ЧАСТКА ПЕРШАЯ
Дык хто ж ты?
- Частка сілы той ліхой,
Дабро ўтвараецца з якой.
Гётэ. «Фаўст»
Раздзел 1
НІКОЛІ НЕ РАЗМАЎЛЯЙЦЕ З НЕВЯДОМЫМІ
Аднойчы вясною, у надзвычай душны адвячорак, на Патрыярхавых сажалках у Маскве з'явіліся двое. Першы, у шэранькім летнім гарнітуры, быў маленькі ростам, сыты, лысы, свой прыстойны на выгляд капялюш-булачку нёс у руцэ, а на чыста выгаленым твары меў велізарныя акуляры ў рагавой аправе. Другі - плячысты, рыжаваты, віхрасты малады чалавек у клятчастай шапачцы, ссунутай на патыліцу, - быў у каўбойцы, пакамечаных белых штанах і ў чорных тапачках.
Першы быў сам Міхаіл Аляксандравіч Берліёз, старшыня праўлення адной з буйнейшых маскоўскіх літаратурных асацыяцый, якая скарочана называлася МАССАЛІТ, і рэдактар тоўстага мастацкага часопіса, а малады яго спадарожнік - паэт Іван Мікалаевіч Паныроў, які падпісваўся псеўданімам Бяздомны.
Як толькі апынуліся ў цяні ледзь зазелянелых ліп, пісьменнікі найперш кінуліся да страката размаляванай будачкі з надпісам: «Піва і воды».
Тут варта адзначыць першую незвычайную акалічнасць гэтага страшнага травеньскага вечара. Не толькі ля будачкі, але і ва ўсіх прысадах уздоўж Малой Броннай вуліцы не аказалася ніводнага чалавека. У той час, калі, здаецца, не ставала сілы нават і дыхаць, калі сонца, пасля таго як напякло Маскву, падала кудысьці за Садовае кальцо, - ніхто не прыйшоў пад ліпы, ніхто не сеў на лавачку, пуста было пад прысадамі.
- Дайце нарзану, - папрасіў Берліёз.
- Няма нарзану, - адказала жанчына ў будачцы і чамусьці пакрыўдзілася.
- Піва ёсць? - сіпла спытаў Бяздомны.
- Піва прывязуць вечарам, - адказала жанчына.
- А што ёсць? - дапытваўся Берліёз.
- Абрыкосавая, але цёплая, - сказала жанчына.
- Ну, давайце, давайце, давайце!..
Абрыкосавая пагнала шчодрую жоўтую пену, і ў паветры запахла цырульняй. Пасля таго як выпілі, літаратары пачалі адразу ж ікаць, разлічыліся і селі на лаўцы тварам да сажалкі і плячыма да Броннай.
Тут адбылося другое незвычайнае здарэнне, якое датычыла толькі аднаго Берліёза. Ён раптоўна перастаў ікаць, яго сэрца страпянулася і на імгненне кудысьці правалілася, потым вярнулася на сваё месца, але з тупою іголкаю, якая ўкалолася ў яго. Акрамя ўсяго, Берліёза апанаваў незразумелы, але вялікі страх, яму раптам захацелася бягом уцячы з Патрыярхавых сажалак без аглядкі. Берліёз сумна азірнуўся, не разумеючы, што яго гэтак напалохала. Ён пабялеў, выцер лоб хусцінкай, падумаў: «Што гэта са мною робіцца? Такога раней не было... сэрца падводзіць... я стаміўся. Відаць, трэба кідаць усё к д'яблу і ў Кіславодск...»
І тут спякотнае паветра згусцілася перад ім, і з яго саткаўся празрысты грамадзянін, вельмі дзіўны на выгляд. На маленькай галоўцы жакейская шапачка, клятчасты кароценькі і лёгенькі пінжачок... Грамадзянін быў ростам з сажань, але вузкі ў плячах, надзвычай худы, а твар, вымушаны заўважыць, меў здзеклівы.
Берліёзава жыццё было такое, што да незвычайных з'яў ён не прывык, таму яшчэ болей спалатнеў, вылупіў вочы і ў разгубленасці падумаў: «Не можа гэтага быць!..»
Але было, і рослы празрысты грамадзянін, не кранаючыся зямлі, хістаўся перад ім і ўлева, і ўправа.
І гэтакі жах апанаваў Берліёза, што ён аж заплюшчыў вочы. А калі расплюшчыў, то зразумеў, што ўсё скончылася, мроіва прапала, клятчасты знік, а заадно і тупая іголка выскачыла з сэрца.
- Ну, д'ябал! - усклікнуў рэдактар. - Ты ведаеш, Іван, у мяне ад спякоты ледзь не ўдар быў! Нават галюцынацыі пачаліся, - ён паспрабаваў усміхнуцца, але ў яго ў вачах трымцела трывога і рукі дрыжалі.
Аднак пакрысе ён супакоіўся, абмахнуўся хусцінкай і даволі бадзёра вымавіўшы: «Ну, такім чынам...» - прадоўжыў гаворку, перапыненую піццём абрыкосавай.
Гаворка гэтая, як потым стала вядома, ішла пра Ісуса Хрыста. Справа ў тым, што рэдактар заказаў паэту ў чарговы нумар часопіса вялікую антырэлігійную паэму. Гэтую паэму Іван Мікалаевіч напісаў, і даволі хутка, але яна не задаволіла рэдактара. Намаляваў Бяздомны галоўную дзеючую асобу сваёй паэмы, гэта значыць Ісуса Хрыста, занадта чорнымі фарбамі, тым не меней, усю паэму, на думку рэдактара, трэба пісаць нанава. І вось цяпер рэдактар чытаў нешта накшталт лекцыі пра Ісуса, з мэтаю падкрэсліць асноўную паэтаву памылку. Цяжка сказаць, што канкрэтна падвяло Івана Мікалаевіча - ці выяўленчая сіла яго таленту, ці абсалютнае няведанне таго, пра што ён сабраўся пісаць, але Ісус атрымаўся ў яго зусім як жывы, хаця і непрываблівы персанаж. Берліёз жа хацеў даказаць паэту, што галоўнае не ў тым, які быў Ісус, добры ці дрэнны, а ў тым, што Ісуса не існавала наогул і што ўсе расказы пра яго - усяго толькі выдумка, сама звычайныя міфы.
