Чынгіз АйтматаўБуранны паўстанакІ вякуе дзень даўжэй за векРаман
І гэта кніга - нібы маё цела,
І гэта слова - на замен душы...
Грыгор Наракацы,
«Кніга скрухі», Х ст.
I
Трэ было багата цярплівасці дзеля пошуку здабычы ў скамянелых равах і аблыселых лагах. Дзеля таго, каб чытаць заблытаныя аж да кружэння галавы мітуслівыя пошвы на жвіры, пакінутыя рознай дробнай істотай, што жыла ў зямлі, дзеля таго, каб ліхаманкава разгрэбці суслікавую нару або прычакаць, калі стоены пад стрэшкай старой прамоіны малюсенькі тушканчык выскачыць нарэшце на гальнае месца, дзе яго можна было б прыдушыць у адзін дых; дзеля той галоднай лісы, якая выйшла на мышкаванне і паволі, няўхільна набліжалася здаля да чыгункі, што цямнела роўным гарбячком у стэпе, які лісу і завабліваў і палохаў адначасова, па якім то ў адзін, то ў другі бок, цяжка скаланаючы зямлю наўкол, праносіліся грымотныя цягнікі - пакідалі за сабой з дымам і куродымам моцныя, тхлівыя пахі, якія слаліся па зямлі разам з ветрам.
Пад вечар лісіца залегла збоч тэлеграфнай лініі на дне раўка, у густым і высокім лапіку шчаўевага бадылля і, згарнуўшыся рудым камячком каля цёмна-рудых, абсыпаных насеннем сцяблін, цярпліва чакала ночы, нервова торгаючы вушамі, увесь час прыслухоўваючыся да тонкага посвісту панізовага ветру ў каляных, памярцвелых ужо травах. Тэлеграфныя слупы гэтаксама нудна гулі. Ліса, аднак, іх не баялася. Слупы заўжды застаюцца на месцы, яны не могуць даганяць.
Ды аглушальны шум цягнікоў раз-пораз прымушаў яе напружана ўздрыгваць і яшчэ больш сціскацца. Праз гэты шырока-дрыготкі дол усім сваім кволым целам, рэбрамі яна адчувала пачварную моц таго, што прыгнятала зямлю, адчувала яраснасць руху саставаў і ўсё-ткі, перамагаючы страх і гідоту да чужых пахаў, не ішла з яру, чакала той пары, калі прыцемкамі на чыгунцы стане спакайней.
Яна прыбягала сюды не так і часта, толькі ў выключна галодных выпадках...
У перапынках паміж цягнікамі ў стэпе наставала раптоўная цішыня, як пасля абвалу, і ў той выключнай цішыні лісіца вылучыла ў наваколлі насцярожліва-няпэўны, аддалены вышынёй гук, што лунаў над сутонлівым стэпам, - ледзь чутна, не прыналежна нікому. То было трымценне паветраных струменяў, то быў знак на скорую перамену надвор'я. Яна падсвядома адчувала гэта і горасна сціналася, застываючы ў нерухомасці, ёй хацелася завыць уголас, зацяўкаць ад няпэўнага прадчування нейкай агульнай бяды.
Але голад заглушаў нават гэты трывожлівы напамінак прыроды.
Залізваючы час ад часу натруджаныя мазалі лап, ліса адно ціхутка скуголіла.
Тымі днямі вечаровай парой ужо халаднела, бралася на восень. Начамі ж глеба хутка настывала, і на світанні стэп крыўся шараватым, як саланчак, налётам недаўгавечнага інею.
Скупая, невясёлая пара наставала для стэпавага звера. Нячастая дзічына, што была тут летам, знікала - хто ў цёплыя краі, хто ў норы, хто зашываўся на зіму ў пясок. Цяпер кожная лісіца дбала аб сабе, шнырачы па стэпе на адзіноце, быццам нікога не засталося ад родзічаў. Маладняк таго году падрос ужо і разбегся кожны хто куды, а шлюбная пара была яшчэ наперадзе, калі лісы пачнуць збягацца зімой адусюль для новых стрэч, калі самцы будуць сыходзіцца ў бойцы з такой прагай, якой надзелена жыццё ад пачатку свету...
З надыходам начы лісіца выйшла з яру. Чакала, услухоўваючыся, а потым патрухала да чыгуначнага насыпу, нячутна перабягаючы то на адзін, то на другі бок палатна. Тут ёй трапіліся аб'едкі, выкінутыя пасажырамі з акон вагонаў. Доўга ёй давялося бегчы ўздоўж адхонаў, абнюхваючы дол, пакуль не патрапіла на нешта больш-менш вартае. Усё наўсцяж палатна было забруджана абрыўкамі паперы і скамечаных газет, бітымі бутэлькамі, недакуркамі, пагнутымі бляшанкамі і іншым непатрэбным смеццем. Асабліва брыдка пахла з гарлавін ацалелых бутэлек - тхнула дурманам. Пасля таго як колькі разоў закружылася ў галаве, лісіца ўжо асцерагалася ўдыхаць тое цяжкое паветра. Фыркала, адскоквала адразу ўбок.
А таго, што ёй трэба было, дзеля чаго яна так доўга рыхтавалася, перасільваючы ўласны страх, як на тое, не траплялася.
І ў надзеі, што яшчэ ўдасца чым-небудзь падсілкаваць сябе, лісіца нястомна бегла па чыгунцы, гайсаючы з аднаго яе боку на другі.
Але раптам яна запыніла бег, прыўзняўшы пярэднія лапы, нібы аглушаная чым. Нявідная ў хісткім святле высокага імглістага месяца, яна стаяла паміж рэйкамі як прывід, не выдаючы сябе нічым.
Насцярожліва далёкі гул усё яшчэ няўхільна набліжаўся. Пакуль ён быў надта далёка. Усё гэтак жа прутка трымаючы хвост, ліса нерашуча перастаўляла ногі, мяркуючы, пэўна, падацца адсюль. Але раптам яна заспяшалася, пачала шпарыць наўзбоч, відаць, спадзеючыся патрапіць на нешта такое, чым можна было б паласавацца. Чула - вось-вось будзе знаходка, хоць аднекуль насоўваўся грозным наступам жалезны лязгат і перастук соцень колаў. Ліса замарудзіла ўсяго на нейкую долю хвіліны, і гэтага было дастаткова, каб замітусіцца, закуляцца, нібы мятлушцы, бо раптоўна з павароту сцебанулі бліжнія і дальнія агні лакаматываў, і магутныя пражэктары, высвятляючы наперадзе і асляпляючы ўсё наўкол, імгненна расхінулі стэп, бязлітасна паказваючы яго мёртвую пустэчу. А цягнік напорна імкнуў па рэйках. У паветры запахла пякучым дымам і пылам, шугануў вецер...
Лісіца апантана кінулася прэч, час ад часу азіраючыся, прыпадаючы ў сполаху да зямлі. А пачвара са сляпучымі агнямі доўга лескатала і неслася, доўга яшчэ стукала коламі. Лісіца ўскочыла і зноў кінулася апантана бегчы...
Потым яна аддыхалася, і яе зноў пацягнула туды, да чыгункі, дзе можна было наталіць голад. Але наперадзе зноў мільгануліся агні, зноў лакаматывы цягнулі доўгі гружаны састаў.
Тады лісіца пабегла ў абход па стэпе, рашыўшы, што выйдзе да чыгункі ў такім месцы, дзе не ходзяць цягнікі...
Цягнікі тут ішлі з усходу на захад і з захаду на ўсход...
А па баках ад чыгункі ў гэтых мясцінах ляжала вялікая пустынная пространь - Сары-Азекі, Сярэдзінныя землі жоўтых стэпаў.
У гэтых мясцінах любая адлегласць вымяралася адносна чыгункі, нібы адносна якога Грынвічскага мерыдыяна...
А цягнікі ішлі з усходу на захад і з захаду на ўсход...
Апоўначы нехта доўга і настойліва дабіраўся да яго ў будку стрэлачніка, спачатку наўпрост па шпалах, потым, як паказаўся наперадзе стрэчны цягнік, скаціўшыся з адхону, прабіраўся, як у пургу, засланіўшыся рукамі ад ветру і пылу, якія выносіла шквалам з-пад хуткага таварняка (гэта ішоў зялёнай вуліцай ліцерны састаў - цягнік асобага прызначэння, ён паварочваў затым на асобную лінію ў закрытую зону Сары-Азек, там у іх свая, асобная чыгуначная служба, далей, на касмадром, карацей кажучы, таму цягнік ішоў увесь закрыты брызентам і з вайсковай аховай на платформах). Едыгей адразу здагадаўся, што гэта жонка спяшала да яго, што нездарма спяшаецца і што ёсць на тое нейкая надта сур'ёзная прычына. Так яно потым і пацвердзілася. Але паводле абавязку службы ён не меў права адлучацца з месца, пакуль не пракоціцца міма апошні хваставы вагон з кандуктарам на адкрытай пляцоўцы. Яны пасігналілі адзін аднаму ліхтарамі ў знак таго, што ўсё ў парадку, і толькі тады бадай аглохлы ад суцэльнага шуму Едыгей павярнуўся да задыханай жонкі:
- Ты чаго?
Яна трывожліва зірнула на яго і шавяльнула губамі. Едыгей не пачуў, але зразумеў - так і думаў.
- Хадзем сюды ад ветру. - Ён павёў яе ў будку.
Але перш чым пачуць з яе вуснаў тое, пра што сам здагадваўся, у тую хвіліну чамусьці здзівіла яго іншае. Хоць і раней ён прыкмячаў, што гады не маладзілі яе, але гэты раз, калі ўбачыў яе задыханую пасля цяжкай хадзьбы, тое, як страшна хрыпела і сіпела ў яе грудзях і як ненатуральна высока ўздымаліся яе схуднелыя плечы, яму стала балюча і крыўдна за яе. Моцнае электрычнае святло ў маленькай, чыста пабеленай чыгуначнай будцы яшчэ больш падкрэсліла застарэлыя змаршчакі на счарнелых шчоках Укубалы (а быў жа некалі твар смуглявы, роўнага пшанічнага адцення, і вочы заўжды ззялі чорным бляскам), і яшчэ гэты шчарбаты рот, які наводзіў на думку, што пажылай жанчыне хоць бы ўжо не быць бяззубай (даўно трэба звазіць яе на станцыю ўставіць гэтыя самыя металічныя зубы, цяпер усе, і стары і малы, ходзяць з такімі), а тут яшчэ гэтыя сівыя, белыя-белыя пасмы валасоў, рассыпаныя па твары, выбіўшыся з-пад хусткі, балюча рэзнулі па сэрцы. «Эх, як пастарэла ты ў мяне», - пашкадаваў ён яе ў душы з нейкім шчымлівым пачуццём уласнай віны. І таму яшчэ больш адчуў у сабе маўклівую ўдзячнасць за ўсё тое, што было перажыта разам многія гады, і асабліва за тое, што прыбегла вось па чыгунцы, сярод ночы, у самы дальні канец раз'езда з-за павагі і абавязку, бо ведала, што гэта важна для Едыгея, прыбегла сказаць пра смерць няшчаснага старога Казангапа, адзінюткага, - так і памёр адзін у пустой мазанцы, бо разумела - толькі Едыгей адзін на свеце блізка да сэрца прыме смерць усімі забытага чалавека, хоць нябожчык і не даводзіўся мужу ні братам, ні сватам.
- Садзіся, аддыхайся, - сказаў Едыгей, калі яны ўвайшлі ў будку.
- І ты садзіся, - сказала яна мужу.
Яны селі.
- Што здарылася?
- Казангап памёр.
- Калі?
- Ды вось толькі што забегла - як ён там, думаю, можа, што трэба. Уваходжу, святло гарыць, і ён сам на сваім месцы, і толькі барада стырчком неяк, задралася ўгору. Падыходжу. Казаке, кажу, Казаке, можа, вам чаго гарачага, а ён ужо... - яе голас перацяўся, слёзы нагарнуліся на вейкі, і, усхліпнуўшы, Укубала ціха заплакала. - Вось як яно выйшла пад канец. Які чалавек быў! А памёр - некаму, бач, вочы закрыць, - бедавала яна, плачучы. - Хто б мог падумаць? Так і памёр чалавек... - Яна хацела сказаць, - як сабака на дарозе, але змоўчала, не стала ўдакладняць, і без таго зразумела.
Слухаючы жонку, Буранны Едыгей, так звалі яго тут, змрочна сядзеў на прыстаўной лаве, паклаўшы цяжкія, як карчы, рукі на калені. Казырок чыгуначнай фуражкі, добра-такі зашмальцаваны і паабіты, кідаў цень на яго вочы. Пра што ён думаў?
- Што будзем рабіць цяпер? - пыталася жонка.
Едыгей падняў галаву, зірнуў на яе з горкай усмешкай.
