У Толі і Колі на дваіх адзін дзень нараджэння. Толя і Коля - блізняты.
Тата і мама доўга абмяркоўвалі, што ім падарыць. Абодвум па сем гадоў спаўняецца, гэта не тры, не чатыры і нават не шэсць. Ім увосень ісці ў школу!
- Трэба іх саміх папытаць, - прапанавала мама.
- Во, лепш за ўсё, - згадзіўся тата.
- Я хачу хамяка, - не задумваючыся сказаў Толя.
- Добра, - сказаў тата. - Хамяк не сабака, лёгка ў кватэры трымаць.
- А я хачу рыбак! Акварыум! - запатрабаваў Коля.
- І акварыум можна. Рыбкі не брэшуць, - сказаў тата.
- Ур-ра!!! - закрычалі Толя і Коля, заскакалі па кватэры.
- А мама што мне падарыць? - перастаў скакаць Толя.
- Вы ў нас агульныя, і падарункі будуць агульныя, - сказаў тата, але запытальна паглядзеў на маму.
- Ну-у... я яшчэ торт куплю, - сказала мама.
- Два! Два тарты! - закрычалі Толя і Коля.
Тата капрызліва надзьмуў губы - нібы Карлсан, які жыве на даху:
- Ну-у-у, я так не гуляю. Адзін торт і сем свецак? Лепс адна свецка і сем тартоў!
Усім зрабілася весела.
- Куплю адзін, але вялікі-вялікі, - паправілася мама.
Коля ўсё-такі ўздыхнуў:
- Лепш, каб у нас былі два дні нараджэння. Мы б два разы святкавалі, у нас было б два тарты!
Тата праспяваў, як кракадзіл Гена з мультфільма, але былі ў песеньцы і словы Карлсана, які жыве на даху:
Як шкада,
Што «дзень варэння»
Толькі раз на год!
Потым паглядзеў на маму і сказаў:
- Мы маглі б і самі спячы торт. Яшчэ адзін.
- Ты горш за маленькага! - пачала злавацца мама. - Калі мне гэтым займацца?
- А што там вельмі займацца? Ты дай нам рэцэпт, а мы самі ўсё купім, замесім... Праўда, хлопцы?
- Ага-а! - закрычалі хлопцы. Ім гэта спадабалася.
Усё не так проста!
Добра, што тата загадзя купіў тоненькую, як сшытак, кніжку пра акварыум. Без яе не ведалі б, што рабіць, з чаго пачынаць. А ў той кніжачцы ўсё расказана і паказана - намаляваны рыбкі, вадзяныя расліны, розных відаў акварыумы. І яшчэ там было сказана, што куплены акварыум трэба прамыць растворам марганцоўкі і заліць на двое сутак вадою. Добра было б за гэты час ваду ў акварыуме некалькі разоў памяняць. З замазкі вымакнуць усе шкодныя рэчывы, не будуць атручваць рыбак. На дно акварыума трэба насыпаць буйнога і добра прамытага пяску-жвіру. Яшчэ лепш, калі прамыты пясок пракіпяціць, - знішчацца ўсе заразныя мікробы.
- А ты казаў, што рыбак проста трымаць! - папракнула мама.
- Хто сказаў - я-а?! Калі я такое казаў? Хлопцы, вы чулі, каб я такое казаў?
Толя і Коля дружна закруцілі галовамі і заўсміхаліся: не, такога тата не гаварыў.
Каб рыбкі не захварэлі, трэба памыць у марганцоўцы і тыя расліны, якія будуць высаджаны на дно акварыума, і саміх рыбак. Трэба ведаць, дзе паставіць акварыум, каб на яго лішне не падала святло, каб не было і холадна. Трэба мець падагравальнік для вады і такую штуку, што пускае ў ваду пухіркі паветра, і тэрмометр, і кармушку, і малы акварыум-садок для малявак... Добра, каб у акварыуме жылі і куклянкі-смаўжы. Яны нібы санітары будуць падтрымліваць у акварыуме чысціню і парадак. Калі ўсё будзе зроблена правільна, сам акварыум ператворыцца нібы ў жывы арганізм, усё ў ім ураўнаважыцца, вада будзе чыстай.
Тата дачытаў кніжачку да канца і пачухаў патыліцу.
- Та-а-ак... Коля, а мо і табе хамяка? - уздыхнуў ён. - Аднаму хамяка, другому - хамячку.
- Ну але! - не вытрывала мама. - Разведзяце мне тут цэлую ферму. А тады што - на базар прадаваць панесяце?
