяць. А які зьмест?
- Памятаю толькі, што ўсе прыносяць Сьвятому Дзіцяці дары й затым пяялі: «Вось прыйшлі і два ліцьвіны, прынясьлі гаршчок бацьвіны. Ах, дурныя вы, ліцьвіны, не хачу вашай бацьвіны!» Затым была прыпеўка: «Скачы Саўка, скачы Машка, выпіў сам гарэлкі пляшку» і йшлі скокі. Адзін наш работнік, які быў зь Беласточчыны, падтрымаў тату ў гэтых скоках. Мы ўсе сьмяяліся. Потым тата апавядаў, што хлапчуком, калі яго бацькі жылі ў Хорашчы ля Беластоку, ён бегаў зь дзяцьмі славіць Хрыста й пяяў зь імі беларускія калядкі і гэтую яшчэ прыпомніў.
- Ну, на прышлыя Каляды пані тата абавязкова нам гэта прапяяць мусіць, - сказаў Іван.
Касьцёл быў перапоўнены ўсю гэтую сьвяточную ноч, як і на Новы Год было дазволена хадзіць па гораду. Мы пайшлі на хоры. У часе прыгожай службы і сьпеваў я прыпамінала сваіх братоў і дарагіх людзей, што былі адрэзаныя ад нас фронтам.
- Божа, калі мы іх пабачым, - думала я і, апусьціўшыся на калены, шчыра малілася за ўсіх.
Калі пасьля службы мы выйшлі, Іван у мяне спытаўся:
- За каго пані так доўга малілася?
- За ўсіх дарагіх адсутных, як і прысутных і за здароўе пана.
Ён мне нічога не адказаў, толькі ўзяў руку й пацалаваў.
Потым Іван казаў, што ў думках быў у Менску, у мамы, і што ён спадзяецца, што ў наступныя Каляды мы ня будзем адрэзаныя ад Менску лініяй фронту.
- Дай Божа, - адказала я, - тады я паеду праведаць маіх крэўных у Менску.
- А можа мы паедзем туды разам? - жартам сказаў Іван.
На другі дзень Калядаў мы зрабілі разам зь сябрамі Камітэту і вучыцелямі супольную гарбатку ў братоў Луцкевічаў. Кожны прынес, што меў: ці пірог, ці саланіны. Іван зьвярнуўся да ўсіх зь мілай прамовай, дзе падкрэсьліў шчырую працу нашай малой грамадкі і сваім аптымізмам узбуджваў надзею на лепшую будучыню. Вечар прайшоў міла, Ляля разам з аднэй вучыцелькай прапяялі пару песьняў і ў добрым настроі ўсе разыйшліся.

III. 1916 ГОД

Наша праца й жыцьцё ў 1916-ым годзе. Выхад газэты «Гоман»

Новы Год 1916 спатыкалі беларусы супольна ў залі вольна-пажарнай каманды на Людвісарскай (беларускага клюбу тады яшчэ не было). Пан Аляхновіч разам з артыстычным кружком бавіў публіку, Іван меў адпаведную прамову. Гэтак мы перайшлі ў 1916 год.
Асаблівых здарэньняў ён нам на пачатку не прынёс. Нямецкая акупацыя ўжо ўмацавала свой рэжым і ў вузкіх рамах яго трэба было пашыраць беларускую працу й сьведамасьць. Камітэт, маючы выпуск вучыцеляў зь беларускіх курсаў, парупіўся аб адчыненьні новых беларускіх школаў у горадзе і асабліва - на вёсцы. У гэтай справе і Іван і я мелі многа канфэрэнцыяў з Schulrat'ам. Былі арганізаваныя й сталоўкі, аб якіх я ўжо казала і затым яшчэ, каб даць заработак насельніцтву, былі пры помачы акупацыйных уладаў арганізаваныя працоўні (Arbeitsstuben). Акупацыйныя ўлады далі памешканьне (гэта было на Вялікай вуліцы супроць праваслаўнае царквы Сьв.Мікалая). Там кожны нацыянальны камітэт меў свой аддзел, там прадавалі вырабы народнага мастацтва: вышыўкі на палатне, вясковыя вырабы, рысункі й іншыя рэчы. Немцы ахвотна куплялі ўсё. Кіраўніцтва беларускім аддзелам Камітэт даручыў мне, але й тут мне пан Іван шмат дапамагаў сваёй радай пры выбары беларускіх матываў і даваў узоры для драўляных вырабаў, якія былі атракцыямі беларускага аддзелу. Гэтак беларускі мастак-разьбяр Мундуць і яшчэ адзін токар былі забясьпечаныя працай. Arbeitsstuben адымалі мне шмат часу, хоць я й падшукала сабе добрую прадаўшчыцу. Але трэба было й матар'ялы здабыць і работу выдаць і прыняць, і заплаціць і цану вызначыць і кнігі весьці. Ведама, атрыманы плюс папаўняў скромныя даходы Камітэту. Іван жартаваў, што недарма я дачка купца, бо ўмею талкова й з прыбыткам выпаўняць гэтае заданьне.
З кіраўніцамі польскага й летувіскага аддзелаў я была ў добрых адносінах і мы часта супольна баранілі справы нашых працаўнікоў і парупіліся, каб ім давалі дадатковыя прыдзелы ежы, гэта значыць, кожны месяц за грошы выдавалі пэўную колькасьць крупаў, мукі, цукру. І мы, як ганаровыя кіраўнічкі, таксама атрымлівалі гэтыя прыдзелы, што мне было вельмі на руку, было лягчэй дапамагаць Пятрусі ў яе гаспадарцы.
Але ўсё гэта была праца ганаровая, дзе яшчэ трэба было дакладаць свае грошы. Я не хацела памагаць бацьком праядаць іхныя грошы й пачала шукаць працу. У школу вучыцелькай я ісьці не хацела, бо тады ня мела б часу на грамадзкую справу. Я зьвярнулася да Schulrat'у, ці ён ня зможа мяне зарэкамэндаваць, як перакладчыцу, бо я ж добра валодаю мовамі і ўжо ў Пецярбургу дарабляла як перакладчыца для аднаго навуковага журналу.
Праз Schulrat я дасталася ў вайсковы ўрад (Militärverwaltung), як перакладчыца. Гэта была праца дарыўчатая, то якісь дакумэнт, то кнігу трэба было ператлумачыць, часта я дыктавала там жа стэнатыпістцы, потым я сталася супрацоўніцай газэты X-й арміі (Zeitung der X Armee), якую немцы выдавалі ў Вільні і дзе шмат падавалі артыкулаў з геаграфіі, этнаграфіі й гісторыі нашага краю. Увесь матар'ял для гэтых артыкулаў тлумачыла я. Часта Іван пазычаў мне свае кнігі й казаў:
- Няхай немцы пазнаюць наш край і ягоную гісторыю, тады лягчэй будзе зь імі гаварыць аб правох беларускага народу.