- Што будзем рабіць? А што робяць у такіх выпадках? Хаваць будзем. - Ён прыўзняўся з лавы, як чалавек, што ўжо меў рашэнне. - Ты вось што, жонка, вяртайся як хутчэй. А цяпер слухай мяне.
- Слухаю.
- Разбудзі Аспана. Не глядзі, што начальнік раз'езда, нічога, перад смерцю ўсе роўныя. Скажы яму, што Казангап памёр. Сорак чатыры гады прарабіў чалавек на адным месцы. Аспан, можа, тады яшчэ і не нарадзіўся, калі Казангап пачынаў тут і ніякага сабаку ні за якія грошы не зацягнуць было сюды, на саразекі. Колькі цягнікоў прайшло тут на вяку яго - валасоў не хопіць на галаве. Няхай ён падумае. Так і скажы. І яшчэ слухай...
- Слухаю.
- Будзі ўсіх як аднаго. Стукай у вокны. Колькі нас тут народу - восем дамоў, на пальцах злічыць... Усіх паднімі на ногі. Ніхто не павінен спаць сёння, калі памёр такі чалавек. Усіх паднімі на ногі.
- А калі лаяцца будуць?
- Наша справа сказаць кожнаму, а там няхай лаяцца. Скажы, што я загадаў будзіць. Трэба сумленне мець. Чакай!
- Што яшчэ?
- Забяжы спачатку да дзяжурнага, сёння Шаймердзен сядзіць дыспетчарам, перадай яму што і як і скажы, няхай падумае, як быць. Можа, знойдзе мне замену гэты раз. Калі што, няхай дасць знаць. Ты зразумела мяне, так і скажы!
- Скажу, скажу, - адказала Укубала, а потым спахапілася, нібы ўспомніўшы раптам пра самае галоўнае, недаравальна забытае ёю. - А дзеці ж яго! Вось табе і на! Трэба ж ім найперш вестку падаць, а то ж як? Бацька памёр...
Едыгей спахмурнеў адчужана, яшчэ больш пасуровеў.
- Якія ні ёсць, але ж дзеці, - казала Укубала, нібы апраўдваючы каго, ведаючы, што Едыгею гэта непрыемна слухаць.
- Ды ведаю, - махнуў ён рукой. - Што ж я, нічога не цямлю? Яно так, нельга без іх, але каб на тое воля мая, я іх блізка не дапусціў бы!
- Едыгей, гэта не наша справа. Няхай прыедуць і самі хаваюць. Размоў будзе пасля, не адмыешся...
- А што я, перашкаджаю? Няхай едуць...
- А калі сын не паспее з горада?
- Паспее, калі захоча. Пазаўчора яшчэ, калі быў на станцыі, сам тэлеграму адбіў яму, што, маўляў, так і так, бацька твой пры смерці. Чаго болей! Ён сябе разумным лічыць, павінен зразумець, што да чаго...
- Ну калі так, то добра, - напэўна прымірылася жонка з высновамі Едыгея і, усё яшчэ думаючы пра нешта сваё, што трывожыла яе, сказала: - Добра, каб з жонкай прыехаў, усё-ткі свёкра хаваць, а не каго-небудзь.
- Гэта ўжо самі няхай рашаюць. Што тут падказваць, не малыя ж дзеці.
- Яно так, канечне, - усё яшчэ сумняваючыся, згаджалася Укубала.
І яны змоўклі.
- Ну, ты не заседжвайся, ідзі, - нагадаў Едыгей.
У жонкі, аднак, было яшчэ што сказаць.
- А дачка ягоная - Анзада бедная - на станцыі з мужам сваім, п'янтосам беспрабудным, ды з дзецьмі, ёй таксама трэба паспець на пахаванне.
Едыгей міжволі ўсміхнуўся, паляпаў жонку па плячы.
- Ну вось, ты цяпер пачнеш перажываць за кожнага... Да Анзады тут рукой падаць, з раніцы падскочыць хто-небудзь на станцыю, скажа. Ты, жонка, зразумей адно - і ад Анзады, і ад Сабітжана тым больш, няхай ён і сын, мужчына, карысці будзе мала. Вось паглядзіш, прыедуць, нікуды не дзенуцца, але будуць стаяць як госці староннія, а хаваць будзем мы, так ужо выходзіць... Ідзі і рабі, як я сказаў.
Жонка пайшла, потым спынілася нерашуча і зноў пайшла. Але тут паклікаў яе сам Едыгей:
- Не забудзь найперш да дзяжурнага, да Шаймердзена, няхай каго пашле замест мяне, я пасля адраблю. Нябожчык ляжыць у пустым доме, і побач нікога, як можна... Так і скажы...
І жонка пайшла, кіўнуўшы. Тым часам на дыстанцыйным шчыце загуў, заміргаў чырвоным святлом сігналізатар - да раз'езда Баранлы-Буранны набліжаўся новы састаў. Па камандзе дзяжурнага належала прыняць яго на запасную лінію, каб прапусціць стрэчны, які таксама быў ужо ля раз'езда, толькі ля стрэлкі з процілеглага боку. Звычайны манеўр. Пакуль цягнікі рухаліся па сваіх каляях, Едыгей аглядваўся часам на Укубалу, што ішла краем лініі, - нібы ён забыў нешта сказаць ёй. Сказаць, вядома, было што, ці мала спраў перад пахаваннем, усяго адразу не ўспомніш, але паглядваў ён не таму, проста зараз ён зноў убачыў, як пастарэла, памізарнела жонка, і гэта таксама відно было ў жаўтлявым святле чыгуначных ліхтароў.
«Значыцца, старасць ужо на плячах сядзіць, - падумалася яму. - Вось і дажылі - стары і старая!» І хаця здароўем бог яго не пакрыўдзіў, моцны быў яшчэ, але лік гадам набягаў немалы - шэсцьдзесят, ды яшчэ з гадком, шэсцьдзесят адзін было ўжо. «Глядзіш, гады праз два і на пенсію могуць папрасіць», - сказаў Едыгей сам сабе без пасміхання. Але ён ведаў, што не так скора пойдзе на пенсію і не так проста знайсці чалавека ў гэтых мясцінах на ягонае месца пуцявога і рамонтнага рабочага, стрэлачнікам ён бываў час ад часу, калі хто-небудзь захварэе ці пойдзе ў адпачынак. Хіба што хто паквапіцца на дадатковую аплату за аддаленасць і бязводнасць. Але наўрад. Ідзі пашукай такіх сярод цяперашняй моладзі.
Каб жыць на саразекскіх раз'ездах, трэба дух мець, а інакш прападзеш. Стэп вялізарны, а чалавек малы. Стэп абыякавы, яму ўсё роўна, добра ці блага табе, прымай яго такім, які ён ёсць, а чалавеку не ўсё роўна, што і як на свеце, пакутуе ён, душой хварэе, здаецца яму, што недзе ў другім месцы, сярод другіх людзей яму б пашанцавала больш, а тут ён паводле поклічу лёсу... І таму ападае ён духам адзін на адзін з няўмольным стэпам, нішчымнее духам, разраджаецца, як той акумулятар з трохколавага матацыкла Шаймердзена. Гаспадар усё беражэ яго, сам не ездзіць і другім не дае. Вось і стаіць машына без справы, а як трэба - не заводзіцца, ачахла заводская сіла. Так і чалавек на саразекскіх раз'ездах: не ўкараніцца ў стэпе, не прыжывецца - цяжка яму будзе. Каторыя, гледзячы з вагонаў няўзнак, за галаву хапаюцца - божа, як тут людзі могуць жыць?! Наўкол толькі стэп і вярблюды. А вось так і жывуць, у каго на колькі трывання хопіць. Тры гады, чатыры найбольш - і справе тамам*: разлічваюцца і едуць куды далей.
* Тамам - канец.
На Баранлы-Буранным толькі двое ўкараніліся на ўсё жыццё - Казангап і ён, Буранны Едыгей. А колькі перабыло тут іншых, калі на тое! Пра сябе што меркаваць, жыў не здаваўся, а Казангап адпрацаваў тут сорак чатыры гады не таму, што дурнейшы за іншых быў. На дзесятак другіх не прамяняў бы Едыгей аднаго Казангапа... Няма цяпер яго.
Цягнікі размінуліся, адзін пайшоў на ўсход, другі на захад. І адразу ўсё шырэйшым стала - зоры ў цёмным небе засвяціліся зырчэй, выразней, і вецер парстчэй загуляў па адхонах, па шпалах, па гравійным насціле паміж рэйкамі, што во нешта слаба пазвоньваюць, шчоўкаюць нешта.
Едыгей не ішоў у будку. Задумаўся, прыхінуўся да слупа. Далёка наперадзе, за чыгункай, ледзь відны былі невыразныя сілуэты вярблюдаў на пашы. Яны стаялі пад месяцам, застыўшы ў нерухомасці, чакаючы ранку. І паміж імі ўгледзеў Едыгей свайго двухгорбага, з буйной галавой нара - самага моцнага, бадай, у саразеках і быстраходнага, па мянушцы, як і гаспадар, Бураннага Каранара. Едыгей ганарыўся ім, рэдкай моцы працаўніком, хоць і не лёгка спраўляцца з ім, таму што Каранар застаўся атанам - у маладосці Едыгей не звалхаў яго, а потым ужо не стаў чапаць.
Разам з іншымі клопатамі на заўтра прыгадаў Едыгей, што трэба з раніцы як раней прыгнаць Каранара дамоў, паставіць пад седлавішча. Прыдасца для паездак на пахаванні. І яму лез у галаву розны клопат...
А на раз'ездзе людзі пакуль яшчэ спакойна спалі. Лічачы невялікія станцыйныя службы, дамкі пад аднолькавымі двухскатнымі шыфернымі стрэшкамі, іх было шэсць зборна-шчытавых пабудоў, пастаўленых чыгуначным ведамствам, ды яшчэ дом Едыгея, пабудаваны ім самім, і мазанка нябожчыка Казангапа, ды розныя надворныя глінабіткі, прыбудоўкі, загародкі для жывёлы і іншых патрэб, у цэнтры ветравая і яна ж электранасосная і пры выпадках ручная вадакачка, што паявілася тут у апошнія гады, - вось і ўвесь пасёлачак Баранлы-Буранны.
Пры вялікай чыгунцы, пры вялікім Сары-Азекскім стэпе - маленькае звяно ў ліку іншых раз'ездаў, станцый, вузлоў, гарадоў... Усё адкрытае ўсім вятрам на свеце, асабліва зімовым, калі круцяць саразекскія завеі, завальваючы дамы па вокны гурбамі, а чыгунку гарбякамі сухіх да бубацення сумётаў... Таму і зваўся гэты стэпавы раз'езд Баранлы-Буранны, і надпіс вісіць дваісты: баранлы - па-казахску, буранны - па-расейску...
Успомнілася Едыгею, як да таго, калі паявіліся на перагонах снегаачышчальнікі - і тыя, што б'юць тугім струменем, і тыя, што зграбаюць яго, і ўсялякія іншыя, - давялося ім з Казангапам пазмагацца з заносамі на пуцях, можна сказаць, не на жыццё, а на смерць. А нібыта зусім нядаўна гэта было. У пяцьдзесят першым, пяцьдзесят другім гадах - лютыя зімы стаялі. Хіба толькі на фронце даводзілася так, калі жыццё клалася на адну нядоўгую патрэбу - на адну атаку, на адну гранату пад танк... Так і тут здаралася. Няхай ніхто цябе не забіваў. Але затое сам жыцця не шкадаваў. Колькі заносаў перакідалі ўручную, вывалаклі валакушамі і нават мяшкамі павыносілі, гэта на сёмым кіламетры, там дарога ідзе нізам скрозь прарэзаны бугор, і кожны раз здавалася, што гэта апошняя сутычка з завірушнай кругаверцю і што дзеля гэтага можна не задумваючыся аддаць самое жыццё, абы не чуць, як равуць у стэпе паравозы - ім дарогу давай!
Але снягі тыя расталі, цягнікі тыя прамчалі, тыя гады прайшлі... Нікому і справы няма цяпер да гэтага. Было - не было. Цяперашнія пуцейцы прыбываюць сюды наездамі, шумлівыя, бесклапотныя - кантрольна-рамонтныя брыгады, дык яны не тое што не вераць, не разумеюць, уцяміць не могуць, як гэта магло быць: саразекскія заносы, а на перагоне некалькі чалавек з лапатамі. Дзіва! А каторыя і проста смяюцца: а навошта гэта трэба было, такія пакуты браць на сябе, навошта было знясільваць сябе - з якой нагоды? Нам бы такое - нізавошта! Ды пайшлі вы, самі ведаеце куды, а мы ўзняліся б - і на другое месца, ну хоць на будоўлю рушылі б ці яшчэ куды, дзе ўсё як мае быць. Колькі адрабілі - за столькі плаці. А калі аўрал - збірай народ, гані звыштэрміновыя... «На дурноце вашай выязджалі, стармоны, - дурнямі і памрэце!»
