Анатоль Грыцкевіч, доктар гістарычных навук

Перадумовай заняпаду беларускай мовы як дзяржаўнай было паступовае (ад другой паловы ХVІ стагоддзя) ўжыванне польскай мовы вышэйшымі коламі беларускага грамадства. На гэты працэс моцна ўплывалі цесныя палітычныя кантакты магнатаў, а потым і заможнай шляхты абедзвюх саюзных паміж сабой дзяржаў - Беларуска-Літоўскага гаспадарства і Польшчы. Пастаянныя кантакты адбываліся на дзяржаўным узроўні, падчас супольных вайсковых паходаў, на сустрэчах прыватнага характару, і, найбольш, у сямейных дачыненнях. Тым не менш, беларуская мова заставалася афіцыйнай у Беларуска-Літоўскай дзяржаве. На ёй пісаліся вялікакняскія прывілеі (граматы), розныя іншыя дзяржаўныя дакументы, і яна яшчэ не саступала мове суседняга народа. Большая частка прыватнай карэспандэнцыі таксама пісалася яшчэ па-беларуску. Магнаты ведалі беларускую мову і часам карысталіся ёю.

Тым не менш, тэндэнцыя некаторага скарачэння абсягу беларускай мовы ўжо пазначылася. Моцна паўплывала на працэс наступу польскай мовы заключэнне Люблінскай вуніі 1569 года і стварэнне федэратыўнай дзяржавы Рэчы Паспалітай.

Аднак фармальна Люблінская вунія не змяніла моўнага становішча. Як і раней, у Беларуска-Літоўскай дзяржаве адзінай дзяржаўнай мовай заставалася беларуская, а ў Кароне Польскай - лацінская. Але менавіта Люблінская вунія паскорыла пранікненне польскай мовы на землі Беларусі і Летувы. Гэтаму спрыяла ўзмацненне кантактаў паміж кіраўніцтвам абедзвюх дзяржаў, а таксама пастаянны характар гэтых кантактаў і ў больш шырокіх колах тагачаснага грамадства.

І ўсё ж законы ў дзяржаве пісаліся на беларускай мове. У ХVІ стагоддзі яе ведалі і яшчэ ўжывалі нават вялікія князі, яны ж і каралі польскія. Канцлер Леў Сапега ў прадмове да Статуту 1588 года пісаў: «А если которому народу встыд прав своих не умети, поготовю нам, которые не обчым яким языком, але своим власным права списаные маем и каждому часу, чого нам потреба ку отпору всякое кривды, ведати можем»[1]. Афіцыйнае становішча беларускай мовы фармальна захоўвалася да канца ХVІІ ст. Юрыдычна дзяржаўнасць беларускай мовы была замацавана ў Статуце Вялікага Княства Літоўскага 1566 года з абавязковым ужываннем яе ў справаводстве. Статут 1588 года таксама захаваў гэтую ўмову. У артыкуле І-м ІV раздзела было запісана: «А писар земский маеть по-руску (такую назву мела тады беларуская мова - А.Г.) литерами и словы рускими вси листы, выписы и позвы писати, а не иншим езыком и словы»[2].

Аднак працэс паланізацыі паступова пашыраўся. Беларускія магнаты пачалі (асабліва ў ХVІІ ст.) падпісваць дакументы і прыватныя лісты лацінскімі літарамі, хоць дакументы яшчэ пісаліся па-беларуску. У першай палове ХVІІ стагоддзя, пра што сведчаць шматлікія архіўныя дакументы гэтага перыяду, польская мова ўсё часцей ужываецца як у прыватных лістах, так і ў афіцыйных дакументах, хаця прэамбула дакумента (пералік тых асоб, хто складае дакумент) і заканчэнне дакументу звычайна пісаліся па-беларуску. Часам ужываліся і лацінскія словы або словазлучэнні, каб паказаць юрыдычную дасведчанасць пісара і яго шырокі кругагляд. Некаторыя дакументы афіцыйнага характару складаліся па-ранейшаму на беларускай мове.

У другой палове ХVІІ ст. працэс паланізацыі яшчэ больш узмацніўся, хоць афіцыйна і пад прымусам ён не праводзіўся. У Беларусі фактычна запанавала дзвюхмоўе.

Замена афіцыйнай беларускай мовы на польскую ў Вялікім Княстве Літоўскім адбылася ў 1696 годзе, але абставіны гэтай замены былі не такія, як гэта падавалася ў расейскай дарэвалюцыйнай ды савецкай беларускай гістарычнай літаратуры. Ніхто тады беларускую мову не забараняў, як гэта часта падавалася ў падручніках і падаецца нават цяпер у артыкулах.

Абставіны замены беларускай мовы на польскую былі больш складанымі. Падчас адкрытай палітычнай і вайсковай барацьбы большай часткі беларускай шляхты супраць ўсяўладдзя Сапегаў у Беларуска-Літоўскай дзяржаве ўзнікла пытанне наконт роўных правоў беларуска-літоўскай шляхты з польскай (каэквацыя правоў), бо ў параўнанні з апошняй беларуская шляхта мела менш правоў.

Гэтая каэквацыя была праведзена падчас міжкаралеўя - пасля смерці караля Яна ІІІ Сабескага (памёр 17 чэрвеня 1696 г.) і да выбараў новага караля, на канфедэрацыйным сойме 1696 года. Канфедэрацыйны сойм не патрабаваў адзінагалоснага рашэння пытанняў парадку дня, як гэта было на звычайных соймах. На канфедэрацыйным сойме пастановы прымаліся большасцю галасоў.

29 жніўня 1696 г. канфедэрацыйны сойм прыняў пастанову «Юрыдычнае ўраўнаванне» («Коэквацыо юрыум») шляхецкіх саслоўяў Вялікага Княства Літоўскага і Кароны Польскай. Сярод некалькіх пунктаў, якімі ўраўноваліся правы шляхты Беларусі з правамі польскай шляхты, быў і пункт наконт мовы. Такім чынам, атрымлівалася, што беларуская шляхта плаціла за сваё падвышэнне і адыходам ад сваёй мовы.

У пастанове сойму было запісана, што пісар земскі судовыя дэкрэты павінен «... па-польску, а не па-руску (г.зн. па-беларуску - А.Г.) пісаць». Далей у соймавай пастанове казалася пра акты земскіх, гарадскіх і трыбунальскіх судоў: «Усе дэкрэты ад гэтага часу павінны выдавацца на польскай мове; усе ранейшыя акты, запісы, дэкрэты і сведчанні павінны захаваць сваю моц». Гэты пункт пастановы азначаў, што беларуская мова не забаранялася (у тэксце няма такой забароны), усе афіцыйныя акты на беларускай мове захоўвалі сваю сілу, аднак яна страціла статус дзяржаўнай мовы. А гэта ўжо вяло да яе заняпаду.

У ХVІІІ стагоддзі на тэрыторыі Беларусі і Летувы ў афіцыйных установах (і перш за ўсё ў розных судах, ад павятовага да Галоўнага трыбуналу Вялікага Княства Літоўскага) усе суддзі павінны былі ведаць нароўні з польскай і беларускую мову. Патрабавалася гэта для таго, каб суддзі маглі добра разбірацца ў судовых справах: не толькі чытаць, але і тлумачыць сэнс старажытных актавых і іншых дакументаў, напісаных на беларускай мове, а таксама Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 года і іншыя законы на беларускай мове.

У ХVІІ стагоддзі беларуская мова працягвала вывучацца ў навучальных установах, у тым ліку і ў створаных пры каталіцкіх ордэнах, аднак паступова пачала выводзіцца з працэсу навучання. У ХVІІІ стагоддзі гэта прывяло да яе выцяснення польскай мовай, найперш з ужытку ў шляхецкім асяроддзі (за выключэннем дробнай шляхты) і з верхавіны мяшчанскага саслоўя. Беларускую мову захоўвала сялянства, пераважная частка мяшчан і дробная шляхта. Шанавалася беларуская мова таксама сярод вуніяцкага духавенства, пашыралася ў школах пры вуніяцкіх манастырах і цэрквах, выкарыстоўвалася часткова ў набажэнстве і казаннях.

Заняпад беларускай мовы ў ХVІІІ стагоддзі аблегчыў затым царскім уладам (пасля падзелаў Рэчы Паспалітай і далучэння тэрыторыі Беларусі да Расейскай імперыі) правядзенне дыскрымінацыйнай палітыкі ў дачыненні да беларускай мовы і культуры. Гэта, у сваю чаргу, забяспечыла магчымасць існавання афіцыйнай тэорыі народнасці (паводле прынцыпу - «адна вера, адзін цар, адзін народ»). Беларусы пераконваліся, што яны з'яўляюцца толькі часткай вялікага расейскага (ужо ў імперскім сэнсе) народа ад Берасця да Ціхага акіяна.

1. Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588. Тэксты. Даведнік. Каментарыі. - Менск, 1989. - С.48.
2. Тамсама. - С.140.
3. Volumina Legum. Tom V. - Petersburg, 1860. S.417-421.
4. Тамсама. - S. 418.
5. Тамсама.
6. Гісторыя Беларускай ССР. У 5 тамах. Том І. - Менск, 1972. - С. 390.

Леанід Лыч, доктар гістарычных навук

Моўная дыскрымінацыя старая,
як гісторыя цывілізацыі.
С.Джуджаў, балгарскі лінгвіст, прафесар

Сённяшні гаротны стан беларускай мовы - гэта не вынік выпадковага збегу якіх-небудзь неспрыяльных акалічнасцяў, гэта і не натуральная асіміляцыя ці добраахвотнае вырачэнне людзьмі свайго роднага слова. Тое, што і раней і зараз нас так моцна хвалюе ў мове, - гэта вынік дзе тонка прадуманай, а дзе проста сама непрыхаванай, грубай дыскрымінацыі самой дзяржавай законных правоў беларускага народа на выкарыстанне матчынага слова ва ўсіх сферах свайго грамадскага жыцця.

Нечуваная ў свеце дзяржаўная моўная дыскрымінацыя беларусаў мае вельмі працяглую гісторыю, якая вымяраецца не дзесяцігоддзямі, а стагоддзямі. Таму нельга не ганарыцца нашым народам, бо ён і ў страшэнна неспрыяльных умовах гэтак доўга заставаўся з родным словам. Ад таго часу, як пачалася моўная дыскрымінацыя беларусаў, асіміляваліся і сышлі з гістарычнай арэны сотні народаў планеты, а мы жывём і будзем жыць насуперак чужым і сваёй гадоўлі герастратам.

Першыя сур'ёзныя праявы дыскрымінацыі з боку дзяржавы беларускай мове давялося адчуць у ХV стагоддзі. Ініцыятарамі гэтай палітыкі былі польскія каралі, якія адначасова з'яўляліся і вялікімі князямі Вялікага Княства Літоўскага. На той час польская мова яшчэ істотна адставала ад беларускай ў досведзе справаводства ў дзяржаўных, адміністрацыйных і судовых органах. У гэтых мэтах суседняя нам заходняя краіна выкарыстоўвала пераважна лацінскую мову, якая панавала і ў каталіцкім набажэнстве.

Польская Карона, схіліўшы ў 1569 годзе палітычных дзеячоў Вялікага Княства Літоўскага да аб'яднання на федэратыўнай аснове ў адну дзяржаву - Рэч Паспалітую, як неўзабаве высветлілася, зусім не збіралася паважаць яго духоўныя традыцыі, этнакультурную самабытнасць. Усё планамерна і мэтанакіравана рабілася так, каб як мага менш заставалася адметнасцяў паміж палякамі і беларусамі, чаго нядужа складана было дасягнуць, улічваючы іх культурна-моўную блізкасць. Цяпер ужо прапольскія ўлады Рэчы Паспалітай усяляк праштурхоўваюць у ВКЛ не латынь, а польскую мову, якая апошнім часам здабыла даволі багаты досвед абслугоўвання ўсіх відаў службовага справаводства. Увішныя пісары некаторых канцылярый на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага да такой ступені зрабіліся нахабнымі, што, складаючы дакументы, пісалі па-беларуску толькі яго загаловак і, у лепшым выпадку, яшчэ пару абзацаў. Традыцыі такога афармлення пісьмовай дакументацыі (але з прыцягненнем ужо мовы расейскай) аказаліся вельмі жывучымі, захаваліся і па сёння. Яны сталі надзвычай папулярнымі ў дзейнасці нашых канцылярый, у тым ліку і тых, што створаны пры сама высокіх органах дзяржаўнай улады і кіравання: Адміністрацыі Прэзідэнта, Кабінеце Міністраў. Зараз гэтую дыскрымінацыйную палітыку ў дачыненні да беларускай мовы шырока праводзяць шмат якія рэдакцыі газет і часопісаў, у якіх, акрамя беларускамоўных загалоўкаў, з кожным годам даецца ўсё менш і менш матэрыялаў на нацыянальнай мове карэннага насельніцтва нашай краіны.

Любыя, нават сама хітрыя і тонкія захады ўладаў Рэчы Паспалітай па выкараненні беларускай мовы з дзяржаўна-палітычнага, грамадскага, культурнага жыцця не давалі жаданага для асімілятараў выніку. Без усялякага хістання цураліся яе толькі тыя заможныя асобы, якія ставілі перад сабой мэту заняць высокую службовую пасаду, што намнога аблягчалася ў тых выпадках, калі чалавек меў ярка выяўленую прапольскую культурна-моўную пазіцыю. На шчасце, такіх абыякавых да лёсу роднага слова вяльможаў аказалася нямнога, і яно працягвала жыць і ва ўмовах дыскрымінацыі.

Высокія дзяржаўныя дзеячы прапольскай арыентацыі выдатна разумелі, што патрэбныя больш рашучыя захады па выжыванні беларускай мовы з душаў яе этнічна самасвядомых носьбітаў. Нашая заходняя славянская суседка пайшла на тое, на што ў той час не адважылася яшчэ аніводная краіна Эўропы: у 1696 годзе забараніла выкарыстоўваць беларускую мову ва ўсіх відах службовага справаводства. Больш агіднай акцыі ў дачыненні да развітай, дзяржаўнай у межах усяго ВКЛ мовы і прыдумаць нельга было. Пасля гэтага два стагоддзі беларуская мова не жыла, а пакутавала, у той час як суседнія мовы - польская і расейская - удасканальваліся ў мастацкай і навуковай літаратуры, у навучальных установах, хрысціянскім набажэнстве, канцылярыях дзяржаўных, адміністрацыйных і судовых органаў.

Ці ж паспрабаваў урад Расейскай імперыі, далучыўшы да сябе ў 1795 годзе амаль усю Беларусь, вызваліць апошнюю з-пад усялякага дыскрымінацыйнага моўнага ўціску і даць поўную волю яе роднаму слову, каб гэты змардаваны, але да канца не дабіты народ змог адчуць сябе гаспадаром у роднай хаце? Не, такой магчымасці не збіралася даць браткам-славянам новая ўлада. Калі ў Беларускім краі ўдавалася пацясніць польскую мову, дык яна тут жа замянялася расейскай. Так паступова, крок за крокам, дзякуючы мэтанакіраваным, з далёкім разлікам захадам Расейскай манархіі, на дзяржаўным узроўні распачалася дыскрэдытацыя беларускай мовы.

Не толькі не аслабела, а наадварот узмацнілася з боку Расеі дзяржаўная дыскрымінацыя беларускай мовы пасля задушэння паўстання 1863-1864 гадоў пад правадырствам Кастуся Каліноўскага. Каб замкнуць кола дзяржаўнай дыскрымінацыі ў дачыненні да нашага роднага слова, улады царскай Расеі зусім свядома пайшлі ў 1867 годзе на поўную забарону друкаваць любога роду літаратуру на беларускай мове. Так апошняя канчаткова пазбавілася таго адзінага невялічкага загончыка, на якім яшчэ магла нацыянальна свядомая жменька беларускай інтэлігенцыі падтрымліваць жыццё сваёй роднай літаратурнай мовы. У выніку гэтай нялюдскай, варварскай акцыі царскага ўрада беларуская літаратурная мова анямела амаль на сорак гадоў. Калі ж зрэдку і ўдавалася выдаць якую-небудзь кніжачку на беларускай мове, дык гэта рабілася недзе на чужой тэрыторыі. З-за такой дыскрымінацыйнай палітыкі здольныя да літаратурнай дзейнасці беларусы вымушаны былі працаваць на карысць польскай ці расейскай культур, а свая прыходзіла ў заняпад, усё больш і больш адстаючы ад культур суседніх народаў. Калі польская і расейская мовы на ўсю поўніцу ўзбагачалі сваю лексіку, удасканальвалі свой правапіс - наша мова чэзла. Нічым не апраўданай недарэчнасцю з'яўляецца тое, што адбывалася ўсё гэта, як прынята ў нас казаць, у братэрскім славянскім асяроддзі, а не пад уціскам далёкіх нам паводле культуры і мовы народаў. Адзін канец пятлі вакол шыі беларускай мовы на ўсю моц цягнулі на сябе палякі, другі - расейцы, і цягнулі так, што гэтай мовы з цягам часу нельга было пачуць з вуснаў службоўцаў мясцовай адміністрацыі, педагогаў усіх тыпаў навучальных устаноў, святароў. Практычна адзіным носьбітам яе заставаўся вясковец.

Калі ж пасля рэвалюцыі 1905-1907 гадоў дзяржаўны дыскрымінацыйны прэс над беларускай мовай трохі аслабеў, дык гэта заслуга не афіцыйнай улады, а найперш тых, хто жыццё сваё ахвяраваў дзеля выратавання роднага слова. Ніводную нацыю царызм не імкнуўся з такой моцай зрусіфікаваць, як беларусаў, бо хутчэй за ўсё можна асіміляваць блізкародны славянскі народ, а не тыповых «іншародцаў» Расеі. З мэтай больш надзейнага ашаламлення даверлівых, памяркоўных беларусаў дзяржава, школа, навука, царква імкнуліся ўсяляк даказаць, што беларускай нацыі не існуе. Пры любой нагодзе яны заяўлялі, што беларусы - гэта апалячаныя расейцы, а таму трэба як мага хутчэй прызнаць расейскую мову за сваю родную і лічыць сябе за расейцаў.

Царызм і адданая яму інтэлігенцыя праяўлялі «клопат» пра беларусаў, каб не дапусціць іх асімілявання палякамі. Але забяспечыць гэта меркавалася не праз развіццё беларусаў на іх родным матэрыяле, а выключна толькі на расейскім культурна-моўным падмурку. Гэта з'яўлялася тыповым падыходам і да ўсіх астатніх нацменшасцяў, бо, як пісаў расейскі дарэвалюцыйны прафесар П.Кавалеўскі, «толькі адна дзяржаўная нацыя (г.зн. расейская. - Л.Л.) мае права на паглынанне супадпарадкаваных ёй некультурных і нацыянальна слабых народнасцяў... Расейцы не павінны абмяжоўвацца ніякімі ахвярамі, выдаткамі, асобамі і сродкамі ў справе асіміляцыі дробных народнасцяў».

І палітыкі, і верныя ім інтэлігенты лічылі, што найлепшым інструментам асіміляцыі з'яўляецца расейская мова, якую павінны былі распаўсюджваць у першую чаргу праз адукацыю. Згаданы вышэй вучоны П.Кавалеўскі пісаў: «Мова ў школе, у судзе, у дзяржаўных і справавых зносінах у Расейскай дзяржаве павінна быць безумоўна і непахісна расейскай. Гэтая мова пануючай дзяржаўнай нацыі і гэтую мову павінны ведаць усе падпарадкаваныя народы. Гэты пункт вельмі вялікай важнасці, і ўступак тут не павінна быць аніякіх».