Працуючы для газэты X-й арміі, я запрыязьнілася зь нямецкім літаратарам Вальтэрам Егерам (Walter Jäger), які потым, у 1919 г. выдаў у Нямеччыне кнігу «Беларусь, яе землі й жыхары» (Weissruthenien: sein Land und Bewohner), як рэзультат нашае супольнае працы ў газэце X-й арміі*.
* З панам Егерам я яшчэ сягоньня ў прыязных адносінах і пасылаю яму й ягонай мілай жонцы пачкі, бо яны апынуліся ў Ostzone і жывуць у цяжкіх варунках.
Гэтак увесь час нямецкай акупацыі ад 1916 году да канца 1918-га я працавала як перакладчыца, плацілі мне ад ліста на тыя часы добра, і я зарабляла каля 300 і больш марак у месяц, што на тыя часы было многа.
Такім чынам я мела ня толькі на свае й Ляліны выдаткі (яна брала яшчэ лекцыі францускае мовы й музыкі), але й дапамагала бацькам, бо грошы таялі, асабліва, як на нас абрушыліся розныя хваробы. Так, хваробы - гэта былі мае ворагі, што труцілі маё жыцьцё за гэтыя тры гады нямецкае акупацыі. З трывогай я чула заўсёды кашаль Івана, на ўсе мае просьбы лячыцца, быць пад апекай лекара, ён або выкручваўся жартам, або буркаў, што я хачу зь яго зрабіць інваліда: каб не курыў, ня бегаў па гораду, нічога не рабіў і нават не хадзіў вечарамі ў цукерню да Зялёнага Штраля на гутаркі. Там быў як бы палітычны клюб. Вечарамі там можна было спаткаць дзеячоў усіх нацыянальнасьцяў. Шмат справаў, што не былі вырашаныя на супольных сабраньнях, абмаўляліся там жа (немцы ў Штраля не бывалі, яны мелі свае клюбы).
Іван часта запрашаў да Штраля мяне й Лялю, і там я пазнала многа дзеячоў Вільні з розных лягероў. Людзі прыходзілі туды, каб пагутарыць і паслухаць добрай музыкі, бо там выступаў добры квартэт; аб добрай каве й піражках ніхто ня марыў, падавалі нямецкі Kaffeersatz і чорны хлеб з мармэлядай, часам булачкі. Але гэта быў як бы клюб, дзе ўсе спатыкаліся.
Мы як бы мелі свой столік (Stammtisch), дзе з намі часта сядзеў брандмайстар Вільні, пан Дамінік Сямашка прыяцель Івана, і да нас далучаліся людзі, якія хацелі пагутарыць з Іванам.
Іван у пачатку 1916-га году зь іншымі дзеячамі апрацаваў і другі Ўнівэрсал Вялікага Княства Літоўскага і наагул быў душою палітычнай арганізацыі краю, але, на жаль, многае разьбівалася аб вузкі шавінізм і асабістыя амбіцыі. На жаль, і сярод беларусаў знаходзіліся адзінкі, якія свае асабістыя амбіцыі ставілі вышэй агульнае справы і сярод іх асабліва пачаў выдзяляцца Вацлаў Ластоўскі. Трэба яму прызнаць, што быў здольны і што ён, як самавук, шмат чаго навучыўся. Ён пачаў пры сваёй беларускай кнігарні на Завальнай вуліцы зьбіраць гэтаксама беларускую старасьвеччыну, чаму навучыўся ў Івана Луцкевіча, які ахвоча ўдзяляў яму рады й наагул спачатку вельмі прыязна да яго адносіўся, бо Іван быў вельмі спагадлівы й цешыўся, калі хто шчыра працаваў на беларускай ніве. Асаблівай рыскай характару Івана было, што ён не для асабістай славы, або амбіцыі аддаваў усё для беларускае справы, любоў да яе была ягонай дзьвігняй, ён цешыўся, калі штосьці дасягнуў, але ня ставіў сабе гэтага ў заслугу, а прызнаваў і заслугі іншых; не любіў сам лезьці наперад. Першае месца ў віленскім беларускім грамадзянстве ён заняў праз сваю адданую працу й веду, дыпляматычныя й палітычныя ўздольненьні, усё гэта яго высунула наперад, а не асабістыя амбіцыі ці інтарэсы. Ён на першым месцы заўсёды ставіў грамадзкія інтарэсы, а не свае. Гэта людзі добра ведалі й вычувалі, і таму ён быў аўтарытэтам у віленскіх беларусаў.
Даць поўную характарыстыку пана Вацлава Ластоўскага я не бяруся, бо не была зь ім гэтак блізка знаёмая, але добра ведаю, што ў яго была хвараблівая амбіцыя, ён ня мог прымірыцца, чаму ня ён, а браты Луцкевічы, асабліва Іван, іграюць першую скрыпку сярод беларусаў.
Спачатку ён стараўся капіяваць Івана, і я часта казала:
- Куды конь з капытам, туды й рак з клешняй!
А потым стараўся вылазіць наперад са сваімі, другі раз, недарэчнымі прапазыцыямі, ён хацеў стаяць на чале беларускага вучыцельскага саюзу і разьбіваў дружную працу, а ў апошнія гады нямецкай акупацыі ён, па сваёй палітычнай нявырабленасьці, падпаў пад уплыў нямецкага палітычнага агента Зузэміля і стаў рабіць праз гэта проста шкодную працу. Сколькі пан Ластоўскі папсаваў нэрваў Івану, як часта я мусіла яго супакойваць, а Іван усё ня мог прымірыцца з гэтым, як можна ставіць свае асабістыя амбіцыі вышэй справы грамадзкай.
Аднак вернемся да пачатку 1916 г. На ўсходнім фронце лінія не перасоўвалася, ні расейцы, ні немцы не пераходзілі ў афэнзыву. Нямецкія вайсковыя лічылі за адпачынак, калі іх перакідвалі на ўсходні фронт з заходняга, дзе ў Францыі змаганьне рабілася ўсё больш зацятае і сотні тысячаў падалі ахвярамі, як ля Вэрдун (Verdun). У нашым краі немцы чуліся добра й гаспадарылі, як шэрыя гусі.
Асабліва даставалася лясам Беларусі, а ў Белавескай пушчы тартакі працавалі безупынна. Іван ня раз казаў, калі яны тут застануцца надоўга, то агалоцяць зь лясоў Беларусь, але іх панаваньне таксама да часу, на захадзе ім не ўстаяць у змаганьні.