Трэба аддаць належнае: рэдактар быў чалавек начытаны і вельмі ўмела спасылаўся ў сваёй прамове на старажытных гісторыкаў, напрыклад на знакамітага Філона Александрыйскага, на бліскуча адукаванага Іёсіфа Флавія, якія і слова не сказалі пра існаванне Ісуса. Міхаіл Аляксандравіч дэманстраваў салідную эрудыцыю і, між іншым, даводзіў паэту, што тое месца ў пятнаццатай кнізе, у 44-м раздзеле вядомых Тацытавых «Аналаў», дзе гаворыцца пра пакаранне Ісуса, - не што іншае, як пазнейшая падробка і ўстаўка.
Паэт, якому ўсё, што паведамляў рэдактар, было навіною, уважліва слухаў Міхаіла Аляксандравіча, не адводзіў ад яго сваіх жывых зялёных вачэй, зрэдку ікаў, лаяў абрыкосавую ваду.
- Няма ніводнай усходняй рэлігіі, - гаварыў Берліёз, - у якой бы, як правіла, непарочная дзева не нарадзіла б бога. І хрысціяне не выдумалі нічога новага, гэтаксама стварылі свайго Ісуса, якога на самай справе ніколі не было жывога на гэтым свеце. Вось на гэта і трэба зрабіць асноўны акцэнт...
Берліёзаў тэнар уладарыў на пустым бульвары, і ў меру таго як Міхаіл Аляксандравіч улазіў у нетру, у якую лезуць і не баяцца скруціць сабе шыю толькі вельмі адукаваныя людзі, - паэт даведваўся ўсё болей і болей цікавага і карыснага і пра эгіпецкага Азірыса, добрага бога і сына Неба і Зямлі, і пра фінікійскага бога Фамуза, і пра Мардука, і нават пра меней вядомага грознага бога Віцліпуцлі, якога вельмі ўшаноўвалі некалі ацтэкі ў Мексіцы.
І вось якраз у той час, калі Міхаіл Аляксандравіч расказваў паэту пра тое, як ацтэкі ляпілі з цеста фігурку Віцліпуцлі, на бульвары паказаўся першы чалавек.
Пасля, калі, шчыра кажучы, было ўжо па часе, розныя ўстановы далі свае зводкі з апісаннем гэтага чалавека. Параўнанне іх не можа не выклікаць здзіўлення. Гэтак у першай зводцы сказана, што чалавек быў маленькі ростам, меў залатыя зубы і накульгваў на правую нагу. У другой - што чалавек высокі ростам, каронкі ў яго плацінавыя, кульгаў на левую нагу. У трэцяй лаканічна паведамляецца, што асаблівых прыкмет у чалавека не было наогул.
Трэба адзначыць, што ніводная з гэтых зводак нічога не вартая.
Перш за ўсё: ні на якую нагу чалавек не кульгаў і ростам быў і не маленькі і не вялікі, а сярэдні. Што датычыць зубоў, то з левага боку ў яго былі плацінавыя каронкі, а з правага - залатыя. Быў ён у дарагім шэрым гарнітуры, у замежных, пад колер гарнітура, туфлях. Шэры берэт зухавата ссунуты на вуха, пад пахай нёс кій з чорным набалдашнікам у выглядзе галавы пудзеля. З выгляду - гадоў за сорак. Рот нейкі крывы. Твар чыста выгалены. Брунет. Правае вока чорнае, левае чамусьці зялёнае. Бровы чорныя, але адно брыво вышэй за другое. Адным словам - чалавек з-за мяжы.
Чужаземец прайшоў паўз лаўку, на якой размясціліся рэдактар і паэт, скоса зірнуў на іх і раптам сеў на суседняй лаўцы, за два крокі ад сяброў.
«Немец», - падумаў Берліёз.
«Ангелец, - падумаў Бяздомны, - бач ты, і не горача яму ў пальчатках».
А чужаземец зірнуў на высокія дамы, якія квадратам акружалі сажалку, і стала зразумела, што бачыць ён гэтае месца ўпершыню і што яно яго зацікавіла.
Ён спыніў позірк на верхніх паверхах, якія сліпуча адлюстроўвалі шклом паламанае і назаўсёды адыходзячае для Міхаіла Аляксандравіча сонца, потым паглядзеў уніз, дзе вокны надвячоркава зацямнеліся, нечага паблажліва ўсміхнуўся, прыплюшчыўся, рукі паклаў на набалдашнік, а падбародак на рукі.
- Ты, Іван, - гаварыў Берліёз, - вельмі добра і сатырычна, напрыклад, апісаў нараджэнне Ісуса, сына божага, але цымус у тым, што яшчэ да Ісуса нарадзіўся цэлы шэраг сыноў божых, як фрыгійскі Аціс, а карацей кажучы, ніводзін з іх не нараджаўся і ніводнага не было ніколі, у тым ліку і Ісуса, і таму неабходна, каб ты замест нараджэння і, скажам, прыходу валхвоў, напісаў аб недарэчных чутках пра гэтае нараджэнне... А то атрымліваецца з твайго расказу, што ён і сапраўды нарадзіўся!..
Тут Бяздомны паспрабаваў спыніць ікаўку, якая замучыла яго, затрымаў дыханне, а таму ікнуў яшчэ пакутлівей і мацней, і ў гэтае ж імгненне Берліёз перастаў гаварыць, таму што чужаземец устаў і накіраваўся да пісьменнікаў.
Тыя здзіўлена паглядзелі на яго.
- Прабачце, калі ласка, - загаварыў незнаёмец з чужаземным акцэнтам, але слоў ён не калечыў, - што я, незнаёмы, дазваляю сабе... але сам прадмет вашай вучонай гаворкі гэтакі цікавы, што...
Тут ён ветліва зняў берэт, і сябрам нічога іншага не заставалася, як устаць і пакланіцца.
«Не, хутчэй за ўсё француз...» - падумаў Берліёз.
«Паляк», - падумаў Бяздомны.