Калі страчаліся такія «пераацэншчыкі», Казангап не звяртаў на іх увагі, быццам гэта яго не тычылася, усміхаўся, быццам ён ведаў пра сябе нешта большае, ім не даступнае, а Едыгей - той не вытрымліваў, узрываўся, бывала, спрачаўся, кроў сабе псаваў.
А здараліся ж у іх з Казангапам размовы і пра тое, з чаго смяяліся цяпер гэтыя прыезджыя, і пра шмат што іншае яшчэ і раней, з сорак пятага года, і асабліва пасля таго, як выйшаў Казангап на пенсію, ды неяк няўдала: паехаў у горад да сына жыць і вярнуўся месяцы праз тры. Шмат пра што тады перагаварылі, як і што яно на свеце. Мудры быў чалавек Казангап. Ёсць пра што ўспомніць... І раптам зразумеў Едыгей надзвычай выразна, з нейкай нечакана вострай горыччу, што цяпер давядзецца хіба што ўспамінаць...
Едыгей паспяшаўся ў будку, пачуўшы, як шчоўкнуў, уключыўся мікрафон перагаворніка. Зашаргацела, зашумела, як у пургу, перш чым голас пачуўся.
- Едыке, ало, Едыке, - прасіпеў Шаймердзен, дзяжурны па раз'езду, - ты чуеш мяне? Адгукніся!
- Я чую! Чую!
- Ты чуеш?
- Чую, чую!
- Як чуеш?
- Як з таго свету!
- Чаму як з таго свету?
- Ды так!
- А-а... Значыцца, стары Казангап гэта самае...
- Што гэта самае?
- Ну, памёр, значыць, - Шаймердзен сіліўся адшукаць нейкія другія словы. - Ну як сказаць? Значыцца, завяршыў, гэта во, ну гэта самае, свой слаўны шлях.
- Так, - коратка адказаў Едыгей.
«Вось хайван*, дурнагаловы, даўбеннік, - падумаў ён, - пра смерць нават не можа сказаць па-чалавечы».
* Хайван - скаціна.
Шаймердзен змоўк на хвіліну. У мікрафоне яшчэ мацней зашоргала, зарыпела. Затым Шаймердзен прахрыпеў:
- Едыке, дарагі, толькі ты, гэта самае, галаву мне не дуры. Калі памёр, дык што ж цяпер... У мяне людзей няма. Навошта табе сядзець побач? Нябожчык, гэта самае, ад гэтага не ўстане, я так думаю...
- А я думаю, разумення ў цябе ніякага няма! - абурыўся Едыгей. - Як гэта галаву не дуры? Ты тут другі год, а мы з ім трыццаць год прарабілі разам. Ты падумай. Сярод нас чалавек памёр, нельга, не дазволена пакідаць нябожчыка аднаго ў пустым доме.
- А адкуль яму ведаць, гэта самае, адзін ён ці не адзін?
- Затое мы ведаем!
- Ну добра, не крычы, гэта самае, не крычы, стары!
- Я табе тлумачу.
- Ну што ты хочаш? У мяне людзей няма. Што там будзеш рабіць, усё роўна ноч.
- Буду маліцца. Нябожчыка буду рыхтаваць. Малітвы буду ўзносіць.
- Маліцца? Ты, Буранны Едыгей?
- Я, а хто ж? Я ведаю малітвы.
- Ну, скажаш, - шэсцьдзесят год, гэта самае, Савецкай улады.
- Ды пры чым тут Савецкая ўлада! Па нябожчыках моляцца спакон веку. Чалавек бо памёр, а не скаціна!
- Ну добра, маліся, гэта самае, толькі не крычы. Пашлю па Доўгага Эдыльбая, калі згодзіцца, то прыйдзе, гэта самае, заменіць цябе... А цяпер давай, сто семнаццаты падыходзіць, рыхтуй на другую запасную...
І на тым Шаймердзен адключыўся, шчоўкнуў выключацель перагаворніка. Едыгей паспяшаўся да стрэлкі і, займаючыся сваёй справай, думаў, ці згодзіцца, ці прыйдзе Эдыльбай. І абнадзеіўся, сумленне ж ёсць усё-ткі ў людзей, калі ўбачыў, як зіхотна заззялі вокны ў каторых дамах. Сабакі забрахалі. Значыцца, жонка трывожыць, будзіць людзей.
Тым часам сто семнаццаты стаў на запасную лінію. З другога канца падышоў нафтапаліўны састаў - адны цыстэрны. Яны размінуліся, адзін - на ўсход, другі - на захад...
Была ўжо другая гадзіна ночы. Зоры ў небе разгараліся, кожная свяціла сама па сабе, і месяц над саразекамі стаў ярчэйшы, увачавідкі наліваўся ўсё большай і большай нетутэйшай сілай. А пад зорным небам далёка, бязмежна расхінуліся саразекі, толькі абрысы вярблюдаў - і сярод іх двухгорбы волат Баранлы-Каранар - ды невыразныя плямы блізкіх узгоркаў былі відны, а ўсё астатняе паабапал чыгункі акрывалася смугой, прападала ў бясконцасці. Ды вецер не спаў, усё пасвістваў, шаргацеў наўкол.
Едыгей то заходзіў у будку, то выходзіў, чакаў, ці не паявіцца на пуцях Доўгі Эдыльбай. І тут ён убачыў збоч ад сябе істоту нейкую. То была лісіца. Вочы яе адсвечвалі зеленавата і міргатліва. Яна панура стаяла пад тэлеграфным слупам, не наважваючыся ні набліжацца, ні ўцякаць.
- Ты чаго тут! - прамармытаў Едыгей, жартаўліва пагразіўшы пальцам. Ліса не спалохалася. - То глядзі! Я табе! - І прытопнуў нагой.
Лісіца адскочыла як далей і села, павярнуўшыся да яго. Уважліва і тужліва глядзела яна, як падалося яму, не адводзячы воч, ці то на яго, ці то на што іншае ля яго. Што яе прывабіла, чаму яна паявілася тут? Дзіўным падаліся Едыгею яе паводзіны. А можа, шпурнуць камянюкай, калі так, калі здабыча сама на цябе ідзе? Едыгей пашукаў на зямлі каменя як паболей. Прымерыўся і, замахнуўшыся, апусціў руку. Камень упаў пад ногі. Нават успацеў Едыгей. Трэба ж, чаго не прыйдзе чалавеку ў галаву. Глупства нейкае. Наважыўшы забіць лісу, успомніў раптам, як нехта расказваў, ці то з тых прыезджых, ці то фатограф, з якім размаўляў пра бога, ці то яшчэ хто, ды не ж, Сабіт расказваў, каб на яго, вечна ў яго розныя дзівосы, толькі б яго слухалі, разявіўшы рот, Сабітжан, сын Казангапа, расказваў пра пасмяротнае перасяленне душ.
Вось жа вывучылі на сваю галаву балбатуна нікчэмнага. Паглядзець - быццам нічога хлапец. Усё ён ведае, пра ўсё ён чуў, але толку мала ад усяго гэтага. Вучылі, вучылі па інтэрнатах, па інстытутах, а чалавечак выйшаў так сабе. Пахваліцца любіць, выпіць, тосты казаць мастак, а справы няма. Пустабрэх, адным словам, таму і нішто супроць Казангапа, хоць і дыпломам хваліцца. Не, не ўдаўся, не ў бацьку сын. Але бог з ім, што рабіць, калі такі ўжо ёсць.
Дык вось, неяк расказваў ён, што ў Індыі вераць, што калі чалавек памірае, дык душа ягоная перасяляецца ў якую-небудзь жывёліну, у любое стварэнне, хай нават у мураўя. І лічыцца, што кожны чалавек некалі, яшчэ да свайго нараджэння, пабываў да гэтага птушкай, або зверам якім-небудзь, ці насякомым. Таму ў іх грэх забіць што-небудзь жывое, хай сабе змяя, кобра сустрэнецца яму, не зачэпіць яе, а адно паклоніцца і саступіць дарогу.
Якіх толькі дзівосаў не бывае на свеце. Ці праўда тое, хто яго ведае. Свет вялікі, а чалавеку не ўсё дадзена ведаць. Вось і падумалася, калі хацеў забіць каменем лісу: а што, калі ў ёй цяпер душа Казангапа? Што, калі, перасяліўшыся ў лісу, прыйшоў Казангап да свайго лепшага сябра? «Што са мной? - дакараў ён сябе. - І як можа такое вярзціся? Цьфу ты! Здурнеў дарэшты!»
І ўсё-ткі, падступаючы асцярожна да лісіцы, ён гаварыў ёй, быццам яна магла разумець ягоную мову:
- Ты ідзі, не месца табе тут, ідзі да сябе ў стэп. Чуеш? Ідзі, ідзі. Толькі не туды - там сабакі. Ідзі з богам, ідзі сабе ў стэп.
Лісіца павярнулася і патрухала прэч. Раз-два азірнуўшыся, яна прапала ў цемені.
Пакуль Едыгей здаў змену, пакуль яны з Доўгім Эдыльбаем пагаварылі пра Казангапа, паўздыхалі, на Баранлы-Буранны прыбыло яшчэ колькі цягнікоў. І калі, вызваліўшыся ад усіх гэтых спраў, Едыгей пайшоў дамоў, успомніў дарогай, што забыў тады нагадаць жонцы, дакладней, параіцца, як жа быць, дочкам сваім ды зяцям паведаміць пра смерць Казангапа ці не трэба? Дзве замужнія дочкі Едыгея жылі зусім у другім баку - пад Кзыл-Ардой. Старэйшая ў рысаводчым саўгасе, муж яе трактарыст. Малодшая жыла спачатку на станцыі пад Казалінскім, потым пераехала з сям'ёй бліжэй да сястры, у той жа саўгас, муж яе рабіў шафёрам. І хаця Казангап не даводзіўся ім сваяком, на пахаванні якога абавязкова трэба быць, Едыгей лічыў, што Казангап быў ім даражэй, чым любы сваяк. Дочкі нарадзіліся пры ім у Баранлы-Буранным. Тут выраслі, вучыліся ў школе, у станцыйным інтэрнаце ў Кумбеле, куды адвозілі іх па чарзе то сам Едыгей, то Казангап. Успомніў дзяўчынак. Успомніў, як на канікулы ці з канікул вазілі іх верхам на вярблюдзе. Малодшая спераду, бацька пасярэдзіне, старэйшая ззаду - і паехалі ўсе ўтраіх. Гадзіны тры, а зімой дык і болей, жвавым трухам бег Каранар ад Баранлы-Бураннага да Кумбеля. А калі Едыгей не меў часу, адвозіў іх Казангап. Ён быў ім нібы бацька. Едыгей рашыў, што раніцай трэба даць ім тэлеграму, а там як здолеюць... Але няхай ведаюць, што няма ўжо старога Казангапа.
Потым ён ішоў і думаў пра тое, што раніцай найперш трэба прыгнаць з выпасу свайго Каранара, бо патрэбны будзе. Памерці не проста, а пахаваць чалавека як мае быць на гэтым свеце таксама не проста... Выяўляецца заўжды, што таго няма, гэтага няма, што ўсё трэба здабываць спешна, пачынаючы ад жалобных убораў і канчаючы дрывамі для памінак.