Хоць многія людзі й прытарнаваліся да новых варункаў, але бальшыня недаядала й жыцьцё ставалася ўсё цяжэйшым, бо адчуваўся ўсё большы недахоп ежы й іншых патрэбных да жыцьця рэчаў, як мыла, газа, лекі й г.д. Праўда, немцы трохі паслабілі гнёт акупацыі, так паліцыйны час перасунулі на 10 гадзін увечары, можна было з пропускам рабіць падарожжы чыгункай, шмат бежанцаў вярталася да сваіх кутоў, а мы гэтаксама спадзяваліся, што хутка ўцекачы, якія жылі ў доме маіх бацькоў у ніжняй кватэры, вернуцца ў сваю Ломжу. Ляля й я пакуль што далей жылі ў цёці Маліноўскай, Іван прыходзіў ня так часта, бо я цэлымі вечарамі сядзела над перакладамі, а цёця Маліноўская над сваімі сшыткамі, бо працавала, як вучыцелька, у польскай школе, гэтак з намі й пагутарыць часу не было. Ляля прыймала жывы ўдзел у беларускай тэатральнай групе, і яе часта праводзілі дамоў Іван або Антон, якому я радзіла трохі выйсьці на паветра, бо ён яшчэ больш сядзеў за сваім пісьменным сталом, як пачалі выдаваць беларускую газэту «Гоман».
Тут мушу зазначыць, што з выдавецтвам газэты «Гоман» справа прадстаўлялася гэтак: трэба было выдаваць беларускую газэту, але на гэта трэба было мець ня толькі канцэсію, але й грошы, якіх Беларускі Камітэт ня меў. І вось акупацыйныя ўлады, разумеючы патрэбу інфармаваньня жыхарства гэтага краю, зрабілі Беларускаму Камітэту прапанову друкаваць у нямецкай друкарні і даваць паперу, а Беларускі Камітэт сваімі сіламі павінен рабіць усю рэдакцыйную працу. І вось, амаль усю рэдакцыйную працу рабіў Антон Луцкевіч; Іван часамі рабіў накіды артыкулаў, а Антон іх апрацоўваў. Калі газэта пачала выходзіць і лацінскай і гражданкай, Антон ня мог сам справіцца з карэктай і гэтую працу перадаў Аляхновічу, які цалкам атрымліваў 75 марак на месяц, што немцы давалі на рукі Антона для карэктара. Магу сказаць з спакойным сумленьнем, што ўсе злосныя гутаркі людзей, непрыязных братом Луцкевічам, што быццам яны за працу ў газэце «Гоман» атрымлівалі грошы, або наагул бралі грашовыя дапамогі ад нямецкіх акупацыйных уладаў - пустая брахня. Дай Божа, каб усе грамадзкія дзеячы мелі гэтак чыстыя рукі, як тады браты Луцкевічы.
За нямецкую акупацыю 1915-1919 гадоў Іван Луцкевіч ня мала страціў здароўя сваймі пошукамі антыкаў і продажай іх - гэта быў адзіны даход Луцкевічаў, якія жылі вельмі скромна.
Нарады Беларускага Камітэту адбываліся абавязкава раз на месяц, а калі трэба было, то й часьцей. Гэтак мы ўсе былі па вушы занятыя, калі ў канцы лютага ў нас ізноў здарылася бяда: новая хвароба. Ляля была вельмі неасьцярожнай, не заўсёды адзявалася цёпла на зьменнае надвор'е, моцна празябілася і ў яе ізноў адазваўся пляўрыт (першы раз яна хварэла ў пачатку 1915 г.).
Гэтым разам гэта быў злосны, бо мокры пляўрыт. Пачаліся для нас абеіх сумныя дні, я колькі магла, сядзела пры хворай, але свае пераклады рабіла й адлучалася толькі, каб пабываць у рэдакцыі ці ў маці.
Забягала дахаты, забірала ежу і пілнавала маю хворую. У Камітэце я амаль не бывала за гэтыя два месяцы Лялінай хваробы. Ёй мусілі пунктацыяй адцягнуць пляўрытны гной і доўга трывала ейная рэкавэленсцэнцыя. Іван часта наведваў нас, бавіў Лялю, апавядаючы ўсе віленскія сьмешныя здарэньні й анэкдоты, бо ўсё ведаў, што чуваць у горадзе, а мяне супакоіў, што ўсё будзе добра, што Ляля хутка паправіцца. І Антон і добрая Пятруся заглядалі да хворай Лялі, бо ўсе яе любілі, а Аляхновіч пытаў, калі паздаравее ягоная «прымадонна», як ён жартам называў Лялю. Я свабадней уздыхнула, калі доктар заявіў, што Ляля вяртаецца да здароўя. Зь вясеньнім сонцам Ляля йзноў ажыла і ў траўні яна ўжо зьявілася на тэатральную рэпэтыцыю на вялікую радасьць нашай грамадкі.
На маё вялікае задаволеньне вясёлы лейтэнант Л. у тым часе быў пераведзены ў другі горад, і Ляля за ім не сумавала, бо пераканалася, што ён быў ня варты прыязьні.
Ізноў наша жыцьцё пацякло звычайным парадкам. Бацькі хацелі, каб мы пераехалі дахаты ў наш ніз, бо бежанцы выехалі дадому. Але я заявіла, што памешканьне запусьцілі і ў старыя муры ўкралася вільгаць, дык дзеля Лялі мы ня можам пераехаць, пакуль ня высушым і не адновім пакоі. І вось усе цёплыя дні вокны стаялі адчыненыя, яшчэ й печы тапілі і муры высыхалі. Гэтак я мела апрача працы яшчэ шмат хатніх клопатаў.

Іван Луцкевіч едзе ў Лёзанну

«Якое шчасьце быць любімай,
якое шчасьце любіць»

У Камітэце я бывала ня часта й Іван заглядаў рэдка, бо быў вельмі заняты падрыхтоўкай да свайго выезду ў Лёзанну на зьезд паняволеных народаў. І вось ён да мяне прыйшоў вечарам з просьбаю пайсьці зь ім у Militärverwaltung Ober Ost, каб атрымаць канчальны дазвол і Reiseschein. Ён адзін, без перакладчыцы йсьці не хацеў, каб ні яго, ні ён не зразумеў штосьці хвальшыва. Я абяцалася ў час быць на Віленскай 33.
Раніцою я ўжо была ў Івана. Час выбірацца, а яго ўсё няма, я пачала непакоіцца. Нарэшце прыбягае здышаны Іван, і толькі на маю заўвагу ён прыпомніў, што трэба яшчэ пераапрануцца для гэткай важнай візыты. Але вось мы й выбраліся. Па дарозе Іван кажа:
- Памятайце, што калі б, паміж іншага, палкоўнік Р. (Oberst R.) прапанаваў грошы на падарожжа, то зрабеце гэтак, быццам пані не зразумела, у чым справа. Каб застацца незалежным, ніколі нельга браць грошай у палітычнага партнёра.