Неабходна дадаць, што паэту чужаземец адразу ж здаўся непрыемным, а Берліёзу хутчэй за ўсё спадабаўся, ну, не зусім каб спадабаўся, як бы гэта сказаць... заінтрыгаваў, ці што.
- Дазвольце, я прысяду? - ветліва папрасіў чужаземец, і сябры неяк міжволі вызвалілі між сабой месца; чужаземец спрытна сеў паміж імі і адразу ж уключыўся ў гаворку.
- Калі я правільна пачуў, вы сказалі, што Ісуса не было на свеце? - спытаў чужаземец і зірнуў на Берліёза сваім левым зялёным вокам.
- Вы правільна пачулі, - ветліва адказаў Берліёз, - якраз гэтак я і гаварыў.
- Вой, як цікава! - усклікнуў чужаземец.
«А якога д'ябла яму ад нас трэба?» - падумаў Бяздомны і насупіўся.
- А вы згодны з вашым субяседнікам? - пацікавіўся незнаёмы, павярнуўшыся ўправа да Бяздомнага.
- На ўсе сто! - пацвердзіў той, бо любіў гаварыць з выкрунтасамі і фігуральна.
- Цудоўна! - усклікнуў няпрошаны субяседнік, чамусьці як злодзей азірнуўся і прыцішаным голасам сказаў: - Даруйце мне за настырнасць, але я зразумеў, што вы, акрамя ўсяго, і ў бога не верыце? - ён зрабіў спалоханыя вочы і дадаў: - Клянуся, я нікому не скажу.
- Але, мы не верым у бога, - паблажліва ўсміхнуўся з перапалоху турыста Берліёз, - пра гэта можна гаварыць зусім адкрыта.
Чужаземец адкінуўся да спінкі і спытаўся, нават аж віскнуўшы ад цікаўнасці:
- Вы - атэісты?!
- Але, мы - атэісты, - з усмешкаю адказаў Берліёз, а Бяздомны падумаў раззлавана: «Во прычапіўся, гусак замежны!»
- Вой, якое цуда! - ускрыкнуў дзіўны чужаземец і пакруціў галавою, гледзячы то на аднаго, то на другога літаратара.
- У нашай краіне атэізм не дзіва, - з дыпламатычнай ветлівасцю адказаў Берліёз, - большасць нашага насельніцтва свядома і даўно перастала верыць у казкі пра бога.
Тут чужаземец утварыў гэтакі фокус: устаў, паціснуў здзіўленаму рэдактару руку і прамовіў наступнае:
- Дазвольце падзякаваць вам ад усяго сэрца!
- За што вы дзякуеце? - заплюскаўшы вачыма, спытаў Бяздомны.
- За вельмі важныя звесткі. Яны мне, як падарожніку, надзвычай цікавыя, - шматзначна падняўшы палец, растлумачыў замежны дзівак.
Важныя звесткі, відаць, сапраўды зрабілі на падарожніка моцнае ўражанне, таму што ён спалохана правёў позіркам па дамах, нібы баяўся ў кожным доме ўбачыць атэіста.
«Не, ён не ангелец...» - падумаў Берліёз, а Бяздомны падумаў: «Дзе гэта ён насабачыўся гаварыць па-расейску, вось што цікава!» - і зноў насупіўся.
- Але, дазвольце спытацца ў вас, - пасля трывожнага роздуму загаварыў замежны госць, - ну, а як быць з доказамі існавання бога, якіх, як вядома, існуе роўна пяць?
- На жаль, - спачувальна адказаў Берліёз, - ніводны з гэтых доказаў нічога не варты, і чалавецтва даўно спісала іх у архіў. Згадзіцеся, што ў разумовай сферы ніякага доказу існавання бога быць не можа.
- Брава, - ускрыкнуў чужаземец, - брава! Вы цалкам паўтарылі думку неспакойнага старога Імануіла на гэты конт. Але вось кур'ёз: ён ушчэнт знішчыў усе пяць доказаў, а потым, быццам на здзек з самога сябе, стварыў уласны шосты доказ!
- Доказ Канта, - тонка ўсміхнуўся і запярэчыў рэдактар, - таксама пераканаўчы. І недарэмна Шылер гаварыў, што кантаўскія развагі пра гэтае пытанне могуць задаволіць толькі рабоў, а Штраўс проста смяяўся з гэтага доказу.
Берліёз гаварыў, а сам думаў: «Але ўсё ж хто ён такі? І чаму гэтак добра гаворыць па-расейску?»
- Узяць бы гэтага Канта, ды за такія доказы на тры гады на Салаўкі! - зусім нечакана бабахнуў Іван Мікалаевіч.
- Іван! - збянтэжана шапнуў Берліёз.
Але прапанова адправіць Канта на Салаўкі не толькі не збянтэжыла чужаземца, але выклікала ў яго захапленне.
- Вось правільна, правільна, - і левае зялёнае яго вока, якое глядзела на Берліёза, загарэлася, - яму толькі там і месца! Гаварыў я яму, калі мы разам снедалі: «Вы, прафесар, вядома, воля ваша, але не надта складна прыдумалі! Яно, можа, і разумна, але ж вельмі незразумела. З вас смяяцца будуць».
Берліёз вылупіў вочы. «У час снедання.., Канту?.. Што ён вярзе?» - падумаў ён.
- Але, - працягваў чужаземец, якога не бянтэжыла Берліёзава здзіўленне і які звяртаўся да паэта, - адправіць яго на Салаўкі немагчыма, таму што ўжо сто гадоў з гакам знаходзіцца ў мясцінах яшчэ болей далёкіх, чым Салаўкі, і дастаць яго адтуль ніякім чынам, запэўніваю вас, нельга!
- Шкада! - адазваўся задзірака-паэт.
- І мне шкада! - пацвердзіў чужаземец, бліснуў вокам і працягваў: - Але вось якое пытанне мяне турбуе: калі няма бога, то, пытаюся, хто ж кіруе жыццём чалавечым і ўсім наогул распарадкам на зямлі?
- Сам чалавек і кіруе, - паспяшаўся сярдзіта адказаць Бяздомны на гэтае, прызнацца, не зусім зразумелае пытанне.