Менавіта ў той момант у паветры нешта калыхнулася, нагадала, як было гэта на фронце, аддалены ўдар магутнай выбуховай хвалі, і зямля здрыганулася пад нагамі. І ён убачыў проста перад сабой, як далёка ў стэпе, у тым баку, дзе быў, як ён думаў, саразекскі касмадром, нешта ўзляцела ў неба, усё паўзучы ўгору вогненным смерчам. І зніякавеў - у космас уздымалася ракета. Такога ён яшчэ ніколі не бачыў. Ён ведаў, як усе саразекцы, пра існаванне касмадрома Сары-Азек-І, было гэта адсюль у кіламетрах сарака ці меней, ведаў, што туды перакінута асобная чыгуначная лінія ад станцыі Тагрэк-Там, і расказвалі нават, што ў тым баку стэпу ўзнік вялікі горад з вялікімі крамамі, многа разоў чуў па радыё, у размовах, чытаў у газетах пра касманаўтаў, пра касмічныя палёты. Усё гэта адбывалася недзе паблізу, ва ўсякім выпадку на канцэрце самадзейнасці ў абласным горадзе, дзе жыў Сабітжан, а горад быў куды далей - нам паўтары сутак язды цягніком, - дзятва хорам спявала песеньку пра тое, што яны самыя шчаслівыя дзеці на свеце, таму што дзядзькі касманаўты лятуць у космас з іхняй зямлі, але таму, што ўсё наўкол аэрадрома лічылася закрытай зонай, Едыгей, жывучы не так далёка ад тых мясцін, здавальняўся тым, пра што дазнаваўся выпадкам. І вось упершыню бачыў увачавідкі, як імкліва ўзнімалася, неспакойна палымнеючы, асвятляючы акругу трапяткім святлом, касмічная ракета ў цёмную, зорную высь. Едыгею стала не па сабе - няўжо ў тым пламенні сядзіць чалавек? Адзін ці два? І чаму, пастаянна жывучы тут, ён ніколі раней не бачыў, як ракета ўзлятала, бо колькі ўжо ляталі ў космас, з ліку саб'ешся. Можа, тыя разы караблі адляталі ўдзень? А гэты чаму рвануў ноччу? Спешка якая ці так прызначана? А можа, ён узнімаецца ноччу, а там адразу трапляе ў дзень? Сабітжан неяк расказваў, быццам сам там быў, што ў космасе кожныя паўгадзіны ноч змяняе дзень. Трэба параспытаць у Сабітжана. Ён усё ведае. Надта ж яму хочацца рабіць выгляд, што ўсё ведае, што ён не абы-які, а самавіты чалавек. У абласным горадзе, бач, робіць. Але не задаваўся б. Навошта? Хто ты ёсць, тым і будзь. «Я з тым быў, з гэтым быў, я яму тое ці гэта сказаў». А Доўгі Эдыльбай расказваў - зайшоў ён неяк да яго на службу. Толькі і бегае, кажа, наш Сабітжан ад тэлефона да дзвярэй кабінета ў прыёмнай, толькі паспявае: «Слухаюся, Альжапар Кахармонавіч! Так, Альжапар Кахармонавіч» - і гэтак далей. А той, кажа, сядзіць там у кабінеце і ўсё кнопкі націскае. Так і не пагаварылі паміж сабой толкам. Вось такі ён, кажа, наш зямляк баранлінскі. Ды бог з ім, такі ўжо ёсць. Шкада толькі Казангапа. Ён жа надта перажываў за сына. Да апошніх дзён не казаў пра яго нічога благога. Пераехаў быў у горад да яго жыць, сам жа прасіў, а што выйшла... Ну, гэта ўжо другое.
З такімі думкамі бавіў Едыгей тую ноч, калі ўбачыў першы раз касмічную ракету. Доўга сачыў ён за гэтым цудам. І калі вогненны карабель, які ўсё меншаў, праглынула чорная бездань, ён пакруціў галавой і пайшоў, несучы ў душы дзіўныя, супярэчлівыя пачуцці. Захапляючыся ўбачаным, ён у той час разумеў, што яму гэта старонняя справа, хоць і выклікала яна здзіўленне і нават страх. Успомнілася разам з тым чамусьці лісіца, што прыбягала да чыгункі. Як чулася ёй, калі зашапацеў гэты смерч у небе? Не ведала, мусіць, куды сябе падзець...
Але сам жа ён, Буранны Едыгей, сведка начнога ўзлёту ракеты ў космас, не падазраваў, ды і не мог ён ведаць пра тое, што то быў экстранны, аварыйны вылет касмічнага карабля з касманаўтам - без усялякіх урачыстасцей, журналістаў і рапартаў, у сувязі з надзвычайным здарэннем на касмічнай станцыі «Парытэт», што знаходзілася ўжо больш як паўтара года на арбіце паводле сумеснай амерыкана-савецкай праграмы, што звалася «Трамплін». Адкуль Едыгею было ведаць пра ўсё гэта. Не падазраваў ён і пра тое, што гэтая падзея будзе тычыцца і яго, ягонага жыцця, і не проста з выпадку самай цеснай сувязі чалавека і чалавецтва ў іх агульным значэнні, а самым канкрэтным і непасрэдным чынам. Тым больш не ведаў ён і не мог думаць, што колькі часу пасля ўслед за караблём, што стартаваў з Сары-Азека, на другім канцы планеты, у Невадзе, узняўся з касмадрома амерыканскі карабель з той жа задачай, на тую ж станцыю «Парытэт», на тую ж арбіту «Трамплін», толькі са зваротным ходам кружэння.
Караблі былі тэрмінова пасланы ў космас па камандзе, якая паступіла з навукова-даследчага авіяносца «Канвенцыя», што з'яўляўся плавучай базай Аб'яднанага савецка-амерыканскага цэнтра ўпраўлення праграмы «Дэмівург».
Авіяносец «Канвенцыя» знаходзіўся ў раёне свайго пастаяннага месцазнаходжання - у Ціхім акіяне, паўднёвей Алявуцкіх астравоў, у квадраце прыкладна на аднолькавай адлегласці ад Уладзівастока да Сан-Францыска. Аб'яднаны цэнтр упраўлення - Абцэнупр - у гэты час напружана сачыў за выхадам абодвух караблёў на арбіту «Трамплін». Пакуль усё ішло паспяхова. Наперадзе былі манеўры па стыкоўцы з комплексам «Парытэт». Задача была найскладанейшая, стыкоўка павінна была адбывацца не паслядоўна, адна следам за другой з неабходным інтэрвалам чарговасці, а адначасова, абсалютна сінхронна, з двух розных падыходаў да станцыі. «Парытэт» не рэагаваў на сігналы Абцэнупра з «Канвенцыі» ўжо больш за дванаццаць гадзін, не рэагаваў ён і на сігналы караблёў, што ішлі да яго на стыкоўку... Належала высветліць, што адбылося з экіпажам «Парытэта».
II
Цягнікі ў гэтых мясцінах ішлі з усходу на захад і з захаду на ўсход...
Узбоч чыгункі ў гэтых мясцінах ляжала вялікая пустынная пространь - Сары-Азекі, Сярэдзінныя землі жоўтага стэпу. У гэтых мясцінах любая адлегласць вымяралася адносна чыгункі, як ад Грынвічскага мерыдыяна...
А цягнікі ішлі з усходу на захад і з захаду на ўсход...
Ад раз'езда Баранлы-Бураннага да спадчынных найманскіх могілак Ана-Бейіт было прынамсі кіламетраў трыццаць убок ад чыгункі, ды і то пры ўмове, калі дарога была напрасткі, наўздагад па саразеках. Калі ж не рызыкаваць, каб не заблудзіцца выпадкам у стэпе, дык лепш ехаць звычайнай каляінай, што ўсцяж чыгункі, але тады адлегласць да могілак яшчэ пабольшае, давядзецца даваць добрага гаку да павароткі ад Кыйсысайскай падзі на Ана-Бейіт. Іншай дарогі няма. Вось і выходзіць у лепшым выпадку трыццаць вёрст у адзін канец ды столькі ж у другі. Але акрамя самога Едыгея ніхто з цяперашніх баранлінцаў дакладна не ведаў, як туды дабрацца, хоць і чулі пра той старадаўні Бейіт, пра які расказвалі ўсялякія гісторыі, ці то праўду ці байкі, але самім не даводзілася там быць. Нагоды такой не было. За многія гады гэта быў першы выпадак у Баранлы-Буранным, прыдарожным пасёлку з васьмі дамоў, калі памёр чалавек і мелася быць пахаванне. Да гэтага колькі гадоў таму, калі нечакана памерла дзяўчынка ад грудной задухі, бацькі павезлі яе хаваць да сябе на радзіму, ва Ўральскую вобласць. А жонка Казангапава, старая Букей, ляжала на станцыйных могілках у Кумбеле - памерла некалі ў мясцовай бальніцы, ну і вырашылі тады на станцыі і пахаваць. Везці нябожчыцу ў Баранлы-Буранны не мела сэнсу. А Кумбель - самая вялікая станцыя ў Сары-Азеках, да таго ж дачка Айзада жыве там ды зяць, няхай і няўдаліца, п'янтос, але ўсё ж свой чалавек. За магілкай, маўляў, прыглядаць будуць. Але тады жывы быў Казангап, ён сам рашаў, як яму што рабіць.
А цяпер думалі-меркавалі, як быць.
Едыгей, аднак, настаяў на сваім.
- Ды кіньце вы нявартае гаварыць, - сарамаціў ён маладых. - Хаваць такога чалавека будзем на Ана-Бейіце, там, дзе продкі ляжаць. Там, дзе наказваў сам нябожчык. Давайце ад слоў да справы пяройдзем, рыхтавацца будзем. Дарога няблізкая. Заўтра як раней з месца рушым...
Усе разумелі - Едыгей меў права прыняць рашэнне. На тым і пагадзіліся. Праўда, Сабітжан спрабаваў быў пярэчыць. Падаспеў ён у той дзень спадарожным таварняком, пасажырскія цягнікі тут не затрымліваліся. І тое, што прыехаў на пахаванне бацькі, хоць і не ведаў, жывы яшчэ той ці не, ужо адно гэта расчуліла і нават узрадавала Едыгея. І былі хвіліны, калі яны абняліся і плакалі, пародненыя адным горам і адною скрухай. Едыгей потым дзівіўся самому сабе. Прыціскаючы Сабітжана да грудзей і плачучы, ён не мог справіцца з сабой, усё гаварыў, усхліпваючы: «Добра, што ты прыехаў, родненькі, добра, што прыехаў!» - нібыта ягоны прыезд мог падняць Казангапа. І чаму Едыгей так расплакаўся, сам не мог зразумець, ніколі з ім такога не здаралася. Доўга яны плакалі на двары, ля дзвярэй асірацелай мазанкі. Нешта падзейнічала на Едыгея. Успомнілася, што Сабітжан вырас на ягоных вачах, хлапчуком быў, любімцам бацькавым быў, вазілі яго вучыцца ў Кумбельскую школу-інтэрнат для дзяцей чыгуначнікаў, як выпадаў вольны час, наязджалі праведаць - то спадарожным саставам, то верхам на вярблюдах. Як ён там у інтэрнаце, ці не пакрыўдзіў хто, ці не нарабіў чаго брыдкага, ды як вучыцца, ды што кажуць пра яго настаўнікі... А на канікулах колькі разоў, захутаўшы ў кажух, везлі верхам па снежных саразеках, у мароз ды завіруху, каб толькі не спазніўся на заняткі.
Эх, беззваротныя дні! І ўсё гэта адышло, сплыло, як сон. І вось цяпер стаіць дарослы чалавек, толькі збольшага нагадваючы таго, якім ён быў у маленстве - вірласты і ўсмешлівы, а цяпер у акулярах, у расплюшчаным капелюшы, пры пакамечаным гальштуку. Працуе ў абласным горадзе і надта хоча здавацца самавітым, адказным работнікам, а жыццё такая штука, што не так і проста выйсці ў начальнікі, як ён сам неаднойчы казаў, асабліва калі няма падтрымкі добрай ці знаёмства або сваяцтва, а хто ён - сын нейкага Казангапа з нейкага раз'езда Баранлы-Бураннага. Няшчасны гэткі. А цяпер і такога бацькі няма, самы няварты бацька, але жывы, у тысячу разоў лепш за славутага мёртвага.
А потым слёзы суняліся. Перайшлі да размоў, да справы. І тут выявілася, што сынок дарагі ды вучоны не хаваць прыехаў бацьку, а так, дзеля прыліку, каб адбыць рату, прысыпаць зямлёй збольшага і як хутчэй назад. Пачаў ён неяк так выказвацца - навошта, маўляў, перціся ў такую далеч на Ана-Бейіт, наўкол вунь колькі вольнага месца - бязлюдны стэп Сары-Азек ад самога парога і да самага краю свету. Можна выкапаць магілу дзе-небудзь непадалёк, на ўзгорачку якім, узбоч той жа чыгункі, няхай ляжыць сабе стары абходчык ды чуе, як цягнікі бягуць перагонам, на якім ён прарабіў усё жыццё. Прыгадаў нават дзеля выпадку прымаўку даўнюю: пазбавіцца ад мёртвага можна толькі закапаўшы яго. Навошта марудзіць, навошта мудраваць, ці не ўсё роўна, дзе ляжаць, - тут чым хутчэй, тым лепей.
Разважаў ён такім чынам, а сам нібы апраўдваўся, што справы тэрміновыя ды важныя чакаюць яго на рабоце, што часу мала, а начальству клопату няма да таго, далёка ці блізка тут могілкі, на працу загадана з'явіцца ў такі дзень, у такую пару - і ўсё. Начальства гэта начальства, а горад гэта горад...
Едыгей назваў сябе ў душы старым дурнем. Сорамна і шкада стала, што плакаў наўзрыд, расчулены сустрэчай з гэтым во нібыта сынам нябожчыка Казангапа. Едыгей узняўся з месца, сядзелі яны чалавек пяць на старых шпалах, перанесеных пад лаву да сцяны, і яму каштавала нямала сіл, каб стрываць, не нагаварыць пры людзях у такі дзень чаго крыўднага і абразлівага. Шанаваў памяць Казангапа. Сказаў:
- Месца тут дык хапае, гэта праўда. Толькі чамусьці людзі не закопваюць сваіх блізкіх дзе папала. Не так сабе, відаць. А так хіба ж зямлі шкада каму? - І змоўк, і яго моўчкі слухалі баранлінцы. - Рашайце, думайце, а я пайду па справах.