- Ну, а пан мае досьць грошай на гэткае каштоўнае падарожжа? Калі не, то я пазычу ў бацькоў, - сказала я.
- Не, не, ня трэба! Учора ў мяне быў Bittemeister P. і мы зь ім дагаварыліся аб цане старой эмаляванай табакеркі, што я калісьці пані паказваў і хваліўся, што добра купіў.
У Обэрста Р. наша візыта адбылася так, як спадзяваўся Іван. Ён даваў свае рады, асабліва падкрэсьліў, што Нямеччына разумее жаданьні прыгнечаных народаў і ідзе ім на сустрэчу; ён пазваніў і наказаў у канцылярыі выдаць пропуск (Reiseschein) і на разьвітаньне міла спытаўся, ці ня будзе труднасьцяў для здабыцьця патрэбных дэвізаў, што ён вельмі ахвоча паможа, але я гэтаксама міла падзякавала й казала, што гэтае пытаньне ня робіць пану Луцкевічу труднасьцяў.
Пару дзён пазьней, калі Іван меўся выяжджаць, я прыйшла ў Камітэт, каб зь ім разьвітацца, на дарогу я прынесла пірог, на які нашая старая Юзэфова прылажыла ўсе свае стараньні, каб быў добры бяз масла і яек. Іван хадзіў па пакоі нэрвовы.
- А грошы пан атрымаў? - спытала я.
Іван выцягнуў партфэль і паказаў мне некалькі соценак. Я прасіла яго быць асьцярожным у прамовах, ну і затым перадусім памятаць аб сваім здароўі.
- Чаму мне пані заўсёды кажа аб маім здароўі, ці яно пані гэтак дарагое?
- Усім нам дарагое вашае здароўе, пане Іване, а мне асабліва, - і глянула на яго. Вочы яго як бы засьмяяліся і ён глянуў на мяне з гэткай любасьцю, што мы самі ня ведалі, як нашыя вусны першы раз злучыліся і мы сардэчна пацалаваліся на разьвітаньне.
- Вось цяпер я з добрым настроем еду, а яшчэ зь лепшым вярнуся, - узрушана казаў Іван. Але тут надыйшоў Антон, пачалася супольная гутарка, рупная Пятруся падала гарбату й хутка Іван з Антонам, узяўшы чамадан, разьвіталіся. Іван мне чула пацалаваў руку й сказаў:
- Да мілага пабачаньня! - і яны пайшлі на чыгунку. Я засталася сядзець у задуме. Прыйшла Пятруся прыбіраць.
- Што пані гэтак задумалася, пан Іван хутка вернецца!
- Так, ведаю, Пятруся, але ці вернецца здаровы, там няма Пятрусі, якая аб ім рупіцца й дакарае, калі марнуе здароўе.
- Так, так, пані, гэта зь ім бяда, аб сабе ён ніколі ня дбае й забывае, што хвароба яго точыць!
Якоесь цяжкое прадчуцьцё замест радасьці, што я каханая й кахаю, ахапіла мяне, я адчула страх за яго й сум да сьлёз. Каб не паказаць свайго ўзрушэньня, я казала Пятрусі, што сёньня яшчэ мушу закончыць паважны пераклад і пасьпяшыла дахаты.
За ўсёй працай і клопатамі я й не аглянулася, як праляцелі дні, і вось пэўнага дня, калі я сядзела за маімі перакладамі, а Ляля была на лекцыі ў madame, - званок. Я выйшла.
- Іван, пан Іван! - радасна крыкнула я, і мусіць кінулася б яму ў аб'яцьці, каб Алеся (прыслуга цёці Маліноўскай) не была ў прадпакоі. Так я працягнула руку й мы ўвайшлі ў пакой.
- Панна Юлінька, дазвольце, дазволь цябе прывітаць, як мы разьвіталіся! - і ён абняў мяне, цалаваў і казаў усе мілыя словы, якія можна казаць каханай дзяўчыне: як ён усе гэтыя дні думаў аб нашым спатканьні, як даўно мяне кахае, толькі ня мог адважыцца мне гэта сказаць і г.д. Гэта была ўжо ня ціхая песьня бяз слоў, а голасны, радасны сьпеў, які запаўняў нашыя сэрцы, нашыя думкі. І мы мусіць бясконца маглі адзін аднаму казаць першыя словы любові, каб не раздаўся званок і не надыйшла Ляля. Яна ўсьцешылася Івану ня менш Містэркі, які хадзіў на спацар зь Ляляй. Ён доўга скакаў і пішчаў ад радасьці, пакуль ня ўлёгся на каленах Івана. Ляля пачала пытаць у Івана аб яго падарожжы. Я ціха ўвайшла ў спальню, каб ахаладзіць вадой твар, які гарэў ад ягоных пацалункаў. Пасьля я прысела да іх, і Іван мусіў апавядаць нам усё папарадку, і аб прыгожых краявідах Швэйцарыі, аб жыцьці ў нэўтральным гаспадарстве і аб сваіх выступленьнях на Зьезьдзе. Калі ён падрабязна апавядаў, як ён бараніў незалежнае становішча Беларусі й Летувы і не пахваліў немцаў, то я зацеміла:
- Ну, Oberst P. пана па галоўцы не пагладзіць, як аднесяцё Passierschein. Пан не прыняў да сэрца ягоных добрых радаў.
Іван засьмяяўся:
- Ну, няхай гневаецца, на міжнародным форуме нашае справы іначай ставіць нельга. Але вось я за гутаркай забыўся аддаць паням малы ўпамінак, - і выцягнуў з кішэні два флякончыкі францускіх парфумаў, - хацеў і шэкаладу прывезьці, але нічога зь ежы вывазіць не дазваляюць.
Мы далей гутарылі, надыйшла і цёця Маліноўская і далучылася да нас, а потым мы зацягнулі Івана на вячэру да бацькоў, якія былі радыя пачуць навіны з-заграніцы. Калі мы разьвітваліся, Іван з націскам казаў:
- Заўтра прашу пані прыйсьці перад абедам да Камітэту.
Калі я на другі дзень прыйшла, Пятруся мяне прывітала й сказала, што Іван сядзіць у садзе й прасіў мяне туды. Сад быў глухі, зарослы кустамі бэзу і там так добра было схавацца, седзячы на лаўцы. У гэтае прыгожае лета гэты сад стаўся месцам нашых спатканьняў, дзе мы бязь сьведкаў маглі й пацалавацца і казаць усе мілыя словы каханьня. Заўсёды радасныя мы вярталіся ў кватэру і нават Антон пачаў жартаваць, што рад бы пазычыць у нас добрага настрою. Некалькі дзён пазьней я прынесла Антону якійсь пераклад, Іван сядзеў за сваім пісьменным сталом (у габінэце стаялі два пісьменныя сталы, ад уваходных дзьвярэй на права стол Антона, на лева Івана і каля яго былі другія дзьверы ў кухню). Я прысела ля Антона і мы пачалі пераглядаць і выпраўляць пераклад. Іван пачаў жартаваць:
- Вось пані толькі Антону прыносіць на карэкту сваю працу, а мяне абходзіць, я таксама цікаўлюся працай пані!