- Выбачайце, - мякка абазваўся незнаёмец, - на тое, каб кіраваць, трэба як-ніяк мець дакладны план на нейкі даволі прыстойны тэрмін. Дазвольце ж запытацца ў вас, як можа кіраваць чалавек, калі ён пазбаўлены магчымасці не толькі складаць які-небудзь план на нейкі да смешнага кароткі тэрмін, ну, скажам, гадоў на тысячу, але не можа ручацца нават за свой заўтрашні дзень? І сапраўды, - тут незнаёмы звярнуўся да Берліёза: - Уявіце, што вы, напрыклад, пачняце кіраваць, распараджацца і іншымі, і сабою самім, наогул, пачняце толькі смак адчуваць, і раптам у вас... кхэ... кхэ... саркома лёгкага... - тут чужаземец салодка ўсміхнуўся, быццам думка пра саркому лёгкіх прыносіла яму задавальненне, - ага, саркома, - ён прыплюшчыўся, як кот, паўтарыў гучнае слова, - і вось ваша кіраўніцтва і скончылася! Нічый лёс, акрамя вашага ўласнага, вас болей не цікавіць. Родныя пачынаюць хлусіць, вы адчуваеце, што нешта не тое, нядобрае, кідаецеся да вучоных-дактароў, потым да прайдзісветаў, а здараецца, да варажбітак. І першае, таксама другое і трэцяе рабіць не мае ніякага сэнсу, вы самі гэта разумееце. І ўсё канчаецца трагічна: той, хто яшчэ нядаўна думаў, што ён нечым кіруе, апынаецца раптам у драўлянай скрынцы, ляжыць нерухома, і ўсе навокал разумеюць, што цяпер ад яго ніякай карысці, спальваюць яго ў печы. А здараецца і горш: толькі чалавек збіраецца з'ездзіць у Кіславодск, - тут чужаземец прыплюшчана паглядзеў на Берліёза, - звычайная, здавалася б, справа, але і гэтага зрабіць не можа, таму што невядома чаму раптам паслізнуўся і трапіў пад трамвай! Няўжо вы скажаце пасля гэтага, што ён сам сабою гэтак кіраваў? Ці не правільней думаць, што кіраваў ім нехта іншы? - і тут раптам незнаёмы засмяяўся дзіўным смяшком.
Берліёз з вялікаю ўвагаю слухаў непрыемны расказ пра саркому і пра трамвай, і нейкія трывожныя думкі пачыналі мучыць яго. «Ён не чужаземец! Ён не чужаземец! - думаў ён. - Гэта вельмі дзіўны суб'ект... але, даруйце, хто ж ён такі?»
- Вы хочаце паліць, як я бачу? - нечакана звярнуўся да Бяздомнага незнаёмец. - Вы якія паліце?
- А ў вас хіба розныя ёсць? - панура спытаўся паэт, у якога кончыліся папяросы.
- Якія вам? - спытаўся невядомы.
- Ну, «Нашу марку», - злосна адказаў Бяздомны.
Незнаёмы адразу ж дастаў з кішэні партабак і прапанаваў Бяздомнаму:
- «Наша марка».
І рэдактара і паэта не гэтак уразіла тое, што знайшлася ў партабаку менавіта «Наша марка», колькі сам партабак. Ён быў вялікі, з чырвоннага золата, і на ім, калі адчыняўся, бліснуў сінім і белым агнём брыльянтавы трохкутнік.
Тут літаратары падумалі рознае. Берліёз: «Не, чужаземец!», а Бяздомны: «Во, д'ябал яго вазьмі! Га?»
Паэт і гаспадар партабака запалілі, а Берліёз адмовіўся.
«Трэба будзе запярэчыць яму такім чынам, - рашыў Берліёз, - правільна, чалавек смяротны, ніхто гэта не аспрэчвае. А справа ў тым, што...»
Аднак ён не ўспеў сказаць гэтыя словы, як загаварыў чужаземец:
- Правільна, чалавек смяротны, але гэта толькі паўбяды. Дрэнна, што ён раптоўна смяротны, вось у чым фокус! І наогул цяжка сказаць, што з ім будзе сёння вечарам.
«Нейкая недарэчная пастаноўка пытання...» - падумаў Берліёз і запярэчыў:
- Ну, у гэтым ёсць перабольшанне. Я пра свой сённяшні вечар ведаю амаль дакладна. Само сабою разумеецца, калі мне на Броннай не ўпадзе на галаву цагліна...
- Цагліна ні з таго ні з сяго, - пераканаўча перапыніў невядомы, - нікому і ніколі на голаў не ўпадзе. У прыватнасці, запэўніваю вас, вам яна не пагражае. Вы памраце іншай смерцю.
- Можа, вы ведаеце і якой, - зусім натуральна,з іроніяй пацікавіўся Берліёз і такім чынам уцягваўся ў нейкую недарэчную размову, - і скажаце мне?
- Ахвотна, - адазваўся незнаёмы.
Ён зірнуў на Берліёза, быццам зняў мерку на гарнітур, скрозь зубы прамармытаў нешта: «Раз, два... Меркурый у другім доме... поўня сышла... шэсць - няшчасце... вечар - сем...» - і гучна і радасна аб'явіў: - Вам адрэжуць галаву!
Бяздомны дзіка і злосна вылупіў вочы на нахабнага незнаёмца, а Берліёз спытаўся з крывой усмешкай:
- А хто канкрэтна? Вораг? Інтэрвенты?
- Не, - адказаў субяседнік, - расейская жанчына, камсамолка.
- Гм... - прамармытаў раззлаваны жарцікамі незнаёмага Берліёз. - Ну, гэта, выбачайце, мала верагодна.
- Прашу прабачэння, - адказаў чужаземец, - але гэта праўда. Ага, мне хацелася спытаць у вас, што вы будзеце рабіць сёння вечарам, калі не сакрэт?
- Сакрэта няма. Зараз я зайду дадому на Садовую, а потым у дзесяць вечара ў МАССАЛІЦе адбудзецца паседжанне, і я на ім буду старшыняваць.
- Не, гэтага не будзе, - цвёрда запярэчыў чужаземец.
- Гэта чаму?
- Таму, - адказаў чужаземец і прыплюшчанымі вачыма паглядзеў на неба, у якім у прадчуванні вячэрняй прахалоды нячутна кружылі чорныя птушкі, - што Анечка ўжо купіла алей, і не толькі купіла, але нават і разліла. Такім чынам паседжанне не адбудзецца.
