У службовы пакой дырэктара крамы ўваходзяць двое: мужчына сталага веку і дзяўчына, апранутая ў форму прадаўшчыцы.
Д ы р э к т а р. Сядайце, Вера Сяргееўна. (І сам сядае побач.) Супакоіліся? (Прадаўшчыца ў знак згоды моўчкі ківае галавою.) Я паклікаў вас, каб абмеркаваць сітуацыю, што толькі здарылася. Вось жанчына зрабіла добрае - вярнула грошы, якія вы, памыліўшыся, перадалі ёй. А выйшла - замест удзячнасці непрыемнасць.
Звоніць тэлефон.
Д ы р э к т а р (у бок дзяўчыны). Прабачце, Вера. (Здымае слухаўку.) Алё, дырэктар крамы слухае. (Паўза.) Даруйце, ці не маглі б вы патэлефанаваць праз хвілін пятнаццаць?.. (Паўза.) Усяго добрага. (Кладзе слухаўку і кажа далей да дзяўчыны.) Замест таго, каб уважліва да канца выслухаць пакупніцу, сказаць ёй: «Пачакайце, давайце пералічым», адразу пачалі ўсё ўскладняць, крычаць ёй: «Вы сумняваецеся ў маёй сумленнасці? З якога права вы мне не верыце?» і гэтак далей. А цяпер самі спакойна разважце, ведаючы ўжо, што яна вяртала вам дваццаць пяць рублёў... Ці хацела яна абвінаваціць вас у несумленнасці?
К а с і р к а. Уладзімір Іванавіч! Калі б яна была добры чалавек, дык адразу б аддала. А то на ўсю краму: «Вы няправільна далі мне рэшты»... Хацела пакрасавацца, паказаць, якая яна справядлівая... Каб сказала: «Вы мне больш перадалі». А то - «няправільна далі рэшту». Кожны ж найперш падумаў, што я яе аблічыла, недадала, ашукала... У краме ж пакупнікі заўсёды лічаць, што іх збіраюцца абважыць, абмераць, недаліць, недакласці...
Д ы р э к т а р. Вы проста яе вывелі з цярпення. Калі б яна была несумленны чалавек, то проста не вярнула б вам грошай... Вось і ўсё.
К а с і р к а. Я ведаю, нам у навучальні кажуць: праўда заўсёды за пакупніком. І вы так лічыце?
Д ы р э к т а р. Лічу. Пакупнік заўсёды мае рацыю. Вядома, кожны можа памыляцца - і пакупнік і прадавец. Але калі памылка ўзрастае да канфлікту, да непрыстойнасці, тут заўсёды вінаваты прадавец.
К а с і р к а. Дык што гэта за радасць з такой прафесіі - быць вечна вінаватым?
Д ы р э к т а р. А я вось ужо дваццаць гадоў працую ў гандлі. І добра пераканаўся: нішто так не важнае тут, як уменне паразумецца з людзьмі, знайсці агульную мову.
К а с і р к а. Іх занадта многа, а я адна.
Д ы р э к т а р. Каго раздражняе або хутка стамляе сам выгляд людзей, таму лепш не працаваць у гандлі... Але скажу вам, Вера, шчыра: прафесія прадаўца ў нечым нават блізкая да працы спевака, лектара, артыста.
К а с і р к а (падхоплівае). Вядома, заўсёды ва ўсіх на вачах, у цэнтры ўвагі.
Д ы р э к т а р. І гэта шчасце - мець самому і дарыць іншым радасць.
К а с і р к а. Вось шчасце - прадаць паліто.
Д ы р э к т а р. Прызнайцеся, Вера, набыццё вопраткі - не будзённая, не штодзённая пакупка. І паліто ж каштуе даражэй, чым кавалак свініны ці ялавічыны... Гэта маленькае свята для чалавека. І будзьце годная працаваць у такой краме... Вось мінецца практыка, скончыце навучальню, прыходзьце да нас.
К а с і р к а (усміхаючыся). Уладзімір Іванавіч, няветлівага прадаўца вы не возьмеце.
Д ы р э к т а р. Вось вы ўсміхнуліся, і знялося напружанне. Болей усміхайцеся людзям, прыязней сустракайце іх. Усмешка - як кветка, кожнаму даспадобы.
К а с і р к а. Крама - як вакзал, - усё новыя людзі прыходзяць, адыходзяць. Лёгка знайсці патрэбнае слова з чалавекам, якога ведаеш...
