Кір БулычоўВыкраданне Чарадзея
1
Хата спадабалася Ганне яшчэ здалёк, калі яна ішла запыленаю сцежкай уздоўж платоў, у зацені каранастых ліпаў, міма пасівелага ад старасці калодзежнага зруба, - ад моцнага парыву ветру ланцуг бразнуў аб пагнёную бакавіцу вядра... куры мітусліва ўступалі дарогу, як бы наракаючы на чалавечае нахабства... певень збочыў па-страявому, захоўваючы мужчынскую годнасць... бабулі, што сядзелі радком на прызбе, аднолькава прывіталіся і доўга глядзелі ўслед... вуліца была шырокая, раз'езджаная грузавікамі дарога вілася пасярод яе, як рэчка па даліне, парослай трыпутнікам і мяккай мурожнай травою.
Хата была яшчэ моцная, пад бляшаным, калісьці чырвоным дахам. Яна стаяла наводшыбе ад вёскі, на тым баку амаль перасохлага ручая.
Ганна спынілася на мастку, што перакінуўся цераз ручай: два бервяны, да іх прыбітыя ўпоперак дошкі. Побач брод - неглыбокая лужына. Дарога перасякала гэтую лужыну і ўпіралася ў расчыненыя насцеж дзверы пустога шэрага хлява з бярвенняў. Ад мосціка пачыналася сцежка, прабягала каля хаты і вілася па зялёным схіле пагора, да пляскатай вяршыні, якая была густа акрыта шапкаю цёмных дрэў.
Цётка Магда растлумачыла дарогу дакладна, дый сама Ганна з кожным крокам пазнавала вёску, дзе пяцігадовай дзяўчынкай дваццаць гадоў таму прабавіла лета. Да яе вярталася забытае адчуванне спакою, адлучнасці, гармоніі жытнёвага поля, лопуху, пышнага воблака над гаем, лязгату ланцуга ў калодзежы і сілуэта каня на зялёным схіле.
Плот пахіліўся, некалькі штыкецін выпала, паўз іх парасла крапіва. Кусты парэчак пад фасадам на тры акны, якія былі ўпрыгожаны некалі блакітнымі ліштвамі і прычыненыя аканіцамі, разрасліся і здзічэлі. Хата была адзінокая, яна сумавала без людзей.
Ганна адсунула ржавую засаўку веснічак і паднялася на ганак. Паглядзела на вёску, якую толькі што мінула. Вёска цягнулася ўздоўж ракі, і лес, які аддзяляў яе ад чыгуначнага раз'езда, адступаў ад ракі шырокай дугой, вызваліўшы месца для палёў. Затое з другога берага ён падыходзіў да самай вады, нібыта ў лесе ялінам было цесна. Адтуль цягнула халодным ветрам, і было відаць, як ён прабягае Вятлу, тысячай малюсенькіх ног узрываючы люстэрка ракі і разгойдваючы паласу прыбярэжнага чароту. Гул лодачнага матора вырваўся з-за вугла хаты, і лодка, якая сядзела нізка кармой, распілавала хвастом пены букалічныя сляды ветру. У лодцы сядзеў белабароды дзед у дажджавіку і сінім капелюшы. Нібы адчуўшы позірк Ганны, ён аглянуўся, і хоць яго твар з такой адлегласці здаваўся толькі бурай плямаю, Ганне падалося, што стары асуджае яе прысутнасць у пустой хаце, якой наканавана адзінока дажываць свой сіратлівы век.
Пустое жытло заўсёды выглядае сумна. Бочка на ваду каля парога рассохлася, з яе тырчалі пакінутыя некім граблі, каля сабачай будкі з праваленай стрэшкай на саржавелым ланцугу ляжаў гнілы ашыйнік.
Ганна доўга корпалася з замком, і калі ён нарэшце паддаўся, дужка сярдзіта выскачыла з круглага цельца, і дзверы адчыніліся туга, нібыта хтосьці прытрымліваў іх з сярэдзіны. У сенцах панавала нежылая затхласць, сонечны прамень з акенца пад столлю пранізваў застаялае паветра, і ў промні гэтым мітусіліся ўзнятыя пылінкі.