Тут, як зразумела, пад ліпамі запанавала маўчанне.
- Даруйце, - пасля маўчання загаварыў Берліёз, гледзячы на чужаземца, які плёў абы-што, - пры чым тут алей, і якая Анечка?
- Алей тут вось пры чым, - раптам загаварыў Бяздомны, які, відаць, вырашыў аб'явіць няпрошанаму субяседніку вайну, - вам не даводзілася, грамадзянін, бываць у псіхбальніцы?
- Іван!.. - ціха ўскрыкнуў Міхаіл Аляксандравіч.
Але чужаземец не пакрыўдзіўся і нават весела засмяяўся.
- Быў, быў і неаднойчы! - ускрыкнуў ён смяшліва, але не адводзіў сваіх вачэй, якія не смяяліся, ад паэта. - Дзе толькі я не быў! Шкада толькі, што мне не хапіла часу распытацца ў прафесара, што гэта такое шызафрэнія. Дык вы ўжо самі даведайцеся ў яго, Іван Мікалаевіч!
- Адкуль вы ведаеце, як мяне завуць?
- Злітуйцеся, Іван Мікалаевіч, хто ж вас не ведае? - тут чужаземец выцягнуў з кішэні нумар «Літаратурнай газеты», і Іван Мікалаевіч убачыў на першай паласе свой фотаздымак, а пад ім і ўласныя вершы. Але гэты доказ славы і вядомасці, які толькі яшчэ ўчора парадаваў бы, зараз радасці не прынёс.
- Выбачайце, - сказаў ён і пацямнеў з твару, - вы не можаце пачакаць хвілінку? Мне трэба таварышу сказаць два словы.
- Ну, з задавальненнем! - усклікнуў незнаёмы. - Тут гэтак добра пад ліпамі, а я, дарэчы, нікуды не спяшаюся.
- Вось што, Міша, - зашаптаў паэт, калі адвёў Берліёза ўбок, - гэта ніякі не інтурыст, а шпіён. Гэта расейскі эмігрант, які прабраўся да нас. Патрабуй у яго дакументы, а то ўцячэ...
- Ты думаеш? - устрывожана шапнуў Берліёз, а сам падумаў: «А яго ж праўда!»
- Ты мне вер, - зашыпеў яму ў вуха паэт, - дурнем прытвараецца, каб выведаць нешта. Ты чуеш, як ён па-расейску шпарыць? - паэт гаварыў і сачыў, каб незнаёмы не ўцёк. - Пайшлі, затрымаем яго, а то ўцячэ...
І паэт за руку пацягнуў Берліёза да лаўкі. Незнаёмы ўжо не сядзеў, а стаяў ля яе, трымаў у руках нейкую кніжачку ў цёмна-шэрым пераплёце, капэрту са шчыльнае, добрага гатунку, паперы і візітоўку.
- Прабачце мне, што я за спрэчкаю забыўся назвацца. Вось вам картачка, пашпарт і запрашэнне прыехаць у Маскву на кансультацыі, - важка прамовіў незнаёмы і ўважліва паглядзеў на абодвух літаратараў.
Тыя збянтэжыліся. «Д'ябал, усё пачуў...» - падумаў Берліёз і ветлівым жэстам даў зразумець, што ў паказе дакументаў патрэбы няма. Пакуль чужаземец соваў іх рэдактару, паэт успеў разгледзець на картачцы надрукаванае замежнымі літарамі слова «прафесар» і першую літару прозвішча - двайное «В».
- Вельмі прыемна, - тым часам збянтэжана мармытаў рэдактар, а чужаземец схаваў дакументы ў кішэню.
Адносіны такім чынам былі адноўлены, і ўсе ўтрох зноў селі на лаўку.
- Вы ў якасці кансультанта запрошаны да нас, прафесар? - спытаўся Берліёз.
- Ага, кансультантам.
- Вы - немец? - дапытваўся Бяздомны.
- Я?.. - перапытаў прафесар і раптам задумаўся. - Ага, мабыць, немец... - сказаў ён.
- Вы добра гаворыце па-расейску, - уставіў Берліёз.
- О, я наогул паліглот і ведаю вельмі многа моў, - адказаў прафесар.
- А якая ў вас спецыяльнасць? - спытаўся Берліёз.
- Я - спецыяліст па чорнай магіі.
«На табе!..» - стукнула ў галаве ў Міхаіла Аляксандравіча.
- І... вас па гэтай спецыяльнасці запрасілі да нас? - спытаўся ён, заікаючыся.
- Ага, па гэтай запрасілі, - пацвердзіў прафесар і растлумачыў: - Тут у дзяржаўнай бібліятэцы знойдзены арыгінальныя рукапісы чарнакніжніка Герберта Аўрылакскага, дзесятага стагоддзя. Дык вось, патрабуецца, каб я прачытаў іх. Я адзіны ў свеце спецыяліст.
- А-а! Вы гісторык? - з вялікай палёгкай і павагай спытаўся Берліёз.
- Я - гісторык, - пацвердзіў вучоны і дадаў ні к сялу ні к гораду: - Сёння вечарам на Патрыярхавых будзе цікавая гісторыя!
І зноў вельмі здзівіліся і рэдактар, і паэт, а прафесар паклікаў іх да сябе і, калі яны нахіліліся да яго, прашаптаў:
- Майце на ўвазе, што Ісус існаваў.
- Бачыце, прафесар, - адазваўся з вымучанай усмешкай Берліёз, - мы паважаем вашы вялікія веды, але самі маем наконт гэтага другое перакананне.
- Не трэба ніякіх перакананняў! - адказаў дзіўны прафесар. - Проста ён існаваў, а больш нічога.
- Але трэба ж хоць нейкі доказ... - пачаў Берліёз.
- І доказаў ніякіх не трэба, - адказаў прафесар і загаварыў ціхім голасам, акцэнт у яго адразу чамусьці знік: - Усё проста: у белым плашчы...