Гэтак паслядоўна, як у Беларусі, нідзе больш такая дзяржаўная дыскрымінацыя мовы не праводзілася. Ад яе нават не хацелі адступаць тыя дзяржаўныя палітыкі, што пасля кастрычніка 1917 года ўсталявалі ў Беларусі савецкую ўладу. У большасці на чале яе стаялі дзеячы немясцовага паходжання, якія і двух слоў не маглі звязаць па-беларуску. Па віне падобных ім у сярэдзіне 30-х гадоў ХХ стагоддзя быў пастаўлены магутны крыж на беларусізацыі. На партыйна-дзяржаўным узроўні гэтыя дзеячы інтэнсіўна разгарнулі русіфікацыю, ні ў чым не саступалі колішнім царскім чыноўнікам.

У гэтай абсалютна процілеглай усялякаму здароваму сэнсу справе партыйна-дзяржаўныя функцыянеры БССР мелі такі «апетыт», што гатовыя былі ісці і на яшчэ больш рашучую дыскрымінацыю беларускай мовы, але не рабілі гэтага толькі таму, каб не выклікаць рэзкай негатыўнай рэакцыі ў людзей і найперш у інтэлігенцыі, хоць шэрагі яе значна парадзелі ў выніку масавых рэпрэсій 30-х гадоў. Не ў прыклад сённяшняй інтэлігенцыі, даваенная, прайшоўшы школу беларусізацыі, моцна трымалася за роднае слова, гатовая была пайсці на шыбеніцу дзеля яго выратавання. Вось доказ сказанаму: у 1938 годзе (калі яшчэ не апусціўся меч савецкай Феміды) з агульнай колькасці 199 газет на беларускай мове выходзіла 149, альбо 75%. У 1940 годзе агульны тыраж выдадзеных кніг склаў 10370 тыс. экземпляраў, з іх на беларускай мове - 7748 тыс. (75%), гадавы тыраж усіх нумароў часопісаў - адпаведна 1100 тыс. і 1036 тыс. экземпляраў (94%), газет - 193 і 146 млн. экземпляраў (76%).

У паваенны час кампартыя толькі адзін раз паспрабавала зрабіць ласку беларускай мове, калі ў чэрвені 1953 года па ўказанні Лаўрэнція Берыі надумалі расейца па нацыянальнасці першага сакратара ЦК КПБ М.Патолічава замяніць асобай беларускага паходжання М.Зімяніным з тым, каб пачаць паступова вяртаць наш край да нацыянальна-культурных традыцый. Але не паспелі, як след, разгледзець гэтае пытанне на пленуме ЦК КПБ, як ужо «выкрылі» самога Берыю, і таму адпала ўсялякая неабходнасць рабіць этнічную перастаноўку ў партыйным кіраўніцтве рэспублікі.

У пытаннях беларускай мовы кампартыя за ўвесь перыяд сваёй пасляваеннай дзейнасці з юрыдычнага боку ні ў чым не запляміла сябе, бо не прыняла ніводнага дыскрымінацыйнага акта, адкрыта накіраванага супраць роднага слова карэннага насельніцтва. Дыскрымінацыю беларускай мовы партыя чыніла тым, што афіцыйна не карысталася ёю ў сваёй практычнай дзейнасці, падаючы гэтым дрэнны прыклад моцна залежным ад яе (партыі) савецкім, прафсаюзным, камсамольскім, адміністрацыйна-гаспадарчым органам. Калі партыя лічыла патрэбным дзесьці свядома падарваць і без таго хісткія пазіцыі беларускага слова ў грамадстве, яна прымала не спецыяльныя пастановы, а выкарыстоўвала дзеля гэтага тэлефонныя званкі ў адпаведныя інстанцыі. Пасля такіх званкоў спыняўся выхад беларускамоўных газет і часопісаў. Асабліва цяжкія вынікі для беларускай нацыянальнай справы мелі выданне досыць вялікай колькасці расейскамоўных газет у сельскіх раёнах рэспублікі, а таксама спыненне выхаду ў кастрычніку 1962 года адзінай беларускамоўнай рэспубліканскай газеты для вяскоўцаў «Калгасная праўда». Відаць, партыю не задавальняла, што беларуская вёска істотна адставала ад горада ў справе асіміляцыі. Каб пераадолець такое, вяскоўцаў проста вымусілі чытаць расейскамоўную «Сельскую газету». У высокіх партыйных органах рэспублікі было прынята рашэнне з 1 студзеня 1963 г. выдаваць на расейскай мове і газету «Физкультурник Белоруссии», якая выходзіла вялікім накладам.

Агульнавядома, што ва ўсіх цывілізаваных краінах сама актыўным змагаром за нацыянальную мову з'яўляецца такі аўтарытэтны дзяржаўны орган, як Міністэрства асветы (адукацыі). За больш чым пяцідзесяцігадовы паваенны перыяд аналагічнае міністэрства Беларусі непараўнальна больш зрабіла па выкараненні беларускай мовы з навучальна-выхаваўчага працэсу, чым дзеля яе выкарыстання ў гэтых мэтах. Першым сур'ёзным ударам па мове было выданне ў красавіку 1951 года загада міністра асветы БССР, у адпаведнасці з якім у расейскамоўных агульнаадукацыйных школах адмяняліся пераводныя экзамены і экзамены на сталасць па беларускай мове. Больш агіднай дыскрымінацыі мовы свайго народа з боку дзяржаўнага органа нельга тады было знайсці ні ў адной саюзнай рэспубліцы СССР ці якой-небудзь іншай краіне свету. Ад гэтага часу пэўная частка нашых агульнаадукацыйных школ стала ўзгадоўваць маладыя пакаленні зусім абыякавымі да беларускай мовы. Школьнікі вывучалі яе павярхоўна, без асаблівага жадання, паколькі адмянілі ўсялякага роду экзамены. Справа даходзіла да абсурду: выпускнік агульнаадукацыйнай школы атрымліваў атэстат сталасці і не валодаў мовай, якая з'яўляецца роднай для карэннага насельніцтва БССР. Замест выхавання сапраўднага патрыёта сваёй роднай Бацькаўшчыны такія школы сталі фармаваць з дзяцей беларускага паходжання нацыянальных нігілістаў.

З патурання дзяржаўных органаў улады і кіравання ў рэспубліцы пашыралася сетка расейскамоўных школ не толькі ў гарадской, але і сельскай мясцовасці. Асабліва гэта было характэрным для заходніх вобласцяў Беларусі, куды ў першыя гады пасля вайны было паслана з цэнтральных раёнаў РСФСР шмат кіруючых партыйных і савецкіх работнікаў, якія зусім не ведалі і не жадалі ведаць беларускай мовы. У 1952/53 гадах у 29-ці раённых цэнтрах гэтай часткі рэспублікі зусім адсутнічалі беларускамоўныя школы.

У канцы 50-х гадоў у дзяржаўнай сістэме адукацыі яшчэ ўзаконілі дзве дыскрымінацыйныя пазіцыі ў дачыненні да беларускай мовы: далі бацькам права хадайнічаць наконт вызвалення сваіх дзяцей ад яе вывучання і пераводу беларускамоўных школ у расейскамоўныя. Архітэктары такой антынацыянальнай моўнай палітыкі ў галіне асветы выдатна разумелі: калі ў Беларусі ва ўсіх без выключэння вышэйшых і сярэдніх спецыяльных навучальных утановах пануе толькі расейская мова, калі выключна толькі на ёй вядуцца ўсе віды службовага справаводства, дык практычна ніхто з бацькоў не будзе настойваць, каб іх дзяцей вучылі і выхоўвалі на роднай беларускай мове. Меркавалася, што дзякуючы такой пазіцыі бацькоў яна немінуча стане мёртвай мовай. Тады ў партыйна-савецкіх наменклатуршчыкаў былі б усе падставы заявіць партыйнаму цэнтру ў Крамлі, што ў нашым краі адбылася натуральная, добраахвотная расейскамоўная асіміляцыя. І сапраўды яна ледзь не канчаткова адбылася, толькі не натуральна, не добраахвотна, а праз дасканала выпрацаваную і з зайздроснай напорыстасцю праведзеную палітыку.

Менавіта з прычыны франтальнай асіміляцыі беларускага народа гэтак цяжка ідзе выратаванне яго роднай мовы на сучасным этапе нацыянальна-культурнага Адраджэння. Карыстаючыся тым, што беларускі народ працягвае знаходзіцца ў стане глабальнай асіміляцыі, што яго роднае слова выключана з усіх сфераў грамадска-палітычнага, эканамічнага, культурнага жыцця, з аўдыторый вышэйшых і сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў, нашыя кіраўнікі ўчынілі ў траўні 1995 года нечуваную і для бальшавіцкіх часоў дыскрымінацыю беларускай мовы.

Нерашучасць і неразуменне многімі дзяржаўнымі дзеячамі і інтэлектуаламі ролі беларускай мовы ў нацыянальна-культурным адраджэнні спаўна і без прамаруджвання выкарысталі проста «на выдатна» іх безнадзейна зрусіфікаваныя калегі. Ім без асаблівай цяжкасці ўдалося ў час травеньскага (1995 г.) рэферэндуму схіліць народ, які яшчэ не паспеў як след уцягнуцца ў сваю родную моўную стыхію, даць згоду абвясціць роўнасць расейскай мовы з беларускай, што практычна азначала поўнае ігнараванне прагрэсіўнага ва ўсіх адносінах закона «Аб мовах у Беларускай ССР» (прынятага ў 1990 г.). Нацыянальныя асновы ў такой жа меры былі падарваны і прынятымі ў лістападзе 1996 года дадаткамі да Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь.

Новым страшным ударам па родным слове беларусаў стаў падпісаны Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь А.Лукашэнкам 13 ліпеня 1998 года Закон Рэспублікі Беларусь «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Закон Рэспублікі Беларусь «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь». Натуральна, што распрацоўку яго ажыццяўляла, па ўсім відаць, вельмі «кваліфікаваная» брыгада навукоўцаў-філолагаў і юрыстаў. Яны падрыхтавалі такі варыянт закона, у кожным артыкуле якога абавязкова натрапіш на непераадольную перашкоду для ўвядзення беларускай мовы ў якую-небудзь сферу нашага жыцця. Часцей за ўсё ў якасці такой перашкоды служыць - аж цяжка паверыць! - злучнік «або». Упершыню ён сустракаецца ў артыкуле пад нумарам 7, якім рэгулюецца мова дзяржаўных органаў, органаў мясцовага самакіравання, прадпрыемстваў, устаноў, грамадскіх арганізацый. А рэгулюецца яна ў гэтых сферах так: «Акты дзяржаўных органаў Рэспублікі Беларусь прымаюцца і публікуюцца на беларускай і (або) расейскай мовах». Калі якая-небудзь беларуская нацыянальна-патрыятычная арганізацыя ці адданая нацыянальнай ідэі асоба запатрабуе ад дзяржаўнага кіраўніка любога рангу перавесці ў падначаленай яму сферы службовае справаводства з расейскай мовы на беларускую, ён тыцне пальцам у сёмы артыкул Закона «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь», і запярэчыць не будзе чаго.

Як мур, паўстае злучнік «або» і перад тымі, хто захацеў бы запатрабаваць ад кіраўнікоў недзяржаўных органаў ці нават якіх-небудзь грамадскіх арганізацый весці дакументацыю па-беларуску. Дзякуючы злучніку «або» вельмі лёгка не даць аніякага доступу беларускай мове ў суды, натарыяльныя канторы, пракуратуры, ва ўзброеныя сілы, словам - усюды. Больш за ўсё датычыць гэтае правіла культуры, мову якой рэгулюе артыкул №26. Пачынаецца ён словамі: «У Рэспубліцы Беларусь мовамі ў сферы культуры з'яўляецца беларуская і (або) расейская мова». Можна спакойна працаваць у адрыве ад культурна-моўных каштоўнасцяў беларускага народа, хаваючыся за адпаведны артыкул закона. А вось закон «Аб мовах у Беларускай ССР» ад 26 студзеня 1990 г. не даваў магчымасці ўстановам культуры праводзіць асіміляцыю беларускай нацыі, бо ў яго артыкуле № 28 было запісана: «У Беларускай ССР мовай у сферы культуры з'яўляецца беларуская мова».

Такіх абмежаванняў для яе можна адшукаць процьму, параўноўваючы паміж сабою нарматыўныя акты аб мове, прынятыя 26 студзеня 1990 г. і 13 ліпеня 1998 г. Таму цяперашнія змяненні і дапаўненні да заканадаўства аб мовах не пакідаюць аніякіх перспектыў для беларускай мовы. Наадварот, злучнік «або» яе цалкам даканае.

Пасля ўважлівага азнаямлення са змяненнямі і дапаўненнямі да Закона «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь» у мяне сфармавалася цвёрдая ўпэўненасць, што іх аўтарамі зусім не ставілася мэта выратаваць беларускую мову ад немінучага ў сённяшніх варунках вымірання. Хутчэй наадварот: змяненні і дапаўненні свядома ўнесены з адной-адзінай мэтай - забяспечыць у нашым краі поўную перамогу расейскай мовы за кошт выцяснення з усіх сфер дзейнасці чалавека беларускай мовы. Парадаксальна, але сама дзяржава распрацоўвае і прымае законы, скіраваныя на глабальнае выкараненне з грамадскага жыцця роднай мовы сваёй тытульнай нацыі! Такое назіралася калісьці толькі ў калоніях, але гэта было справай рук заваёўнікаў.

Зробленыя змяненні і дапаўненні да Закону аб мовах - гэта відавочна адыход ад вельмі хісткага беларускага дзвюхмоўя да расейскага аднамоўя. Урад рэспублікі стаў на такі антынацыянальны шлях, бо выдатна разумеў, што дашчэнту асіміляваны ўсёй папярэдняй дзяржаўнай палітыкай беларускі народ не ўздыме голасу ў абарону роднага слова.

Нібы нейкія патаемныя сілы адкінулі суверэнную Рэспубліку Беларусь на сто і больш гадоў назад у сумнавядомыя часы сама ашалелай русіфікацыі, калі чужынцы з зайздроснай напорыстасцю перараблялі наш край на маскоўскі капыл. Прысланы на пасаду папячыцеля Віленскай навучальнай акругі А.Шырынскі-Шахматаў галоўную задачу настаўніцтва на беларускіх землях бачыў у тым, каб тут «увакрэсіць старажытную, карэнную рускую народнасць». У запісцы на імя міністра асветы Расеі Е.Пуцяціна (верасень 1861 г.) ён усяляк імкнуўся абгрунтаваць, што ў Віленскай, Гарадзенскай і Менскай губернях «народныя вучылішчы... павінны быць чыста расейскімі». Сучасныя кіраўнікі народнай адукацыі суверэннай Рэспублікі Беларусь з гонарам могуць заявіць, што гэтая задача практычна выканана, прычым не толькі ў дачыненні да гэтага сама нізкага тыпу навучальных устаноў, але і сама высокіх.

Яшчэ далей за А.Шырынскага-Шахматава пайшоў яго пераемнік І.Карнілаў. Усю сваю дзейнасць ён скіраваў на тое, каб забяспечыць «канчатковае ўз'яднанне краю (беларускага). - Л.Л.) з усёй Расеяй», і лічыў, што гэта «трэба будзе здзейсніць не расейскай зброі, але расейскай цывілізавальнай сіле». Яе ж ён бачыў у пабудаванай на расейскай аснове сістэме адукацыі, галоўнымі прадметамі якой былі расейская мова, расейская літаратура і гісторыя Расеі. Расейскія культурна-моўныя традыцыі, далёкі ад аб'ектыўнасці погляд на гістарычнае мінулае расейскага і беларускага народаў з'яўляюцца пануючымі і ў сферы адукацыі сучаснай Беларусі.

Засталося яшчэ трохі папнуцца, і наша дзяржава з поспехам рэалізуе запаветную мару галоўнага начальніка «Северо-Западного краю» Міхаіла Мураўёва, якога народ за жорсткую расправу з паўстанцамі Кастуся Каліноўскага ахрысціў мянушкай «Вешальнік». А такой марай у яго было выкараненне з жыцця беларусаў усяго таго, што нагадвала б пра іх этнакультурную адметнасць. Ён вельмі клапаціўся пра тое, каб усе мясцовыя чыноўнікі зыходзілі з таго, «што край Паўночна-Заходні заўжды быў і ёсць расейскі». І тут сёння мы можам шмат чым пахваліцца.

Беларуская мова, як лінгвістычная фармацыя, мае пацверджанне свайго існавання ўжо ў 2300 годзе да нашай эры. Але ад таго часу яна мусіла прайсці вельмі доўгі шлях, мусіла значна змяніцца, развіцца, удасканаліцца. Мова існавала ў выглядзе шэрагу дыялектаў, і толькі з утварэннем Вялікага Княства Літоўскага з гэтых дыялектаў сфармавалася койнэ, якое і развілося далей у мову. Койнэ Вялікага Княства Літоўскага грунтавалася на дыялектах полацкіх, віленскіх і смаленскіх крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў, валынян, севяран, літвы (люцічаў) з ужываннем дыялектных элементаў іншых славянскіх ды балцкіх плямёнаў. Койнэ ВКЛ хутка стала дамінантным на абшарах усёй краіны. Асаблівасці дыялектаў сціраліся. Фармавалася агульнадзяржаўная мова. Велічыня і магутнасць Вялікага Княства (ад Балтыйскага да Чорнага мора і ад Карпат да Акі) абумовіла веліч і магутнасць яго мовы.У сілу гістарычнай і геаграфічнай сітуацыі мова Вялікага Княства (ліцвінская або беларуская) у 13-14 стагоддзі сталася адзінай дзяржаўнай пісьмовай мовай ва ўсім славянскім свеце. Каталіцкае славянства карысталася на пісьме лацінаю. Усходнія славяне, стаптаныя мангола-татарамі, захавалі толькі царкоўна-балгарскае рэлігійнае пісьменства. Самі балгары падпалі пад турак. У Вялікім Княстве Літоўскім склаліся аптымальныя ўмовы для развіцця ўласнага пісьменства. Традыцыя кірылічнага царкоўнага пісьма і кірылічная летапісная традыцыя Полацкага, Тураўскага, Смаленскага княстваў абумовілі развіццё менавіта кірылічнага свецкага пісьменства ў ВКЛ. Але лексічны спектр свецкай мовы аказаўся значна шырэйшым, чым лексічны спектр і царкоўнай літаратуры, і летапісаў. «Белыя плямы» пачалі запаўняцца словамі і выразамі жывой гутарковай народнай мовы. Тут неабходна абмовіцца, што мы маем на ўвазе пад тэрмінам «народ». Народ ВКЛ - гэта ўсе станы грамадства, ад вялікага князя да селяніна. І ў пісьме выкарыстоўваліся найперш словы з атачэння пісца, а гэта значыць, словы лексікі вялікага князя, яго баяр, дружыннікаў, купцоў, а пасля ўжо - мяшчан і сялян. Князі, баяры, дружына былі ў значнай ступені «інтэрнацыяналізаваныя». Сёння - баярын у Вільні, заўтра - кашталян на Валыні, паслязаўтра - на Браншчыне ці на Жамойці. Ніхто з іх не збіраўся перавучвацца на мясцовыя дыялекты. Наадварот, ліцьвінскія словы, эканамічныя, палітычныя, вайсковыя тэрміны разносіліся з Вільні на ўскраіны, пранікалі ў мясцовыя дыялекты і нівелявалі іх пад адзіную мову. З другога боку, чэрпалася нешта і з дыялектаў. Ішла нармальная моватворчасць. Гэтага мы не можам сказаць ні пра Масковію (там падобныя працэсы таксама ішлі, але не з боку Масквы, а з боку Залатой Арды), ні пра Польшчу, дзе вусная мова была цалкам адарваная ад пісьмовай, ні пра Жамойць, дзе ўсе кашталяны, іх атачэнне, службоўцы розных рангаў размаўлялі па-беларуску, хоць, безумоўна, большасць з іх магла і па-жамойцку, а пісалі толькі па-беларуску, бо жамойты пісьменства проста не мелі. Па-беларуску размаўляла і ўся знаць Украіны і, адпаведна, пісалі таксама толькі па-беларуску. Такім чынам, беларуская пісьмовая мова была адзінай паўнавартаснай пісьмовай мовай ВКЛ і ўсёй Усходняй Эўропы. Яе становішча і абумовіла тое, што беларуская мова стала мовай міжнародных зносін. Наогул, міжнародных моваў на той час было няшмат. Лаціна. Грэцкая. Санскрыт. Арабская. Мангольская. Ханьская. І беларуская. Асабліва ўмацаваліся міжнародныя пазіцыі беларускай мовы пасля таго, як на польскі пасад сеў ліцвін Ягайла. Не ведаючы лаціны і разумеючы ўласныя ўказы і прывілеі праз перакладчыкаў, ён ахвотна пагадзіўся, каб на Літву граматы і прывілеі пісаліся па-беларуску. Гэта задавальняла і Масковію, бо беларуская пісьмовая мова, заснаваная на стараславянскай лексіцы, ім была зразумелая. Пазней гэты статус беларускай мовы захоўваўся да Люблінскай вуніі і часткова да канфедэрацыйнага сойму 1696 года.