І пайшоў з камянелым, суровым тварам далей ад граху. Бровы сышліся на пераноссі. Рашучы ён быў, гарачы - буранным празвалі яго яшчэ і за тое, што характарам быў мянушцы ўровень. Во і цяпер, каб быў з Сабітжанам адзін на адзін, сказаў бы бессаромніку ў вочы ўсё, чаго заслугоўваў. Каб запомніў на ўсё жыццё! Ды не хацелася да бабскіх размоў прычыняцца. Тыя вунь потайкам: прыехаў, маўляў, сынок хаваць бацьку, як у госці. З пустымі рукамі ў кішэнях. Хоць бы пачак чаю прывёз, не кажучы пра што іншае. Ды і жонка магла б прыехаць, паплакаць разам з усімі - чаму не? Ні сораму, ні сумлення. Калі стары заможны быў - пара дойных вярблюдзіц, авечак з ягнятамі больш за дзесятак - такі ён трэба быў. Тады і нявестка наязджала, пакуль не дабілася, каб усё прадаў. Забрала старога нібы да сябе, а як машыну купілі, не патрэбны стаў стары. Цяпер і носа не пакажа. Хацелі былі кабеты пра тое сказаць, ды стары не дазволіў. Не ўздумайце ў такі дзень, ды і не вашая гэта справа.
Ён пайшоў да загона, дзе стаяў на прывязі, час ад часу зласліва ўскрыкваючы, прыгнаны ім з папасу Буранны Каранар. Бач, ад рук адбіўся, брыдоўнік, і вось цяпер выказваў сваю незадаволенасць - страхотна разяўляючы зубастую пашчу, жаліўся час ад часу: старая гісторыя - зноў няволя, а да яе трэба прывыкнуць.
Едыгей падышоў да яго, яшчэ не адрабіўшыся ад прыкрасці пасля размовы з Сабітжанам. Ведаў жа, што гэтым скончыцца. Выходзіла - Сабітжан рабіў ім ласку, прысутнічаючы на пахаванні ўласнага бацькі. Яму гэта проста муляла - хутчэй бы развязацца. Не стаў Едыгей траціць лішніх слоў, няварта было, бо ўсё роўна ўсё трэба рабіць самому, хіба што суседзі памагалі. Усе, хто не быў заняты на лініі, памагалі. Жанчыны посуд збіралі, самавары чысцілі, цеста мясілі, нават хлеб пачыналі пекчы ўжо, мужчыны насілі ваду, пілавалі на дровы старыя шпалы - паліва ў стэпе дарагое, як і вада. І толькі Сабітжан блытаўся тут, замінаў, загаворваў пра тое, пра сёе - найбольш пра пустое, пра тое, каго знялі з работы, каго павысілі. А тое, што жонкі ягонай тут няма, яго не бянтэжыла. Дзіўна, дальбог! У той, бачыце, нейкая канферэнцыя, а на ёй павінны прысутнічаць замежныя госці. А пра ўнукаў і казаць няма чаго. Яны там змагаюцца за паспяховасць, каб атэстат найлепшы атрымаць для паступлення ў інстытут. «Што за людзі пайшлі, што за народ! - абураўся сам сабе Едыгей. - Усё для іх важнае на свеце, акрамя смерці!» І гэта не давала яму спакою: «Калі смерць для іх нішто, дык, выходзіць, і жыццё цаны не мае. У чым жа сэнс, дзеля чаго і як яны жывуць там?»
Едыгей спагнаў злосць на Каранары:
- Ты чаго равеш, кракадзіл? Ты чаго галосіш у неба, нібы цябе там сам бог чуе? - Кракадзілам абзываў Едыгей свайго вярблюда ў самых крайніх выпадках, калі ўжо не было як трываць. Гэта прыезджыя пуцейцы прыдумалі Бураннаму Каранару такую мянушку праз зубастую пашчу ды злосны нораў. - Ты ў мяне дакрычышся, кракадзіл, я табе ўсе зубы выб'ю!
Трэба было згламаздаць сядло для вярблюда, і, прыступаючы да справы, Едыгей патрохі супакойваўся, лагоднеў. Залюбаваўся. Прыгожы і магутны быў Буранны Каранар. Да галавы рукой не дастанеш, хоць Едыгей быў росту немалога. Едыгей выбраў момант, прыгнуў вярблюду шыю і, пастукваючы пугаўём па мазолістых каленях, падпускаючы ў голас строгасці, асадзіў яго. Гучна пратэстуючы, вярблюд усё ж падпарадкаваўся волі гаспадара, і калі, нарэшце, склаўшы пад сябе ногі, ён прылёг грудзямі на зямлю і супакоіўся, Едыгей прыступіў да справы.
Асядлаць вярблюда па-сапраўднаму - гэта цяжкая праца, усё роўна што дом пабудаваць. Сядло робяць кожны раз нанова, увішнасць ды і сілы немалыя, тым болей калі сядлаеш такога аграмаднага вярблюда, як Каранар.
Каранарам, гэта значыць Чорным Корам, ён называўся не так сабе. Чорная патлатая галава з чорнай, што расла аж да загрыўка магутнай барадой, шыя нізам уся ў чорных касмылях - яны звісалі да калень густой дзікай грывай - галоўнае ўпрыгожанне самца, - пара пругкіх гарбоў, што ўзвышаліся, як чорныя вежы, на спіне. І ў дадатак да ўсяго - чорны кончык куртатага хваста. А ўсё астатняе - верх шыі, грудзі, бакі, ногі, жывот, - наадварот, было светлае, светла-рудой масці. Тым і прыгожы быў Буранны Каранар, тым і знакаміты - і паставай, і масцю. І сам ён той парой быў у самай сваёй сіле - трэці дзесятак ішоў Каранару.
Вярблюды доўга жывуць. Таму, мусіць, прыплод у іх бывае на пятым годзе і затым не кожны год, а толькі ў два гады раз, і плод выношваюць у чэраве даўжэй за іншых жывёл - дванаццаць месяцаў. Малога вярблюда цяжка выходжваць першыя год - паўтара, цяжка ўберагчы ад прастуды, ад стэпавых скразнякоў, а потым ён расце з дня на дзень, і тады яму нічога ўжо не страшна - ні холад, ні спёка, ні бязводдзе...
Едыгей ведаў усё пра гэта - Буранны Каранар быў у яго заўсёды дагледжаны. Першая прыкмета здароўя і сілы - чорныя гарбы на ім тырчэлі як чугунныя. Некалі Казангап падарыў яго яшчэ малочным, маленькім, пушыстым, як качанё, у тыя гады першапачатковыя, як вярнуўся Едыгей з вайны ды астайбаваўся на раз'ездзе Баранлы-Буранным. А сам Едыгей малады быў яшчэ - уга! Ведаць не ведаў, што застанецца тут да сівой галавы. Іншым разам зірне на тыя фотаздымкі і сам не верыць сабе. Так перамяніцца - белы ўвесь. Нават бровы і тыя сівыя. І абліччам, вядома, другі стаў. А целам не пацяжэў, як бывае ў такім узросце. Неяк само па сабе сталася - спачатку вусы адгадаваў, потым бараду. Яно як без барады, усё роўна як голым хадзіць. Цэлая вечнасць прайшла, можна сказаць, з тае пары.
Вось і цяпер, сядлаючы Каранара, які ляжаў на зямлі, ушчуваючы яго то голасам, то намахам рукі, калі той не-не ды і агрызаўся, равучы, як леў, паварочваючы чорную патлатую галаву на даўжэзнай шыі, Едыгей няўзнак прыгадваў сёння, што было ды як было ў тыя гады. І адчуваў палёгку.
Доўга ён важдаўся, усё ўкладваў, парадкаваў збрую. Гэты раз, перш чым зладкаваць сядло, ён накрыў Каранара найлепшай выязной капай старадаўняй работы, з рознакаляровымі доўгімі кутасамі, з дывановымі ўзорамі. Не памятаў ужо, калі апошні раз прыбіраў ён Каранара ў гэтую адмысловую збрую, якую так берагла Укубала. Надарыўся цяпер такі выпадак...
Калі Буранны Каранар быў асядланы, Едыгей прымусіў яго падняцца на ногі і застаўся вельмі задаволены. І нават усцешыўся сваёй работай. Каранар меў выгляд велічны і паглядны, упрыгожаны капай з кутасамі і па-майстэрску зладкаваным сядлом паміж гарбамі. Не, няхай палюбуюцца маладыя, асабліва Сабітжан, няхай зразумеюць: пахаванне вартага чалавека не цяжкая прынука, не нудная рата, а вялікая, хай і журботная падзея, і таму ёй павінны адпавядаць свае ўстанаўленні. Недзе граюць музыку, выносяць сцягі, недзе бабахаюць у паветра, а недзе кветкі раскідаюць і вянкі нясуць.
А ён, Буранны Едыгей, заўтра з раніцы ўзначаліць верхам на Каранары, прыбраным посцілкай з кутасамі, праводзіны на Ана-Бейіт - на апошні і вечны прытулак Казангапа... І ўсю дарогу будзе Едыгей думаць пра яго, пераадольваючы вялізарныя і пустынныя саразекі. І з думкамі пра яго аддасць яго зямлі на спадчынных могілках, як і была ў іх пра тое дамова. Так, была такая дамова. Ці далёкая, ці блізкая дарога, але ніхто не саб'е яго з думкі, што трэба выконваць волю Казангапа, нават родны сын нябожчыка.
Няхай усе ведаюць, што будзе так, і дзеля гэтай мэты ягоны Каранар гатовы - асядланы і спарадкаваны збруяй.
Няхай усе бачаць. Едыгей павёў Каранара на повадзе ад загона наўкруг усіх дамоў і паставіў на прывязь каля Казангапавай мазанкі. Няхай усе бачаць. Не можа ён, Буранны Едыгей, не стрымаць свайго слова. Толькі дарэмна ён гэта даказваў. Пакуль Едыгей займаўся збруяй, Доўгі Эдыльбай, налучыйшы момант, адвёў Сабітжана ўбок.
- Хадзем у халадок памяркуем.
Там у іх размова была нядоўгая. Эдыльбай не стаў угаворваць, выказаўся шчыра:
- Ты вось што, Сабітжан, падзякуй богу, што ёсць такі Буранны Едыгей на свеце, сябар твайго бацькі. А спяшаеш, мы цябе не трымаем. Я за цябе кіну лішнія прыгаршчы зямлі.
- Гэта мой бацька, і я сам ведаю... - пачаў быў Сабітжан, але Эдыльбай перапыніў яго:
- Бацька, канечне, твой, ды толькі вось ты сам не свой.
- Ну ты скажаш, - палагоднеў Сабітжан. - Добра, давай не будзем у такі дзень. Няхай будзе Ана-Бейіт, якая розніца, проста я думаў - далекавата.
На тым і скончылі. І калі Едыгей, паставіўшы Каранара ўсім напаказ, вярнуўся і сказаў баранлінцам: «Ды кіньце не па-джыгіцку гаварыць. Хаваць такога чалавека будзем на Ана-Бейіце...» - ніхто не запярэчыў, усе моўчкі згадзіліся...
Вечар і ноч таго дня ўсе былі разам, па-суседску, на двары перад домам нябожчыка, бо і надвор'е спрыяла. Пасля дзённай спёкі рэзка пабралася на прахалоду. Вялікая, сутонлівая, бязветраная цішыня апанавала свет. І ўжо нацямкі скончылі свежаваць тушу заколатага на заўтрашнія памінкі барана. А пакуль чай пілі ля дымных самавараў ды размовы розныя вялі пра тое-сёе. Амаль усе прыгатаванні да пахавання былі зроблены, і цяпер заставалася адно: чакаць раніцы, каб рушыць на Ана-Бейіт. Паволі і ціхамірна доўжылася тая вечаровая часіна, як і мае быць пры сконе старога чалавека - чаго ўжо залішне тужыць...
А на раз'ездзе Баранлы-Буранным, як заўсёды, прыходзілі і адыходзілі цягнікі - сыходзіліся з усходу і захаду і разыходзіліся на ўсход і захад...
Так яно было ў той вечар напярэдадні выезда на Ана-Бейіт, і ўсё б нішто сабе, каб не адзін непрыемны выпадак. На той час спадарожным таварняком прыбыла на пахаванне і Анзада са сваім мужам. І варта было ёй, толькі паявіўшыся, уголас зарыдаць, як жанчыны акружылі яе і таксама заплакалі. Асабліва Укубала перажывала, нароўні з Анзадой. Шкадавала яна яе. Дужа яны плакалі і галасілі. Едыгей спрабаваў быў супакоіць Анзаду: што ж, маўляў, цяпер рабіць, за нябожчыкам следам не пойдзеш, трэба змірыцца з лёсам. Але Анзада не сунімалася.