Раздзел 2
ПОНЦІЙ ПІЛАТ
У белым плашчы з крывавым падбоем, кавалерыйскаю хадою з падшаркваннем на дасвецці чатырнаццатага чысла вясновага месяца нісана ў крытую каланаду, якая злучала два крылы палаца Ірада Вялікага, выйшаў пракуратар Юдэі Понцій Пілат.
Больш за ўсё на свеце пракуратар ненавідзеў пах ружавага алею, і ўсё цяпер прадказвала нядобры дзень, бо пах гэты пачаў даймаць пракуратара з дасвецця. Пракуратару здавалася, што ружавы пах ідзе ад кіпарысаў і пальмаў у садзе, што да паху скур і канвою прымешваецца пракляты ружавы струмень. Ад флігеляў за палацам, дзе размясцілася першая кагорта Дванаццатага Маланкавага легіёна, якая прыйшла з пракуратарам у Ершалаім, зацягвала дымок у каланаду цераз верхнюю пляцоўку саду, і да гаркавага дыму, які сведчыў пра тое, што кашавары ў кентурыях пачалі гатаваць страву, прымешваўся ўсё той жа тлусты дух ружавага алею. Ах багі, багі, за што вы караеце мяне?
«Але, несумненна! Гэта яна, зноў яна - непераможная, страшная хвароба гемікранія, ад якое баліць палавіна галавы. Ад яе няма лякарства, няма ніякага ратунку. Паспрабую не варушыць галавой».
На мазаічнай падлозе ля фантана ўжо было падрыхтавана крэсла, і пракуратар, не гледзячы ні на кога, сеў на яго і працягнуў руку ўбок.
Сакратар паважліва ўклаў у гэтую руку кавалак пергаменту. У пракуратара ад болю скрывіўся твар, і ён скоса, мімаходзь паглядзеў на напісанае, вярнуў пергамент сакратару і з цяжкасцю прамовіў:
- Падследны з Галілеі? Да тэтрарха справу пасылалі?
- Пасылалі, пракуратар, - адказаў сакратар.
- І што ён?
- Ён адмовіўся даць заключэнне па справе і смяротны прысуд Сінедрыёна накіраваў вам на зацвярджэнне, - растлумачыў сакратар.
У пракуратара перасмыкнулася шчака, і ён сказаў ціха:
- Прывядзіце вінаватага.
І адразу ж з садовае пляцоўкі пад калоны на балкон два легіянеры прывялі і паставілі перад крэслам пракуратара чалавека гадоў дваццаці сямі. Чалавек гэты быў апрануты ў стары і парваны блакітны хітон. Галаву прыкрывала белая павязка з раменьчыкам вакол ілба, а рукі звязаны ззаду. Пад левым вокам у чалавека быў вялікі чарняк, у кутку губ - драпіна і скарэлая кроў. Прыведзены з трывожнай цікавасцю паглядзеў на пракуратара.
Той памаўчаў, потым ціха спытаўся па-арамейску:
- Дык гэта ты падбухторваў народ разбурыць ершалаімскі храм?
У гэты час пракуратар сядзеў, як каменны, і толькі губы ледзь-ледзь варушыліся, калі гаварыў. Пракуратар быў нібы каменны, таму што баяўся паварушыць галавой, якая палала ад пякельнага болю.
Чалавек са звязанымі рукамі крыху падаўся наперад і пачаў гаварыць:
- Добры чалавек! Павер мне...
Але пракуратар, які не паварушыўся і не павысіў голасу, адразу ж перапыніў яго:
- Гэта ты мяне называеш добрым чалавекам? Ты памыляешся. У Ершалаіме ўсе шэпчуць пра мяне, што я лютае страшылішча, і гэта праўда, - і гэтак жа роўна дадаў: - Кентурыёна Крысабоя да мяне.
Усім здалося, што на балконе пацямнела, калі кентурыён, камандуючы надзвычайнай кентурыяй, Марк, па мянушцы Крысабой, з'явіўся перад пракуратарам.
Крысабой быў на галаву вышэйшы за сама высокага салдата ў легіёне і гэтакі шырокі ў плячах, што зусім засланіў яшчэ нізкае сонца.
Пракуратар сказаў кентурыёну па-лацінску:
- Злачынец называе мяне «добрым чалавекам». Выведзі яго адсюль на хвіліну, растлумач яму, як трэба гаварыць са мной. Але не скалеч.
І ўсе, акрамя нерухомага пракуратара, правялі позіркам Марка Крысабоя, які махнуў рукою арыштаванаму - загадаў ісці следам.
Крысабоя наогул усе праводзілі позіркамі, дзе б ён ні паказваўся, з-за яго росту, а яшчэ - тыя, хто бачыў яго ўпершыню, - таму што твар у кентурыёна быў скалечаны: нос у яго калісьці быў разбіты ўдарам германскае булавы.
Загрукалі цяжкія Маркавы боты па мазаіцы, звязаны пайшоў за ім нячутна, у каланадзе запанавала маўчанне, і было чуваць, як буркуюць галубы на садовай пляцоўцы перад балконам, ды яшчэ вада выспеўвала, вывівала з фантана прыемную песню.
Пракуратару захацелася ўстаць, падставіць скроню пад халодны струмень і гэтак застыць. Але ён ведаў, што і гэта яму не дапаможа.
Як толькі вывеў арыштаванага з-пад калонаў у сад, Крысабой узяў з рук у аднаго з легіянераў, які стаяў ля бронзавае статуі, біч, злёгку размахнуўся і ўдарыў арыштаванага па спіне. Зрабіў гэта кентурыён нібы лёгка і незнарок, але звязаны імгненна бухнуў на зямлю, быццам яму падрэзалі ногі, твар збялеў і вочы сталі пустыя. Марк адной леваю рукою лёгка, як пусты мяшок, падняў упаўшага, паставіў яго на ногі і загаварыў гугнява, дрэнна вымаўляючы па-арамейску:
- Рымскага пракуратара называць - ігемон. Іншых слоў не гаварыць. Стаяць смірна. Ты зразумеў мяне, ці яшчэ раз улупіць?
Арыштаваны пахіснуўся, але саўладаў з сабою, сышла з твару спалатнеласць, ён перавёў дух і адказаў хрыпла:
- Я цябе зразумеў. Не бі мяне.
Праз хвіліну ён зноў стаяў перад пракуратарам.