Д ы р э к т а р. Працаваць касіркаю нялёгка. Прадаўцу ўвогуле трэба быць ветлівым і ўважлівым. Нават да няветлівага.
К а с і р к а. Іх жа вельмі шмат - няветлівых.
Д ы р э к т а р. Згодзен. Але прадавец - гэта як бы настаўнік выхавання. Мне неяк сусед казаў, калі я раззлаваўся на свайго сына: «Раззлаваўшыся, не выхоўвай. Астынь». І я вам скажу: дайце раздражнёнаму чалавеку выгаварыцца. Не перабівайце яго. Старайцеся зразумець пакупніка.
Касірка пацепвае плячыма.
Д ы р э к т а р. І ні ў якім разе, Верачка, не пацепвайце плячыма. Не кажыце абразлівым тонам «Адкуль я ведаю...». Не задзірайце носа, не будзьце каралеваю, бо не маеце падданых. Бо хто гэтыя падданыя? Змучаныя... Дома маці хворая. Трэба паспець дзіця забраць з садка, а яшчэ заскочыць у краму купіць што на вячэру дый панчоху зацыраваць - вочка пабегла, мужу шкарпэткі дастаць, а да канца месяца асталася толькі дзесятка. А тут (усміхаючыся) і дырэктар яшчэ аблаяў, аднак жа трэба...
ТЛУМАЧЭННЕ
1. З назвамі адзення, абутку, галаўных убораў мы пазнаёміліся на ранейшых уроках. Гэта былі прамысловыя тавары. Цяпер згадаем некалькі прадуктовых: свініна (вымаўляем мяккі «сь» - сьвініна), ялавічына (рас. говядина).
І можам задаць пытанне, ужыўшы словы ялавічына і каштуе, якія толькі што чулі ў размове дырэктара з касіркаю-практыканткаю:
Колькі каштуе ялавічына?
Колькі каштуе свініна?
Рэшта - гэта грошы, якія вяртае касір ці прадавец з вашай сумы, здача.
Больш шырока з беларускімі назвамі харчовых тавараў пазнаёмімся на адным з наступных урокаў, прысвечаных рынку.
2. «Мець рацыю» - выраз, якому ў расейскай мове адпавядае «быть правым»: ты прав - ты маеш рацыю, он прав - ён мае рацыю і г.д. Але тое, што ў слова «рацыя» ёсць яшчэ двайнік, які абазначае радыёстанцыю, з гэтым выразам павязаліся нават анекдоты (показкі) з не так даўно мінулых гадоў. Супрацоўнік пільных органаў, пачуўшы, як у вакзальным рэстаране за столікам гавораць па-беларуску (што ўжо само па сабе насцярожвала: пэўна, нацыяналісты!) ды яшчэ перасыпаюць сваю мову: «Ты маеш рацыю», «Я маю рацыю», тут жа ўявіў размоўнікаў шпіёнамі з перадатчыкамі і заарыштаваў: «Отдавайте ваши рации!..»
У некаторых беларускіх газетах часам даводзіцца сустракаць расейскае «я праў» або «я правы» (як быццам ён знаходзіцца справа) без перакладу. А між тым наша мова мае вельмі жывыя адпаведнікі:
я прав - мая праўда,
ты прав - твая праўда,
он прав - яго праўда,
она права - яе праўда і г.д.,
дзе асабовы займеннік у расейскай мове суадносіцца з беларускім прыналежным займеннікам.
А можна ўжыць яшчэ і блізказначнікі: слушна кажаш (разважаеш, робіш), правільна кажаш (разважаеш, робіш), праўду кажаш і г.д.
Мімаходзь заўважым: толькі моўнаю глухатою пэўных аўтараў можна вытлумачыць і мігаценне слова «правата» на старонках нашага друку. Ці ж няма ў беларускай мове такіх слоў, як невінаватасць, справядлівасць, правільнасць, слушнасць, праўда, якія цудоўна перадаюць усе значэнні расейскага слова «правота». Вось некалькі прыкладаў: вера в правоту идеи - вера ў справядлівасць ідэі, правота цели - правільнасць мэты, в суде доказал свою правоту - у судзе даказаў сваю невінаватасць, правота восторжествовала - праўда наверх выйшла.
3. Успомнім згаданыя ў тэксце назвы прафесій - у беларускай мове яны перадаюцца назоўнікамі мужчынскага і жаночага роду: прадавец - прадаўшчыца, пакупнік - пакупніца, спявак - спявачка, касір - касірка. Зазначым: у расейскай мове пры падачы прафесій больш пашырана называнне жанчын мужчынскімі назоўнікамі: библиотекарь Иванова, доктор Петрова.