Міжнароднае бытаванне беларускай мовы зрабіла значны ўплыў на ўсе суседнія мовы. З яе ішла цэлая плынь пазычанняў у польскую, маскоўскую, украінскую, жамойцкую мовы. Так пры Ягайле ў польскую мову цалкам была перанесена ліцвінская вайсковая лексіка. Нават баявы гімн ліцвінаў быў пазычаны палякамі. Так, падчас Грунвальдскай бітвы польскія харугвы ішлі ў бой са спевам «Багародзіцы» на беларускай мове, пра што сведчыць не адзін польскі гісторык. Ішлі пазычанні і ў іншых галінах. І бальшыня словаў, якія нашы «навукоўцы» называюць сёння паланізмамі, на самой справе пазычана палякамі з беларускай мовы. Яшчэ больш пазычанняў з беларускай мовы ішло ў маскоўскую і ўкраінскую мовы. Пад уздзеяннем беларускай мовы і ў Польшчы, і на Ўкраіне, і ў Масковіі ўзнікалі койнэ, якія мы можам без вялікай нацяжкі назваць «вульгарнай беларушчынай». І як з «вульгарнай лаціны» выкрышталізаваліся раманскія мовы - французская, гішпанская, італійская і іншыя, так з «вульгарнай беларушчыны» выкрышталізаваліся і польская, і ўкраінская, і маскоўская мовы. Толькі лаціна пры гэтым адмерла, а беларуская мова выжыла, з'яўляючыся да гэтага часу міжславянскім эсперанта.

Гэтая інтэрнацыяналізацыя беларускай мовы магла мець як станоўчыя, так і адмоўныя наступствы. Станоўчыя наступствы мы маглі б мець пры захаванні магутнай і самастойнай дзяржавы - Вялікага Княства Літоўскага. У гэтым выпадку паспяхова адбылася б поўная беларусізацыя не толькі ўсіх яго славянскіх тэрыторый, але і такіх крыўскіх зямель, як Пскоўскае і Цвярское княствы, а таксама часткова Жамойці і Інфлянтаў. Страта дзяржаўнасці прывяла да адмоўных і, нават, трагічных наступстваў. Чыстая і самабытная беларуская мова не мела моўнага парога паміж сабой і «вульгарнай беларушчынай» як у выглядзе польскай, так і маскоўскай моваў. Беларус разумеў усіх, і яго разумелі ўсе. Пры страце дамінантных пазіцый беларускай дзяржавы беларуская мова заставалася безабароннай, і толькі слабая інфармацыйнасць прасторы ВКЛ бараніла беларусаў ад асіміляцыі. Пад паланізацыю і русіфікацыю траплялі ў першую чаргу інтэрнацыяналізаваныя і інфармаваныя вышэйшыя станы грамадства.

Працэсы іх паланізацыі і русіфікацыі ішлі настолькі імкліва, што адбылося адсяканне адукаваных станаў нацыі ад самой нацыі, якое прывяло да поўнай страты беларускай пісьмовай традыцыі. Нацыя, адна з найвялікшых ў свеце, засталася без пісьменства і мусіла пачынаць усё спачатку.

Тая лёгкасць, з якой беларус разумеў і пальшчызну, і расейшчыну, спараджала імкненне і тых, і другіх да асіміляцыі беларусаў. Прапагандысцкія машыны абедзвюх метраполій, польскі касцёл і маскоўскае праваслаўе ўзяліся за беларусаў. Але, лёгка справіўшыся з вышэйшымі станамі, асімілятары па чарзе ламалі зубы на непісьменнай масе сялян, мяшчан і дробнай шляхты. Каб справіцца з гэтай масай, трэба было яе перавучыць. Спадзяванні на царкоўную вунію не спраўдзіліся. Вуніяцкая царква нечакана для яе тэарэтыкаў ператварылася ў нацыянальную царкву беларусаў, дзе ва ўсю моц загучала беларуская мова. Тады з абодвух бакоў была запушчана тэорыя пра «мужыцкасць» і «лапатнасць» беларускай мовы, каб канчаткова разарваць повязь паміж станамі нацыі. Гэта ў значнай ступені ўдалося. Мова, якая не мела пісьменства, насамрэч выглядала і больш беднай, і горшай перад мовамі, на якіх вучылі ў школах і ўніверсітэтах.

Тэорыя дала плён. Беларусы, якім удавалася атрымаць добрую адукацыю, пераходзілі на польскую ці расейскую мовы, адмаўляючыся ад сваёй, як ад непатрэбнай. А яна і сапраўды была непатрэбнай ні польскай дзяржаве, ні расейскай.

Але гэтая тэорыя «мужыцкасці», якая павінна была прынізіць і знішчыць нашую мову, можна сказаць, і выратавала яе. Абезгаловіўшы беларускую нацыю, пазбавіўшы яе пісьменства, асімілятары палічылі, што справа зроблена, і аслабілі націск на нізы беларускага народа. І гэтыя нізы (вялікі адсотак дробнай шляхты, часам да 30 адсоткаў усяго насельніцтва) мусілі сказаць сваё слова. Застаючыся беларускамоўнай, шляхта назапашвала сілы для адраджэння. Пра яе арыентацыю сведчыць хаця б такі факт: паводле перапісу 1897 года са 153 тысячаў дваран беларускіх губерняў 43,3 адсотка прызналі роднай мовай беларускую. А калі б адкінуць тую процьму расейскага дваранства, якое было нагнанае сюды дзеля русіфікацыі краю, то адсотак беларускамоўнай штяхты мог бы падвоіцца.

І адраджэнне пачалося. Прыстасоўваючы то лацініцу, то кірыліцу, беларусы пачалі спрабаваць пісаць на роднай мове. Пакрысе пачала фармавацца новая пісьмовая традыцыя, заснаваная на жывой мове, без усякіх старажытных уплываў. За два пакаленні паднялася новая рунь беларусаў. Змаганне ўваходзіла ў паступовую і зацяжную фазу абуджэння нацыянальнай свядомасці цэлага народа. Бальшавіцкі пераварот абвастрыў і паскорыў гэтыя працэсы. Фактычна, нацыянальна свядомая эліта аказалася здольнай вырашаць задачы нацыянальнага адраджэння, не чакаючы «даспявання» ўсяго народа. І гэта было заўважана. Разграміўшы БНР, падзяліўшы Беларусь, наступны ўдар каланізатары з абодвух бакоў мяжы нанеслі па нацыянальнай эліце. Па абодва бакі мяжы турмы аказаліся забітымі беларускай інтэлігенцыяй. На 1940 год на тэрыторыі Польшчы не засталося ніводнай беларускай школы, у БССР на волі засталося 14 пісьменнікаў. Усё начальства на захадзе гаварыла па-польску, на ўсходзе - па-расейску. Тэорыя «мужыцкасці» вярнулася. Але на гэты раз асімілятары і на ўсходзе, і на захадзе Беларусі дабраліся-такі да глыбінь народа. Усеагульная абавязковая адукацыя пры Польшчы вырашала задачу апалячвання. Пры саветах на першым этапе ішла інтэрнацыяналізацыя свядомасці, а ўжо праз пакаленне пачалася татальная русіфікацыя.

Пасля вайны ў БССР тэорыя «мужыцкасці» пачала рэалізоўвацца ў глабальным аб'ёме па ўсёй тэрыторыі з невялікім адставаннем заходніх раёнаў. Быў абмежаваны сацыяльны статус беларускай мовы. Мовай начальніка была расейская мова, мовай калгасніка - беларуская. Мова партыі, камсамола, войска, міліцыі - расейская мова.

У адпаведнасці з тэорыяй «мужыцкасці» ў невялікіх і занядбаных вёсках школы заставаліся беларускімі, а гарадскія ўсе былі расейскамоўнымі. Лепшую базу, лепшых выкладчыкаў, сацыяльную перавагу горада над вёскай ператваралі ў перавагу расейскасці над беларускасцю.

Практычна ўся сфера навукі была расейскамоўнай. Беларускай мове пакінулі вывучэнне сябе самой. На ёй хіба толькі функцыянавала мастацкая самадзейнасць на вёсцы, дзе спявалі пра лапці, ды гралі на піле. У канцы 60-х і беларускую літаратуру дазволілі ў многіх школах вучыць па-расейску.

Ні адной вышэйшай беларускамоўнай навучальнай установы, ні аднаго тэхнікума, ні аднаго ПТВ. Вясковых хлопцаў у ветэрынарных тэхнікумах вучылі па-расейску.

Да канца 70-х ні адна кніга сусветнай літаратуры не была перакладзена на беларускую мову (дазвалялася перакладаць пісьменнікаў Сярэдняй Азіі, Казахстана, Грузіі і г.д., каб паказаць дружбу народаў). Дзюма, Твен, Хемінгуэй, нават Міцкевіч - толькі па-расейску. Не дубляваліся фільмы. «Беларусьфільм» нават «Людзей на балоце» зняў па-расейску. Не было ні аднаго мультфільма. У рэпертуары опернага тэатра адна беларускамоўная опера «Алеся». Толькі ў купалаўскім тэатры «Паўлінку» яшчэ дазвалялі паказваць па-беларуску, бо там - ізноў жа лапці ды мужыкі, як сімвал беларускага народа.

З'яўленне «Песняроў» стала магчымым таксама толькі таму, што пачалі яны з таго самага: «Скрыпяць мае лапці...».

На канец 80-х ад беларускасці засталіся рэдкія выспачкі. Здавалася, што ўсё скончана. Але толькі таталітарная машына скрыгатнула словам «перабудова», як у лічаныя гады расквітнела ўся цывілізацыйная інфраструктура беларускай нацыі. Пачаўся прарыў беларускасці ва ўсе галіны цывілізацыйнага спектра. І каланіяльная адміністрацыя забіла трывогу. Да ўлады былі прыведзены сама цемрашальныя антыбеларускія сілы. І зноў загучала слова «мужыцкая».

Сёння ў чарговы раз робіцца ўсё дзеля ліквідацыі беларускай адукацыі, дзеля недапушчэння беларускамоўнай вышэйшай адукацыі. Беларуская мова наўпрост выкінута з сістэмы кіравання, войска, міліцыі. Нават прысяга прымаецца ўжо па-расейску. Уся абслуга прамысловай вытворчасці расейскамоўная, справаводства расейскамоўнае. Тэлебачанне і радыё карыстаюцца своеасаблівай «трасянкай». Наклады беларускіх выданняў мізэрныя. Ідзе адкрытае шальмаванне беларускай мовы, на якой нібыта «нельга выказаць нічога вялікага». Зноў ідзе змаганне за эліту, змаганне за ператварэнне нацыянальнай эліты ў каланіяльную.

Нацыянальная інтэлектуальная і культурная эліта, як асобны сацыяльны пласт беларускага грамадства, пачала фармавацца ў канцы ХІХ - пачатку ХХ ст., у эпоху станаўлення беларускай нацыі і нацыянальнага адраджэння. Яе сацыяльнай базай з'яўляліся прадстаўнікі дробнай і сярэдняй шляхты, дваранства, мяшчанства, інтэлігенцыі (пераважна беларускага паходжання). Многія з іх захоўвалі элементы мясцовага («літоўскага» ці «беларускага») патрыятызму, любілі размаўляць паміж сабой беларускай моваю (В.Дунін-Марцінкевіч, У.Сыракомля і інш.).

У канцы ХІХ ст. узрасла і нацыянальная свядомасць беларускай эліты. Паводле Ўсерасейскага перапісу 1897 г. з 153 тыс. прадстаўнікоў саслоўя дваран больш чым 65 тыс. ці 43,3% прызнавалі роднай беларускую мову. Несумненна, што для многіх беларускамоўных дваран беларуская мова была проста «наречием русского языка», а палітычны ідэал не выходзіў за межы «западно-руссизма». Але агульны кірунак іх палітычнага мыслення і этнічна-культурнага развіцця аб'ектыўна садзейнічаў умацаванню нацыянальна-палітычнай кампаненты ў іх светапоглядзе і грамадскай дзейнасці. Шэраг дваран-аўтанамістаў пазней сталі незалежнікамі.

Дваранін А.Уласаў быў выдаўцом «Нашай Нівы», дваране браты І. і А.Луцкевічы з'яўляліся заснавальнікамі Беларускай Сацыялістычнай Грамады, а потым і Беларускай Народнай Рэспублікі, княгіня М.Радзівіл фінансавала выданне зборніка «Вянок» М.Багдановіча і газеты «Беларус» (1913-1915 гг.). Як адзначае Я.Запруднік, мяшчане акадэмік Я.Карскі і этнограф А.Сапуноў, дваране-памешчыкі А.Ельскі, Р.Скірмунт, князь І.Друцкі-Любецкі, як і шмат іншых прадстаўнікоў дваранскіх родаў у Беларусі, пры ўсіх іх светапоглядных і палітычных адрозненнях, унеслі кожны свой уклад у беларускае нацыянальнае адраджэнне[1].

Нацыянальнай кансалідацыі беларускага этнасу, крышталізацыі яго эліты перашкаджала асімілятарская палітыка царскага ўрада. Беларусы, якія падвяргаліся татальнай русіфікацыі, не маглі мець вялікай колькасці свядомых інтэлектуалаў. Паводле перапісу 1897 г. настаўнікі, святары, медыцынскія работнікі, юрысты, навукоўцы, літаратары, прадстаўнікі мастацтва - беларусы па нацыянальнасці - складалі ў Беларусі ўсяго 2,5% насельніцтва гарадоў. Беларусаў апярэджвалі немцы (5,7%), расейцы (5,7%), жыды (5,0%), палякі (3,3%). Беларусы складалі трэць святароў, каля 20% медыцынскіх работнікаў, 10,5% настаўнікаў і менш за 10% астатніх катэгорый інтэлектуалаў. Усяго беларусы складалі каля 18% сярод інтэлектуалаў пяці заходніх губерняў, прычым у гарадах - каля 7%, а ў паветах - каля 26%[2]. Тут, безумоўна, трэба дадаць, што значная частка інтэлігенцыі беларускага паходжання была «рассеяна» па ўсёй Расейскай імперыі.

Русіфікацыя (як і раней паланізацыя) закранула галоўным чынам прадстаўнікоў пануючых класаў. Тых, хто лічыў роднай мовай расейскую, сярод купцоў было ў 3,3 раза больш, сярод дваран - у 5,5 раза, сярод духавенства - у 16 разоў больш, чым у сярэднім па Беларусі. Найбольш інтэнсіўна гэты працэс ішоў у гарадах, - там, дзе фармавалася эліта. Прадстаўнікі названых саслоўяў лічылі сваё прыстасаванне да расейскай культуры і расейскай мовы сродкам выяўлення лаяльнасці да палітыкі царызму[3].

У 1917-1920 гг. сярод беларускай палітычнай і культурнай эліты, прадстаўнікі якой былі адначасова палітычнымі дзеячамі і духоўнымі лідэрамі нацыі, адбылося ідэйна-палітычнае размежаванне на прыхільнікаў БНР і БССР. Першыя імкнуліся стварыць беларускую дзяржаўнасць на нацыянальна-дэмакратычнай, культурна-адраджэнскай аснове, другія - на сацыяльна-класавай, савецка-камуністычнай базе. У спрэчцы дзвюх ідэалогій і двух светапоглядаў перамагла сіла бальшавікоў. Усталяванне савецкай ўлады ў Беларусі адбілася непасрэдным чынам на становішчы і лёсе беларускай мовы. Вядома, што БНР адразу ж абвясціла дзяржаўны статус выключна беларускай мовы і імкнулася стварыць сама спрыяльныя ўмовы для яе развіцця, не забываючыся пра мовы нацыянальных меншасцяў. Камуністычныя ж улады БССР зыходзілі з канцэпцыі дзяржаўнага шматмоўя, надаўшы аднолькавы статус дзяржаўных беларускай, расейскай, жыдоўскай і польскай мовам.

Нацыянал-камуністы (З.Жылуновіч, А.Чарвякоў, У.Ігнатоўскі і інш.) шчыра верылі ў сацыяльныя ідэалы і светлую будучыню іх роднай Беларусі ў саюзе з Савецкай Расеяй, а потым у Саюзе ССР. Іх спадзяванні пэўным чынам апраўдвала палітыка беларусізацыі, разгорнутая ў БССР у 20-я гады. У гэты час нацыянальная эліта сапраўды атрымала моцны штуршок для крышталізацыі і развіцця.

У кадравай палітыцы КП(б)Б, у адпаведнасці з устаноўкамі УКП(б) быў зроблены акцэнт на вылучэнні мясцовых, беларускіх кадраў (палітыка карэнізацыі). Калі ў 1922 г. у КП(б)Б пераважалі расейцы - 72%, то ў 1928 г. беларусы складалі ўжо больш за палову партыі - 54,3%, жыды - 23,7%, расейцы - 14%[5]. Да канца 20-х гадоў значныя змены адбыліся ў нацыянальным складзе кіраўніцтва рэспублікі. У 1927 г. беларусы складалі 51,3% колькасці адказных работнікаў адміністрацыйных устаноў БССР, жыды - 24,8%, расейцы - 18%. Беларускай мовай на гэты час авалодалі 80% супрацоўнікаў цэнтральных і 70% - акруговых устаноў. У параўнанні з 1925 г. колькасць работнікаў цэнтральных органаў, якія ведалі беларускую мову, павялічылася больш чым у 3 разы, а акруговых і раённых органаў - амаль у 2 разы. Да 1928 г. амаль цалкам на беларускую мову было пераведзена справаводства ў дзяржаўных і партыйных органах[6].