Так яно бывае часта - бацькава смерць дала ёй волю выплакацца, расхінуць душу і знайсці палёгку ў горасным слове. Плачучы ўголас, звярталася яна да нябожчыка-бацькі, па-жаночы жалілася на сваю няўдалую жытку, што, маўляў, няма каму яе ні зразумець, ні прыгарнуць, што не пашчасціла ёй з маладых год, муж - п'янтос, дзеці з раніцы да вечара носяцца без нагляду і строгасці і таму во сталі бэйбусамі, а заўтра, глядзі, і бандзюгамі стануць, цягнікі пачнуць рабаваць, старэйшы вунь і выпіваць пачаў, і міліцыя прыходзіла ўжо, папярэдзілі яе - хутка справа дойдзе да пракуратуры. А што яна можа зрабіць адна, а іх-то пяцёра! А бацьку ўсё адно...
А таму і праўда было ўсё адно, мужык яе сядзеў пануры і абыякавы, са спустошаным тварам і моўчкі паліў сабе смуродныя цыгарэты... Але тут недарэчы ўмяшаўся брат - Сабітжан. З таго і пачалося. Сабітжан пачаў ушчуваць сястру: ды што ж гэта такое, бацьку хаваць і сябе бэсціць?
Анзада нібыта гэтага толькі і чакала. І ўзняла яна голас з новай сілай і ярасцю. Ах ты такі разумны ды вучоны знайшоўся! Ты, маўляў, спачатку сваю жонку навучы. Чаму яна не прыехала і не паказала нам, як плакаць? А ёй не грэх быў бы паплакаць над бацькам, якога яна, зараза, ды і ты, падкаблучнік подлы, абабралі, абрабавалі да нітачкі. Мой муж, які ён ні алкаголік, але ён тут, а дзе твая жоначка, кемная-прыемная?
Сабітжан тады пачаў крычаць яе мужу, каб той прымусіў змоўкнуць Анзаду, а той раптам раз'ятрыўся і кінуўся душыць Сабітжана...
Ледзь супакоілі баранлінцы раз'ятраных сваякоў. Непрыемна і сорамна было ўсім. Едыгей дужа расхваляваўся. Ведаў ён ім цану, але такой праявы не чакаў. І сам зласліва папярэдзіў іх: калі вы не паважаеце адно аднаго, дык не ганьбіце хаця б бацькавай памяці, а інакш не дазволю вам нікому тут заставацца, не пагляджу ні на што, вінавацьце самі сябе...
Вось якая прыкрая гісторыя здзеілася напярэдадні пахавання. Дужа азмрочыўся Едыгей. І зноў напружана сышліся бровы на пахмурым чале, і зноў жальба ірвала сэрца: адкуль яны, дзеці іх, і чаму яны сталі такімі? Хіба пра тое марылі яны з Казангапам, калі ў спёку і холад вазілі іх у кумбельскі інтэрнат, каб толькі вывучыліся, выйшлі ў людзі, каб не засталіся марнець на якім-небудзь раз'ездзе ў саразеках, каб не клялі потым лёс: вось, маўляў, бацькі не паклапаціліся. А выйшла ўсё наадварот. Што перашкодзіла ім стаць людзьмі, за якіх не сорамна было б перад грамадой?
І зноў Доўгі Эдыльбай выручыў, спагаду жыцейскую праявіў і тым надта памог Едыгею ў той вечар. Ён дык разумеў, як чулася Едыгею. Дзецям нябожчыка заўжды першае месца на пахаванні, так яно ўжо вядзецца на свеце. І нікуды іх не дзенеш, якімі б бессаромнымі і нікчэмнымі яны ні былі. Каб хутчэй забылася прыкрая спрэчка паміж братам і сястрой, Эдыльбай запрасіў усіх мужчын да сябе ў дом. Чаго, маўляў, мы будзем на двары зоры на небе лічыць, хадзем пачаюем, пасядзім у нас...
У доме ў Доўгага Эдыльбая Едыгей трапіў нібы ў другі свет. Ён і раней заходзіў сюды па-суседску і кожны раз быў задаволены, душа ягоная поўнілася цішынёй і спагадай да гаспадароў. Сёння ж яму хацелася як болей пабыць тут, патрэба была такая - нібы павінен быў набрацца ён тут патрачанай сілы.
Доўгі Эдыльбай быў такім жа чыгуначным рабочым, як і другія, заробку меў не болей за другіх, жыў, як і ўсе, у палове зборнашчытавога доміка з двух пакояў ды кухні, але зусім іншае жыццё ўладарыла тут - чыста, утульна, светла. Той жа чай, што і ў іншых, у Эдыльбаевых піялах Едыгею здаваўся празрыстым сотавым мёдам. Эдыльбаева жонка і сама спраўная, і ў доме гаспадыня, і дзеці як дзеці... Пажывуць у саразеках колькі змогуць, думаў Едыгей, а там перабяруцца куды ім лепей. Шкада будзе, калі паедуць яны адсюль...
Скінуўшы свае кірзачы яшчэ на ганку, сядзеў Едыгей у пакоі, падціснуўшы пад сябе ногі ў шкарпэтках, і першы раз за дзень адчуў, як стаміўся і згаладнеў. Прыхінуўся спіной да дашчанай сцяны, сцішыўся. А наўкол расселіся ўскрай круглага століка наземнага астатнія госці, нягучна перамаўляючыся пра тое ды сёе...
Сур'ёзная размова пачалася потым, дзіўнаватая гаворка ўсчалася. Едыгей ужо і забыў пра касмічны карабель, што стартаваў мінулай ноччу. А вось дасведчаныя людзі сказалі такое, што і ён задумаўся. Не тое каб ён зрабіў адкрыццё для сябе, проста падзівіўся іх развагам і сваёй недасведчанасці на гэты конт. Але ён не адчуваў пры гэтым нейкага дакору - для яго ўсе гэтыя касмічныя палёты, якія так цікавілі ўсіх, былі надта далёкай, неверагоднай, чужой яму справай. Таму і адносіны да ўсяго гэтага былі насцярожана-пачцівыя, як да быцця нейкай магутнай безаблічнай волі, якую ў лепшым выпадку ён можа толькі ўзяць пад увагу. І, аднак, відовішча карабля, які імкнуў у космас, унутрана спалахнула і захапіла яго. Пра тое і зайшла гаворка ў доме Доўгага Эдыльбая.
Сядзелі яны напачатку, пілі шубат-кумыс з вярблюджага малака. Цудоўны быў шубат, ахаладалы, пеністы, хмяльны трохі. Прыезджыя кантрольна-рамонтныя пуцейцы, бывала, вунь як пілі яго, называючы саразекскім півам. А да гарачай стравы ў гэтым доме знайшлася і гарэлка. Калі здаралася такое, Буранны Едыгей наогул не адмаўляўся, выпіваў за кампанію, але гэтым разам не стаў і тым самым, думалася яму, і другім даў зразумець, што не варта прычыняцца - заўтра меўся быць цяжкі дзень, далёкая дарога. Непакоіла яго тое, што другія, асабліва Сабітжан, шчыравалі, запівалі гарэлку шубатам. Шубат і гарэлка добра ладзяць, як пара паслухмяных коней, добра ідуць побач, - весяляць чалавека. Сёння ж гэта было лішнім. Але як загадаеш дарослым людзям не піць? Самі павінны ведаць край і меру. Заспакойвала хіба тое, што муж Айзады пакуль абыходзіў чарку, алкаголіку ці многа трэба, схмялеў бы ўраз, але ён піў толькі шубат, мусіць, разумеў-такі, што гэта ўжо занадта - валяцца ў дыміну п'яным на пахаванні цесця. Аднак наколькі хопіць яму вытрымкі, адзін бог ведае...
Так сядзелі яны ў размовах пра ўсялякае, калі Эдыльбай, частуючы гасцей шубатам, успомніў раптам, падаючы чарговую піялу Едыгею з таго краю стала:
- Едыке, учора ноччу, калі я змяняў вас на дзяжурстве, толькі вы пайшлі, нешта такое здарылася ў небе, я аж закачаўся. Зірнуў, а гэта ракета з касмадрома пайшла ў неба! Вялізная! Як дышаль! Вы бачылі?
- А то як жа! Сіла дык сіла! Вусцішнавата стала. Колькі жыву тут, ніколі такога не бачыў.
- Ды і я ўпершыню на свае вочы ўбачыў, - прызнаўся Эдыльбай.
- Ну калі ты ўпершыню, дык такія, як мы, тым больш не маглі ўбачыць, - рашыў пакпіць Сабітжан з яго росту.
Доўгі Эдыльбай на гэта толькі ўсміхнуўся квола.
- Ды што я, - адмахнуўся ён. - Гляджу і сам сабе не веру - адно агонь гудзе ў вышыні. Ну, думаю, яшчэ нехта рушыў у космас. Шчаслівай дарогі! І давай хутчэй круціць транзістар, я яго ўсюды з сабой бяру. Зараз, думаю, па радыё перададуць. Звычайна адразу ж перадача з касмадрома. І дыктар узрушаны - як бы на мітынгу выступае. Аж мурашкі па спіне! Надта хацелася мне, Едыке, дазнацца, хто гэта, каго асабіста бачыў я ў палёце. Але так і не дазнаўся.
- А чаму? - найперш за ўсіх здзівіўся Сабітжан, шматзначна і важна прыўзняўшы бровы. Ён пачаў ужо ўвачавідкі п'янець. Распарыўся, расчырванеўся.
- Не ведаю. Нічога не паведамілі. Я «Маяк» увесь час на хвалі трымаў, ні слова не сказалі нават.
- Не можа быць! Тут нешта не так! - з выклікам усумніўся Сабітжан, хутка запіваючы глыток гарэлкі шабатам. - Кожны палёт у космас - гэта сусветная падзея... Разумееш? Гэта наш прэстыж у навуцы і палітыцы!
- Не ведаю чаму. І апошнія паведамленні знарок слухаў, і агляд газет слухаў таксама.
- Хм! - пакруціў галавой Сабітжан. - Каб быў я на месцы, на службе сваёй, я, канечне, ведаў бы! Крыўдна, дальбог. А можа, тут нешта не так?
- Хто яго ведае, што тут так, што не так, але мне асабіста крыўдна таксама, шчыра казаў Доўгі Эдыльбай. - Для мяне ён нібы свой касманаўт. Пры мне паляцеў. А можа, думаю, нехта з нашых хлопцаў. Во ўжо будзе радасць. Раптам дзе сустрэнемся, прыемна было б...
Сабітжан таропка перапыніў яго, нібы гнаны нейкай здагадкай:
- А-а, я разумею! Гэта запусцілі беспілотны карабель. Выходзіць, дзеля эксперыменту.
- Як гэта? - павёў вокам Эдыльбай.
- Ну, эксперыментальны варыянт. Разумееш, гэта проба. Беспілотны транспарт пайшоў на стыкоўку ці на выхад на арбіту, і пакуль невядома, як і што выйдзе. Калі ўсё будзе ўдала, дык будзе паведамленне і па радыё і ў газетах. А калі не, дык могуць і не інфармаваць. Проста навуковы эксперымент.
- А я дык думаў, - Эдыльбай журботна паскроб лоб, - што жывы чалавек паляцеў.
Усе змоўклі, трохі расчараваныя Сабітжанавым тлумачэннем, і, магчыма, размова на тым і заглохла б, ды толькі сам Едыгей незнарок падштурхнуў яе на новы круг.
- Значыцца, як я зразумеў, джыгіты, у космас пайшла ракета без чалавека? А хто ёю кіруе?
- Як хто? - здзіўлена склаў далоні Сабітжан і ўрачыста зірнуў на недасведчанага Едыгея. - Там, Едыке, усё па радыё робіцца. Па камандзе Зямлі, з Цэнтра кіравання. Усёй справай па радыё кіруюць. Разумееш? І калі нават касманаўт на борце, усё роўна па радыё накіроўваюць палёт ракеты. А касманаўту трэба дазвол атрымаць, каб самому нешта рабіць. Гэта, какетай* дарагі, не на Каранары ехаць па саразеках, надта там усё складана...
* Какетай - ласкава-памяншальны і ў той жа час паблажлівы зварот.
- Бач ты, як яно... - няўцямна прамармытаў Едыгей.