- Ну, пан Антон мае добрую практыку, але й для пана штосьці кароткае знойдзецца, каб ня нудзіць пана, - і я, закончыўшы карэкту з Антонам, напісала верш з Гётэ:

        O welch ein Glück es ist zu Lieben,
        O welch ein Glück geliebt zu sein.

і пераклад:

        Якое шчасьце быць любімым,
        Якое шчасьце любіць.

Гэта я палажыла Івану на стол. Ён радасна ўсьміхнуўся.
- Ну, ёсьць тут малая вольнасьць у другой страфе, але ўсё гэта так прыгожа, дзякую пані! - і пацалаваў мне руку.
- Можа й мне можна пацікавіцца? - спытаў Антон.
- Не, гэта наш сакрэт! - адказаў Іван.
- Ну, вашыя сакрэты з вачэй можна прачытаць, - засьмяяўся Антон і выйшаў. А Іван мяне пацалаваў і сказаў:
- Гэты верш - наш лейтматыў, так, Юлінька?
У адказ і я пацалавала яго. Нам здавалася, што толькі мы чуем, як у сэрцах нашых гучыць наш лейтматыў, але нашыя блізкія з вачэй нашых чыталі, што мы закаханая пара. Мы бачыліся кожны дзень, калі я не заходзілася ў Камітэт, то Іван прыходзіў пад вечар і я потым мусіла да глыбокай ночы сядзець над маімі перакладамі, гэтак міла мне была ягоная прысутнасьць, і мы ціха паўтаралі:
«Якое шчасьце быць любімым, якое шчасьце любіць»!
Ляля, якая была вельмі чуткая, хутка зразумела, які лейтматыў гучыць у нашых сэрцах і раз мне сказала:
- Ах Юлінька, ты мусі хутка выйдзеш замуж за Івана, я ж бачу, што вы надта закаханыя!
Я толькі засьмяялася й адказала: «Скоро сказка сказывается, да не скоро дело делается». Аднак я пастанавіла пры нагодзе высьвятліць гэнае пытаньне. Пэўнага дня, зараз жа пасьля абеду прыйшоў Іван і я бачыла, што ён быў здэнэрваваны.
- Ах, добра, што да вас ратавацца можна! - казаў Іван.
- А што здарылася? - спыталася я.
- Вось у хаце цяпер маем інтруза; да нас зьявіўся немец, якісь там Зузэміль з паперкай, што можа знаходзіцца ў рэдакцыі газэты «Гоман», гэта значыць у нас, як перакладчык і цэнзар. Гэтак выходзіць, што цэлы дзень будзе нам перашкаджаць, добра, што яшчэ спаць ня будзе!
- Ну, бачыце, - адказала я, - вось вам вызначылі палітычную няньку, бо неадпаведна захаваліся ў Швэйцарыі. (Як потым высьветлілася, Зузэміль быў стары нямецкі агент, які яшчэ да вайны працаваў у Пінску.)
Ляля мусіла йсьці на лекцыю музыкі, яна заявіла, што вернецца праз паўтары гадзіны. Мы засталіся адны, я падсела да Івана й пачала яго супакойваць.
- Добра, што цябе маю, - пачаў Іван, - лягчэй прыкрасьці пераносіць, - і ён пачаў мяне песьціць і абымаць. Я аднак устала і сказала:
- Яська, ты надта горача выказваеш свае пачуцьці, куды гэта нас прывядзе?
- Ну, нас ахапіла amor ardens, згодна тваёй тэорыі, - пачаў ён жартаваць.
- Тады трэба, каб нам засьпявалі Veni creator, як казала цёця Маліноўская, - адказала я.
І вось мы з жартаў перайшлі на паважную гутарку аб нашай будучыні. Яська казаў, што пакуль вайна, ён ня можа жаніцца. У гэты час, калі стары парадак разбураны, трэба натужыць усе сілы, каб падрыхтаваць варункі да новага, лепшага ладу ў родным краі, а ня думаць аб собскім гнязьдзе; ну і затым ягоныя матар'яльныя варункі на гэта не дазваляюць. Дарма я старалася яго пераканаць, што ў доме маіх бацькоў мы маглі б мець сваю кватэрку. Я ж зарабляю, гэтак нам хопіць на нашыя скромныя выдаткі. Гэтая прапанова абурыла Івана: як я сабе гэта ўяўляю! Ён войдзе ў чужую сям'ю й жонка на яго працаваць будзе! Не, для яго гэткая сытуацыя немагчымая, гэта супраць ягонага гонару. Калі ён здолее столькі зарабляць, што зможа ўтрымаць сваю сям'ю, тады мы абвянчаемся. Цяпер, у часы акупацыі, ён нідзе працаваць ня можа, бо ўтраціў бы сваё незалежнае становішча й ня мог бы праводзіць сваю лінію ў палітычнай працы. Трэба чакаць канца вайны!
Я моўчкі слухала ягоныя довады, але тут ня вытрывала:
- Гэта значыць, чакаць у мора пагоды? - перарвала яго я.
- Юлінька, зразумей, што я цяпер жаніцца не магу, што будзе далей - час пакажа, а кахацца нам ніхто не перашкаджае, мы ж ня дзеці. Ну, пакуль што можам заручыцца.
- Заручыцца, каб быць у яшчэ больш прыкрай сытуацыі, каб кожны пытаў, калі вясельле, а мы будзем адказваць: - калі пасівеем!
- Ты робішся злоснай!
- Можа павінна цешыцца з гэткай пэрспэктывы?!
І гэтак мы ўпершыню амаль не пасварыліся, бо кожны бараніў сваё становішча. Бедны Іван быў зьбянтэжаны, я мела вочы поўныя сьлёзаў. Аднак, я апомнілася, што Ляля хутка вернецца. Ну, і час было скончыць гэтую, для мяне так балючую, гутарку. Я сказала Івану, каб ішоў дахаты, што не хачу, каб Ляля нас бачыла здэнэрваванымі. Выходзячы, Іван, цалуючы мне руку, ціха сказаў:
- Але ж ты ня гневаешся на мяне?
Мне зрабілася яго шкада, я яго абняла й пацалавала.
- Не, не, ты мой любы Яська!