- Кгым, кгм... - пакашляў тата і нічога не сказаў.
- Акварыум!!! - ажно затупаў нагамі Коля.
- Яшчэ раз тупнеш - не ўбачыш акварыума як сваіх вушэй! - прыгразіла мама.
Пайшлі ў краму «Прырода». Там было столькі ўсякіх акварыумаў! І малых, і вялікіх, і круглых, як плафоны на слупах у парку, толькі не белых, нібы залітых знутры малаком, а празрыстых. А колькі было ў краме рыбак! Розных, у розных акварыумах. Самыя вялікія плавалі ў маленькім басейне з каменнымі берагамі - проста пасярод крамы. Усё дно ў гэтым басейне было засыпана меднымі манетамі. Каля яго круціліся некалькі хлапчукоў і ласа заглядвалі ў ваду. Ім так хацелася пабоўтацца, пазбіраць тыя грошы!
- Тата, а хто насыпаў туды грошай? І нашто насыпалі? - тузалі тату за рукавы Толя і Коля.
- Экскурсанты, турысты... Ёсць такое павер'е: калі кінуць у басейн мядзяк, то абавязкова яшчэ раз пабываеш у гэтым горадзе. А манеты акісляюцца, атручваюць рыб... - Тата падвёў Толю і Колю да вялізнага акварыума, які стаяў у кутку крамы, падсвечаны зеленаватым святлом.
У акварыуме ў дзівосна-загадкавым ззянні сярод раслін плавалі не менш дзівосныя рыбы: і трохкутнічкі з чорнымі доўгімі плаўнікамі, і блакітнавата-рубінавыя рыбкі-агеньчыкі, і лянівыя аксамітна-чорныя таўстуны, і залаціста-ружовыя з вялікімі, нібы марлевымі хвастамі. У іх былі вялізныя і выпучаныя, нібы не свае, вочы. Толя і Коля як прыліплі да гэтага акварыума, дык не хацелі і адыходзіць.
Тата адразу аблюбаваў круглы акварыум. Прыгожы!
- Не бярыце круглы - галава ў рыбак замарочваецца, - сказаў яму адзін дзядзька-пакупнік і нават не ўсміхнуўся.
- Чаму? - здзівіўся тата.
- Няма куткоў, арыенціраў для рыб. Плаваюць, плаваюць кругамі - і брык на дно...
Татава рука паднялася да патыліцы, каб пачухаць. А мо і праўду гаворыць дзядзька, не жартуе?
Пачалі аглядаць прамавугольныя акварыумы з шыбамі-сценкамі.
- Во гэты... - паказаў ён прадаўшчыцы на акварыум з вадою, што стаяў на прылаўку. Пад акварыумам было суха, ён не працякаў.
- Можна і гэты, - абыякава сказала прадаўшчыца. - Памажыце пераліць з яго ваду.
Паднялі, пералілі ў парожні акварыум.
- Яны ўсе трошкі цякуць, асабліва спачатку. А замокнуць - і нічога, - сказала прадаўшчыца.
- А мо... - Цяпер тату здалося, што лепшы акварыум той, у які пералілі ваду.
- Грамадзяні-і-ін!.. - з прыціскам сказала прадаўшчыца.
І тата засаромеўся, пайшоў да касы.
Дома акварыум напоўнілі вадою. Два дні ваду мянялі. А Толя і Коля набралі гравію і каменьчыкаў каля дома-новабудоўлі. І ўвесь час хлопцы спрачаліся, колькі і якіх рыбак купіць. Каб і цесна ім не было, каб хапала кіслароду. На кухні ў двух вёдрах адстойвалася вада. Нельга рыбак адразу пускаць у такую, што набярэш з-пад крана. У ёй многа вапны, яна таксама шкодзіць рыбкам.
Чатырохлапы тарбахват
- А што-о ў мяне ё-ёсць... - голасна сказаў тата, як прыйшоў вечарам з работы.
Ён спыніўся ля парога, палез рукою ў кішэнь пінжака. І раптам выхапіў руку: «Ой!» На кончыку сярэдняга пальца чырванела кропелька крыві.
- Парэзаў? Брытвачкай? - Толя і Коля пакідалі буквары, падбеглі да яго. Абодва спачувальна глядзелі тату ў твар.
- Не-е, - сказаў тата загадкава. - Не!
Але не паспеў растлумачыць...
- Хамя-я-ак!!! - закрычаў Толя і заскакаў, запляскаў далонямі.