Буранны Едыгей не разумеў, як гэта кіраваць па радыё. У ягоным уяўленні радыё - гэта словы, гукі, што даносіліся з далёкіх адлегласцей. Але як можна кіраваць такім чынам неадухоўленым прадметам? Калі ў сярэдзіне прадмета чалавек знаходзіцца, тады іншая справа: ён выканае задачы - рабі так, рабі гэтак. Хацеў Едыгей пра ўсё гэта распытаць, ды рашыў, што не варта. Душа не згаджалася. Змоўчаў. Надта ж паблажлівым тонам выказваў Сабітжан сваю дасведчанасць. Вось, маўляў, вы нічога не ведаеце ды яшчэ лічыце мяне нікчэмным, а зяць, алкаш апошні, душыць мяне нават кінуўся, а я болей за вас усіх разумею ў такіх справах. «Ну і бог з табой, - падумаў Едыгей. - На тое мы цябе вучылі ўсё жыццё. Павінен жа хоць нешта ведаць лепей за нас, невукаў». І яшчэ падумалася Бураннаму Едыгею: «А што, калі такі чалавек уладу займее - падтопча ўсіх пад сябе. Ён пакуль на пасылках, а, бач, ужо хочацца яму, каб усе ў рот яму глядзелі, хоць тут, у саразеках...»
А Сабітжан і праўда, мусіць, захацеў дарэшты здзівіць, дабіць канчаткова баранлінцаў, магчыма, дзеля таго, каб такім чынам набіць сабе цану пасля ганебнага скандала з сястрой і сваяком. Загаварыць, затлуміць галовы рашыў. І пачаў ён расказваць ім пра неверагодныя дзівосы, пра навуковыя дасягненні, а сам тым часам не забываў пра гарэлку, глыток ды яшчэ глыток, усё запіваючы шубатам. І яго ўсё больш і больш несла, і ён пачаў ужо расказваць нешта такое неверагоднае, што бедныя баранлінцы не ведалі, чаму верыць, а чаму не.
- Вось мяркуйце самі, - казаў ён, пабліскваючы акулярамі і пазіраючы на ўсіх гарачліва і пранікліва, - мы, калі разабрацца, самыя шчаслівыя людзі ў гісторыі чалавецтва. Вось ты, Едыке, самы старэйшы цяпер паміж намі. Ты ведаеш, Едыке, як было раней і як цяпер. Навошта я кажу? Раней людзі верылі ў багоў. У Старажытнай Грэцыі жылі яны нібыта на гары Алімп. Але што гэта былі за багі? Прыдуркі. Што яны маглі? Паміж сабой не ладзілі, тым і славутымі сталі, а перамяніць лад чалавечага жыцця яны не маглі, ды і не думалі пра гэта. Іх не было, гэтых багоў. Гэта ўсё міфы. Казкі. А нашы багі - яны жывуць побач з намі, вось тут, на касмадроме, на нашай саразекскай зямлі, чым мы і ганарымся перад усім светам. І ніхто з нас не бачыць, ніхто не ведае, і не паложана, каб кожны стрэчны Мыркынбай-Шыйкымбай руку ім пры стрэчы торкаў: здароў, маўляў, як жывеш? Але яны сапраўдныя багі! Вось ты, Едыке, здзіўляешся, як яны кіруюць па радыё касмічнымі караблямі. Гэта ўжо лухта, пройдзены этап! Там апаратура, машыны дзейнічаюць па праграме. А настане час, калі з дапамогай радыё будуць кіраваць людзьмі, як тымі аўтаматамі. Вы разумееце - людзьмі, усімі пагалоўна, ад малога да старога. Ёсць ужо такія навуковыя дадзеныя. Навука і гэтага дабілася, улічваючы вашыя інтарэсы.
- Чакай, чакай, як што - адразу вышэйшыя інтарэсы! - перапыніў яго Доўгі Эдыльбай. - Ты вось што скажы, нешта я не надта разумею. Выходзіць, кожны з нас павінен мець пры сабе невялікі радыёпрыёмнік накшталт транзістара, каб слухаць каманду? Дык гэта ж ужо паўсюль ёсць!
- Бач ты які! Ды хіба пра тое гаворка? Тое лухта, дзіцячыя забаўкі! Нікому нічога пры сабе не трэба мець. Хадзі хоць голы. А толькі нябачныя радыёхвалі - так званыя біятокі - будуць пастаянна ўздзейнічаць на цябе, на тваю свядомасць. І куды ты тады дзенешся?
- Вунь як?
- А ты думаў! Чалавек будзе ўсё рабіць па праграме з цэнтра. Яму здаецца, што ён жыве і дзейнічае сам па сабе, па сваёй вольнай волі, а на самай справе па загаду зверху. І ўсё па строгім распарадку. Трэба, каб ты спяваў, - сігнал - будзеш спяваць. Трэба, каб ты працаваў, - сігнал - будзеш працаваць, ды яшчэ як! Крадзёж, хуліганства, злачыннасць - усё забудзецца, толькі ў старых кнігах чытаць пра тое давядзецца. Таму што ўсё будзе прадугледжана ў паводзінах чалавека - усе ўчынкі, усе выдумкі, усе жаданні. Вось, скажам, у свеце цяпер дэмаграфічны выбух, гэта значыць людзей шмат распладзілася, карміць няма чым. Што трэба рабіць? Скарачаць прырост. З жонкай будзеш мець справу тады, калі сігнал не той дадуць, зыходзячы з інтарэсаў грамадства.
- Вышэйшых інтарэсаў, - не без здзеку ўдакладніў Эдыльбай.
- Менавіта, дзяржаўныя інтарэсы вышэй за ўсё.
- А калі я без гэтых інтарэсаў захачу гэта самае з жонкай ці яшчэ як?
- Эдыльбай, дарагі, нічога не атрымаецца. Табе такая думка ў галаву не прыйдзе. Пакажы табе самую прыгажуню - ты нават вокам не павядзеш. Таму што біятокі адмоўныя падключаць. Так што і з гэтай справай навядуць поўны парадак. Будзь пэўны. Ці ўзяць ваенную справу. Усё па сігналу будзе. Трэба ў агонь - у агонь скокне, трэба з парашутам - вокам не міргне, трэба ўзарвацца з атамнай мінай пад танкам - калі ласка, умомант. Чаму, спытаеце вы ў мяне? Дадзены біяток бясстрашша - і ўсё, ніякага страху ў чалавека... Вось як!..
- Ох і брахун жа ты! Ну даеш! Чаму цябе столькі год вучылі? - шчыра здзіўляўся Эдыльбай.
Усе адкрыта пасмейваліся, ёрзалі, круцілі галовамі, вось, маўляў, залівае хлопец, але, аднак жа, слухалі - чортведама што нясе, аднак жа цікава, нечувана, хоць усе разумелі, што ён добра-такі сп'янеў, запіваючы патрохі гарэлку шубатам, - што з яго возьмеш, няхай балбоча. Недзе нешта чуў чалавек, а што тут праўда, што мана, ці варта галаву ламаць. Так, але Едыгею раптам стала па-сапраўднаму страшна - не так сабе балбоча балбатун, занепакоіўся ён, бо ён пра гэта чытаў недзе ці краем вуха чуў, а ў яго нюх на тое, дзе нешта не так. А што, калі і сапраўды існуюць такія людзі, шаноўныя вучоныя, якім прыйшло ў галаву кіраваць намі, як багам?..
Сабітжан жа ўсё здзіўляў ды здзіўляў, тым болей што слухалі. Зрэнкі пад успацелымі акулярамі вунь ужо бы каціныя вочы ў цемры, а ён усё то за гарэлку, то за шубат. Цяпер ён, размахваючы рукамі, расказваў байку пра нейкі бермудскі трохвугольнік у акіяне, дзе таямніча знікаюць караблі і невявядома куды прападаюць, калі лятуць над тым месцам, самалёты.
- Вось у нас адзін у вобласці ўсё дабіваўся за мяжу з'ездзіць. І што ж ужо там такога, падумаеш! Ну і з'ездзіў на сваю галаву. Паляцеў некуды праз акіян, ці то ў Уругвай, ці то ў Парагвай, - і з канцом. Над тым бермудскім трохвугольнікам самалёта як не бывала, прапаў. Не стала яго, і ўсё. А таму, сябры, абыдземся і без бермудскіх трохвугольнікаў, жыві на ўласнай зямлі, пры ўласным здароўі. Давайце вып'ем за наша здароўе!
«Ну пайшло! - вылаяўся сам сабе Едыгей. - Зараз ён сваё любімае выслоўе ўспомніць. Эх, бяда! Як толькі вып'е, няма яму тармазоў!» Так яно і сталася.
- Вып'ем за наша здароўе! - паўтарыў Сабітжан, аглядваючы прысутных мутным, няўстойлівым позіркам, але ўсё яшчэ сілячыся надаць выразу твару свайго нейкую шматзначную роўнасць. - А наша здароўе - гэта самае вялікае багацце краіны. Значыць, наша здароўе - дзяржаўная каштоўнасць. Вось яно як! Не такія ўжо мы простыя, мы дзяржаўныя людзі! І яшчэ я хачу сказаць.
Буранны Едыгей порстка ўстаў з месца, не чакаючы, пакуль той закончыць свой тост - выйшаў з дому. Заляскала ў цемені на ганку - ці то парожняе вядро, ці то яшчэ што чаплялася за ногі, - ён скоранька надзеў свае кірзачы і пайшоў дадому зніякавелы і злосны. «Эх, бедны Казангап! - нячутна застагнаў ён, кусаючы вус ад крыўды. - Як жа гэта - і смерць не смерць і гора не гора! Сядзіць, выпівае сабе, як на вечарынцы, і хоць бы што! Прыдумаў сабе гэта чортава выслоўе - дзяржаўнае здароўе, і вось так кожны раз. Ну, дай бог заўтра ўсё як мае быць зрабіць, а як пахаваем ды першыя памінкі справім, нагі ягонай тут болей не будзе!»
А ўсё-ткі немалы час прабавілі ў доме Доўгага Эдыльбая. Час за паўночы павярнуў. Едыгей удыхаў на поўныя грудзі халаднаватае паветра начных саразекаў. Надвор'е абяцала быць назаўтра, як звычайна, ясным і сухім. Заўсёды так. Удзень горача, а ноччу халадэча, дрыготка б'е. Вось і застаюцца толькі тыя, што выжываюць. Калючкі розныя, палын ды на вынасах з яраў разнатраўе клоччам трымаецца, яго можна пакасіць на сена. Геолаг Елізараў, даўні сябар Бураннага Едыгея, расказваў, бывала, словам маляваў проста-такі, як некалі тут былі багатыя лугі, клімат быў іншы, дажджоў выпадала ў тры разы болей. Ну, вядома, і жыццё таму было іншае. Статкі, табуны, атары хадзілі па саразеках. Даўно, мусіць, гэта было, магчыма, да таго яшчэ, як аб'явіліся тут тыя самыя жуаньжуаны, ад якіх і след прастыў у вяках, адны чуткі засталіся. А інакш як магло памясціцца ў саразеках столькі люду. Нездарма ж Елізараў казаў: саразекі - забытая кніга стэпавай гісторыі... Ён лічыў, што гісторыя Ана-Бейіцкіх могілак таксама не выпадковая справа. Каторыя грамацеі гісторыяй прызнаюць толькі тое, што напісана на паперы. А калі ў тыя часы кнігі яшчэ не пісаліся, тады як быць?..
Прыслухоўваючыся да шуму цягнікоў на раз'ездзе, Едыгей чамусьці ўспомніў штармы Аральскага мора, на беразе якога нарадзіўся, вырас і жыў да вайны. Казангап таксама быў аральскі казах. Таму і зблізіліся яны, апынуўшыся на чыгунцы, і часта сумавалі ў саразеках па сваім моры, а незадоўга да смерці Казангапа ўвесну з'ездзілі ўдваіх на Арал, выходзіць, стары развітвацца ездзіў з морам. Але лепей бы не ездзілі. Расстройства адно. Мора там не стала, вось як. Прападае, высыхае Арал. Кіламетраў дзесяць ехалі па ранейшым дне, па сухой гліне, пакуль дапялі да краю вады. І тут Казангап сказаў: «Колькі стаіць зямля - стаяла Аральскае мора. Цяпер і яно ўсыхае, што ж тут казаць пра чалавечае жыццё». І яшчэ ён сказаў тады: «Ты мяне пахавай на Ана-Бейіце, Едыгей».
Буранны Едыгей выцер рукавом нечаканую слязу, пракашляўся, каб у горле не заставалася здрадлівай хрыпаты, і пайшоў у Казангапаву мазанку, дзе сядзелі ў жальбе Анзада, Укубала і з імі іншыя жанчыны. Баранлінскія жанчыны прыходзілі сюды то адна, то другая паміж справай, каб пабыць разам ды памагчы ў чым, калі спатрэбіцца.
Праходзячы паўз загон, Едыгей прыпыніўся на хвіліну каля карча, укапанага ў зямлю, - тут стаяў напагатове асядланы і прыбраны ў посцілку з кутасамі Буранны Каранар. Пры месячным святле вярблюд здаваўся аграмадным, магутным, спакойна-непарушным, як слон. Едыгей не ўтрываў:
- Ну і ніштаваты ты!