Але ў душы застаўся жаль да яго. Вечарам, калі я лягала, я доўга не магла заснуць, усё прыпамінала нашую гутарку. Так, ён кажа, што мы ня дзеці, што ніхто не перашкаджае нам кахацца, але ці ён не разумее, што для мяне, як жанчыны, якая мае свой гонар, каханьне й сужэнства лучацца разам. Я прыпомніла словы маёй падругі, якая ў Пецярбурзе выйшла замуж за навукоўца, што паміж ёй і мужам бываюць непаразуменьні таму, што ён на першым месцы ставіць сваю навуку, а яна - інтарэсы сям'і. Гэтак і Іван. Яго беларуская справа - усё, потым ягоны шляхоцкі гонар, а затым ужо асабістае жыцьцё і шчасьце, гэта значыць і я. Ну так, ён чалавек ідэі і як гэткага ж я яго й пакахала; ён ня ставіць сваё асабістае шчасьце на першым месцы, як я. Але лепш не чапаць гэтага балючага пытаньня, я ж яго не пераканаю й ня хочу быць непажаданай жонкай. Але ж мы кахаемся, дык наша любоў мусіць ператрываць усе няўзгоды часу, супакоіла я сама сябе.
Калі праз пару дзён я зайшла да Камітэту, то першая мяне спаткала на карыдоры Пятруся, зацягнула да свайго пакою й пачала жаліцца, якога гада ім усадзілі ў габінэт, як гэты чужы чалавек псуе ўсім настрой, асабліва пан Іван здэнэрваваны.
- Бедны Яська, - падумала я, - мусі й нашая гутарка яго грызе, бо не заглянуў да нас гэтыя дні, трэба яго супакоіць.
Калі я ўвайшла ў габінэт, з крэсла ўстаў высокі немец, гадоў больш за сорак, са звыклым тварам, але з прыкрымі вачыма; добра акрэсьліла яго Пятруся, падумала я, ёсьць у вачох штосьці фальшывае, зьмяінае. Ён прадставіўся, стараўся зрабіць добрае ўражаньне, прапанаваў мне крэсла. Я прывіталася афіцыйна з Антонам і Іванам, штосьці казала аб Arbeitsstuben і чародным сходзе Камітэту й выйшла. Іван, як заўсёды, праводзіў мяне да выхаду.
- Яська, я прыйду ў сад, там чакаць буду, прыйдзі празь некалькі хвілінаў.
Калі Іван прыйшоў, то гэтым разам я яго абняла й пацалавала і вымаўляла яму, чаму не прыходзіў.
- Думаў, што йзноў мяне прабіраць будзеш!
- Ах, Яська, забудзем гэтую гутарку, будзем так жыць, як набяжыць. Мы ж кахаемся, то ўсе няўзгоды пераможам. Але вось бачу да вас у хату запраўды гад улез, як трапна акрэсьліла яго Пятруся. Да вас цяпер няведама калі прыходзіць можна, а да цябе людзі розныя прыходзяць.
- Нічога, я Пятрусі наказаў прасіць гасьцей у бібліятэку, наш ахраніцель у абед ідзе ў сваю кантыну, а потым сядзіць да пятай гадзіны, вось бедны Антон зь ім мусіць газэту апрацоўваць. Ведаеш, Юлінька, я мусіць сёньня адну карысную справу закончу, калі добра пойдзе, то зайду да вас пахваліцца!
І запраўды было чым пахваліцца. Іван патрапіў дамовіцца з гаспадаром рэстарану Нарушэвіча (які ня быў чынны дзеля нястачы прадуктаў), што ўсё памешканьне з інвэнтаром аддаецца за малую плату ў карыстаньне беларускага клюбу. Гэты беларускі клюб хутка здабыў сабе папулярнасьць і ў ім бывалі ня толькі беларусы, але шмат гасьцей і вечарам там можна было спаткаць розных прадстаўнікоў віленскага грамадзянства, і Іван там мог шмат з кім абгаварваць розныя справы. Адзін з былых кэльнэраў меў вечарамі буфэт з кавай і гарбатай, а беларускія артысты там часта выступалі й публіка іх заўсёды шчыра вітала. І мая Лялінька там выдзялялася сваім мілым галаском. Іван быў вельмі задаволены адчыненьнем беларускага клюбу, яго выбралі за прэзэса. Клюб знаходзіўся на Вялікай вуліцы, ля касьцёла Сьв.Казімера, вельмі блізка ад Бакшты і Іван да нас часта забягаў, забіраў мяне й Лялю, а калі я мусіла сядзець за сваёй працай, то хоць Лялю.
Гэтае лета 1916 году мне добра запамяталася. Іван і я больш не чапалі пытаньня аб нашай будучыні, наш лейтматыў усё галасьней гучэў у нашых сэрцах, мы жылі нашай любоўю і радасьцю спатканьняў. Amor ardens усё больш ахоплівала нас і дайшло да таго, што пэўнага дня Іван прынёс мне кветкі і калечка з хрызалітам, чула хацеў адзець мне на правую руку.
- Не, казала я са сьлязамі, адзявай на левую руку, бо я ж у цябе толькі зь левай рукі!
- Ах, Юлінька, не сумуй, я ж буду самы шчасьлівы чалавек, калі ты ўжо будзеш з правай рукі, вайна ня можа больш доўга трываць.
Свой аптымізм Іван удзяляў і мне, і я верыла, што мы злучымся з часам на ўсё жыцьцё і пазастанемся шчасьлівай парай. І праўда, мы былі дабранай парай, бо дапаўнялі адзін аднаго. Я спакойная, роўная і, як Іван часта казаў, задобрая, з практычным і крытычным паглядам на жыцьцё; ён - энтузіяст, ідэаліст, жывы, рухавы, запальны, хутка дэнэрваваўся, і калі ўспыліў, быў няўстрыманы й мог добра вылаяць, але гэта хутка ў яго праходзіла і ён потым шкадаваў свой гнеўны парыў, бо наагул быў вельмі добры й спагадлівы чалавек. Адносна мяне ён рэдка выяўляў мінусы свайго характару, не было чаго гневацца, бо я спагадліва адносілася да ягонае працы, у мяне ён знаходзіў зразуменьне й я яго супакойвала, калі было трэба. Ну, і мы шчыра кахаліся і гэта памагала нам знаходзіць кампрамісы, калі былі непаразуменьні, як гэта бывае ў супольным жыцьці.
Найчасьцей я яго дакарала, што ня дбае аб сваё здароўе і ня йдзе да лекара. Ён абяцаў і, на жаль, толькі абяцаў. Ён лічыў, што ягоная моцная натура можа вынесьці ўсё.