З кішэні татавага пінжака якраз паказалася светла-рудзенькая галоўка з кароценькімі цёмнымі вушкамі. Паварушыла верхняю губкаю з доўгімі вусікамі, панюхала паветра. Чорныя бліскучыя вочкі-парэчкі ўтаропіліся на дзяцей. Памкнуўся Коля ўзяць хамячка - і ад страху хуценька пацёр далонь аб далонь, затупацеў нагамі: «О-ё ёй!» Схаваў рукі за спіну.
А Толя не спалохаўся, падставіў да кішэні руку, і хамяк успоўз на яе. Ён дробненька трымцеў, дрыжалі лапкі. Прыціснуўся жыватом да Толевай далоні, асцярожненька глянуў з рукі ўніз: ух, як высока!
- Маленькі, як мышка, - сказаў Толя. - Мякенькі, цёпленькі. А якія лапачкі - ружовыя, з пальчыкамі! І носік ружовы!
- А жывоцік белы! І бачок левы з белай плямкай! І хвосціка няма! - заглядваў знізу і з бакоў Коля.
Ад гэтых выкрыкаў хамячок задрыжаў яшчэ мацней. Сеў тым месцам, дзе павінен быць хвосцік, падняў пярэднія лапкі, пачаў іх вылізваць, старанна выціраць імі роцік і шчочкі. Мо знарок, каб не паказаць, што яму страшна.
- Ой, як мыецца пацешна! - крычаў Коля.
А Толя не ўтрываў, паднёс хамячка да рота, пахукаў на яго.
- От як схопіць зубамі за губу, будзеш ведаць... Паменш цягайце па руках, гэта не кацяня. - Тата схадзіў ужо на кухню і вярнуўся ў калідор. Палец яго быў карычневы ад ёду.
- Тата, а клетак у краме няма? - пытаў Толя.
- Толькі птушыныя. А для хамякоў трэба такія, каб не было драўляных частак, бо паперагрызаюць.
- Во-о, а дзе ж ён будзе жыць? Яму ж хатка патрэбна. - Толя пакрыўджана надзьмуўся.
- Пасадзім у трохлітровы слоік. Цётка, у якой я купляў, таксама ў слоіку іх трымае, - сказаў тата.
Пайшлі на кухню. Тата дастаў з шафачкі пусты вялікі слоік.
- Саджай сюды. Усё будзе відаць, як у акварыуме, - і паставіў слоік на стол.
Толя не змог прасунуць у слоік руку з хамяком. Давялося нахіліць слоік і пусціць хамячка. Ён з'ехаў на дно на жываце - нібы з ледзяной горкі. Слоік паставілі нармальна, і хамяк адразу ж забегаў кругамі ўздоўж сценкі. Потым стаў на заднія лапкі, такія ж карацелькі, як і пярэднія, выцягнуўся як мага ўгору і заскроб пярэднімі па шкле. Кіпцікі коўзаліся, тоненька шкрабацелі - не было за што ўчапіцца! Зноў прабег некалькі кругоў, вынюхаў сценку, зноў стаў на дыбкі, заскроб лапкамі. І гэтак скроб і скроб, а сам адступаў патрошку ўправа, нібы танцаваў на задніх лапках.
Перабраў усю сценку слоіка некалькі разоў - так і не зачапіўся!
Шкада стала хамяка. Нібы ў турму якую пасадзілі. Толя адкалупнуў ад батона невялікі, з арэх, кавалачак, кінуў у слоік. Хамячок не бачыў спачатку булкі, але вусы адразу заварушыліся - адкуль гэтак смачна пахне? Крутнуўся ў той бок, хап зубамі. Падтрымаў яду лапкамі і... запхаў кавалачак у рот цалкам! Левая шчака адтапырылася, як напакаваная торба. Такі ж кавалачак батона памачыў у малако і кінуў хамяку Коля. Хамяк палізаў трошкі булку, падхапіў лапкамі, як ручкамі, і запхнуў за тую ж левую шчаку. Яна адтапырвалася ўжо так, што пераважвала хамяка на адзін бок. Зрабіў круг па дне, стаў на дыбкі - глядзіць на Толю і Колю.
- Ой, яшчэ хоча! - замітусіліся яны. - Чаго б яму даць?
Тата ўкінуў кавалачак яблыка, зярняткі з яблыка. Хамяк тут жа іх прыбраў, засунуў за правую шчаку. Сыпнуў Толя семак сланечніку, яны разляцеліся па ўсім дне. Прапоўз хамяк, як пыласос, - не пакінуў ніводнай! Кінуў Коля белы гарбузік - хамяк узяў семку ў ручкі, пакручвае, як шафёр руль, абгрызае рубчык. Тузець зубамі - лупінкі адпалі ў бакі, пляскатае зярнятка знікла за шчакой. Абедзве шчакі тырчалі ўжо так, што хамяк упоперак стаў шырэйшы, чым удоўж. Не торбачкі былі ў яго за шчокамі, а сапраўдныя мяшкі - аж да паловы тулава.