Ганна адчыніла дзверы ў цёплую палавіну. Дзверы былі абабітыя рудою цыратаю, а ўнізе іх адтуліна была застаўлена дошчачкаю, каб кошка магла выйсці, калі ёй уздумаецца. Ганна прыгадала, як сядзела на кукішках, зайздросцячы цётчынай чорнай кошцы, якой дазвалялася гуляць нават ноччу. Успаміны абарваліся, як мелодыя званочка, калі яго хутка прыкрыць далонню. На падаконніку ў малочнай бутэльцы стаяў букет папяровых кветак. З-пад прагнёнай канапы выбегла мыш-палёўка.
Адагнуўшы цвікі, Ганна расчыніла аканіцы, вокны, потым пайшла ў кухню, што была аддзелена ад жылога пакоя перагародкаю, якая крыху не даходзіла да столі, адчыніла акно і там. Ад святла запусценне стала яшчэ больш выразнае. У чорнай пашчы печы Ганна знайшла таз, у кутку пад чорнымі абразамі - анучу.
Нанасіўшы з рэчкі вады - здзічэлыя яблыні ў садзе разрасліся так, што даводзілася прадзірацца цераз галлё, - і вымыўшы падлогу, Ганна паставіла ў бутэльку букет рамонкаў, а папяровыя кветкі занесла да бажніцы. Яна зусім не стамілася - гэтая звычайная праца прынесла прыемнае задавальненне, а свежы пах мокрай падлогі адразу ж выгнаў з хаты саладкаваты пах пылу.
Адну з прывезеных з сабою прасцін Ганна паслала на стол у вялікім пакоі і расклала там кніжкі, паперу і розныя туалетныя прылады.
Цяпер можна схадзіць па малако ў вёску, заадно праведаць дзеда Генадзя і яго жонку Дар'ю.
Ганна адшукала на кухні гладыш, выйшла з хаты, замкнуўшы па гарадской звычцы дзверы, пастаяла каля веснічак і накіравалася не ўніз, да вёскі, а ўверх, да гаю на вяршыні, бо з тою мясцінаю была звязана нейкая жахлівая дзіцячая тайна, забытая за дваццаць гадоў.
Сцяжынка пралягала паміж рэдкіх кустоў, каля якіх ружавелі суніцы, і неўзабаве Ганна апынулася на вяршыні пагорка, у цяні дрэваў, якія разрасліся на старых занядбалых могілках. Шэрыя пліты і каменныя крыжы паўрасталі ў зямлю, пахаваліся ў арэшніку, у выемках між імі буйна цвілі ландышы. Адна з пліт чамусьці стаяла тарчма, і Ганна падумала, што тут быў пахаваны чарадзей, які потым прачнуўся і выкараскаўся адтуль.
Раптам Ганна адчула, што за ёю нехта сочыць. У гаі было вельмі ціха - вецер не рашаўся зазірнуць туды, і спрадвечны могільнікавы страх ахапіў Ганну; не аглядваючыся, яна хутка пайшла наперад...
2
- Ты, ведама, прабач, Ганначка, - сказаў белабароды дзед у дажджавіку і сінім капелюшы, - калі я цябе напалохаў.
- Добры дзень, дзядуля Генадзь, - сказала Ганна. Наўрад ці хто-небудзь яшчэ ў вёсцы мог адразу прызнаць яе.
Яны стаялі каля каменнай царквы з абваленым купалам. Вялікая страказа прысела на край гладыша, які Ганна прыціскала да грудзей, і зазірнула ў яго.
- Па малако сабралася? - спытаўся дзед.
- Да вас.
- Малака дамо. А я па кабылу іду, яна сюды заблудзіла. І чаму гэта ў яе такая цяга да спакою і назіранняў? Клеапатрай яе завуць, гарадская, з іпадрома выбракаваная.
- Цётка Магда вам ліст напісала?
- Яна мне заўсёды піша. Да ўсіх святаў. Я ў Пруднікі ездзіў, вяртаюся, а ты на ганку стаіш. Вырасла, пахарашэла. У аспірантуру, значыцца, збіраешся?