Прагучаў глухі, хворы голас:
- Імя?
- Маё? - паспешна адазваўся арыштаваны, усёй істотай ён паказваў гатоўнасць гаварыць талкова, не выклікаць болей гневу.
Пракуратар сказаў ціха:
- Маё - мне вядома. Не прытварайся дурнейшым, чым ёсць на самай справе. Тваё.
- Іешуа, - паспешна адказаў арыштант.
- Прозвішча ёсць?
- Га-Ноцры.
- Адкуль родам?
- З горада Гамалы, - адказаў арыштант, і галавой кіўнуў, што там, недзе далёка, направа ад яго, на поўначы, ёсць горад Гамала.
- Хто ты па крыві?
- Дакладна не ведаю, - жыва адказаў арыштант, - я не памятаю сваіх бацькоў. Мне гаварылі, што бацька мой сірыец...
- Дзе ты жывеш пастаянна?
- У мяне няма пастаяннага жытла, - сарамліва адказаў арыштант, - я падарожнічаю з горада ў горад.
- Пра гэта можна сказаць карацей, адным словам - валацуга, - сказаў пракуратар і спытаўся: - Сваякі ёсць?
- Няма нікога. Адзін на свеце.
- Грамату ведаеш?
- Ведаю.
- Якую яшчэ мову ведаеш, акрамя арамейскае?
- Грэцкую.
Распухлае павека паднялося, затуманенае пакутай вока глядзела на арыштанта. Другое вока было заплюшчана. Пілат загаварыў па-грэцку:
- Дык ты збіраўся разбурыць будынак храма і заклікаў на гэта народ?
Тут арыштант зноў ажывіўся, у вачах знік спалох, і ён загаварыў па-грэцку:
- Я, доб... - тут жах прамільгнуў у вачах у арыштанта, што ледзь не прагаварыўся, - я, ігемон, ніколі ў жыцці не збіраўся разбураць будынак храма і нікога не падбухторваў на гэту непатрэбную справу.
Здзіўленне з'явілася на твары ў сакратара, які згорбіўся над нізенькім столікам і запісваў паказанні. Ён падняў голаў і адразу ж зноў нахіліўся над пергаментам.
- Мноства розных людзей сцякаецца ў гэты горад перад святам. Бываюць сярод іх магі, астролагі, прадказальнікі і забойцы, - гаварыў аднатонна пракуратар, - а трапляюцца і хлусы. Ты, напрыклад, хлус. Ясна запісана: падбухторваў разбурыць храм. Гэта сведчаць людзі.
- Гэтыя добрыя людзі, - загаварыў арыштант і паспешна дадаў: - ігемон, - працягваў: - нідзе не вучыліся і ўсё зблыталі, што я гаварыў. Я наогул пачынаю баяцца, што блытаніна гэтая будзе працягвацца надта доўга. І ўсё з-за таго, што ён няправільна запісвае следам за мною.
Настала маўчанне. Цяпер ужо другое вока цяжка глядзела на арыштанта.
- Паўтараю табе, але апошні раз: перастань прытварацца, бандыт, - прамовіў Пілат мякка і роўна, - за табой запісана няшмат, але і запісанага дастаткова, каб цябе павесіць.
- Не, не, ігемон, - увесь напружыўся ад жадання пераканаць арыштант і загаварыў: - Ходзіць, ходзіць адзін з казліным пергаментам і няспынна піша. Але я аднойчы зазірнуў у гэты пергамент і жахнуўся. Абсалютна нічога, што там запісана, я не гаварыў. Я яго ўмольваў: спалі ты, пабойся бога, свой пергамент! Але ён вырваў яго ў мяне з рук і ўцёк.
- Хто гэта? - пагардліва спытаў Пілат і дакрануўся рукой да скроні.
- Левій Мацей, - ахвотна растлумачыў арыштант, - ён раней быў зборшчыкам падаткаў, я з ім сустрэўся ўпершыню на дарозе ў Віфагіі, там, дзе вуглом выступае фігавы сад, і разгаварыўся з ім. Спачатку ён ставіўся да мяне непрыязна і нават зневажаў мяне, гэта значыць думаў, што зневажае, калі называе сабакам, - тут арыштант усміхнуўся, - я асабіста не бачу нічога дрэннага ў гэтым зверы, каб крыўдзіцца на такое слова...
Сакратар перастаў запісваць і спадцішка кінуў здзіўлены позірк, але не на арыштаванага, а на пракуратара.
- ...аднак пасля таго як выслухаў мяне, пачаў дабрэць, - працягваў Іешуа, - нарэшце кінуў грошы на дарогу і сказаў, што пойдзе падарожнічаць са мною...
Пілат усміхнуўся адной шчакою, выскаліў жоўтыя зубы і сказаў, завярнуўшыся ўсім тулавам да сакратара:
- Во, горад Ершалаім! Чаго толькі не пачуеш у ім. Зборшчык падаткаў, ці чулі вы, кінуў грошы на дарогу!
Сакратар не ведаў, што адказаць на гэта і палічыў за лепшае паўтарыць Пілатаву ўсмешку.
- А ён сказаў, што грошы яму сталі ненавісныя, - растлумачыў Іешуа дзіўны ўчынак Левія Мацея і дадаў: - І з гэтага часу ён зрабіўся маім спадарожнікам.
Усё яшчэ выскаляючыся, пракуратар паглядзеў на арыштанта, потым на сонца, якое няўмольна рухалася на захад, уставала над коннымі скульптурамі на гіпадроме, які ляжаў далёка ўнізе справа, і раптам з нейкаю прыкраю пакутай падумаў, што прасцей за ўсё было б прыбраць з балкона гэтага дзіўнага разбойніка толькі двума словамі: «Павесіць яго». Прагнаць потым канвой, пайсці з каланады ў палац, загадаць зацямніць пакой, зваліцца на ложак, запатрабаваць халоднай вады, жаласным голасам паклікаць сабаку Бангу, паскардзіцца яму на гемікранію. І думка пра атруту раптам спакусліва прамільгнула ў хворай пракуратаравай галаве.