Летам 1916 г., на маё здавальненьне, Іван выглядаў лепш, амаль ня кашляў, быў поўны энэргіі й вясёлы. Можа гэта была й радасьць, што ён каханы й кахае. Ня раз ён казаў мне:
- Юлінька, ведаеш, мне ўжо весялей, як цябе пабачу, - і паўтараў мне ўсе мілыя словы, якія знаходзіў у сэрцы сваім. Ну і ў сваёй палітычнай працы ён меў посьпехі, ён арганізаваў работнікаў, падрыхтоўваў утварэньне Беларускага Народнага Камітэту і далей вёў перамовы з другімі нацыянальнасьцямі ў духу ўнівэрсалаў Вялікага Княства Літоўскага. Цешыўся Іван і з посьпехаў тэатральнай групы пад кіраўніцтвам Фр.Аляхновіча. Беларускія артысты мелі прызнаньне сярод шырэйшае публікі. Свае п'есы ў восені 1916 году Аляхновіч ставіў у будынку былога цырку. Камэдыя Аляхновіча «На Антокалі» была тады проста шлягер. Яе вясёлы зьмест і трапная характарыстыка віленскага мяшчанства з прадмесьця бавілі жыхароў Вільні і шмат людзей, якія наагул не цікавіліся беларускім рухам, бывалі ў беларускім тэатры.
- Гэта добры спосаб пашыраць беларускую сьведамасьць, - казаў Іван.
«На Антокалі» ставілі часта. Трэба зазначыць, што Аляхновіч патрапіў падабраць адпаведных аматараў і ансамбаль гэтай п'есы быў выняткова добры. Ляля іграла Зоську й міла зьвінеў яе галасок. У той час у Вільні стаяў аўстрыйскі полк з Галіччыны, які складаўся пераважна з украінцаў, у іх быў і вуніяцкі сьвятар, айцец Юзьвяк з Самборы. Украінцы былі заўсёднымі гасьцямі Беларускага клюбу й тэатру. Гэта былі пераважна мілыя маладыя хлопцы. Ляля, як «прыймадонна» тэатру мела ў іх вялікі посьпех і гэтыя мілыя хлопцы часта зьвярталіся ў клюбе з просьбай да Івана аб дазволе замест яго (на маю просьбу ён апекаваўся Ляляй), праводзіць панну Лялю дадому пасьля прадстаўленьня і Іван, сьмяючыся, вызначаў Лялі ад'ютантаў-праважатых. З айцом Юзьвяком і парай украінскіх дзеячоў, якія служылі як афіцэры запасу ў гэным палку, Іван навязаў добрыя адносіны, гэта была ягоная здольнасьць усюды знайсьці сабе прыхільных людзей. Добра, што быў клюб, бо ў сваёй хаце трудна было б прыймаць людзей дзеля Зузэміля, але быў яшчэ й наш дом, дзе Іван і я маглі прыймаць гасьцей.
Як я ўжо вышэй казала, нашую кватэру ў доме бацькоў сушылі і аднаўлялі, і калі яе давялі да парадку, мы перабраліся ад цёці Маліноўскай дамоў. Гэта была асобная кватэра на партэры. Перадпакой разам з куханкай быў невялікі, затое мы мелі два вялікіх пакоі. Ляля і я там мелі досыць прастору. Задні пакой быў нашай спальняй, першы - прыёмны пакой.
Іван прынёс нам на «ўлазіны» гравюру старой Вільні (я яе аддала ў пачатку 1941-га году ў беларускі музэй імя Івана Луцкевіча). У падзяку я яго пацалавала й сказала:
- Памятай, Яська, у нашых куткох ты сябе можаш чуць, як у сваёй хаце.
У той дзень мама запрасіла Івана на абед, каб адсьвяткаваць нашыя ўлазіны. Мама вельмі цешылася, што мы йзноў у хаце.
- Будзе весялей і нам, бацькам, - казала яна й запрашала Івана паказвацца й наверсе, калі будзе бываць у нас.
Іван спачатку думаў, што тут мы ня будзем мець магчымасьці спакойна сядзець і абмаўляць нашыя справы, але хутка пераканаўся, што я ў сваёй кватэры гаспадыня. Брат Лёнька сядзеў у нас толькі тады, калі я зь ім вучылася (ён хадзіў у нямецкую школу, дзе былі добрыя настаўнікі, тады нямецкія жаўнеры). Оля наагул на ніз не прыходзіла, а ўсё сядзела ў мамы, або ў Юзэфовай. Маму мучылі сходы, а тата заходзіў толькі тады, як меў да мяне якуюсь справу. Ведама, іншым разам я запрашала да нас і бацькоў, калі мела гасьцей і гатавала каву на нашай малой пліце. Ці іншым разам, калі Іван меў цікавыя палітычныя навіны, я казала:
- Ведаеш, запросім тату, каб ён паслухаў, - і Ляля прасіла яго да нас.
Тата быў добры й разумны чалавек, ён лічыў, што я самастойная й магу прыймаць сваіх гасьцей незалежна ад сям'і. Івана тата любіў і шанаваў, як вартаснага чалавека, і мама ахвоча слухала ягоныя гутаркі, бо Іван усё ведаў: і палітычныя і гарадзкія навіны. Бацькі лічылі, што з Івана й мяне будзе з часам пара, але дзеля вайны й цяжкіх умоваў жыцьця мы ня можам пажаніцца. Яны мелі для нас шмат зразуменьня і гэтага пытаньня не падымалі. Толькі мама бедавала, што зрабіла глупства, высылаючы каштоўнасьці, сталовае серабро й маю бялізну з Нагаткінай, што калі я захочу выйсьці замуж, то няма маёй выправы. Я яе супакоіла й казала, што калі й выйду замуж, то пасьля вайны, а тады можна будзе ўсё атрымаць назад. Гэтак на Івана ў нас у хаце глядзелі як на прышлага сябру сям'і. Усе яго любілі, бо ён быў свойскі й да ўсіх ветлівы; і дзеці, зь якімі ён умеў жартаваць, любілі яго, асабліва Лёнька (яму было 11 гадоў) зь вялікім зацікаўленьнем слухаў апавяданьні Івана аб мінуўшчыне Вільні. І Іван як бы ўвайшоў у нашуя сям'ю, ён цікавіўся нашымі малымі справамі, быў адным словам свой чалавек. Толькі іншым разам Іван мне казаў:
- Ведаеш, мне другі раз сорамна перад тваімі бацькамі, яны такія добрыя да мяне, выказваюць столькі даверу і былі б надта скрыўджаныя, каб ведалі, што я зьвёў іх дачку.
- Ну, нас лічаць паважнымі й саліднымі, ніхто аб нас нічога сказаць ня можа, хіба Пятруся, але яна разумная.
- Так, - пачаў Іван, яна цябе шануе й кахае, і яна ўмее маўчаць.
Так, добрая Пятруся, калі я бывала ў Івана, разумела, як ён мне дарагі й блізкі, але яна нам, відавочна, спагадала й маўчала, Толькі раз, калі я чакала Івана, яна спыталася:
- Пані, чаму пан Іван ня жэніцца?