Ужо ля самага парога ўспомніў Едыгей чамусьці, нават сам не разумеючы чаму, учарашнюю ноч. Як прыбягала да чыгункі стэпавая лісіца, як ён не асмеліўся, перадумаў кінуць у яе каменем і як потым, калі пайшоў дадому, стартаваў з касмадрома ў начное чорнае неба вогненны карабель...
ІІІ
Той парой на Ціхім акіяне, у паўночных ягоных шыротах, быў ужо ранак, восьмая гадзіна раніцы. Асляпляльнае сонечнае надвор'е разлілося бязмежным святлом над неабдымна-смужлівым, велічным зацішкам. І акрамя вады і неба, у гэтых абсягах не існавала нічога іншага. Аднак жа менавіта тут, на борце авіяносца «Канвенцыя», распачыналася яшчэ пакуль нікому па-за межамі карабля невядомая сусветная драма ў сувязі з нечуваным выпадкам у гісторыі асваення космаса, выпадкам, што меў месца на амерыкана-савецкай арбітальнай 36 станцыі «Парытэт».
Авіяносец «Канвенцыя» - навукова-стратэгічны штаб Абцэнупра па сумеснай планеталагічнай праграме «Дэмівург», - ён неадкладна спыніў паводле гэтай прычыны ўсялякія сувязі з акаляючым светам, не застаўся ў сваім пастаянным пункце месцазнаходжання паўднёвей Алявуцкіх астравоў у Ціхім акіяне, а, наадварот, яшчэ больш дакладна вызначыў сваё месцазнаходжанне ў гэтым раёне, на строга дакладнай паветранай адлегласці паміж Уладзівастокам і Сан-Францыска.
На самім навуковым судне таксама адбыліся некаторыя змены. Паводле ўказання Генеральных сукіраўнікоў праграмы, амерыканскага і савецкага, абодва дзяжурныя аператары блока касмічнай сувязі - адзін савецкі, другі амерыканскі, - калі прынялі інфармацыю пра незвычайнае здарэнне на «Парытэце», былі часова, але строга ізаляваны, каб не прасачыліся якім чынам звесткі пра тое, што здарылася...
На «Канвенцыі» была ўведзена павышаная гатоўнасць, хоць судна не мела ні ваеннага прызначэння, ні тым больш ніякага ўзбраення і карысталася статусам міжнароднай недатыкальнасці паводле спецыяльнага рашэння ААН. Гэта быў адзіны ў свеце неваенны авіяносец.
На адзінаццаць гадзін дня з інтэрвалам у пяць хвілін чакалася прыбыццё на «Канвенцыю» адказных камісій абодвух бакоў з правам прымаць экстранныя рашэнні і практычныя захады, якія яны палічаць патрэбнымі ў мэтах бяспекі сваіх краін і свету.
Такім чынам, авіяносец «Канвенцыя» знаходзіўся ў той час у адкрытым акіяне паўднёвей Алявутаў, на строга аднолькавай адлегласці паміж Уладзівастокам і Сан-Францыска. Такі выбар месца быў не выпадковы. Як ніколі раней выявілася гэты раз незвычайная праніклівасць і прадбачлівасць творцаў праграмы «Дэмівург», бо нават месцазнаходжанне судна, на якім здзяйсняўся агульны план планеталагічных пошукаў, выяўляла прынцыпы поўнага раўнапраўя, абсалютна парытэтных пачаткаў гэтага навукова-тэхнічнага супрацоўніцтва.
Авіяносец «Канвенцыя» з усім абсталяваннем, энергетычнымі запасамі належаў на роўных долях абодвум бакам і быў, такім чынам, кааператыўным суднам дзяржаў-пайшчыкаў. Ён меў прамую, пастаяннага дзеяння радыётэлефонатэлівізійную сувязь з Невадскім і Саразекскім касмадромамі. На авіяносцы базіравалася восем, па чатыры ад кожнага боку, рэактыўных самалётаў, што здзяйснялі пастаянна ўсе транспартныя перавозкі і іншыя даручэнні, у якіх меў патрэбу Абцэнупр дзеля ажыццяўлення кожнадзённых сувязяў з мацерыкамі. На «Канвенцыі» былі два парытэт-капітаны - савецкі і амерыканскі: парытэт-капітан 1-2 і парытэт-капітан 2-1, усе наступныя навуковыя работнікі ўсіх спецыяльнасцей адпаведна мелі дублі, прадстаўляючы ў аднолькавай ступені абодва бакі. Вось чаму і касмічная станцыя, што знаходзілася на самай аддалёнай арбіце «Трамплін», называлася «Парытэт», выяўляючы гэтым сутнасць зямных узаемаадносін.
Усяму гэтаму, вядома, папярэднічала вялікая, разнастайная падрыхтоўчая работа навуковых, дыпламатычных, адміністрацыйных устаноў у абедзвюх краінах. Спатрэбілася нямала год, пакуль абое бакі на шматлікіх сустрэчах і нарадах прыйшлі да пагаднення наконт усіх агульных і прыватных пытанняў праграмы «Дэмівург».
Праграма «Дэмівург» мела на ўвазе грандыёзную касмалагічную задачу стагоддзя - вывучэнне планеты Ікс з мэтай выкарыстання яе мінеральных рэсурсаў, што мелі ў сабе неверагодныя, паводле зямных уяўленняў, запасы ўнутранай энергіі. Сотня тон іксіянскай пароды, што даступна ляжала на паверхні зорнага цела, пры адпаведнай апрацоўцы магла вызваліць столькі ўнутранай энергіі, колькі спатрэбілася б у пераўтвораным выглядзе ў якасці электрычнасці і цяпла ўсёй Эўропе на цэлы год. Такая была энергетычная прырода матэрыі на Іксе, што ўзнікла ў асаблівых умовах Галактыкі пад уздзеяннем доўгай планетарнай эвалюцыі, на працягу многіх міліярдаў год. Пра гэта сведчылі пробы грунту, якія неаднаразова дастаўляліся касмічнымі апаратамі з паверхні Ікса, пра тое гаварылі вынікі экспедыцый, што здзяйснялі колькі разоў высадку на гэтую чырвоную планету нашай Сонечнай сістэмы.
Вызначальным жа фактарам у карысць праекта асваення Ікса стала тое, чаго не было ні на адной другой вядомай навуцы планеце, уключаючы Месяц і Венеру, - наяўнасць свабоднай вады ў сховах такой пустэльнай з выгляду Іксіянскай зоркі. Бясспрэчная наяўнасць вады на Іксе пацвярджалася буравымі пробамі. Паводле разлікаў вучоных, пад паверхняй Ікса мог залягаць слой вады тоўшчай у некалькі кіламетраў - ён утрымліваўся ў нязменным стане ніжнімі пластамі халодных каменных парод.
Наяўнасць такой вялікай колькасці вады на Іксіянскай зорцы забяспечвала рэальнасць праграмы «Дэмівург». Вада ў дадзеным выпадку была не толькі вадкасцю, але і зыходным прадуктам сінтэзавання іншых элементаў, неабходных для падтрымання жыцця і нармальнай дзейнасці чалавечага арганізма ў іншапланетных умовах, найперш паветра для дыхання. Акрамя таго, з вытворчага пункту гледжання вада адыгрывала асноўную ролю ў тэхналогіі пярвічнай флатацыі іксіянскай пароды перад загрузкай яе ў транскасмічныя кантэйнеры.
Абмяркоўвалася пытанне, дзе найлепш здабываць іксіянскую энергію: на арбітальных станцыях у космасе, каб затым перадаваць яе на Зямлю па геасінхронных арбітах, ці непасрэдна на самой Зямлі. Але на роздум час яшчэ быў.
Ужо рыхтавалася вялікая экспедыцыя па доўгатэрміновай высадцы групы буравікоў і гідролагаў, якім належала забяспечыць пастаянны, з аўтаматычным кіраваннем, прыток вады з іксіянскіх сховішчаў у сістэму водаправодаў. Арбітальная станцыя «Парытэт» была, карыстаючыся тэрмінам альпіністаў, галоўным базавым лагерам на шляху да Ікса. На «Парытэце» ўжо былі збудаваны неабходныя канструкцыі для прычальвання, разгрузкі і пагрузкі транспартных «чаўнакоў», якія будуць снаваць паміж Іксам і «Парытэтам». З часам, як збудуюцца блокі, на «Парытэце» змаглі б размясціцца больш за сто чалавек у даволі камфартабельных умовах, уключаючы пастаянны прыём тэлевізійных перадач з Зямлі.
У гэтым вялікім касмічным мерапрыемстве здабыча і аналіз іксіянскай вады былі б першым актам вытворчай дзейнасці, якую калі-небудзь ажыццяўляў чалавек па-за межамі сваёй планеты...
І гэты дзень набліжаўся. І ўсё ішло да таго...
На Саразекскім і Нявадскім касмадромах завяршалася апошняя падрыхтоўка да гідратэхнічнай аперацыі на Іксе. «Парытэт», знаходзячыся на арбіце «Трамплін», быў напагатове да прыняцця і перакідкі на Ікс першай рабочай групы касмічных цаліннікаў.
Па сутнасці, сучаснае чалавецтва стаяла ля вытокаў сваёй пазаземнай цывілізацыі.
Менавіта ў гэты момант, напярэдадні ажыццяўлення засылкі першай групы гідролагаў на Ікс, два парытэт-касманаўты, што знаходзіліся на арбіце «Трампліна» з доўгатэрміновай касмічнай вахтай на «Парытэце», бясследна зніклі...
Яны раптам перасталі адказваць на сігналы наогул - ні ў запланаваны час сеансаў сувязі, ні ў іншы час. Уражанне было гнятлівае - акрамя датчыкаў, што пастаянна значылі месцазнаходжанне станцыі, і канала карэкцыі яе руху, усе астатнія сістэмы радыётэлевізійнай сувязі бяздзейнічалі.
Час ішоў. «Парытэт» не адказваў ні на якія звароты да яго. Трывога на «Канвенцыі» ўзрастала. Рабіліся розныя прапановы, узнікалі розныя здагадкі. Што з імі, з парытэт-касманаўтамі? У чым прычына іхняга маўчання? Ці не захварэлі, ці не атруціліся якой непрыгоднай ежай? І наогул, ці жывыя яны?
Нарэшце, было выкарыстана ўсё, апошні сродак - быў пасланы сігнал на ўключэнне сістэмы агульнай пажарнай трывогі на станцыі. Ніякай рэакцыі і на гэта.
Над праграмай «Дэмівург» навісла сур'ёзная небяспека. І тады Абцэнупр на «Канвенцыі» скарыстаў апошнія свае магчымасці для высвятлення абставін. Да «Парытэта» былі тэрмінова запушчаны на стыкоўку са станцыяй два касмічныя караблі з двума касманаўтамі - з Нявадскага і Саразекскага касмадромаў.
Калі сінхронная стыкоўка ажыццявілася, што само па сабе было справай надзвычай цяжкай, першая вестка, якую атрымалі ад касманаўтаў, што трапілі на «Парытэт», была ашаламляльнай: абышоўшы ўсе адсекі, усе лабараторыі, усе паверхі, усе да апошняга куткі, яны паведамілі, што не знайшлі на борце станцыі парытэт-касманаўтаў. Іх тут не было, ні жывых, ні мёртвых.
Такое не магло прыйсці ў галаву нікому. Ніякае ўяўленне не магло дапусціць таго, што адбылося, куды раптам прапалі два чалавекі, што знаходзіліся больш двух месяцаў на арбітальнай станцыі, да гэтага часу дакладна выконваючы ўсе ўскладзеныя на іх функцыі. Не ператварыліся ж яны ў пару? Не выбраліся ж у адкрыты космас!
Сеанс абследавання «Парытэта» праходзіў пры прамой радыётэлевізійнай сувязі з «Канвенцыяй», пры непасрэдным удзеле абодвух генеральных сукіраўнікоў - галоўных парытэт-планетолагаў. Было добра відно на мностве экранаў Абцэнупра, як касманаўты-кантралёры, перамаўляючыся, абыходзілі, праплывалі ў бязважкасці ўсе блокі і памяшканні арбітальнай станцыі. Яны абследавалі станцыю пядзя за пядзяй, пры гэтым увесь час дакладваючы пра свае назіранні. Гэтыя размовы былі захаваныя магнітафонным запісам:
«П а р ы т э т». Вы назіраеце? На станцыі нікога няма. Мы нікога не знаходзім.
«К а н в е н ц ы я». Ці ёсць сляды якіх-небудзь разбітых прадметаў, парушэнняў, паломак на станцыі?
«П а р ы т э т». Не. Усё выглядае як мае быць, усё ў парадку. Усё на сваім месцы.
«К а н в е н ц ы я». Ці траплялі вам на вочы сляды крыві?