Беларусізацыя адбывалася і ў сферах вышэйшай адукацыі, хоць і не такімі высокімі тэмпамі. Даваліся ў знакі прыхаванае супраціўленне і пасіўнасць пэўных катэгорый супрацоўнікаў вышэйшай школы, як і перакосы ў нацыянальным складзе выкладчыкаў. У Беларускім дзяржаўным універсітэце ў 1926 г. беларусы складалі 25%, расейцы - 25,6%, жыды - 42,5%, украінцы і прадстаўнікі іншых нацыянальнасцяў - 2,3%. З ліку выкладчыкаў-беларусаў валодалі беларускай мовай 29%, расейцаў - 3%, жыдоў - 1%, украінцаў - 2%[7].

Аднак з канца 20-х гадоў беларусізацыя была згорнута, распачалася кампанія па выкрыцці так званага «нацыянал-дэмакратызму». 30-я гады ўвайшлі крывавай адмецінай у гісторыю беларускага народа і яго эліты. У ходзе сталінскіх рэпрэсій было арыштавана каля 90% беларускіх пісьменнікаў і паэтаў, большасць з якіх потым была фізічна знішчана. З 328 арыштаваных пісьменнікаў дажылі да смерці Сталіна ў сакавіку 1953 г. і былі вызвалены ўсяго каля 20 чалавек. З 39 членаў Саюза пісьменнікаў Беларусі, якія засталіся на волі, па-беларуску пісалі толькі 14 чалавек. Беларуская Акадэмія навук страціла каля 90% сваіх супрацоўнікаў, пераважная большасць якіх была растраляна[8].

Рэпрэсіі ахапілі таксама функцыянераў партыйнага, савецкага і гаспадарчага апарату і арміі. Дзеячоў беларускага руху ці «нацдэмаў», якія лічыліся галоўнымі носьбітамі беларускага нацыяналізму, сталінскі рэжым замяняў выхадцамі з Цэнтральнай Расеі, прадстаўнікамі новай наменклатуры. Пасля чыстак пачатку 30-х гадоў беларусы складалі менш за адну сёмую частку прафесуры ВНУ рэспублікі. Паводле звестак амерыканскага беларусаведа Н.Вакара, ніводны з беларускіх дзеячоў, хто працаваў над стварэннем БССР, не застаўся жывым ці на свабодзе да 1939 г.[9]. Па сутнасці, тонкі пласт беларускай палітычнай і інтэлектуальнай эліты быў ці фізічна знішчаны, ці моцна дэфармаваны ў сацыяльна-псіхалагічным і асабліва нацыянальна-культурным плане, што пазней вельмі адмоўна адбілася на яе грамадска-палітычных пазіцыях.

Камуністычны генацыд суправаджаўся русіфікацыяй. Беларуская мова была выгнана з дзяржаўных устаноў і ВНУ. Выступы па-беларуску на афіцыйных сходах пачалі лічыцца праяваю «буржуазнага нацыяналізму».

Новы ўдар па нашай эліце нанесла другая сусветная вайна. Яна паставіла нацыянальна свядомых дзеячоў перад трагічным выбарам паміж сталінскім камунізмам і гітлераўскім нацызмам, а затым выклікала вялікую хвалю палітычнай эміграцыі. Пасля вайны сталінскі рэжым аднавіў русіфікатарскую палітыку і ганенні на інтэлігенцыю, а таксама курс на выцясненне беларусаў з уладных структур. У 1951 г. урад БССР складаўся з 22 расейцаў, 1 жыда, 1 грузіна і 9 беларусаў[10].

Пасля смерці Сталіна Л.Берыя паспрабаваў зрабіць стаўку на нацыяналізм нерасейскіх рэспублік з мэтай заваявання большай ўлады. Чэрвенскі 1953 г. пленум ЦК КПБ атрымаў загад з цэнтру замяніць расейскага сакратара ЦК КПБ М.Патолічава на другога сакратара - беларуса М.Зімяніна. Апошні ў сваім дакладзе на пленуме крытыкаваў такія «фундаментальныя недахопы і памылкі» КПБ у сферы нацыянальнай палітыкі, як неадпаведнасць долі беларусаў сярод насельніцтва рэспублікі (81%) іх прадстаўніцтву ў апараце партыйных органаў (62,2%). М.Зімянін наракаў, што праца апарата ЦК КПБ і СМ БССР, мясцовых партыйных і савецкіх органаў вядзецца на расейскай мове і прапанаваў прыняць рэзалюцыю аб пераводзе справаводства ўрада, рэспубліканскіх і мясцовых партыйных і савецкіх органаў на беларускую мову[11].

«Гульня» Л.Берыі ў нацыяналізм, як і хрушчоўская адліга, аказаліся караткачасовымі палітычнымі кампаніямі крамлёўскага кіраўніцтва, якія не закраналі сутнасці нацыянальнай палітыкі КПСС. Імкненні наменклатуры сур'ёзна ўзяцца за паляпшэнне стану беларускай мовы спыняліся з маскоўскага цэнтру. К.Мазураў, па сутнасці, першы беларус на пасадзе кіраўніка КПБ (калі мець на ўвазе, што беларус В.Шаранговіч прабыў першым сакратаром ЦК КП (б)Б крыху больш за 4-ы месяцы ў 1937 г. і быў расстраляны ў 1938 г.), намагаўся хоць неяк аднавіць беларусізацыю. У студзені 1959 г. на святкаванні 40-годдзя БССР ён зрабіў даклад на беларускай мове. У перапынку М.Хрушчоў, які сядзеў у прэзідыуме, пачаў лаяць Мазурава: «Ни черта не понятно!» На прыступках БДУ Хрушчоў выказаўся яшчэ больш выразна: «Чем быстрее все мы будем разговаривать по-русски, тем быстрее построим коммунизм».

Але на міжнароднай арэне крамлёўскае кіраўніцтва не афішавала сваіх русіфікатарскіх памкненняў. Наадварот, рабіліся спробы паказаць усяму свету, што і ў Маскве дбаюць пра нацыянальныя каштоўнасці нерасейскіх народаў. Хрушчоў падчас 15-й сесіі Генеральнай Асамблеі ААН (1960 г.) прапанаваў кіраўнікам украінскай і беларускай дэлегацыі М.Падгорнаму і К.Мазураву зрабіць свае прамовы на родных мовах. Украінская дэлегацыя адразу ж пагадзілася з гэтай прапановай-загадам. Беларуская дэлегацыя між тым не гарэла жаданнем рыхтаваць выступ па-беларуску. Мазураў, напэўна, добра памятаючы пра вымову Хрушчова ў Менску, адгаворваўся, што ў дэлегацыі няма машынкі з беларускім шрыфтам, што цяжка зрабіць пераклад з расейскай на беларускую мову. Аднак настойлівую рэкамендацыю Хрушчова трэба было выконваць, і тэкст выступлення Мазурава па-беларуску быў усё ж падрыхтаваны[12].

У выніку працяглага палітычнага ўціску большасць беларускай інтэлігенцыі (у паваенныя часы) адвярнулася ад нацыянальнай ідэі. Па словах В.Быкава, яна была камунізавана і ператварылася ў сама канфармісцкі клас грамадства, надзейнага слугу таталітарнага рэжыму[13]. Характэрнымі рысамі менталітэту значнай часткі інтэлектуальнай эліты былі нацыянальны нігілізм, правінцыялізм, комплекс непаўнавартасці адносна «старэйшага брата». Толькі малая яе частка змагалася за захаванне нацыянальных каштоўнасцяў, найперш, - за беларускую мову.

У Беларусі не было шырокага дысідэнцкага руху. Тым не менш, два найбольш вядомыя на Захадзе дысідэнты В.Быкаў і М.Кукабака, як і сотні іншых патрыётаў Беларусі, баранілі права на ўжыванне сваёй нацыянальнай мовы ва ўсіх сферах навукі і грамадскага жыцця. У 1976 г. беларускі гісторык А.Каўка, які ў той час працаваў у маскоўскім акадэмічным інстытуце, ананімна напісаў «Ліст да рускага сябра», у якім «роўнасць» беларускай і расейскай моваў параўноўваў з роўнасцю Чырвонага Каптурыка і Шэрага Воўка. Ён з вялікай горыччу канстатаваў, што ў Беларусі багата кадраў з вышэйшай адукацыяй, «і мала, да крыўднага мала, інтэлігентаў. Беларускіх інтэлігентаў»[14].

З пачаткам перабудовы праблема беларускай мовы, як і нацыянальнага адраджэння ўвогуле, набыла асабліва актуальнае гучанне, прычым не толькі агульна-культурнае, але і грамадска-палітычнае. Тым не менш, набалелая моўная праблема не знайшла адлюстравання на ХХХ з'ездзе КПБ (студзень 1986 г.). Гэта вымусіла 28 прадстаўнікоў творчай і навуковай эліты падпісаць 15 снежня 1986 г. ліст на імя Генеральнага сакратара ЦК КПСС М.Гарбачова, які практычна змяшчаў праграму адраджэння беларускай нацыі. Галоўным прадметам заклапочанасці аўтараў ліста з'яўлялася родная мова, якая, як справядліва адзначалася, амаль не ўжывалася ў партыйных, савецкіх і дзяржаўных органах як рабочая мова і мова справаводства. Каб адвесці пагрозу «духоўнага вымірання» беларускага народа, прапаноўвалася праграма мер па карэнным паляпшэнні становішча роднай мовы, культуры і патрыятычнага выхавання.

Пасля таго, як стала зразумелым, што партыйныя ўлады ў рэспубліцы не збіраюцца мяняць сваіх адносін да мовы, 4 чэрвеня 1987 г. прадстаўнікі беларускай эліты зрабілі яшчэ адну спробу звярнуцца да М.Гарбачова і накіравалі яму адкрыты ліст з 134 подпісамі ад прадстаўнікоў усіх пластоў грамадства, у тым ліку 16 рабочых. У ім нацыянальная палітыка савецкіх улад у Беларусі была названа яе сапраўдным імем: русіфікацыя. Пленум Саюза пісьменнікаў Беларусі фактычна падтрымаў патрабаванні аўтараў ліста. Але і на гэты раз улады маўкліва праігнаравалі патрабаванні патрыятычнай часткі грамадства. ХХХІ з'езд КПБ (лістапад-снежань 1990 г.) засведчыў, што партыйны апарат зрусіфікаваны на ўсіх узроўнях і амаль незваротна.

Але агульны настрой у грамадстве ўсё больш змяняўся на карысць замацавання дзяржаўнага статуса беларускай мовы. Гэта знайшло сваё адлюстраванне ў прыняцці Вярхоўным Саветам БССР 26 студзеня 1990 г. закона «Аб мовах у Беларускай ССР», у якім беларуская мова абвяшчалася адзінай дзяржаўнай мовай.

З набыццём рэальнага суверэнітэту і незалежнасці Беларусі ў краіне аб'ектыўна ўзніклі значна больш спрыяльныя ўмовы для павышэння грамадскага статусу і значэння беларускай мовы. Цяпер гэта станавілася дзяржаўнай справай, і вельмі важна было, каб дзяржаўная палітыка ў моўным пытанні праводзілася паслядоўна і ў нацыянальных інтарэсах беларускага народа.

Вызначэнне і ажыццяўленне гэтай палітыкі шмат у чым залежала ад грамадзянскай і патрыятычнай пазіцыі інтэлектуальнай эліты. Трэба адзначыць, што яе значная частка вітала працэсы перабудовы, дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння, а потым і абвяшчэнне незалежнасці Беларусі, актыўна ўключылася ў стваральную працу ў галіне дзяржаўнага і нацыянальна-культурнага будаўніцтва. Аднак, па меры абвастрэння палітычнай барацьбы за ўладу і ўцягнення ў яе культурнай і навуковай эліты, у асяроддзі апошняй наспяваў раскол. Ён адбыўся ў 1994-1996 гг. у сувязі з прэзідэнцкімі выбарамі і рэферэндумамі.

Пасля ўсталявання аўтарытарнага рэжыму Прэзідэнта А.Лукашэнкі важным крытэрыем палітычнай і ідэйна-творчай пазіцыі інтэлектуальнай эліты сталі адносіны да афіцыйнай ўнутранай і вонкавай палітыкі. Эліта, арыентаваная на нацыянальныя каштоўнасці, выступала супраць правядзення рэферэндуму па пытаннях нацыянальнай сімволікі і надання расейскай мове статусу другой дзяржаўнай. Другая частка эліты, напалоханая «нацыяналізмам» і беларусізацыяй пачатку 90-х гадоў, зрабіла выбар у падтрымку палітыкі прэзідэнта, які абяцаў выправіць «перегибы» ў моўнай палітыцы і дасягнуць такім чынам нацыянальнага спакою і згоды ў грамадстве.

Але вынікі моўнага рэферэндуму, праведзенага з парушэннем Закона аб рэферэндуме, паводле якога забаранялася выстаўляць на ўсенароднае апытанне моўную праблему, не прынеслі яго ініцыятару чаканай сацыяльна-палітычнай стабільнасці. Дзяржаўнае дзвюхмоўе, як справядліва папярэджвалі нацыянальна-патрыятычныя сілы, хутка ператварылася ў дыскрымінацыю і выцісканне беларускай мовы з усіх сфераў грамадскага жыцця. Вяртанню пануючага стану расейскай мовы ў грамадстве садзейнічалі адпаведныя адносіны кіраўніка дзяржавы да беларускай мовы, якую ён называў непаўнацэннай, і якой ён не карыстаўся ў сваіх публічных выступах.

Услед за Прэзідэнтам ад ужывання беларускай мовы ў сваёй службовай дзейнасці фактычна адмовіліся амаль усе кіраўнікі розных узроўняў і ведамстваў. Тое ж самае назіралася і сярод парламентарыяў. Калі сярод дэпутатаў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання каля адной трэці выступалі на беларускай мове, то сярод парламентарыяў 13-га склікання, якія змаглі папрацаваць у поўную сілу толькі на працягу 1996 г., па-беларуску выступалі значна менш. Што ж тычыцца так званага «Нацыянальнага сходу», то ў яго сценах роднай мовы не чуваць зусім.

Прэзідэнты Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі і апарат яе Прэзідыуму, за выключэннем аддзялення гуманітарных навук і мастацтваў, таксама звялі да мінімуму карыстанне беларускай мовай у публічных выступах, зносінах з дзяржаўнымі ўстановамі і справаводстве. У студзені 1999 г. на ўрачыстым пасяджэнні з нагоды 70-годдзя стварэння Нацыянальнай Акадэміі навук прэзідэнт НАН Беларусі А.Вайтовіч зрабіў свой даклад на расейскай мове. Але, на вялікае здзіўленне залы, віцэ-прэзідэнт Расейскай Акадэміі навук правазнаўца В.Кудраўцаў пасля некалькіх прывітальных слоў па-расейску перайшоў на беларускую мову і зрабіў на ёй увесь свой выступ, які суправаджаўся апладысментамі.

Паніжэнне статусу і грамадскіх пазіцый беларускай мовы выклікала трывогу нават сярод прыхільнікаў А.Лукашэнкі. Народны пісьменнік Беларусі І.Шамякін у сваім адкрытым лісце да беларускага Прэзідэнта звяртаў увагу на пагаршэнне становішча беларускай мовы, але ліст застаўся без адказу. Сустрэча Прэзідэнта з прадстаўнікамі беларускай творчай інтэлігенцыі ў ліпені 1998 г. таксама не прывяла да нейкіх бачных зрухаў у моўнай палітыцы.

Дыскрымінацыя дзяржаўнага статусу беларускай мовы знайшла адлюстраванне і ў сферы міжнароднай палітыкі. У прыватнасці, у некаторых асноватворчых дакументах беларуска-расейскіх адносін 1997-1998 гг. Напрыклад, у праекце Статута Саюза Беларусі і Расеі, які быў падпісаны прэзідэнтамі А.Лукашэнкам і Б.Ельцыным 2 красавіка 1997 г., прадугледжвалася зрабіць рабочай мовай органаў Саюза расейскую мову. Гэта выклікала незадавальненне і крытыку з боку беларускай грамадскасці. У канчатковы варыянт Статута, што быў падпісаны 23 траўня 1997 г., увайшоў артыкул 38, паводле якога афіцыйнымі мовамі Саюза з'яўляюцца беларуская і расейская мовы. Але ў якасці рабочай мовы органаў Саюза выкарыстоўваецца расейская мова.

Дакументы снежаньскай 1998 г. сустрэчы прэзідэнтаў Беларусі і Расеі, у тым ліку Дагавор аб роўных правах грамадзян і Пагадненне аб стварэнні роўных умоў суб'ектам гаспадарання, падпісаны ў двух экземплярах на расейскай мове. Гэта парушэнне агульнапрынятай дыпламатычнай практыкі падпісання міждзяржаўных дакументаў на дзяржаўных мовах краін-удзельніц. Нават з улікам дзяржаўнага дзвюхмоўя ў Беларусі трэба мець на ўвазе, што беларуская мова з'яўляецца мовай тытульнага этнасу і, звычайна, яна выкарыстоўваецца для падпісання дагавораў і пагадненняў з замежнымі краінамі. Ігнараванне канстытуцыйнага статусу беларускай мовы ў практыцы беларуска-расейскай інтэграцыі выклікала пратэст Сакратарыяту Таварыства беларускай мовы імя Ф.Скарыны.

Крытычнае становішча беларускай мовы, у якім яна аказалася ў Беларусі напрыканцы ХХ ст., ставіць пад пагрозу этна-культурную і моўную самабытнасць беларускай нацыі. Гэта тым больш прыкра, што такая сітуацыя склалася ў незалежнай дзяржаве.

Цяжкая гістарычная спадчына, якая абумовіла слабую нацыянальную свядомасць значнай часткі беларусаў і нешматлікасць нацыянальна арыентаванай эліты, праяўляецца і ў нашы дні. Сітуацыю ўдалося ў значнай ступені пераадолець падчас нацыянальнага адраджэння канца 80-х - пачатку 90-х гадоў. Але згортванне палітыкі нацыянальна-культурнага адраджэння пасля прыходу да ўлады А.Лукашэнкі і замацавання ім дзяржаўнага дзвюхмоўя фактычна вярнулі Беларусь зноў на сярэдзіну 80-х гадоў.

Каб змяніць становішча, патрэбна паслядоўная дзяржаўная нацыянальна-патрыятычная палітыка і асабісты прыклад кіраўнікоў дзяржавы. Патрэбна кансалідацыя эліты вакол нацыянальнай ідэі і беларускай мовы. Толькі ў такім выпадку палітычная, эканамічная і інтэлектуальная эліта зможа адпавядаць нацыянальным і дзяржаўным інтарэсам беларускага народа і здолее ўзняцца на вышыню сваей гістарычнай місіі.

1. Запруднік Я. Дваранства і беларуская мова // Беларусіка - Albaruthenica. Кн. 2. Фармаванне і развіццё нацыянальнай свядомасці беларусаў. - Мн., 1992. - С.33-35.
2. Шыбека З. Горад - асяродак міжэтнічнага і міжкультурнага ўзаемадзеяння ў Беларусі (па матэрыялах перапісу насельніцтва 1897 г.) // Беларусіка - Albaruthenica. Кн.6. Беларусь паміж Усходам і Захадам. Ч.1. - Мн., 1997. - С.70-72.
3. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 тамах. Т.1. - Мн., 1993. - С.472; Церашковіч П. Асноўныя тэндэнцыі развіцця беларускага этнасу ў эпоху капіталізму // Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук. 1986, № 5. - С.94-95.
5. Запруднік Я. Беларусь на гістарычных скрыжаваннях. - Мн., 1996. - С.93.
6. Лыч Л., Навіцкі У. Гісторыя культуры Беларусі. - Мн., 1996. - С.201.
7. Тамсама. - С.203.
8. Запруднік Я. Беларусь на гістарычных скрыжаваннях. - Мн., 1996. - С.101.
9. Вакар Н. Ліквідацыя беларускага нацыяналізму // Спадчына. 1992, № 6. - С.19.
10. Vakar N. Belorussia: A Makinq of a Nation. - Cambridqe, 1956. - Р.215.
11. Лукашук А. Жаркое лето 53-го // Коммунист Белоруссии. 1990. № 8. - С.69-71.
12. Снапкоўскі У. Знашнепалітычная дзейнасць Беларускай ССР як вонкавы фактар нацыянальнага нігілізму беларусаў // Беларусіка - Albarutnenica. Кн.2. - С.185.
13. Быкаў В. Мы - апошнія, за намі чарга... // Літаратура і мастацтва. 12 сакавіка 1993 г.
14. Каўка А. Ліст да рускага сябра // З гісторыяй на «Вы». - Мн., 1991. - С.370.