- Ой, ха-ха-ха! - не вытрывалі Толя і Коля. - Не есць, а ўсё запасаецца.
- Ну і тарбахват! - смяяўся і тата. Прынёс ірваную шарсцяную шкарпэтку, камяк ваты, кінуў у слоік. - Хай робіць гняздзечка.
Хамяк трохі пацягаў, патузаў шкарпэтку і вату зубамі, падрапаў кіпцямі. Потым падлез пад іх. Думаў, ніхто не бачыць, а яго было відаць з усіх бакоў: прысеў на заднія лапы і цісне пярэднімі на шчокі, выпіхвае харч. Пачысціў зашчочныя мяшкі, узяў у лапкі аблузаны гарбузік - есць.
- Хомка, мы Гуліверы для цябе, праўда? - Толя пастукаў пальцам у сценку слоіка.
Хамяк адвярнуўся да яго спінаю, але жаваць не перастаў.
- Хомка ў многіх завуць. Другое імя прыдумайце, - параіў тата.
- Гаўрык, Гаўрычак, - пазваў Толя і засунуў руку ў слоік.
Хамяк крутнуўся, выварочваючы ўгору галаву, выставіў для абароны зубы: «Ш-ш-ш-ш-ш».
Толя спуджана выхапіў руку.
- Гаўрык, Гаўрык, гэта ж я - ты не пазнаў? Але Гаўрык нікога не хацеў пазнаваць. Палез праз дзірку ў шкарпэтку.
Мама расказвае страхі
І тут прыйшла з работы мама.
- Міхась, не забаўляйся, як малы! Схадзі лепш у краму, малака, хлеба купі. Во, яшчэ цэлы спіс... А для торта я сама ўсё купіла.
- Калі ж пацешны вельмі... - Тата пайшоў да вешалкі з адзеннем.
- Мама! У майго хамячка лапкі ружовенькія! Бярэ пальчыкамі ўсё, як чалавек! Гаўрык! Гаўрычак! Пакажыся маме! - Толя пастукаў кіпцем па сценцы слоіка, але хамяк не хацеў паказвацца.
- Падумаеш, - пакрыўдзіўся Коля. - У мяне рыбкі будуць лепшыя за твайго хамяка... - І пайшоў з кухні ў пакой.
- Я чакала, што так будзе. Яны яшчэ паб'юцца з-за гэтага хамяка, - папракнула мама тату. - Яны і ўрокаў не захочуць рабіць - каля хамяка будуць сядзець, каля акварыума. Хай толькі будзеце кепска вучыцца! Хай!.. Я тады вам...
Толя і Коля расхваляваліся. Хутка ўжо ў школу, ой, хутка!
Кінуліся да сваіх ранцаў з кнігамі, сшыткамі, каляровымі алоўкамі. Даўно ўжо, больш за месяц, стаялі ранцы ў куточку. І буквар, і чытанку Толя і Коля перагледзелі ў першы ж дзень, а што-нішто і прачыталі. Абодва ўмелі чытаць. Нават цэлы год самі хадзілі ў дзіцячую бібліятэку.
- Ой, не трэба было іх вучыць чытаць! - забедавала мама, грукаючы посудам. - Ім нецікава будзе на ўроку, круціцца будуць.
- Як гэта - не трэба? - сказаў тата ад парога. - Цяпер настаўнікі патрабуюць, каб дзеці ўмелі чытаць да школы. Каго ў садзіку вучаць, каго дома, каго ў падрыхтоўчай групе.
Толя і Коля былі згодны з татам.
Як гэта - не ўмець чытаць? Зараз яны і жыць не могуць без чытання. Проста дзіва, як дасюль жылі. А за год - выгадалі цэлы год! - яны столькі кніг прачыталі, столькі ўсяго даведаліся!
Зноў пабеглі на кухню. Як там хамячок?
Слоік стаяў ужо не на стале, а на падлозе каля буфета-шафачкі. Мама зняла. Толя адразу лёг на бок, Коля стаў на калені - не відаць Гаўрыка! Толькі ледзь прыкметна варушыцца шкарпэтка, яго схованка. Не відаць і ваты - зацягнуў хамяк у шкарпэтку.