У беларускай жа мове шырока ўжываюцца тут назоўнікі жаночага роду: бібліятэкарка, доктарка і іншыя. І яны не маюць таго размоўнага адцення, як падобныя назоўнікі ў расейскай мове (напрыклад, библиотекарша). Таму расейскі сказ: «Я разговаривал с библиотекарем Ивановой» трэба перакласці: «Я размаўляў з бібліятэкаркаю Івановай».
Не саромцеся жанчыну называць па-жаночы.
4. Разам са словамі шкарпэтка (носок), панчоха (чулок) не забудзьмася словазлучэння вочка пабегла (петля поехала).
5. І пад канец нашага ўрока, тэматычна прысвечанага краме - гандлёваму пункту, спынімся на саміх гэтых словах «пункт» і «кропка».
З ласкі некаторых аўтараў у беларускага чытача сёння занадта замільгалі «кропкі» ў вачах. Для іх «кропка» ўжо не толькі вядомы са школы знак прыпынку, ці знак пры скарачэнні слова, або, скажам, графічны значок у алгебры, нотным пісьме, тэлеграфным кодзе і інш., альбо тая метка ці след, што пакінуты кончыкам алоўка, пяра, вастрыём іголкі і г.д., ці ўвогуле нешта маленькае, ледзь прыкметнае (напрыклад, кропкі птушак, парашутыстаў, убачаныя здалёк).
У газетным рэпартажы раптам сустрэнеш «гандлёвую кропку», у ваенным апавяданні «агнявую кропку». А ў якой радыё- ці тэлеперадачы вынікне «чыгуначная» ці «вузлавая кропка». Хоць, здаецца, чым ты напоўніш або населіш «кропку», хто там утрымаецца на тым следзе ад кончыка пяра. Хіба мо неяк чэрці злоўчацца?
Лёгка бачыш тут механічны пераклад расейскай «точки». А між тым усе гэтыя «точки» з рознымі азначэннямі - гандлёвая, стратэгічная і г.д. і г.д. - у беларускай мове маюць адпаведнікі са словам «пункт».
Мажлівыя ў расейскай мове пары - «стратегическая точка» і «стратегический пункт», «кульминационная точка» і «кульминационный пункт» і г.д. - у беларускай маюць адзіныя адпаведнікі: «стратэгічны пункт», «кульмінацыйны пункт».
Увогуле значэнне беларускага «пункта», асабліва ў народных гаворках, куды шырэйшае, чым у расейскага (пунктамі хапаў жывот, г.зн. час ад часу).
«Пунктам» перадаюцца і ўсе «точки» ў розных навуковых тэрмінах (точка кипения - пункт кіпення, точка опоры - пункт апоры, точка весеннего равноденствия - пункт вясновага раўнадзенства і г.д.).
«Точка» ў значэнні канкрэтнага месца ў прасторы, на мясцовасці перакладаецца «пунктам», а то і словам «месца», асабліва калі расейскія «точка» і «пункт» сышліся ў адным сказе. «Точка расположения наблюдательного пункта», вядома, будзе «месцам назіральнага пункта». Або: «Здание стояло на самой высокой точке» - «Будынак стаяў на найвышэйшым месцы». Бо на кропцы ніякай будоўлі не ўзвядзеш.
Гэтак жа смотреть в одну точку - што значыць: нерухома глядзець у прастору - па-беларуску будзе глядзець у адзін пункт, у адно месца. Можна, вядома, і глядзець у адну кропку, але толькі калі яна пастаўлена, калі віднеецца нейкі значок, крапінка...
Даўно б пара нашым мовазнаўцам паставіць тут кропкі над «і» (точки над «і»), бо з такім калькаваннем можна дойти до точки (да краю, да ручкі).
Больш увагі да жывой мовы, і тады ўсё ў перакладзе перадасца «точка в точку», або, кажучы па-беларуску, кропка ў кропку, калі гэта - пра пісьмовы тэкст. А калі пра вусную мову - тут кропак няма, таму: зусім дакладна, слова ў слова, цюцелька ў цюцельку і г.д. У перакладным тэксце трэба все до точки знать, видеть - г.зн. дасканала, да найменшых драбніц, вельмі (надта, дужа) добра ведаць, бачыць.