Мікола Савіцкі, кандыдат эканамічных навук

Яшчэ ў ХVІІІ і ХІХ стагоддзях усталявалася агульначалавечая норма: у нацыянальных дзяржавах дзяржаўнай мовай з'яўляецца нацыянальная мова карэннага этнасу. Гэта ўспрымаецца і разумеецца як аб'ектыўная, Богам дадзеная, рэальнасць. Такога трагічнага стану мовы карэннага этнасу, як у Беларусі, і такіх негатыўных адносін першай афіцыйнай асобы да мовы тытульнай нацыі не існуе нідзе ў свеце. Падобнае магло ўзнікнуць толькі ва ўмовах рэальнага этнацыду і амаральнасці палітыкі.

Дзеянні кіраўніцтва нашай краіны з гледзішча нармальнай логікі, не кажучы аб фармальнай логіцы, не падлягае асэнсаванню. Навязаныя «прававыя» нормы і дзеянні Прэзідэнта, пазіцыя большай часткі інтэлігенцыі, выхаванай у нігілістычнай савецка-імперскай сістэме адукацыі, амаральныя і злачынныя не толькі перад беларускім народам, але і перад усім чалавецтвам. Правядзенне грамадскага працэсу (суда) над знішчальнікамі беларускай мовы - душы беларускага народа - непазбежнае.

З пабудовай нацыянальных дзяржаў у свеце ўзнікла пытанне заканадаўчага і маральнага ўсталявання адносінаў да этнічных меншасцяў (звярніце ўвагу - этнічных меншасцяў). З дапамогай грубай, сілавой палітыкі Расея за два стагоддзі ператварыла класічную расейскую нацменшасць у Беларусі ў духоўную большасць, а этнічную большасць беларусаў на Богам выдзеленай ім зямлі ператварыла ў штучную нацменшасць. Дзеля выратавання беларускай мовы, культуры аб'ектыўна неабходна як мага хутчэй разбурыць пабудаваны сілай над усёй Беларуссю расейскамоўны панцыр, бо гэты панцыр сцяў нас да смяротнага ўдушэння.

Сучаснае кіраўніцтва Беларусі на чале з Прэзідэнтам А.Лукашэнкам і паступовая расейская акупацыя ігнаруюць агульнапрынятыя міжнародныя ідэі абароны правоў чалавека і ідэю цярпімасці. Як дасягненне цывілізацыі лічыцца прызнанне за асобай яе права жыць у роднамоўным інфармацыйным асяроддзі. І на гэта адпаведна з міжнародным правам не дазволена рабіць замах ні індывідуальна, ні калектыўна, ні ў межах дзяржавы. Гэтае палажэнне дастасоўнае і да карэннага этнасу, і да этнічных меншасцяў.

У Беларусі на афіцыйным узроўні назіраецца і дэманструецца поўная нецярпімасць да беларускага Адраджэння. Цярпімасць жа азначае: хоць я, чыноўнік, і валодаю сілай, каб увесці тое ці іншае абмежаванне (зачыніць беларускія школы, скараціць выданні беларускіх кніжак) альбо забараніць што-небудзь, але, з прычыны разумення ўмоваў чалавечага існавання, я гэтага не зраблю.

Права чалавека на родную мову, права карэннага беларускага этнасу жыць і развівацца ў роднамоўным інфармацыйным асяроддзі ёсць не прывілея.

У адпаведнасці з кадыфікаваным правам існуе:

1) натуральнае права чалавека на самавыяўленне на роднай мове, як у вусным ужытку, так і пісьмова;

2) натуральнае права на грамадскія інстытуцыйныя тыпавыя ўмовы, каб мець магчымасць развіваць сферу ўжывання роднай мовы.

На жаль, натуральнае права для сучаснага кіраўніцтва Беларусі не з'яўляецца фармальным правам. А гэта вядзе да супрацьдзеяння і барацьбы за духоўнае, а значыць ставіць пад пагрозу і фізічнае выжыванне беларускай нацыі.

Гарантам і абаронцам натуральнага права беларусаў у іх барацьбе за родную мову з'яўляецца міжнароднае права. Нагадаем, што міжнароднае права з'яўляецца абавязковым правам пры ўсталяванні адносін паміж двума ці некалькімі суб'ектамі (паміж беларускім этнасам і дзяржаўным антыбеларускім рэжымам).

Міжнародныя прававыя нормы зафіксаваны ва:

1) Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека ААН (1948);

2) Пактах ААН па правах чалавека; у Міжнародным пакце аб грамадзянскіх і палітычных правах (1966);

3) Канвенцыі аб прадухіленні і пакаранні генацыду (1948);

4) Міжнародным пакце аб грамадзянскіх і палітычных правах (1966);

5) Міжнародным пакце аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах (1996);

6) Хартыі ААН (1945).

У складзе Камісіі ААН па правах чалавека ёсць падкамісія па прадухіленні дыскрымінацыі і па абароне меншасцяў. На сёння стан ужытку беларускай мовы і неабходнасць стварэння беларускамоўнага асяроддзя адпавядае духу і зместу гэтай камісіі. Мы маем сітуацыю: нацыянальна-свядомыя беларусы з'яўляюцца нацменшасцю ў этнічнай беларускай большасці. На жаль, дзеянні падкамісіі абмежаваны: у выпадку паступлення скаргаў «ёй не прадстаўляюцца паўнамоцтвы прымаць якія-небудзь меры» - толькі правядзенне даследванняў, выпрацоўка рэкамендацый для Эканамічнага Савета, які супрацоўнічае з Генеральнай асамблеяй ААН. Камісія па правах чалавека можа «ствараць спецыяльны камітэт для аб'ектыўнага даследвання парушэнняў правоў чалавека». Прыйшла пара для беларусаў ініцыяваць пастаноўку гэтага пытання.

У артыкуле 27 «Пакта аб правах чалавека» сказана, што народ не павінен пазбаўляцца права «весці ўласнае культурнае жыцце» і «карыстацца сваёй мовай».

Прэзідэнт А.Лукашэнка ўзначальвае кампанію па прапагандзе (адмоўныя, брыдкія публічныя выказванні ў адносінах да беларускай мовы) і практычнай рэалізацыі (разбурана беларускамоўная сістэма выхавання і навучання, адбылося рэзкае скарачэнне беларускамоўных выданняў) шавіністычнай тэорыі перавагі расейскай мовы і культуры над беларускай. А гэта супярэчыць Міжнароднаму пагадненню аб недапушчэнні любой формы расавай дыскрымінацыі (1966), дзе адмаўляецца любая нацыянальная выключнасць, а таксама абмежаванне па этнічнай прыналежнасці.

Усе пералічаныя вышэй міжнародныя нормы абароны правоў чалавека падмацоўваюцца (што вельмі важна для нас) Пагадненнем аб непрымяненні тэрміну даўнасці да ваенных злачынцаў і да злачынства супраць чалавечнасці (1968).

У 1950 г. прынята Канвенцыя па абароне правоў і асноўных свабод чалавека і створана Эўрапейская камісія па правах чалавека з цэнтрам у Страсбургу, утвораны Эўрапейскі суд па правах чалавека. У пераліку асноўных правоў названай Канвенцыі (раздзел 1, артыкул 14) забараняецца дыскрымінацыя на аснове этнічнай прынадлежнасці.

Вядома, што ў Канстытуцыях розных краінаў свету даецца пералік асноўных правоў чалавека, аднак яны не заўсёды выконваюцца. Таму ў Канвенцыі сказана: «нават калі асноўныя правы тым ці іншым чынам агавораны законам, абмежаванне з боку закона не павінна заходзіць так далёка, каб асноўны змест якога-небудзь з правоў быў зліквідаваны».

У Заключным Хельсінскім акце (1975) запісана, што дзяржавы-удзельніцы (Беларусь далучылася) абавязаліся на сваёй тэрыторыі паважаць правы чалавека і абараняць яго законныя інтарэсы. Аб'ектыўная неабходнасць і жыццёвая патрэба ў захаванні беларускай мовы ёсць законным інтарэсам беларусаў. Палітыка Прэзідэнта і яго атачэння скіравана насуперак здароваму сэнсу і міжнародным прававым нормам.

У адпаведнасці з Заключным Хельсінскім актам Рэспубліка Беларусь павінна прыкладаць намаганні, каб усе неабходныя заканадаўчыя, адміністрацыйныя, судовыя і іншыя меры забяспечвалі абарону правоў чалавека і асноўных свабод на сваёй тэрыторыі. У пункце 45 дакладна сфармулявана права на атрыманне, распаўсюджванне і абмен інфармацыі на роднай мове (у Беларусі - на беларускай), а ў пункце 69 - права на навучанне ў рамках уласнай культуры. На жаль, беларусы такой магчымасці не маюць.

Вельмі важнай міжнароднай канферэнцыяй з'яўляецца Нарада па чалавечых вымярэннях АБСЕ (1990), дзе былі сфармуляваны правы нацменшасцяў і спосабы іх абароны. Павага права на родную мову, культуру разглядаецца як значны чыннік захавання міру. Чалавек мае права свабодна выказваць, захоўваць і развіваць сваю культуру ва ўсіх яе аспектах без якіх-небудзь памкненняў быць асіміляваным супраць сваёй волі.

Згодна з пунктам 32.1 прынятага Нарадай дакумента чалавек мае права свабодна карыстацца роднай мовай як у прыватным парадку, так і ў грамадскіх месцах. Пункт 32.2 гарантуе права: «заснаваць і ўтрымліваць на роднай мове адукацыйныя, культурныя і рэлігійныя ўстановы», а пункты 32.3-32.5 - «праводзіць рэлігійнае навучанне на роднай мове, распаўсюджваць інфармацыю на роднай мове, абменьвацца ёю і мець доступ да такой інфармацыі».

А ў пункце 33 гаворыцца, што «дзяржавы-ўдзельніцы будуць абараняць культурную, моўную і рэлігійную ідэнтычнасць на сваіх тэрыторыях і ствараць умовы для падтрымкі гэтай ідэнтычнасці». Вельмі істотны 34-ы пункт - «забяспечыць магчымасць для вывучэння роднай мовы і вывучаць іншыя прадметы на роднай мове».

У пункце 40 запісана, што дзяржавы-удзельніцы «прызнаюць асаблівыя праблемы цыган». Факты паказваюць, што наспеў час паставіць пытанне перад міжнароднай супольнасцю наконт прызнання асаблівых праблем беларусаў ва ўмовах дзяржаўнага, бытавога этнацыду.

Нават няпоўны аналіз дакументаў міжнароднага права паказвае, што сусветная супольнасць надзейна абараняе кожны народ ад асіміляцыі. Пры гэтым народ мае права на родную мову, на выхаванне і навучанне на ёй, на родную культуру. Народ мае права і абавязак перад усімі народамі свету жыць у роднамоўным інфармацыйным асяроддзі. Знікненне любой мовы, культуры - гэта незваротныя страты і збядненне грамадства, усёй цывілізацыі.

Грамадскае сцвярджэнне беларускай мовы ў ХІХ і ХХ стагоддзях адбывалася павольна і ўвесь час сутыкалася са значнымі цяжкасцямі. У сярэдзіне мінулага стагоддзя Беларусь не была ўключана ў агульнаславянскія працэсы моўнага адраджэння, якія стымуляваліся падзеямі ў Эўропе канца 1840-ых гадоў. Пасля падаўлення паўстанняў 1831 і 1863 гадоў Беларусь страціла сваю маладую нацыянальную эліту, і ў канцы ХІХ стагоддзя старонняму назіральніку магло здацца, што беларусам не суджана будзе адрадзіцца ніколі. Аднак на пераломе стагоддзяў беларускі нацыянальны рух ператварыўся ў вызначальны чыннік для «Северо-Западного края». У 80-90-ыя гады былі падрыхтаваны першыя працы заснавальніка беларускай лінгвістыкі Я.Карскага. Тады ж былі напісаны і апублікаваны галоўныя творы паэта Ф.Багушэвіча. У прадмове да зборніка «Дудка беларуская» (1891) ён першы загаварыў з чытачом «аб нашай долі-нядолі, аб нашай бацькавай спрадвечнай мове, каторую мы самі, да і не адны мы, а ўсе людзі цёмныя «мужыцкай» завуць, а завецца яна «беларускай»... «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі!» - запавядаў нашчадкам пісьменнік.

У допісе з Беларусі, надрукаваным у 1897 годзе ў сталічным «Северном вестнике», выказваўся непакой з прычыны таго, што беларускія нацыяналісты «глубоко убеждены в существовании беларусской народности». Часопіс трывожыўся, што ў «беларускай правінцыі» вывучэнне беларускай гісторыі стала лічыцца «обязательным делом для каждого интеллигентного беларуса»[1].

У 1903 годзе ўзнікла першая нацыянальная палітычная арганізацыя. Затым быў уздым нацыянальнага духу пасля рэвалюцыйных падзей 1905-1907 гадоў. Ён суправаджаўся стварэннем беларускіх выдавецтваў і газет, публікацыяй першай абагульняльнай працы з гісторыі Беларусі, напісанай беларусам і на беларускай мове (аўтар - Вацлаў Ластоўскі). У 1915 годзе ў Беларусі з'явіліся першыя беларускамоўныя пачатковыя школы. У 1918 годзе ў Вільні была надрукавана першая граматыка, якая вельмі хутка стала агульнапрызнанай. Вяршыняй намаганняў адраджэнцаў 1890-1910-ых гадоў стала абвяшчэнне ў 1918 годзе першай самастойнай беларускай дзяржавы - Беларускай Народнай Рэспублікі. Акурат пасля ўзнікнення БНР упершыню пасля працяглага перапынку на тэрыторыі Беларусі дзяржаўнай была абвешчана беларуская мова.

Далейшае развіццё і заняпад беларускай мовы адбываліся ў рамках БССР і СССР. За кароткі перыяд 20-ых гадоў канчаткова аформілася новая літаратурная мова, рэзка павялічылася колькасць беларускамоўных выданняў, з'явіліся спецыялізаваныя навуковыя ўстановы. У 1921 годзе ў Менску адчыніўся ўніверсітэт. Беларуская мова ў гэты час інтэнсіўна ўкаранялася ў справаводства, у дзяржаўныя зносіны, у сістэму адукацыі і навуку. Надзвычай імкліва развівалася ў 20-ыя гады мастацкая літаратура. Дадзеная палітыка праводзілася пад эгідаю ўладаў, яна атрымала назву «беларусізацыя». Гэтая палітыка ў значнай меры выкарыстоўвала адміністрацыйны прымус. Тым не менш, яна спрыяла вызваленню паняволенай раней нацыянальнай энергіі і выклікала энтузіязм у значнай часткі насельніцтва. Яна натыкалася на супраціў сярод зрусіфікаванага чынавенства, якое страчвала перавагі, звязаныя з веданнем яшчэ нядаўна адзінай дзяржаўнай расейскай мовы.

Аднак ужо ў 1930 годзе з Беларусі сталі высылаць ва ўсходнія раёны СССР дзеячаў, якія паказалі сябе ў грамадскім сцвярджэнні беларускай мовы. Паступова рэпрэсіі набылі масавы характар, што прывяло к канцу 30-ых гадоў да значнага скарачэння колькасці носьбітаў беларускай мовы. Сярод пісьменнікаў у гэты час было рэпрэсавана каля 80%, а з чатырох дзясяткаў лінгвістаў, што ў 20-30-ыя гады працавалі ў Інбелкульце і Інстытуце мовазнаўства Акадэміі навук, да пачатку другой сусветнай вайны засталася на волі толькі адна супрацоўніца.

У першае дзесяцігоддзе па вайне беларускі творчы і навуковы патэнцыял узнаўляўся вельмі марудна. У гэты час расейская мова стала прыкметна цясніць беларускую ў адукацыі, у справаводстве, у СМІ. У звязку з тым, што падчас вайны Беларусь была акупавана, Сталін не давяраў мясцовым кадрам. Значная частка ўлады канцэнтравалася ў гэтыя гады ў руках чыноўнікаў, прысланых з Расеі. Выцясненню беларускай мовы на перыферыю садзейнічалі як прагматычныя погляды расейскай і расейскамоўнай бюракратыі, так і камуністычная дактрына, якая прадугледжвала «зліццё» ўсіх моў. Пратэсты супраць абмежавання беларускай мовы былі нячастымі і нягучнымі, бо нацыянальна-моўны рух знаходзіўся ў глыбокім крызісе, выкліканым нядаўнімі масавымі рэпрэсіямі і людскімі стратамі часоў вайны. Варта было ў 1947 годзе загадчыку кафедры педагогікі Мазырскага педінстытута Алісіевічу выказаць заўвагу наконт таго, што «беларуская мова падлягае забыццю», як ужо ў траўні бюро ЦК КПБ у спецыяльнай пастанове асудзіла ягоны ўчынак[2].

Кароткім перыядам «лібералізацыі», што наступіў пасля смерці Сталіна, стала другая палова 50-ых. Зрэшты, ва ўмовах Беларусі гэтая лібералізацыя ўвасобілася хіба ў выглядзе пэўнай свабоды выказваць некаторыя погляды на старонках газеты «Літаратура і мастацтва». Напрыклад, Максім Лужанін сфармуляваў наступную думку: «Хочацца, каб мова чулася не толькі ў творчых арганізацыях, але і ва ўстановах, школах сярэдняй і вышэйшай, каб яна была і на папяроснай каробцы, і на станку»[3]. У якасці «першага практычнага кроку», накіраванага на «ўвядзенне беларускай мовы ў паўсядзённы быт усіх слаёў насельніцтва», студэнт Барыс Сачанка прапанаваў увесці выкладанне на беларускай мове ва ўсіх навучальных установах рэспублікі[4]. Прыведзеныя меркаванні красамоўна сведчаць аб ступені заняпаду мовы ў той час. Гаротнае становішча беларускай мовы пацвярджаецца і іншымі дадзенымі. Вядома, што ў 1958 годзе ў Менску з 58 школаў беларускамоўнымі былі толькі 10[5]. Аднак прыняты ў 1959 годзе Вярхоўным Саветам БССР Закон аб адукацыі прадугледжваў, што «вывучэнне беларускай мовы ў школах з расейскай або іншай мовай навучання праводзіцца згодна з жаданнем вучняў і іхніх бацькоў»[6]. Гэты дэкрэт паспрыяў хуткаму змяншэнню колькасці беларускамоўных школ - перадусім у гарадах. У 60-70-ыя гады ў Беларусі надзвычайнае пашырэнне набыла практыка «вызвалення» школьнікаў ад вывучэння беларускай мовы. Так, у 1969 годзе ў БССР не вывучалі беларускай мовы 30% школьнікаў, а ў Менску - 90%. У 1970 годзе расейцы складалі ў Беларусі 10,4% насельніцтва, аднак у 1972/1973 навучальным годзе ў расейскамоўных школах навучалася 51,4% школьнікаў, прычым у гарадах - 97,6%[7].