- Пятруся, ты ж найлепш ведаеш, як слабыя ягоныя грашовыя справы, ну й ведаеш, што ён вельмі ганаровы й ня згодзіцца быць залежным у грашох ад жонкі.
- Так, так, пані!
- Ну, дык бачыш, што пакуль ён сям'і злажыць ня можа!
Яна спагадліва кіўнула мне й выйшла ў сваю кухню. Але ад гэтага часу яна ўсё часьцей зьвярталася да мяне па раду, дзе здабыць прадукты, што рабіць зь бялізнай, шкарпэткамі Антона й Івана, бо ўсё рвецца. Я забірала, аддавала ў направу, а калі трэба было, мяняла старыя шкарпэткі на новыя. Пятруся была гэтым вельмі задаволеная, апавядала Івану, што знайшла заваляўшыеся ў шафе.
- Ну, хустачкі я падару пану Івану на Каляды, - супакоіла я Пятрусю, калі іх аказалася мала. Гэтак мая ціхая споўпраца зь Пятрусяй яшчэ паглыбілася.

Сьвяткуем Каляды 1916 г. разам з украінскімі гасьцямі

Але вось надыходзілі йзноў Каляды, гэтым разам 1916 году. Трэба было пры ўсёй працы і да іх зрабіць падрыхтоўку. Зь Ляляю мы парадзіліся, што каму падараваць, кожнаму якуюсь дробязь, бо трудна было штосьці добрае дастаць. Хустачкі для Івана я дала ў метку, бо сама на гэта часу ня мела.
Раз мы пачалі з Іванам гаварыць, хто будзе. Цёця Маліноўская адмовілася, бо да яе прыехала сястра, гэтак будуць толькі Іван ды Антон і наша сямейка.
- Ах не, - пачаў Іван, - зробіце мне вялікую прыемнасьць, калі запросіце айца Юзьвяка й гэтых двух украінскіх дзеячоў. Айцец Юзьвяк ужо казаў мне, што цікавіцца, як мы тут сьвяткуем.
- Добра, - адказала я, - мушу пагутарыць з бацькамі.
Ведама, яны згадзіліся, і вось мы насамперш запрасілі іх да нас на гарбатку, а потым бацькі іх асабіста запрасілі на куцьцю. Потым Іван мне казаў:
- Юлінька, ты ўжо пастарайся, каб усё было згодна з традыцыяй!
Труднасьць была ў тым, каб зрабіць 12 традыцыйных посных даньняў, недахоп прадуктаў узрастаў усё болей, быў яшчэ неўраджайны год і проста пагражаў голад, шмат чаго за грошы нельга было дастаць, як аліву, сардынкі, арэхі, разынкі і г.д.
Я пачала пераглядаць маміны запасы, аказалася, што ёсьць яшчэ некалькі дзясяткаў селядцоў у бочцы ад 1915 г., пара бутэлек алівы, грыбы сушоныя, закупленыя ўвосені, і добры мяшэчак рыжу.
З мамай і Юзэфовай я мела паважную нараду, Мы пачалі даньні лічыць:
1. Селядцы марынаваныя
2. Бульбяная салатка
3. Посны боршч
4. Ушкі да яго
5. Селядцы смажаныя
6. Сырая капуста да іх
7. Куцьця: рыжовая каша. У ёй, замест разынак, сушоныя дробна парэзаныя салодкія дулькі
8. Сьліжыкі з макам
9. Кісель з журавінаў
10. Кампот з сушоных фруктаў
Гэтак двух даньняў яшчэ не хапала, але памысловая Юзэфова казала:
- Паненка, я ў бульбяную салатку не пакладу фасолю, а зраблю яе асобна з цыбуляй.
- Добра, - казала я, - гэта будзе 11-е.
- А дзе 12-е даньня? - спытала мама.
- Пані забылася галоўнае - хлеб і аплаткі, мы ж молімся: «хлеба нашэго повшэднего...» - і наша Юзэфова пасароміла нас.
Гэтак мы мелі нашых 12 даньняў. Пару бутэлек вішнёўкі і сьлівавіцы мама абяцала ахвяраваць з нашай піўніцы, і нашая куцьця была забясьпечаная. Нават пернічкі абяцала Юзэфова сьпячы да гарбаты, казала мне, што даўно Лёня й яе Юзюк (сын Юзэфовай 12-ці гадоў, жыў у нас пры сваёй маці) таўкуць на муку старыя салдацкія сухары.
- Пабачыце, паненка, якія добрыя пернічкі будуць, - закончыла яна.
Мы зь Ляляй нараджаліся, якія ўпамінкі даць нашым украінскім гасьцям. Айцу Юзьвяку - абраз Вострабрамскай, а паном Ш. і А. па альбоме зь відамі Вільні, і Іван гэта адобрыў.
За дзень да куцьці, каб упрыгожыць стол, я й Ляля пайшлі да цёткі Эммы (што год таму аўдавела), на Каўказкую, дзе быў вялікі сад. Там мы нарэзалі ветачак серабрыстай елкі і яшчэ чырвоная рабіна вісела, мы не паляніліся прынесьці драбіну і дасталі й гэта, і з поўным кашом вярнуліся дахаты.
У дзень куцьці я дастала мой любімы белы сэрвіс у стылі Рококо, які мама мне вызначыла ў пасаг; усе прыгожыя місачкі я павыцягвала і зь Ляляй узяліся накрываць стол. Насамперш расьцярушылі сена, прыкрылі белым абрусом, паставілі пасуду і ўсё ўпрыгожылі елкай і рабінай.
На першым месцы паставілі прыгожую місачку з аплаткамі. Я так хацела, каб мой Яська быў здаволены, што так урачыста прыймаем у нашай хаце ягоных гасьцей, каб адчуў, што ў нашай сям'і ён мае дом і сям'ю. Ляля пад ёлкай у зале разлажыла ўсім падаркі. Нашы ўкраінскія госьці прынесьлі дзьве бутэлькі віна. Калі ўсе сабраліся, мы ўвайшлі ў сталовую. Іван мне шапнуў:
- Але прыгожа вы гэта зрабілі!
Я рассадзіла гасьцей як найлепш, айца Юзьвяка на першым месцы. Ён блаславіў вячэру. Калі ўсе пераламаліся аплаткам і ўзяліся за вячэру, госьці пачалі хваліць нашыя даньні, асабліва спадабаўся боршч і ушкі з грыбамі. Іван усім падліваў, глядзеў, каб у таты не была пустая чарка, ён не забыўся, што папросіць тату прапяяць беларускую калядку. І госьці, і Іван і Антон пазьней прамаўлялі. Айцец Юзьвяк падкрэсьліў сямейнае значэньне гэтага вялікага сьвята, казаў як яму міла й свойска ў нашай ся