- Не коўзайцеся па падлозе! А то самі будзеце мыць адзенне, - пагразіла мама.
Толя засунуў руку ў слоік, расхіліў гняздзечка. Усе прыпасы ляжалі ў шкарпэтцы, а хамяк штосьці трымаў каля рота і хуценька, спяшаючыся, жаваў. Не ўцерпеў Толя, дастаў Гаўрыка, паднёс да рота. Мо зноў хацеў пахукаць на яго, а мо і пацалаваць у мордачку.
- Ой, не паднось! Каб больш гэтага не было! - закрычала перапалохана мама. - Я чула на рабоце, адна цётка расказвала, у іх доме гэта нарабілася... Дзяўчынка во так хукала на хамяка, разявіла рот... А ён шмыг у рот! І палез у глотку! Пакуль выклікалі «хуткую дапамогу», пакуль завезлі на аперацыю - увесь страўнік падраў кіпцюрамі. Ледзьве адратавалі!
Толева рука задрыжала, ён хуценька пусціў Гаўрыка ў слоік. У жываце ў яго пахаладзела, нават балець пачало, нібы ў яго таксама залез хамяк, пачаў драць там кіпцюрамі. Толя ўжо і любіў і не любіў Гаўрыка.
- Мама, добра, што я захацеў не хамяка, а рыбак! - сказаў Коля.
- Ідзіце мыць рукі. І каб сёння больш не браліся за хамяка!
Рукі памылі ахвотна. Цёплаю вадою, з мылам. Праўда, паштурхаліся трохі каля ўмывальніка, папырскалі адзін на аднаго і на сцены.
- Мы хочам мясіць торт! - прыбеглі на кухню, бо на кухні ўжо нечым смачна пахла.
- Ой, работнікі з вас... Я сама ўжо замясіла, зараз раскачаю, буду пячы каржы. Паглядзіце ў шафачцы якога павідла ці варэння. Вашага любімага...
- Яблычнага! - закрычаў Толя.
- Не, вішнёвага! - запярэчыў Коля, штурхануў Толю ад шафачкі.
- Цішэй, не паразбівайце слоікаў! І асцярожна, яны цяжкія! - папярэдзіла мама.
- А я люблю клубнічнае! - зайшоў якраз тата. - Што ж рабіць? Трэба пячы тры тарты!
- Хо-хо-хо! - засмяяліся, зарадаваліся дзеці.
- Яшчэ што выдумайце! - сказала мама.
- А колькі каржоў будзе? Тры?
- Тры, - сказала мама.
- Ну - во: на ніжні намажаш вішнёвага, на сярэдні - яблычнага, на верхні - клубнічнага, - параіў тата.
- Ага, - нібы згадзілася з ім мама. - А можна яшчэ перцу дабавіць, гарчыцы, таматнай пасты... Во будзе смак!
- А што? З'ямо! - сказаў тата і не ўсміхнуўся.
Толя і Коля паглядзелі адзін на аднаго, потым на тату і маму. Жартуюць?
І дурасліва засмяяліся.
Падслуханая размова
Заснулі Толя і Коля. А тата і мама яшчэ доўга размаўлялі і шапталіся. Нават тэлевізар не ўключалі - усё гаварылі і гаварылі. А гаварылі пра тое, што рабіць з імі - Толем і Колем. Да першага верасня яшчэ паўмесяца. Раней было ўсё добра - раніцаю іх вялі ў садзік, вечарам прыводзілі дадому. А паўтара месяца ўлетку прабылі яны ў дзеда і бабы, у вёсцы. І вось зноў у Менску.
- Пакідаеш ім ключ і дрыжыш: а раптам забудуць замкнуць кватэру? А раптам ключ згубяць?
- Не забудуць... Не згубяць... - гаварыў тата няўпэўнена.
- Яны пасля абеду будуць у школу хадзіць, у дзве гадзіны. Я распытвала. А калі ўрокі рабіць? Вечарам нельга, яны і так будуць стомленыя. Зранку толькі, да абеду... А хто з імі будзе сядзець? Я ж не магу работу кінуць!
- І я не магу, - гаварыў тата. - У школе павінна быць група падоўжанага дня. Мо дамовіцца, у групу іх аддаць?
- Цэлы дзень у школе? А на свежым паветры калі ім быць? Зусім змарнеюць.
- Чаму? Іх і гуляць водзяць, і кормяць абедам, і адпачываць кладуць. І ўрокі пад наглядам робяць.
- Невядома, ці будзе гэта група. Кажуць, настаўніцы яшчэ няма.
- Дык што ты прапануеш?