Супраць русіфікацыі пратэставала інтэлігенцыя і, перш за ўсё, пісьменнікі. Аднак іх нязгода была абачлівай і непаслядоўнай. Яна зазвычай увасаблялася ў форме выступаў на пісьменніцкіх сходах, а таксама ў паэтычнай абароне мовы. Між тым зерне пратэсту выспявала ў моладзевым асяроддзі. У 1968 годзе з БДУ былі выключаны некалькі студэнтаў філфака за тое, што яны збіралі подпісы пад заявай з патрабаваннем вывучаць на беларускай мове ўсе прадметы. У канцы 70-ых гадоў у студэнцкім асяроддзі ўзнікла «Беларуская майстроўня», якая культывавала старажытныя абрады, вывучала народныя песні, ладзіла тэатральныя паказы і імправізаваныя танцавальныя балі - займалася тым, што рабілі беларускія адраджэнцы ў пачатку стагоддзя, а чэхі, венгры, лужычане - яшчэ ў 1830-1840-ыя гады. У другой палове 70-ых-80-ыя гады ў Беларусі выходзілі падпольныя выданні, у якіх значная ўвага надавалася адстойванню моўных правоў беларусаў.

Пад ціскам інтэлігенцыі ў 1982 годзе ў адной з менскіх школ былі адчынены беларускамоўныя класы. У 1984 годзе сябры моладзевай арганізацыі «Таварыства беларускай школы» першымі сфармулявалі ідэю вяртання беларускай мове дзяржаўнага статусу. Кепска валодалі беларускай мовай у гэты час расейскія жыхары Беларусі: паводле перапісу 1989 года толькі чвэрць расейцаў Беларусі валодалі беларускай мовай. Агульны стан беларускай мовы ў гэты час ацэньваецца навукоўцамі як «катастрафічны»[8].

У гады «перабудовы» моўная барацьба ў Беларусі працякала падобным чынам, як і ў іншых рэспубліках былога СССР, хоць была і выразная беларуская спецыфіка. У чэрвені 1989 года адбыўся ўстаноўчы з'езд Беларускага народнага фронту «Адраджэньне». Прыняты з'ездам зварот да грамадзян Беларусі пачынаўся заклікам шанаваць родную мову. БНФ сцвярджаў, што ў СССР «Беларусь стала першай рэспублікай, у якой узнікла небяспека ператварэння мовы жывога народу ў мёртвую мову». БНФ палічыў наданне беларускай мове статусу дзяржаўнай «неадкладнай справай» і кваліфікаваў падобны крок як «неабходную ахоўную меру»[9].

Сярод іншых падзей сярэдзіны - канца 80-ых заслугоўваюць ўвагі звальненне з працы ў Інстытуце філасофіі Акадэміі навук Алега Бембеля за публікацыю ў 1985 годзе ў Лондане кнігі «Роднае слова і маральна-эстэтычна прагрэс», а таксама некалькі лістоў пра беларускую мову ад беларускай інтэлігенцыі генсеку ЦК КПСС М.Гарбачову[10]. Між іншым, у кнізе Бембеля ўпершыню ў СССР былі пададзены вынікі сацыялінгвістычнага анкетавання, якое мела на мэце выявіць стаўленне рэспандэнтаў да беларускай мовы.

Быўшы выціснутай з усіх галоўных сфераў, не з'яўляючыся lingua di pane («мовай хлеба»), беларуская мова тым не менш у значнай ступені захоўвала сімвалічнае значэнне. Усе перапісы насельніцтва 50-80-ых гадоў нязменна фіксавалі адносна высокую долю людзей, якія называлі беларускую мову lingua di cuore («мовай сэрца»). У 1989 годзе беларускую мову прызналі роднай 80% беларусаў, гэтыя людзі складалі 66% насельніцтва рэспублікі. У 1989 годзе ў Беларусі ўзнікла Таварыства беларускай мовы. У пачатковую рэдакцыю статута арганізацыі быў унесены запіс пра тое, што мэтай стварэння і сэнсам існавання Таварыства з'яўляецца «аднаўленне ў грамадстве стаўлення да роднай мовы як да бацькоўскага дару і матчынай святыні, як да незаменнай, аднойчы і навек падараванай жыццём»[11].

У 1990 годзе ў Беларусі быў прыняты Закон аб мовах, у абмеркаванні якога ўдзельнічалі больш за 20 тысяч чалавек. У прэамбуле гэтага дакумента адзначалася, што «пад пагрозай апынулася само існаванне» беларускай мовы[12]. Згодна з артыкулам 2 Закона беларуская мова была прызнана дзяржаўнай. Матывацыя прыняцця гэтага Закона была лінгваабарончая, лінгваэкалагічная. Пасля прыняцця ўвосень 1990 года дзяржаўнай праграмы развіцця беларускай мовы і іншых нацыянальных моў у БССР Закон аб мовах пачынаў паступова выконвацца. Статус беларускай мовы быў пацверджаны і ў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года. Расейская мова вызначалася ў ёй як «мова міжнацыянальных зносінаў»[13]. Прынятыя акты практычна не пагоршылі ведання расейскай мовы ў Беларусі. У той жа час за кошт далучэння да беларускай мовы ў Беларусі значна павялічылася колькасць дзвюхмоўных людзей[14].

Павелічэнне ў дзвюхмоўным соцыюме колькасці білінгваў з'яўляецца перадумовай для рэалізацыі магчымасці карыстацца сваёй мовай у розных сітуацыях. Бо калі пэўная частка грамадства валодае толькі адной мовай, то гэтыя людзі навязваюць яе ў якасці адзінага сродку зносінаў. У пачатку 90-ых гадоў у Беларусі была магчымасць спрыяць развязанню праблемы захавання моўных правоў. Аднак з 1995 года моўнае развіццё ў Беларусі адбываецца па іншых правілах, згодна з нормамі 60-70-ых гадоў. Перажываны цяпер час можа быць ахарактарызаваны як «рэстаўрацыя».

У траўні 1995 года з ініцыятывы Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь А.Лукашэнкі быў праведзены рэферэндум, на які выносіліся чатыры пытанні. Першы пункт плебісцыта фармуляваўся так: «Ці згодны Вы з наданнем расейскай мове роўнага стутусу з беларускай?» Таварыства беларускай мовы не прызнае вынікаў гэтага галасавання законнымі, бо ў працэсе яго падрыхтоўкі і правядзення быў зафіксаваны шэраг парушэнняў.

Згодна з Законам аб рэферэндуме на ўсенароднае галасаванне забаранялася выносіць пытанні, якія «парушаюць неад'емнае права народа Рэспублікі Беларусь на дзяржаўныя гарантыі існавання беларускай нацыянальнай культуры і мовы» (арт. 3). Якраз гэтая акалічнасць была матывам адмовы ў правядзенні падобнага рэферэндуму ініцыятыўнай групе грамадзян з пракамуністычнага Народнага руху Беларусі ўвосень 1994 года. Заява гэтай групы аб ініцыяванні рэферэндуму была разгледжана ў шасці парламенцкіх камісіях і ў Міністэрстве юстыцыі. Усе яны, як паведамлялася ў друку, «зрабілі прыблізна аднолькавую матывіроўку адмовы ў правядзенні рэферэндуму». Грунтуючыся на атрыманых заключэннях і спасылаючыся на арт. 3 Закона аб рэферэндуме, Цэнтральная камісія па выбарах і рэферэндумах растлумачыла падаўцам заявы, што пытанне аб наданні расейскай мове дзяржаўнага статуса «прама забаронена заканадаўствам рэспублікі»[15]. Але, як аказалася, quod non licet bovi, licet Jovi!

Згодна з арт. 148 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь не дазвалялася змяняць або дапаўняць Канстытуцыю на працягу апошніх шасці месяцаў паўнамоцтваў парламента.

Пры ўтварэнні камісій па рэферэндуме былі парушаны нормы артыкулаў 18 і 20 Закона аб рэферэндуме ў частцы спосабу фармавання камісій, у выніку чаго ТБМ быў пазбаўлены магчымасці ўдзельнічаць у іх працы.

На вядзенне агітацыі супраць вынесеных на рэферэндум прапаноў накладаліся істотныя абмежаванні.

Пастанова аб правядзенні рэферэндуму была прынята парламентам у спецыфічнай сітуацыі. Спачатку дэпутаты ўлічылі заключэнні сваіх камісій і адхілілі тры пункты плебісцыту, у тым ліку і моўны. Рашэнне было прынятае толькі пасля пагроз з боку прэзідэнта правесці рэферэндум без санкцыі парламента, галадоўкі-пратэсту апазіцыйных дэпутатаў у зале пасяджэнняў і іх прымусовага начнога выкідання з будынка Вярхоўнага Савета ваенізаванымі падраздзяленнямі па загадзе А.Лукашэнкі.

Рэферэндум 1995 года ў Беларусі быў сумешчаны з кампаніяй па выбарах у Вярхоўны Савет. Парламенцкая асамблея АБСЕ зрабіла вывад, што выбары і рэферэндум 1995 года ў Беларусі не адпавядалі ўсім міжнародным нормам свабоднага і справядлівага галасавання. Адзначаўся кантроль з боку ўрада за СМІ (што прыводзіла да недахопу або скажэння інфармацыі), умяшанне выканаўчай ўлады ў выбарчы працэс, падаўленне дзейнасці палітычных партый і інш. Заяву наконт выбараў і рэферэндуму ў Беларусі зрабіў дзярждэпартамент ЗША, у якой было выказана шкадаванне з нагоды таго, «якім чынам і ў якой абстаноўцы кіраўніцтва Беларусі правяло выбары і рэферэндум»[16].

Беларускае грамадства, якое перажывала падчас правядзення рэферэндума эканамічныя нягоды, не змагло, а часткова і не захацела ўбачыць за казуістычнай фармулёўкай пытання аб «роўнасці» моў пагрозу дыскрымінацыі сваёй мовы. Выявілася, што ініцыятыва Лукашэнкі адпавядае жаданням значнай часткі грамадства, якая прагнула вяртання «добрага старога» камуністычнага часу, калі ў крамах была танная каўбаса і «не існавала» моўных праблем. Не дзіўна, што «рэстаўрацыя» ў моўнай сферы ў нас цяпер спалучаецца з рэстаўрацыяй палітычнай. З дапамогай плебісцыту прэзідэнт Беларусі хацеў атрымаць грамадскую падтрымку свайго пераканання ў тым, што «беларуская мова бедная і пры яе дапамозе немагчыма выказаць што-небудзь вялікае». Менавіта такую думку выказаў А.Лукашэнка, выступаючы ў Гомелі перад дэпутатамі мясцовага савета[17].

Увосень 1996 года ў Беларусі прайшоў яшчэ адзін рэферэндум. На ім выбаршчыкі падтрымалі праект новай Канстытуцыі, які пашырыў паўнамоцтвы прэзідэнта і зацвердзіў у якасці дзяржаўных беларускую і расейскую мовы. Спрыяльныя для А.Лукашэнкі вынікі гэтага плебісцыту былі прызнаныя Расеяй, але затое «пасварылі» Беларусь з астатняй Эўропай, якая не прызнала праведзеную ў нашай краіне рэформу законнай. У траўні 1997 года быў прыняты статут Саюза Беларусі і Расеі, артыкул 38 якога прадугледжвае, што рабочай мовай органаў Саюза з'яўляецца толькі расейская[18].

Цяпер з-за значнай дыспрапорцыі ва ўжыванні беларускай і расейскай моў і з-за надзвычай неспрыяльнай грамадскай сітуацыі без канкрэтнага садзеяння мінарытарнай беларускай мове немагчыма ўявіць захаванне правоў беларускамоўнай меншасці. Паколькі за апошнія тры гады палітычныя сілы Беларусі, якія спрыяюць сцвярджэнню беларускай мовы, у спрэчках з прэзідэнтам Лукашэнкам нязменна прайграюць, і цяпер яны зусім не прадстаўлены ва ўладных структурах, пастолькі захаванне правоў беларускамоўных людзей сутыкаецца з вялікімі цяжкасцямі. Падчас правядзення масавых палітычных акцый іх удзельнікі часам затрымліваюцца міліцыяй таму, што размаўляюць на беларускай мове. Журналістка Л.Саенка лічыць, што ў Беларусі «само сабой да іншадумцаў адносяцца ўсе, хто размаўляе па-беларуску»[19]. Зафіксаваны выпадкі, калі ўдзельнікам судовых працэсаў забараняюць размаўляць на беларускай мове[20] або спрабуюць спагнаць з асуджаных выдаткі на аплату паслуг перакладчыкаў[21]. Вельмі часта ў Беларусі парушаецца права беларускамоўных людзей на доступ да інфармацыі і абмен ёю. Нават у Палаце прадстаўнікоў, якая прызначана прэзідэнтам і лічыцца заканадаўчым органам, дакументы рыхтуюцца толькі на расейскай мове, што выклікала пратэст аднаго з дэпутатаў[22]. Найвышэйшыя дзяржаўныя чыноўнікі выключна рэдка карыстаюцца беларускай мовай. Паказальна, што старшыня камісіі Палаты прадстаўнікоў па адукацыі, навуцы і культуры У.Плецюхоў разумее беларускую мову, аднак не ўмее на ёй размаўляць[23]. У красавіку бягучага года дырэктар Наваполацкай электрацэнтралі выдаў загад, які прадпісвае весці тэхнічную дакументацыю толькі на расейскай мове. Змены ў моўнай палітыцы, што адбываюцца ў апошнія тры гады ў Беларусі, далі падставу Аўстрыйскаму аб'яднанню славістаў у сакавіку гэтага года прыняць спецыяльны «Пратэст супраць дыскрымінацыі беларускай мовы ў Рэспубліцы Беларусь»[24].

У бядотным становішчы знаходзіцца цяпер беларускамоўная школа. Нярэдка навучанне пераводзіцца з беларускай мовы на расейскую ў трэціх, чацвёртых, пятых і старэйшых класах. З-за раптоўнай змены моўнага рэжыму пакутуюць дзеці. Сёлета летам у Горадні прайшоў судовы працэс па спозыску да мясцовых уладаў аднаго з бацькоў Ю.Мацко, дачцэ якога пасля заканчэння 5 класа адмовілі ў далейшым навучанні на беларускай мове. Працэс скончыўся не на карысць спаганятага. У цяперашняй вельмі неспрыяльнай для беларускай мовы грамадскай абстаноўцы многія скаргі аб парушэнні моўных правоў і свабодаў грамадзян проста не прымаюцца пад увагу і судовыя справы па іх не заводзяцца.

Такім чынам, сцвярджэнне беларускай мовы ў грамадскім жыцці Беларусі практычна заўсёды суправаджалася значнымі цяжкасцямі, фактычна толькі ў другой палове 20-ых гадоў гэтага стагоддзя лёс спрыяў ёй. На зыходзе камуністычнай эпохі яна знаходзілася ў крызісным стане, і яе канчатковае знішчэнне магло б скончыцца цягам некалькіх дзесяцігоддзяў. Змены канца 80-ых - пачатку 90-ых стваралі пэўныя перадумовы для стрымвання негатыўных працэсаў, аднак з сярэдзіны 90-ых грамадскае быццё беларускай мовы яўна дэградуе. Мне не ўдалося знайсці раўнацэннага беларускага эквівалента венгерскаму выслоўю «Nyelveben el a nemzet» («Народ жыве праз сваю мову»), што, відаць, сведчыць аб тым, што моўныя каштоўнасці ў жыцці беларусаў займалі не такое заўважнае месца, як у венграў. Пастаяннае знаходжанне ў «зоне ўплыву» дзвюх роднасных моў, польскай і расейскай, наклала незнішчальную пячатку на нашае моўнае быццё. Пасля рэферэндума 1995 года беларуская мова, падобна, пазбаўляецца свайго апошняга бастыёна: яна можа перастаць лічыцца крытэрам нацыянальнай ідэнтычнасці. Калі ў будучыні вынікі рэферэндума не будуць юрыдычна абвергнуты, то можна будзе лічыць, што беларускі народ «сам» выракся свае мовы. У такім выпадку час яе знікнення не забавіцца, а носьбіты гэтай мовы апынуцца ў становішчы, калі нават сама пастаноўка пытання аб захаванні іх моўных правоў будзе лічыцца недарэчнай. Будзем, аднак, спадзявацца, што гэтага не адбудзецца.

1. С.Г-чъ. Белорусские националисты // Северный вестник. 1897. № 10. - С.20.
2. Навіцкі У. Асаблівасці культурнага жыцця на Беларусі ў першае пасляваеннае дзесяцігоддзе // Беларускі гістарычны часопіс. 1993. № 1. - С.99.
3. Літаратура і мастацтва, 2 лістапада 1957 г.
4. Тамсама, 14 снежня 1957 г.
5. Тамсама, 8 студзеня 1958 г.
6. Звязда, 12 красавіка 1959 г. Пра адукацыйную рэформу 1958-1959 гадоў у Савецкім Саюзе падрабязна гл.: Bilinsky Y. The soviet education laws of 1958-1959 and soviet nationality policy // Soviet Studies. Vol. XIV. 1962. № 2. - P.138-157.
7. Ханазаров К. Решение национально-языковой проблемы в СССР. - Москва, 1982. - С.174.
8. Григорьева Р., Мартынова М. Межнациональные отношения в Белоруссии // Новые славянские диаспоры. - Москва, 1996. - С.153.
9. Праграмныя дакументы БНФ «Адраджэнне». - Менск, 1989. - С.1, 17.
10. Першы і другі лісты апублікаваны. Гл.: Letters to Gorbachev. New documents from soviet Byelorussia. - London, 1987.
11. Статут Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны. - Менск, 1989. - С.3.
12. Закон Беларусской Советской Социалистической Республики о языках в Белорусской ССР. - Минск, 1990. - С.19.
13. Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь. - Менск, 1994. - С.6.
14. Григорьева Р., Мартынова М. Межнациональные отношения в Белоруссии... - С.153.
15. Усенародны рэферэндум не адбудзецца // Народная газета, 22-24 кастрычніка 1994 г.
16. Парламентские выборы в Беларуси; Заявление госдепартамента США по поводу выборов и референдума в Республике Беларусь // Белорусская деловая газета, 22 траўня 1995 г.
17. Свабода, 6-12 снежня 1994; Народная газета, 1 лютага 1995; Свободная мысль. 1996, № 1. - С.57.
18. Звязда, 27 траўня 1997 г.
19. Саенко Л. Белорусская война // Московские новости. 17-24 сентября 1995 г.
20. Народная воля, 19 жніўня 1997 г.
21. Свабода. 18 ліпеня 1997 г.
22. Ляшкевіч Ю. Роля беларускай мовы ў рабоце парламента // Звязда, 1 лютага 1997 г.
23. Народная газета, 24 студзеня 1996 г.
24. Народная воля, 5 красавіка 1997 г.; Наша Ніва, 7 красавіка 1997 г.

Міхаіл Пастухоў, доктар юрыдычных навук

Час усё больш аддаляе нас ад травеньскага 1995 года рэферэндуму, калі выканаўчая ўлада, спасылаючыся на вынікі «ўсенароднага галасавання», скасавала дзяржаўныя сімвалы беларускага народа і надала расейскай мове статус дзяржаўнай разам з беларускай.