Ён глядзеў каламутнымі вачыма на арыштанта і нейкі час маўчаў, пакутліва ўспамінаў, з-за чаго на бязлітасным ершалаімскім сонцы стаіць перад ім арыштант з тварам, пакалечаным ад удараў, і пра што яшчэ нікому не патрэбнае давядзецца пытацца.
- Левій Мацей? - хрыплым голасам спытаўся хворы і заплюшчыў вочы.
- Ага, Левій Мацей, - даляцеў да яго тонкі голас, які прыносіў яму пакуту.
- А вось што ўсё ж ты гаварыў натоўпу ля храма на базары?
Голас арыштанта, здавалася, калоў Пілату ў скроню, было невыносна пакутліва, голас гэты гаварыў:
- Я, ігемон, гаварыў пра тое, што разваліцца храм старое веры і ўзнясецца новы храм ісціны. Сказаў гэтак, каб лепш зразумела было.
- Нашто ж ты, валацуга, на базары абдурваў народ, расказваў пра ісціну, аб якой і сам нават не маеш уяўлення? Што гэта такое ісціна?
І пракуратар падумаў: «О багі мае! Я пытаюся ў яго пра зусім непатрэбнае на судзе... Мая галава зусім адурнела...» І зноў прымроілася яму чаша з цёмнаю вадкасцю. «Атруты мне, атруты!»
І зноў ён пачуў голас:
- Ісціна найперш тое, што ў цябе баліць галава, і баліць гэтак моцна, што ты маладушна падумваеш пра смерць.І ў цябе не толькі не стае сілы гаварыць са мной, але табе нават цяжка глядзець на мяне. І зараз я міжволі раблюся тваім катам, што мяне засмучае. Ты не можаш нават думаць ні пра што і марыш толькі пра тое, каб прыйшоў твой сабака, адзіная, відаць, істота, якую ты любіш. Але пакуты твае зараз кончацца, галава балець перастане.
Сакратар вылупіў вочы на арыштанта і не дапісаў слова.
Пілат падняў пакутлівыя вочы на арыштанта і ўбачыў, што сонца ўжо даволі высока над гіпадромам, што прамень прабраўся ў каланаду і падбіраецца да стаптаных сандаляў Іешуа, што той пазбягае сонца.
Тут пракуратар устаў, сціснуў галаву рукамі, а на жаўтлявым выгаленым яго твары адбіўся жах. Ён перасіліў яго і зноў апусціўся ў крэсла.
Арыштант тым часам працягваў гаварыць, але сакратар больш нічога не запісваў, а толькі выцягнуў шыю, як гусак, і стараўся не прамовіць і слова.
- Ну вось, усё і скончылася, - гаварыў арыштант, добразычліва паглядаючы на Пілата, - і я вельмі рады гэтаму. Я параіў бы табе, ігемон, пакінуць на нейкі час палац і пагуляць пешшу дзе-небудзь у наваколлі, ну хаця б у садзе на Еліёнскай гары. Навальніца пачнецца, - арыштант завярнуўся, прыплюшчыўся на сонца, - пад вечар. Прагулянка была б карысная табе, і я з задавальненнем суправаджаў бы цябе. У маёй галаве нарадзіліся сякія-такія новыя думкі, якія, думаю, былі б табе цікавыя, і я ахвотна расказаў бы іх табе, бо ты ствараеш уражанне вельмі разумнага чалавека.
Сакратар смяротна пабялеў і ўпусціў звітак долу.
- Бяда ў тым, - прадаўжаў нікім не перапынены звязаны, - што ты занадта замкнуты і зусім страціў веру ў людзей. Нельга ж, пагадзіся, усю любоў аддаваць толькі сабаку. Беднае тваё жыццё, ігемон, - і пры гэтым арыштант яшчэ і ўсміхнуўся.
Сакратар цяпер думаў толькі пра адно - верыць вушам сваім альбо не. Даводзілася верыць. Тады ён пастараўся ўявіць, які будзе гнеў наравістага пракуратара з-за гэтае нечуванае дзёрзкасці арыштанта. І гэтага сакратар уявіць не мог, хоць і добра ведаў пракуратара.
Тады пачуўся асіплы, хрыплаваты голас пракуратара, які сказаў па-лацінску:
- Развяжыце яму рукі.
Адзін з канваіраў стукнуў кап'ём, перадаў яго суседу, падышоў і зняў вяроўкі з арыштанта. Сакратар падняў звітак, вырашыў пакуль што нічога не запісваць і нічому больш не здзіўляцца.
- Прызнайся, - ціха па-грэцку спытаўся Пілат, - ты вялікі доктар?
- Не, пракуратар, я не доктар, - адказаў арыштант і з асалодаю пацёр змучаную і апухлую барвовую руку.
Крута з-пад ілба свідраваў вачыма арыштанта Пілат, і ў вачах гэтых не было болей каламуты, у іх з'явіліся знаёмыя ўсім іскаркі.
- Я не спытаўся ў цябе, - сказаў Пілат, - магчыма, ты ведаеш і латынь?
- Ага, ведаю, - адказаў арыштант.
Чырвань выступіла на жаўтлявых Пілатавых шчоках, і ён спытаўся па-лацінску:
- Як ты даведаўся, што я хацеў паклікаць сабаку?
- Ды гэта зусім проста, - адказаў арыштант па-лацінску, - ты вадзіў рукой у паветры, - арыштант паўтарыў Пілатаў рух, - быццам хацеў пагладзіць, і губы...
- Ага, - сказаў Пілат.
Памаўчалі, потым Пілат спытаўся па-грэцку:
- Значыць, ты не доктар?
- Не, не, - жыва адказаў арыштант, - вер мне, я не доктар.
- Ну, добра. Калі хочаш, каб гэта было тайнай, няхай будзе. Да справы яно адносін не мае. Дык ты працягваеш сцвярджаць, што не заклікаў разбурыць... падпаліць ці іншым якім-небудзь спосабам разбурыць храм?
- Я, ігемон, нікога не заклікаў рабіць хоць што-небудзь падобнае. Хіба ж я дурань?
- Не, ты зусім не падобны на дурня, - ціха адказаў пракуратар і ўсміхнуўся нейкаю страшнаю ўсмешкаю, - тады пакляніся, што гэтага не было.
- Чым ты хочаш, каб я пакляўся? - даволі жвава спытаў развязаны.