- Бабу трэба прывезці. Хай бы ў нас баба пажыла - год, два. Колькі трэба...
- Баба... А дзеда куды? У іх жа ў вёсцы свой дом, гаспадарка, карова. Не захочуць сюды ні баба, ні дзед. Лепш ты сваю маці ўгавары, яна гараджанка... Дый на пенсію ёй даўно пара, нашто ёй тая работа?
- Не ўгаворыш... Ты яе слаба ведаеш.
- Унукі павырасталі - бабы ў вочы не бачылі.
- Яна ж была раз!
- Ага, сто гадоў назад... Патэлефануй заўтра, угавары. Ты ж умееш!
- Калі і ўгавару, то не хутка прыедзе. Пакуль пенсію аформіць, пакуль дабярэцца сюды... Раней трэба было думаць!
- Дык чаму ты не падумала?
- Я... Я... Усюды я! - павысіла голас мама.
- Цішэй, калі ласка. Хлопцы толькі што паснулі.
Толя хіхікнуў сам сабе і затуліў рот коўдраю. Ён усяго мо на хвілінку быў задрамаў і паспеў убачыць сон: у яго развялося і бегала многа-многа хамякоў! Рознакаляровых! Але як пачалі моцна размаўляць тата з мамаю, яго сон уцёк, а цяпер ніяк не хацеў вяртацца. Цікава было паслухаць!
- А пакуль прыедзе, будзем вісець на тэлефоне, - гаварыў далей тата. - То ты патэлефануеш, то я... То ты падскочыш дадому, то я...
- У нас строга, - адказала мама. - Не магу я кідаць работу, раз'язджаць па асабістых справах.
Толя не вытрываў, вылез са свайго ложка, пайшоў да Колі. Паштурхаў яго пад бок.
- Пасунься... Скажу нештачка!
- А-а-а... М-м-м... - Коля спрасонку не мог зразумець, чаго ад яго хочуць.
- Тата і мама будуць на тэлефоне вісець. Чуеш? А мы адны будзем жыць. Чуеш?
- М-м-м... Замест слухаўкі вісець?
- Кіраваць намі па тэлефоне будуць. А мы адны будзем жыць!
Коля павярнуўся на другі бок і засоп носам.
- Эх... - махнуў на яго Толя і палез назад у свой ложак.
«Хочаш яшчэ торта?»
Першы выспаўся і вылез з ложка Коля. Ні таты, ні мамы не было. З кніжнай паліцы-шафы звісаў плакат.
«СЫНКІ! - гэтае слова тата напісаў чырвоным фламастэрам вялікімі літарамі. - Віншуем вас з днём нараджэння і моцна цалуем! - гэта зялёным. - Будзем святкаваць ваш дзень пасля абеду, а лепш за ўсё вечарам. У абед я прывязу рыбак і куклянку!» - гэта сінім.
А ніжэй чорным фламастэрам прыпісала мама:
«У духоўцы яечня. Кісель у кубачках на стале. Да кісялю адрэжце сабе па кавалку куплёнага торта. А той, што я спякла, яшчэ не гатовы, яму трэба выстаяцца. З дому не выходзьце, пагуляеце на двары пад вечар. Цалую - мама».
Коля тузануў плакат. Аб падлогу моцна ляснула кніга - яна прыціскала верх плаката да паліцы. Прачнуўся і Толя.
- Пісьмо табе, на чытай! - кінуў яму плакат Коля, а сам раздзеты пабег на кухню.
Праз хвіліны дзве, калі Толя прачытаў усё, што было напісана ў плакаце, ён завыў: «У-у-у-у...» - і таксама кінуўся на кухню.
Спазніўся: Коля ўжо адчыкрыжыў сабе вялізны кавалак торта і еў на поўны рот. Самы лепшы кавалак выразаў - зверху мармеладная кветка і лісцік з зялёнага крэму.
- О-о, тады я два кавалкі адрэжу, калі так! - сказаў Толя і адрэзаў сабе два кавалкі торта.
- Тады і я два, - сказаў Коля і адваліў сабе другі, яшчэ большы за першы.
- У цябе і адзін першы большы за мае два! Тады я адрэжу тры!
- А я - чатыры!
- А я скажу тату!
- А я скажу маме!
- А я табе не дам хамяка глядзець!
- А я хамяка ўжо бачыў. Я табе не дам рыбак глядзець!
Абодва пхалі за шчокі торт, як той хамяк харч, - хто хутчэй і больш з'есць? Павымазваліся, як чэрці.
І тут зазваніў тэлефон. Раз, другі, трэці...