З пазіцыі сённяшняга дня выразна бачны разбуральныя вынікі такой ініцыятывы ўлады. Беларускі народ пазбавіўся сваіх нацыянальных сімвалаў. Замест спрадвечных нацыянальных сцяга і герба яму прапанавалі нейкія сурагаты савецкай сімволікі. Мова карэннай нацыі пачала адкрыта выціскацца расейскай мовай з ўсіх сфераў дзяржаўнага і грамадскага жыцця. Згубіўшы свае нацыянальныя сімвалы і мову, Беларусь апынулася як бы адрэзанай ад сваёй гісторыі і часова страціла ўсякія арыенціры. У такіх умовах над беларускай нацыяй навісла пагроза асіміляцыі расейскамоўным насельніцтвам, і, як вынік, непазбежнасць інкарпарацыі Беларусі суседняй Расейскай дзяржавай. Але да гэтага часу на грамадскае абмеркаванне не выносілася пытанне наконт законнасці самога рэферэндуму. Ніхто так і не адказаў: ці можна было праводзіць рэферэндум па пытанні зніжэння статусу беларускай мовы?

Нагадаем, што з ініцыятывай правядзення рэферэндуму выступіў прэзідэнт Рэспублікі Беларусь А.Лукашэнка. Яна атрымала неадназначную ацэнку дэпутатамі Вярхоўнага Савета 12-га склікання, якім належала канчаткова прыняць рашэнне наконт юрыдычнай магчымасці і палітычнай неабходнасці такога рэферэндуму. Значная частка дэпутатаў, найперш гэта фракцыя Беларускага народнага фронту, адразу адназначна выступіла супраць такой ініцыятывы, убачыўшы ў такіх дзеяннях (і, як паказвае час, яны не памыліліся) пагрозу беларускай нацыянальнай культуры і дзяржаўнасці ўвогуле.

Усё ж, 11 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь пачаў абмеркаванне магчымасці ўключэння ў бюлетэнь рэферэндуму і пытання наконт мовы. У выніку дыскусіі і галасавання ініцыятыва прэзідэнта не знайшла падтрымкі: з агульнай колькасьці 238 дэпутатаў бралі ўдзел у галасаванні 141 чалавек, выступілі «за» 124, «супраць» 6, «устрымаліся» 11. Трэба адзначыць, што да гэтага моманту неабходная працэдура была юрыдычна вытрымана. Аднак такі вынік не мог задаволіць адміністрацыю прэзідэнта і, галоўнае, - самога прэзідэнта. А таму праз «чэсных» дэпутатаў быў арганізаваны новы наступ наконт паўторнага галасавання.

Паколькі ўціск пачаў прымаць непарламенцкія формы, 18 дэпутатаў у якасці пратэсту абвясцілі галадоўку і адмовіліся пакінуць залу паседжанняў Вярхоўнага Савету. Тады ў ноч з 11-га на 12 красавіка 1995 года ў залу паседжанняў парламента былі ўведзены ўзброеныя фармаванні. Людзі ў масках і камуфляжнай форме жорстка збілі дэпутатаў, праігнараваўшы статус іх недатыкальнасці, і выкінулі з будынка на вуліцу.

На наступны дзень пытанне рэферэндуму разам з іншымі было зноў пастаўлена на галасаванне. У пэўным сэнсе дэмаралізаваная цынічным уціскам большасць дэпутатаў падтрымала ініцыятыву Прэзідэнта. Такім чынам, была прынята Пастанова № 3728 - ХІІ «Аб правядзенні рэспубліканскага рэферэндуму па пытаннях, прапанаваных Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь, і мерах па яго забяспячэнні».

У адпаведнасці з гэтай пастановай у бюлетэнь для галасавання былі ўключаны наступныя пытанні:

1. Ці згодны Вы з наданнем расейскай мове аднолькавага статусу з беларускай?

2. Ці падтрымліваеце Вы прапанову аб устанаўленні новых Дзяржаўнага сцяга і Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь?

3. Ці падтрымліваеце Вы дзеянні Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, скіраваныя на эканамічную інтэграцыю з Расейскай Федэрацыяй?

4. Ці згодны Вы з неабходнасцю ўнясення змяненняў у Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь, якія прадугледжваюць магчымасць датэрміновага спынення паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь у выпадках сістэматычнага ці грубага парушэння Канстытуцыі?

Першае, другое і трэцяе пытанні выносіліся на абавязковы рэферэндум, рашэнне якога з'яўляецца канчатковым, а чацвёртае пытанне - для прыняцця кансультацыйнага рашэння, якое мае рэкамендацыйны характар.

Разам з тым, толькі адзін факт скарыстання фізічнай сілы ў дачыненні да дэпутатаў «людзьмі ў камуфляжнай форме» (ды яшчэ ў будынку парламента!) ставіць пад сумненне законнасць пастановы Вярхоўнага Савета наконт прызначэння рэферэндуму, паколькі рашэнне было прынята пад прымусам. Само ж увядзенне ўзброеных людзей у парламент і нападзенне на дэпутатаў можна кваліфікаваць як захоп улады гвалтоўным чынам. Пасля гэтага здарэння Пракуратура Рэспублікі Беларусь распачала крымінальную справу, аднак з цягам часу яна была прыпынена з прычыны «неустановления лиц, допустивших бесчинства в парламенте».

Рэальную магчымасць не дапусціць правядзення незаконнага рэферэндуму ў траўні 1995 года меў Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь. Адразу пасля абвяшчэння прэзідэнтам ініцыятывы рэферэндуму Камісія па адукацыі, культуры і захаванні гістарычнай спадчыны Вярхоўнавга Савета (старшыня Н.Гілевіч), звярнулася ў Канстутыцыйны суд (старшыня В.Ціхіня) з просьбай вызначыць адпаведнасць Канстытуцыі прапановы Прэзідэнта наконт надання расейскай мове роўнага статусу з беларускай. Аднак суд адмовіўся разглядаць гэтае пытанне, матывуючы сваю пазіцыю тым, што ён не мае кампетэнцыі для праверкі «конституционности предложения Президента Республики Беларусь о проведении референдума» (гл. Веснік Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, 1995, № 2-3, с.68-69).

Пасля прыняцця 13 красавіка 1995 года Вярхоўным Саветам 12-га склікання пастановы наконт правядзення рэферэндуму вышэйзгаданая Камісія ВС паўторна звярнулася ў Канстытуцыйны суд з аналагічнай просьбай. І на гэты раз суд адмовіў. У якасці фармальнай прычыны паслужыла тое, што «постановления Верховного Совета не включены в перечень нормативных актов, вопрос о констуционности которых может рассматриваться Конституционным судом» (гл. Веснік Канстытуцыйнага суда Рэспублікі Беларусь, 1995, № 2-3, с.72-73).

У якасці суддзі Канстытуцыйнага суда мне давялося браць удзел у разглядзе гэтых пытанняў. Асабіста я настойваў на праверцы канстытуцыйнасці пастановы Вярхоўнага Савета наконт рэферэндуму, прычым не ў асобнай яе частцы, а ў цэлым, паколькі ў такім важным для дзяржавы пытанні патрэбна было скасаваць усе сумненні і прыйсці да юрыдычна выверанага рашэння. Большасць жа маіх калег (як мне здаецца) проста не захацела пайсці на адкрытае супрацьстаянне з Прэзідэнтам і ўзяць на сябе адказнасць за лёс рэферэндуму. Калі б суддзі мелі прынцыповасць і рашучасць, яны маглі б прыняць гэтае пытанне да разгляду і па ўласнай ініцыятыве. Такое права Суд меў і да таго моманту не раз карыстаўся ім. Фактычнае ігнараванне Канстытуцыйным Судом звароту Камісіі Вярхоўнага Савета можна расцаніць, як яшчэ адно сведчанне сумніўнай законнасці праведзенага рэферэндуму.

Істотным юрыдычным недахопам, які меў месца падчас падрыхтоўкі да рэферэндуму, трэба лічыць таксама парушэнне права на роўную агітацыю.

На агітацыйным узроўні была арганізавана шырокая прапагандысцкая кампанія праз дзяржаўныя сродкі масавай інфармацыі на карысць станоўчых адказаў на пытанні рэферэндуму. Нацыянальна-дэмакратычныя арганізацыі (у прыватнасці, і Таварыства беларускай мовы імя Ф.Скарыны), а таксама вядомыя грамадскія дзеячы, прыхільнікі беларускай нацыянальнай ідэі, не атрымалі доступу да тэле- і радыёэфіру. Разам з гэтым, напярэдадні рэферэндуму сам прэзідэнт А.Лукашэнка на працягу 3-х гадзін агітаваў з тэлеэкрана за падтрымку сваёй ініцыятывы і свайго адназначнага бачання адказаў: па ўсіх пытаннях - «так».

Як вядома, рэферэндум адбыўся 14 траўня 1995 года. Яго вынікі былі аб'яўлены Цэнтральнай камісіяй па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў 22 траўня 1995 года. Так, паводле афіцыйных звестак у спісы грамадзян, якія маюць права ўдзельнічаць у рэферэндуме, было ўключана 7.445.820 чалавек, у галасаванні бралі ўдзел 4.830.582 чалавекі, ці 64,8%. За адабрэнне пытання «Ці згодны Вы з наданнем расейскай мове роўнага статусу з беларускай?» прагаласавалі 4.017.273 чалавекі, ці 88,3% ад агульнай колькасці тых, хто галасаваў (53,9% ад колькасці ўсіх, хто мае права голасу), супраць прагаласавалі 613,516 чалавек, ці 12,7%, 192.693 бюлетэні прызнаны несапраўднымі (гл.: Ведамасці Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, 1995, № 22-23, арт. 332).

Але вышэйпрыведзеныя дадзеныя не здымаюць з парадку дня пытання наконт канстытуцыйнасці самога рэферэндуму. Прычым гэтае пытанне з'яўляецца вызначальным, галоўным. Калі прызнаць, што пытанне аб мове не магло паводле дзейнага заканадаўства выносіцца на ўсенароднае галасаванне, то «пераможныя» вынікі рэферэндуму губляюць сваю сілу і не цягнуць за сабой ніякіх прававых наступстваў.

Пры такім падыходзе нельга праігнараваць і шматлікія парушэнні заканадаўства органамі выканаўчай улады і выбарчымі камісіямі непасрэдна падчас рэферэндуму (такія факты назапашаны Беларускім народным фронтам, Беларускім Хельсінскім камітэтам і іншымі грамадскімі арганізацыямі). У прыватнасці, у дзень рэферэндуму ў многіх памяшканнях, дзе адбывалася галасаванне, былі вывешаны плакаты, якія паказвалі, як трэба «правільна» адказваць у адпаведнасці з найвышэйшай афіцыйнай пазіцыяй.

Сёння цяжка адразу даказаць факты фальсіфікацыі колькасных паказчыкаў галасавання. Тым не менш, ёсць падставы дапусціць, што гэта магло быць. Характэрна, што ў г.Менску, дзе кантраляванне грамадскасцю працэдуры галасавання было арганізавана найлепш, ні адно з пытанняў не атрымала больш за 40% станоўчых адказаў ад агульнага спісу грамадзян з правам голасу. Аднак у рэгіёнах гэты паказчык несувымерна больш высокі. Застаецца надзея і на тое, што разам са змяненнем палітычнай сітуацыі з'явяцца і сведчанні канкрэтных асобаў пра канкрэтныя факты фальсіфікацыі.

Як было адзначана вышэй, на кожным этапе падрыхтоўкі і правядзення рэферэндуму (пачынаючы з прыняцця адпаведнай пастановы Вярхоўным Саветам) назіраліся істотныя парушэнні заканадаўства, якія ставяць пад сумненне канстытуцыйнасць усенароднага апытання наконт статусу мовы. Але мы падыходзім да асноўнай юрыдычнай праблемы. Дык ці можна было выносіць на рэферэндум пытанне, сфармуляванае першым у бюлетэні для галасавання, гэта значыць пытанне аб мове?

Тут з упэўненасцю я даю адмоўны адказ. І вось чаму.

Згодна з артыкулам 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года, дзяржаўнай мовай Беларусі аб'яўлена беларуская мова, а расейская прызнана мовай міжнацыянальных зносін.

Тым самым Асноўны закон краіны адназначна вырашыў пытанне аб дзяржаўнай мове і яго нельга было ставіць пад сумнеў шляхам вынясення на ўсенароднае галасаванне.

Разам з гэтым, Закон «Аб народным галасаванні (рэферэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» ад 13 чэрвеня 1991 года канстатаваў, што на рэспубліканскі рэферэндум не могуць выносіцца, сярод іншых, пытанні, якія парушаюць неад'емнае права народа Рэспублікі Беларусь на суверэнную нацыянальную дзяржаўнасць, дзяржаўныя гарантыі існавання беларускай нацыянальнай культуры і мовы (арт.3).

З гэтых палажэнняў Канстытуцыі і законаў Рэспублікі Беларусь вынікае, што пытанні, накіраваныя на зніжэнне дзяржаўных гарантый існавання беларускай мовы, у тым ліку шляхам прыніжэння яе ролі ў параўнанні з іншымі мовамі, не могуць выносіцца на рэспубліканскі рэферэндум. Аналагічную выснову трэба зрабіць і адносна пытанняў аб змене Дзяржаўнага сцяга і Дзяржаўнага герба, як пытанняў, якія замахваюцца на неад'емнае права беларускага народа на нацыянальную дзяржаўнасць.

Акрамя таго трэба спаслацца і на артыкул 148 (частка 2) Канстытуцыі, паводле якога «змяненні і дапаўненні ў Канстытуцыі не праводзяцца ў перыяд надзвычайнага становішча, а таксама ў апошнія шэсць месяцаў паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета». Такім чынам, гэты артыкул вызначае наўпроставую канстытуцыйную забарону на ўсякія ініцыятывы па змяненні Канстытуцыі ў апошнія 6 месяцаў працы ВС. Новыя ж выбары Вярхоўнага Савета былі прызначаны праз адзін месяц.

Як вядома, вынікі рэферэндуму 1995 года з'явіліся асноўнай падставай для замацавання ў так званай Канстытуцыі 1996 года ў якасці дзяржаўнай мовы Рэспублікі Беларусь разам з беларускай мовай і расейскай. Аднак, нават, калі пагадзіцца, што ўсенароднае апытанне наконт мовы было законным і прызнаць яго, юрыдычна неканкрэтным выглядае выраз «роўны статус». Як мінімум, гэта не азначае, што грамадзяне пацвярждалі менавіта дзяржаўнасць расейскай мовы, і гэта не ёсць падстава для змены канстытуцыйнай нормы. І ўвогуле, што азначае «роўны статус» на практыцы? Суб'ектыўнае трактаванне дадзенага выразу можа прывесці да злоўжывання чынавенства ў сферы моўнай палітыкі. Пры гэтым дыскрымінацыя адной з моваў цалкам можа тлумачыцца «роўным статусам» дзвюх дзяржаўных моваў. У выніку адна з моваў будзе дамінаваць, а другая - знішчацца. Гэта мы і назіраем у наш час - ідзе адкрытая русіфікацыя беларускага грамадства.

Аналіз фактаў паказвае, што вынікі рэферэндуму наконт «надання расейскай мове роўнага статусу з беларускай» з прававога пункту гледжання з'яўляюцца нікчэмнымі і падлягаюць адмене.

Як можна змяніць сітуацыю і як можна ануляваць вынікі незаконнага рэферэндуму? У прынцыпе, зрабіць гэта не так складана. Але для гэтага патрэбны адпаведныя ўмовы. Галоўная з іх - узнаўленне ў Рэспубліцы Беларусь асноў дэмакратыі, дзяржаўнасці і законнасці. Тады пытанне аб канстытуцыйнасці травеньскага 1995 года рэферэндуму непазбежна стане на парадак дня. Новы склад Канстытуцыйнага суда, утвораны дэмакратычным шляхам, зможа разгледзець пытанне аб дзяржаўнай мове ва ўстаноўленым парадку і прыняць па ім законнае рашэнне.

Удзельнікі канферэнцыі, праслухаўшы і абмеркаваўшы шматлікія даклады і паведамленні, лічаць неабходным давесці да сусветнай супольнасці наступнае.

Беларусы ўяўляюць з сябе гістарычную моўную супольнасць на сваёй спрадвечнай тэрыторыі, іх спрадвечная этнічная мова - беларуская. Гэтая мова засведчыла багацце і гнуткасць, калі ў ХІV-ХVІІ стст. была афіцыйна і пісьмова літаратурнаю моваю Вялікага Княства Літоўскага - буйнай дзяржавы, дзе бальшыню насельніцтва складалі беларусы.

Пазней Беларусь зведала польскую моўна-культурную экспансію, вынікі якой былі асабліва адчувальныя сярод беларускай арыстакратыі. Стаўшы пры канцы ХVІІІ стагоддзя расейскай калоніяй, Беларусь падпала пад жорсткую русіфікацыю. Абвешчаная ў 1918 г. незалежная Беларуская Народная Рэспубліка прадэкларавала дзяржаўнасць беларускае мовы. Але з пачатку 30-х гг. неаімперскі камуністычны рэжым СССР, куды была зноў інкарпараваная Беларусь, працягнуў палітыку русіфікацыі. У Беларусі былі фізічна знішчаныя сотні тысячаў чалавек, у тым ліку практычна ўсе дзеячы нацыянальна-моўнага адраджэння.

Тым не менш, паводле перапісу 1989 г., 80,22% беларусаў уважалі за сваю родную беларускую мову і яшчэ 9,48% свабодна валодалі ёю, як другою.

У 1980-я г.г. пачаўся грамадскі рух за адраджэнне беларускае мовы. Пасля аднаўлення незалежнасці краіны ў 1991 г. вяртанне беларускай мове яе асноўных функцыяў пайшло шпарчэйшымі тэмпамі.

Беларуская мова ў 1990 г. набыла статус дзяржаўнай, што было замацавана ў Канстытуцыі 1994 г. У тым годзе каля 65% першакласнікаў вучыліся па-беларуску.

Але незалежная Беларусь засталася аб'ектам геапалітычнае зацікаўленасці суседняй Расеі. Гэтак званая «дактрына Ельцына» (прыняты ўказам «Стратэгічны курс» дачыненняў Расеі з суседнімі дзяржавамі) змяшчае шэраг пунктаў, скіраваных на выкарыстанне расейскай мовы, як інструменту палітычнай прысутнасці і палітычнай экспансіі ў краінах СНД, у тым ліку ў Беларусі.

Адкрыта зарыентаваныя на Расею палітычныя сілы, якія прыйшлі ў Беларусі да ўлады ў 1994 г., правялі рэферэндум аб статусе моваў, бальшыня ўдзельнікаў якога (53% ад тых, хто мае права голаса) выказалася за «роўны статус» беларускай і расейскай моваў у краіне. Рэферэндум адбываўся ў антыдэмакратычных умовах, з абмежаваннямі на свабоду слова, з парушэннем Канстытуцыі, якая забараняе выносіць падобныя пытанні на рэферэндумы. Тыя, хто маніпуляваў масавай свядомасцю, выкарысталі сфармаваныя стагоддзямі планавага лінгвацыду моўныя забабоны, а вынікі знішчэння механізмаў моўнага самазахавання былі пададзеныя ўладамі як «воля народа». Пратэст грамадства супраць новай хвалі лінгвацыду прэзідэнцкая ўлада імкнецца задушыць антыдэмакратычнымі захадамі.

