Merkury Smoleński to legendarny bohater czasów najazdu mongolsko-tatarskiego na tereny Europy Wschodniej, który został kanonizowany w cerkwi prawosławnej.
Źródłem wiadomości o jego życiu jest żywot Merkurego - zabytek starobiałoruskiej literatury hagiograficznej z XIII wieku (powstał po 1239 roku) - znany dzisiaj z ponad 80 źródeł pisanych. Według niego smoleński męczennik był "rodem Rzymianinem lecz bogobojnym, należącym do świętej wiary greckiej".
Podczas pochodu Batu-chana wielkie siły wojska tatarskiego wdarły się na Ziemię Smoleńską, rabując, zabijając i niszcząc wszystko na swojej drodze. Tatarów wabiło bogactwo stolicy Księstwa Smoleńskiego. Tuż pod Smoleńskiem, w odległości zaledwie 24 wiorst, wojska Chana zatrzymały wielkie błota, które nazywano Długomościem. Część z nich przedostała się przez nie, przechodząc po 9 wiorstwowej grobli, i przygotowywała się do ataku na miasto.
Według żywota świętego Merkurego pod osłoną nocy "przeszedł on przez miejską bramę i przyszedł na Długi Most, wziął swój miecz i wkroczył wśród bezbożnych barbarzyńców, i zabił ich potężnego rycerza". Nazajutrz, kiedy do miasta zbliżał się nowy oddział Tatarów, mieszkańcy Smoleńska wyszli na pole i pobili wroga. "A Batu-chan - jak opowiada "Słowo o Merkurym Smoleńskim" - zobaczywszy zabitego rycerza i zabitych wojów swoich, nie odważył się podejść do miasta i uciekł z Długiego Mostu, pokonany przez Świętą Bogurodzicę".
Merkury zginął w krwawej walce, został pochowany z honorami należnymi rycerzowi w cerkwi Bogurodzicy. Nad jego grobem, zgodnie z wolą bohatera, mieszkańcy Smoleńska powiesili jego kopię i tarczę.
7 grudnia (według starego stylu 24 listopada) to dzień pamięci o świętym Merkurym Smoleńskim.