- Бяжы паслухай, у мяне рукі ў крэме! - сказаў Толя.
- Сам слухай! І ў мяне ў крэме!
Толя запхнуў рэшткі другога кавалка ў рот, хоць ужо нудзіла ад торта, пабег да тэлефона. Ухітрыўся ўзяць слухаўку сціснутымі кулакамі.
- 01 - гэта ў пажарную. Спадзяюся, да пажару ў вас не дойдзе. 03! Але я сам патэлефаную - у псіхіятрычную! Скажу, што вы павар'яцелі, каб вас забралі ў вар'яцкі дом.
Слухаўка шчоўкнула, у ёй пачуліся кароткія гудкі.
Толя вярнуўся на кухню. На трэці кавалак торта не хацелася і глядзець.
Коля сядзеў на крэсле з нагамі, калені каля падбародка. Далонямі ціснуў на горла, нібы душыў сам сябе. Твар бледны-бледны, як пабелены, вочы вылупленыя. На талерцы каля яго пуста - з'еў чатыры вялікія кавалкі!
- Хочаш яшчэ торта? - пасунуў Толя свой трэці кавалак да яго.
Коля дзіка гыкнуў, затуліў далонямі рот, закруціўся па кухні - ледзь не перакуліў вёдры з вадою, не пабіў акварыума. Кінуўся ў туалет.
Толя адшчыкнуў кавалачак торта без крэму, паклаў у слоік.
Праз хвіліну хамякова схованка, шкарпэтка, уздрыгнула, паказалася мордачка з вусамі, уся галава... Вочы хамяка былі заплюшчаныя, вушы вялыя, нібы пакамечаныя. Панюхаў - цап здабычу зубамі.
Галава знікла...
Хамяк таксама любіў торт.
«Сушаная мікроба» і «цыклоп з ножкамі»
Тата яшчэ два разы тэлефанаваў: «Як вы там? Як Коля?» І кожны раз Толя дакладваў: «Кепска... Ляжыць...»
Прыехаў тата на абед, прывёз у слоіку з вадою рыбак і куклянак. А Коля не ўставаў! Толькі крыху павярнуў у яго бок галаву і папытаў:
- Колькі? Якія?
- Як і дамаўляліся: пара неонаў, пара гупі вуаляхвостых, пара чорных молі, пара мечаносцаў. У знаёмых браў, не ў краме. Гэтыя дарослыя ўжо, а ў краме маляўкі.
Коля адвярнуўся, заплюшчыў вочы.
- Э, брат, як цябе скруціла... А ўсё з-за прагнасці. Хамяк і то ўсяго адразу не есць, надалей пакладзе.
Тата пайшоў на кухню. Вычарпаў з акварыума - у апошні раз! - ваду, рэшткі сцадзіў ва ўмывальнік, падняўшы акварыум. Засыпалі на дно гравій, налілі паўвядра адстоенай вады, пасадзілі некалькі водарасцяў - іх тата купіў разам з рыбкамі. І панёс акварыум у спальню, паставіў на стол. Потым схадзіў на кухню і прынёс яшчэ поўненькае вядро вады, выліў у акварыум. Коля толькі злёгку паварочваў галаву, каб паглядзець, што робіцца, і нічога не гаварыў. Нічога яго не цікавіла!
- Гадзіны праз дзве пусціш рыбак у акварыум, - сказаў тата і паналіваў у талеркі разагрэты боршч. Сабе не наліваў, не было калі ўжо сёрбаць, і пабег на работу.
Толя застаўся ў хаце поўным гаспадаром. Што хочаш, тое і рабі! Ад такой волі ў яго ажно галава закружылася...
Забыў пра боршч: кульнуўся некалькі разоў на дыване, паспрабаваў пахадзіць «на галаве». Упаў, балюча стукнуўся нагою, костачкаю, аб крэсла.
- Можа, табе яблычак кісленькі даць? А можа, кефіру? - прапанаваў ён Колю маміным голасам.
Коля скрывіўся, як серада на пятніцу: «Адчапіся!»
Тады Толя прынёс шахматную дошку з расстаўленымі фігурамі, паставіў яму на жывот.
- Белымі - я. Згуляем?
Коля грабянуў шахматы з жывата.
Толя раззлаваўся: хварэць хварэй, а рукам волі не давай! Але стрымаў сябе, моўчкі поўзаў па падлозе, пакуль не пазнаходзіў усе фігуры. Пачухаў макаўку - і ўспомніў: у нейкай кнізе, зусім нядаўна чыталі, хлапчукі скакалі «з парашутам».