Пасля рэферэндуму ўлады адміністрацыйным чынам, запалохваючы бацькоў, пачалі зачыняць беларускія школы і класы, пераводзіць дзяржаўныя сродкі інфармацыі на расейскую мову і г.д. Цяпер беларускамоўнае навучанне адбываецца менш як у 25% першых класаў. У абсалютнай бальшыні ВНУ выкладанне адбываецца па-расейску, што пазбаўляе выпускнікоў беларускіх сярэдніх школ права на бесперапынную адукацыю на роднай мове. Беларускамоўныя грамадзяне краіны не маюць магчымасці гарантаваць сваім дзецям выхаванне ў дашкольных установах, навучанне ў сярэдніх навучальных установах на беларускай мове. Сучасная адукацыйная сістэма Беларусі не спрыяе магчымасці беларусаў да моўнага і культурнага самавыяўлення, а таксама захаванню і ўзбагачэнню беларускай мовы.

Маючы фармальны статус афіцыйнай, беларуская мова практычна не выкарыстоўваецца ў справаводстве дзяржаўных устаноў. Беларускамоўны індывід пазбаўлены магчымасці актыўна і пасіўна выкарыстоўваць беларускую мову ў дачыненнях з органамі дзяржаўнай улады і дзяржаўнага кіравання і з мясцовай адміністрацыяй. Беларускія імёны і тапонімы ў дакументах запісваюцца паводле расейскай традыцыі.

Інфармацыйная прастора краіны пераважна расейскамоўная. Беларускамоўнае дубляванне або забеспячэнне субтытрамі тэлепраграмаў на іншых мовах прыпынена.

Удзельнікі Нацыянальнай канферэнцыі канстатавалі:

у Рэспубліцы Беларусь парушана права карэннай этнічнай і моўнай супольнасці на выяўленне і развіццё сваёй культуры і мовы;

палітыка суседняй дзяржавы, якая навязвае Беларусі свае геапалітычныя ўплывы, выяўляецца ў моўнай экспансіі, якая вядзе да непасрэднага навязвання чужой мовы;

моўная палітыка ў сучаснай Беларусі служыць інструментам неакаланіялізму.

Дыскрымінацыя грамадзянаў Беларусі карэннай нацыянальнасці паводле мовы супярэчыць палажэнням наступных міжнародна-праўных дакументаў:

Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека 1948 г. (арт.2: «...кожны можа карыстацца ўсімі правамі і ўсімі свабодамі... незалежна ад расавай прыналежнасці, колеру скуры, полу, мовы, веравызвання, палітычнай ці любой іншай прыхільнасці, нацыянальнага ці сацыяльнага паходжання, матэрыяльнага становішча, нараджэння ці якіх бы там ні было іншых умоваў...»;

Міжнароднага Пакту грамадзянскіх і палітычных правоў ад 19 снежня 1996 г. (арт. 26,27 і прэамбула: «... чалавек не можа быць свабодны, калі яму не ствараюць умоваў, якія дазваляюць яму карыстацца яго грамадзянскімі і палітычнымі, а таксама эканамічнымі, сацыяльнымі і культурнымі правамі»;

Міжнароднага Пакту эканамічных, сацыяльных і культурных правоў ад 19 снежня 1996 г. і інш.

У ЗША, дзе, акрамя ангельцаў, мільёны людзей іншых нацыянальнасцяў, дзяржаўная мова - ангельская, у Францыі, дзе некалькі мільёнаў чужаземцаў, - французская, такая ж сітуацыя ў Германіі, іншых дзяржавах. І нідзе не паўстае пытанне, адмовіцца ці не адмовіцца народу, які жыве на сваёй гістарычнай тэрыторыі, ад роднай мовы. Там, калі хочаш вучыць сваіх дзяцей не на дзяржаўнай мове, ніхто гэтаму пярэчыць не будзе, але такія школы прыходзіцца ўтрымліваць самім бацькам, а ўсе экзамены пры паступленні ў навучальную ўстанову прымаюцца толькі на дзяржаўнай мове. У сама дэмакратычных краінах уладкавацца на працу, не ведаючы дзяржаўнай мовы, практычна немагчыма.

Нас, беларусаў, нярэдка папракаюць, што мы самі не прызнаём саміх сябе і сваёй роднай беларускай мовы. Але так могуць гаварыць толькі людзі-крывадушнікі або тыя, якія не ведаюць нашай пакутнай шматвяковай гісторыі. І нашу мову, і нацыянальную свядомасць усе нашы «вызваліцелі» на працягу стагоддзяў свядома вытручвалі.

Даўней наша дзяржава звалася Вялікім Княствам Літоўскім. А цяперашняя Летува - Жамойць, якая ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага. ВКЛ было вялікай і магутнай дзяржавай з высокаразвітай эканомікай, культурай, адукацыяй, навукай. У ёй былі акадэміі, універсітэты, школы. З Польшчай яна ўтварала федэрацыю, у якой наша дзяржава мела сваё заканадаўства, дзяржаўны апарат, войска, дзяржаўную мову - беларускую. Федэрацыя звалася Рэч Паспалітая. Яна была заваявана трыма манархіямі - Расеяй, Прусіяй і Аўстрыяй у выніку трох падзелаў Рэчы Паспалітай у 1772, 1793 і 1795 гадах. Вялікае Княства Літоўскае аказалася пад уладай Расеі.

Польшча старалася апалячыць беларусаў, а Расея - русіфікаваць. У 1697 годзе польскім соймам была прынята пастанова, паводле якой у Вялікім Княстве Літоўскім забаранялася ўжываць беларускую мову ў справаводстве судоў і іншых устаноў. Расейскім урадам у 1820 годзе быў зачынены ўніверсітэт у Полацку, а ў 1832 годзе - езуіцкая акадэмія ў Вільні. У 1840 годзе было забаронена карыстацца ў судах Статутам Вялікага Княства, напісаным на беларускай мове. Назоў нашай Бацькаўшчыны - Літва - быў заменены на Паўночна-Заходні край. Адначасова Масква пачала няўхільна называць Літвой толькі балцкую Жамойць, за якой гэта назва і замацавалася. У 1867 годзе расейская ўлада забараніла ўсякі друк на беларускай мове. У 1933 годзе была праведзена «рэформа» беларускага правапісу і граматыкі - з мэтаю наблізіць беларускую літаратурную мову да расейскай. У Заходняй Беларусі, якая аказалася пад Польшчай, у 1920 годзе было больш за 500 беларускіх школ, а ўжо ў 1925 годзе не засталося ніводнай. Былі зачынены беларускія настаўніцкія семінарыі. У 30-х гадах фізічна была знішчана бальшавікамі беларуская інтэлігенцыя, асабліва пісьменнікі і дзеячы беларускай культуры, а ў пасляваенныя гады, асабліва ў перыяд брэжнеўшчыны, масава закрываліся беларускія школы, без рэферэндумаў, згоды бацькоў і дзяцей праводзілася татальная русіфікацыя нацыі.

Як нас, беларусаў, «пускалі» ў беларускую школу, я асабіста магу засведчыць, пражыўшы ўжо 65 гадоў.

Нарадзіўся я ў Шаркоўшчынскім раёне. Тады гэта мясцовасць была пад Польшчай. Беларускіх школ не было, і я вучыўся на польскай мове. У школе за гаворку на беларускай мове каралі, цягалі за вуха, ставілі на калені ў кут, білі лінейкай. А дома мы гаварылі па-беларуску.

У 1939 годзе, пасля ўз'яднання Беларусі, ужо праз месяц нас вучылі тыя ж самыя настаўнікі на беларускай мове. Падчас нямецкай акупацыі месцамі працавалі беларускія пачатковыя школы і прагімназіі. У бацькоў ніхто ніколі не пытаў, на якой мове яны хочуць, каб вучыліся іх дзеці.

Пасля Вялікай Айчыннай вайны наступіла «вялікае перасяленне народаў». На тэрыторыі Беларусі асела шмат небеларускага насельніцтва.

Мне, беларусу, было цяжка глядзець на лёс свайго народа, у якога нават у роднай сталіцы Менску не засталося ніводнай беларускай школы.

У 1979-1982 гадах у сваіх лістах у ЦК КПСС, КПБ, газету «Правда» я раскрытыкаваў становішча з роднай мовай у Беларусі, «развіты сацыялізм», афганскую авантуру. Мне было ясна, што палітыка КПСС вядзе да краху. Уся мая крытыка аказалася ў менскім абласным КДБ, куды мяне і выклікалі. У маіх «Сустрэчных закліках да ЦК КПСС» былі і такія: «Няхай у Беларусі не закрываюцца беларускія школы; няхай у спецыяльных навучальных установах навучанне вядзецца на роднай беларускай мове; у БССР дзяржаўнай мовай павінна быць родная беларуская мова; няхай жыве салідарнасць паміж беларусамі свету!» Гаворачы са мной пра лёс беларускай мовы, супрацоўнік КДБ кінуў рэпліку, што і я, як той грузін, лезу са сваёй мовай. Абвінаваціў у паклёпе на Савецкі Саюз. Я напісаў пад дыктоўку пакаянне, што больш «паклёпнічаць» не буду, даў распіску. Калі б я гэтага не зрабіў, канцлягера для дысідэнтаў мне, лічу, было б не пазбегнуць.

Але на гэтым справа не закончылася. Сакратар парткама інстытута В.Кулажэнка, рэктар А.Ключароў і іншыя папракалі мяне, што я «опозорил» партарганізацыю інстытута, сам інстытут. Яшчэ ў КДБ мне сказалі, што знімуць з пасады загадчыка кафедры і выключаць з партыі. Па дамоўленасці адміністрацыі Менскага медыцынскага інстытута з партыйнымі органамі, КДБ, псіхіятрамі я апынуўся перад альтэрнатывай: «псіхушка» для мяне ці выгнанне з інстытута з апошняга курса дачкі, а сына са службы, пазбаўленне навуковых ступеняў і званняў, аддача парткамам інстытута мяне пад суд. Мне гаварылі, што ў «псіхушцы» выставяць дыягназ псіхічнага захворвання і на гэтым усё закончыцца. Маўляў, што з вар'ята возьмеш, а мне яшчэ дадуць групу інваліднасці і пенсію. Прыйшлося «дабраахвотна» выбраць «псіхушку», дзе і адбыў я 1,5 месяца. Распраўляючыся з іншадумцамі, служкі КПСС паступалі так, каб не было слядоў злачынства. Я разумеў, што мне трэба стаць псіхічна хворым, інакш будзе дрэнна. Для даследавання майго псіхічнага «захворвання» была створана вялікая камісія з найбольш кваліфікаваных псіхіятраў, але прысутнічалі на ёй толькі прафесар П.Волкаў (старшыня), прафесар Т.Сарокіна, дацэнт Ф.Гайдук і дацэнт Скугарэўскі. На аснове таго, што я заклікаў: «Далоў марыянетачныя прафсаюзы!», лічыў, што наш сацыялізм несапраўдны, што ў нас цяжка жывецца жанчынам, што не чытаў К.Маркса, будучы прафесарам, лічыў, што камунізм немагчыма пабудаваць, як і вечны рухавік, і г.д., высокая камісія прыйшла да высновы, што я пакутую вялацякучай шызафрэніяй. Гэты дыягназ можна прыпісаць любому здароваму чалавеку, таму яго звычайна выстаўлялі іншадумцам, а само захворванне жартам называлі «хваробай дысідэнтаў». Мне пажыццёва далі 3-ю групу інваліднасці, без маёй згоды паставілі на ўлік у дыспансер, знялі з пасады, выключылі з партыі за «клевету на Советский Союз», паведамілі на службу сына (і ён вымушаны быў пакінуць Савецкую Армію), паведамілі на працу жонцы (і яна вымушана была пакінуць школу за 3 гады да пенсіённага ўзросту), мяне пазбавілі нават шафёрскіх правоў, хоць да гэтага я 17 гадоў ад'ездзіў без парушэнняў.

На прыкладзе са свайго жыцця я паказаў лёс нашай мовы і Бацькаўшчыны.

Марудна, але нацыянальная свядомасць абуджаецца, нягледзячы на вельмі вялую, непаслядоўную і нерашучую дзейнасць у гэтым напрамку Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, урада.

У рэальным жыцці яшчэ і цяпер даводзіцца сутыкацца з адкрытым супраціўленнем адраджэнню нацыянальнай свядомасці і беларускай мовы, з нігілістычным стаўленнем да нацыянальнага, беларускага, як да чагосьці непрымальнага, агіднага. І гэта ва ўласным доме!

Патрэбны вялікія намаганні, карпатлівая растлумачальная работа, а галоўнае - актыўная падтрымка ўрадам палітыкі адраджэння народа. Пакуль што многае ідзе самацёкам.

Дакуль мы будзем слухаць гімн БССР, які прыніжае нашу нацыянальную годнасць і славіць «прахадзімку» КПСС? Прайдзіцеся па Менску, па яго вуліцах, плошчах, прадпрыемствах і ўстановах - усюды вы ўбачыце засмечанасць савецкай тапанімікай, атрыбутыкай і сімволікай і амаль не знойдзеце імёнаў нашых сапраўдных нацыянальных дзеячаў.

Кожны беларус павінен усвядоміць, што адраджэнне яго народа і дзяржавы залежыць не толькі ад улады, а найперш ад яго самога.

Каб не думалі, што я гэтакі «нацыяналіст», адзначу, што жонка мая - украінка, два швагры - карэнныя расейцы, стрыечная сястра замужам за палякам і жыве ў Варшаве з пасляваенных гадоў, і ў нас няма ніякіх нацыянальных праблем, бо жывём па-людску.

В.Некляев, председатель Союза беларусских писателей: «...Можна колькі заўгодна разважаць пра перавагі адной мовы над другой, нечай культуры над іншай, але па-за тэкстам роднай мовы, па-за тэкстам айчыннай культуры нацыянальны мастак пазбаўляецца сваёй сутнасці. Змірыцца з гэтым ён не тое што можа ці не можа, хоча ці не хоча, а проста няздольны. Менавіта з адчування магчымай страты сваёй сутнасці, сэнсу свайго існавання і нацыянальнага быцця і вынікае непрыманне нацыянальнай інтэлігенцыяй дазіровак беларускага ў Беларусі, скіраваных да таго ж на змяншэнне...»

А.Лукашенко: «...Что касается беларусского языка. Я постоянно контролирую вступительные экзамены, и мне дают информацию по сочинениям, изложениям и диктантам. Поразительная вещь. Если в восточных областях два года тому назад почти 90 процентов поступающих писали на русском языке сочинение, изложение и диктант, то в этом году 70 процентов сочинений, изложений, диктантов - это же свободный выбор - именно на беларусском языке. Это не показатель? Это же мы беларусскую элиту растим! Вчера абитуриент - сегодня студент, завтра - элита общества.

А к чему привела беготня вокруг парламента пять лет тому назад с призывом «давай, давай, Гилевич»? Мы его везде поддерживали. И я его поддерживал. В очень хороших были отношениях. Но куда мы пришли? Мы нацию чуть не раскололи по языковому принципу. Кому это нужно было? В конце концов, какие могут быть споры по языку? Вы все демократы здесь сидите. Мы самым демократичным способом спросили у людей, как быть? И 90 с лишним процентов высказались на сей счет. И я, как Глава государства, должен придерживаться этого волеизъявления, проводить государственную политику и отстаивать государственные принципы.

Гвалтом мову не поддержишь. Дзяржаўная палітыка нават ў гэтай галіне наскокам не праводзіцца...»

Г.Буравкин, поэт, лауреат Государственной премии им. Я.Купалы, зам. главного редактора журнала «Вожык»: «...Мы гаворым пра роўнасць, пра роўнасць беларускай і расейскай моў, якая была заяўлена травеньскім рэферэндумам 1995 года, але ёсць роўнасць заяўленая, зафіксаваная ў дакументах, і ёсць роўнасць рэальная. І тут я хачу падтрымаць Уладзіміра Пракопавіча (Някляева) ў тым, што ёсць рэальнасць, ёсць тое, ад чаго нікуды не ўцячэш, але ёсць, ці павінна быць, нацыянальная дзяржаўная палітыка. Між іншым, я ў «Звяздзе» пісаў пра тое, што, відаць, настаў час дзяржаве прыняць закон ці пастанову, нейкае рашэнне ў падтрымку беларускай мовы, з якой, я думаю, ніхто не будзе адмаўляць, у нас праблемы...

...Вельмі добра, што Ўладзімір Пятровіч (Замяталін) прысутнічае, бо было б непрыгожа, калі б я гаварыў у яго адсутнасць. Я не помню яго ні на прэм'ерах спектакляў, ні на адкрыцці выставак сурёзных, грунтоўных, выдатных нашых майстроў, я не помню ні нейкіх яго выступленняў, хай нават неафіцыйных, паўафіцыйных, дзе б я бачыў, што ён цікавіцца сённяшнім днём літаратуры, мастацтва, яму цікавыя людзі гэтай літаратуры і гэтага мастацтва. Мне здаецца, што ён у сілу сваёй прафесіі, у сілу свайго жыццёвага шляху залішне паверыў у некаторыя ідэі, якія, так, як ён робіць, наўрад ці прынясуць вялікі плён. Ён залішне захапіўся бяздумнай падтрымкай Славянскага сабора...»

А.Лукашенко: «...Знаете, я Вам скажу, что чиновник, который не проводит линию Президента, с Президентом работать не будет. Так что чиновники выполняли и выполняют волю Президента. Критика Заметалина - критика в мой адрес. Я воспринимаю вашу позицию и с ней считаюсь. Но на 50 процентов я не буду проводить ту политику, которую Вы сейчас изложили. У нас диалог сегодня. Я очень хочу знать Вашу позицию, Ваше мнение. И считаю, что такая воинственность сейчас, если это Ваше выступление соответствует позиции Таварыства беларускай мовы, неприемлема для Главы государства...

...Поэтому не думайте, что если существуют проблемы вокруг беларусского лицея, так это Заметалин их создал. Прямо скажу: я знаю эту проблему. Мне Козулин докладывал, мне Заметалин докладывал. Вы, кстати, его позиции по лицею не знаете. Лицей бы давно уже разрушили, если бы не Заметалин. Но моя позиция, как вы правильно сказали, в том, что нельзя разрушать хорошее, что там создано. Поэтому я поручил Владимиру Петровичу: «бурыць нічога не трэба, трэба будынак нармальны пабудаваць і сістэмна ўключыць гэты ліцэй у дзяржаўную структуру». В этом лицее должно присутствовать государство. Я никогда не разрушу то доброе, что сделали в этом лицее...

...Мы можем принять закон в защиту беларусской мовы. Можем! А что он даст на данном этапе? Хотите еще раз рубануть и перегнуть палку? Закон надо принимать только тот, который готово принимать все общество. Давайте тоньше это сделаем, разумнее, без давления сделаем, через ваши прекрасные творения, через убеждения и пропаганду...

Но писатель должен знать, чем живет его народ, ибо все то, что он выдумает в кабинете - пустая философия. А для настоящего гения, таланта - на каком языке писать - не имеет решающего значения.»

Г.Буравкин: «Сапраўдны геній - толькі на роднай мове».

А.Лукашенко: «Это совсем другой вопрос. Это правильно, что всю свою сущность можно выразить в произведении только тогда, когда пишет на том языке, на котором думает. Я русскую школу закончил, но прекрасно владею беларускай мовай. Ніжэй, чым на «выдатна», я ніколі не пісаў і сачыненне, і дыктант. Я дзве гадзіны паразмаўляю на беларускай мове, і вы не адрозніце маю гаворку ад сваёй. Но я иногда задумываюсь: это ведь вы, когда работали в органах власти или в тесных с ними контактах, агитировали за русский язык, за общность советского народа, научили меня русскому языку. Хотя это не только русскому народу принадлежащий язык, я претендую на то, что это и наш язык. Там и наша частичка, беларус