- Ух, прыдумаў! Ух, і прыдумаў! - прынёс з калідора, з вешалкі, парасон. Не раскрываючы закінуў на шафу. Сам ступіў на мамін ложак, адтуль на спінку ложка, учапіўся рукамі за верх шафы. Падрыгаў нагамі - р-раз! - залез на шафу. Раскрыў парасон: - Ур-ра! - скокнуў на ложак. Пад нагамі ў яго штосьці трэснула.
Коля зацікавіўся, сеў у сваім ложку.
- Ух, здорава! Ух, здорава! - Толя не знаходзіў слоў.
- А ты пакладзі падушку - мякчэй будзе, - параіў Коля.
Толя паклаў дзве падушкі. Зноў палез на шафу.
- Гэй-гох! - рынуўся зверху на падушкі. Без парасона ўжо.
І другі раз нешта глуха трэснула. А з адной падушкі, дзе відаць была ружовая насыпка, з ражка вылецела жменька пер'яў, закружылася па спальні.
Не ўтрываў, вылез са свайго ложка і Коля. Стаў у нерашучасці...
- А-а, баязлівец! - Толя залез і скокнуў трэці раз. З падушкі выпырхнула яшчэ больш пер'я.
- Дасць нам мама, - сказаў Коля, але палез на шафу і ён. Пакруціўся там на кукішках, глянуў уніз. Не вельмі высока... Гоп! - скочыў і ён.
З падушкі вылецела воблачка пер'я.
Схамянуліся, пачалі лавіць, збіраць пёрцы, запіхваць назад у дзірку насыпкі. Потым сяк-так заслалі ложак, ускінулі на падушкі пакрывала. Было непрыгожа, не гэтак, як у мамы. Адразу пазнае, што тут была баталія.
Пасля скачкоў Коля выпіў крыху кефіру. Падумаў - сербануў разы два баршчу.
- Я цябе вылечыў! - радаваўся Толя. І ён крыху пасёрбаў баршчу.
Коля вярнуўся ў спальню. Пакуль Толя прыбраў са стала і таксама прыйшоў у спальню, рыбкі ўжо плавалі ў акварыуме. Толя разявіў рот, хацеў закрычаць: «Што ж ты нарабіў?! Тата казаў - праз дзве гадзіны!» Коля апярэдзіў яго:
- Мае рыбкі, што хачу, тое і раблю!
Рыбкі, здаецца, адчувалі сябе няблага, хоць вада і была мутная. Гупі ганяліся па крузе, нібы хацелі ўчапіцца адна адной у хвост. Неончыкі нерухома віселі сярод водарасцяў. Молі пасталі стаўма і штосьці дзяўблі з каменьчыкаў. Мечаноска стругала губамі водарасць, а мечаносец плаваў каля яе задам наперад, нібы хацеў укалоць хваставым плаўніком-«мячом». Адна куклянка нерухома ляжала на дне ў куточку акварыума, другая наўскос паўзла па шкле. Антэны-вусы распусціла шырока ў бакі, пакалыхвала імі - мо вынюхвала спажыву?
- Галодныя... Усе галодныя... - здагадаўся Коля. - А тата не купіў корму!
- Забыў, мабыць.
- А мо рыбкам хлеба накрышыць?
- Яны не ядуць хлеба. У садзіку бачыў? Іх кармілі такімі чырвонымі чарвячкамі і сушанымі мікробамі, - сказаў Толя.
- Сам ты мікроба сушаная! Гэта цыклопы такія з ножкамі. Выхавацелька казала, Зінаіда Аляксееўна.
- Сам ты цыклоп з ножкамі! - пакрыўдзіўся Толя.
- А ты... А ты... - пачаў заікацца ад злосці Коля і кінуўся да Толі біцца.
Пакачаліся па падлозе. Сёння Толя хутка апынуўся наверсе. Але Коля раптам войкнуў і скрывіўся, давялося яго пусціць. Хворы ж! Пабег Коля са спальні.
А Толя пайшоў на кухню, бо сюды з акна даносіліся дзіцячыя галасы. Заглянуў у акно... Ух ты! Якія хвацкія вароты дзеці зрабілі з крамных цукерачных скрынак! Мог бы і ён з імі паганяць шайбу, нічога, што далёка да зімы. Але ж мама не дазволіла выходзіць... Во, Сцёпа Мармышка горла дзярэ, верхаводзіць... Таксама ў першы клас пойдзе. Ён амаль на паўгалавы вышэйшы за Толю і Колю.
Залез Толя на акно, стаў на дыбачкі, каб бліжэй была фортка.