- Цётка і пра гэта напісала?
- А як жа.
Гнядая кабыла Клеапатра стаяла з другога боку царквы, грэлася на сонцы. Яна ветліва ткнулася пысаю Ганне ў выстаўленую далонь. Яе бліскучая скура пахла потам.
- Звярні ўвагу, - сказаў дзед Генадзь, - храм семнаццатага стагоддзя, пабудаваны пры Аляксею Міхайлавічу, а фундамент яшчэ старэйшы. Сюды рэстаўратар з Ленінграда прыязджаў. Васільеў, Цярэнцій Іванавіч, не ведаеш?
- Не.
- Вядучы спецыяліст. Можа, будуць аднаўляць. Ці раскопкі пачнуць. Тут на ўзгорку горад стаяў у сярэднявеччы. Зямля літаральна напоўнена загадкамі і таямніцамі. Ну, Клепа!
Дзед урачыста ўздыхнуў, насунуў на вочы шапку, ляпнуў Клеапатры па шыі, і тая пайшла ўперад. Ганна зразумела, што рэстаўратар Васільеў развярэдзіў дзедаву душу, адкрыў перад ім прывабную далячынь вякоў.
Паперадзе ішла Клепа, потым, жэстыкулюючы, дзед - дажджавік яго калыхаўся, як пакрывала прывіду. Ён гаварыў, не аглядаючыся, часам яго голас прападаў, патанаючы ў кустах, яго доўгі маналог быў пра горкі лёс рэк і лясоў; пра тое, што якісьці купец яшчэ да рэвалюцыі вазіў з пагорка камень у Полацак, абкрадаючы гэтым самым культурную спадчыну; пра тое, што насельніцтва гэтых мясцін мяшанае, бо сюды прыходзілі ваяваць усе, хто хацеў; што кожнай вёсцы патрэбны музей... Тэмы былі разнастайныя і нечаканыя.
Спусціліся з пакатага, дальняга ад ракі боку пагорка і накіраваліся ўздоўж жытнёвага поля, па краях якога цвілі васількі. Дзед апавядаў пра тое, што над Міёрамі два дні вісела лятальная талерка, а на Месяцы магчыма жыццё. Каля ручая дзед азірнуўся.
- Можа, у нас пажывеш? Чаго адной у хаце? Мы з Дар'яй табе і гарачай яды наварым, і пагамонім.
- Я лепш пабуду адна. Дзякуй.
- Я і не спадзяваўся, - сказаў дзед. У хаце дзеда Генадзя прыйшлося затрымацца. Бабка Дар'я запарыла гарбату, паставіла цукеркі, а гаспадар дастаў каробку з-пад абутку і расклаў на стале свой музей, які ён пачаў збіраць пасля сустрэчы з рэстаўратарам Васільевым. Тут была дзедава фотакартка дваццатых гадоў, бляшанка з-пад гарбаты з чарапкамі рознай формы і даўнасці, некалькі паштовак з краявідамі Полацка і курорта Монтэ-Карла, старажытная пацініраваная львіная галава з колцам у носе - пэўна, ручка ад дзвярэй, а таксама крэмневы наканечнік дзіды, бутэлечка з-пад даўнейшых духоў, падкова, якую згубіла Клеапатра, і яшчэ штосьці. Бабка Дар'я паклікала Ганну на кухню пагаманіць пра радню, шапнула:
- Ты не смейся, няхай забаўляецца. А то піць пачне. Бабка Дар'я пражыла з Генадзем паўвека і ўсё баялася, што ён зап'е.
3
Прыцемкі былі напоўнены гукамі, якія ўзнікалі ад цішыні і празрыстасці паветра. Галасы ад калодзежа, жаночы смех, вуркатанне тэлевізара, далёкі гудок грузавіка і нават перастук колаў цягніка ў неймавернай далечыні - усё гэта было патрэбна, каб як мага глыбей усвядоміць бязмежжа неба, бляск адлюстраванага месяца ў рэчцы, маўчанне лесу, плёскат рыбы і камарыны звон.
Ганна падышла да хаты, узнялася на ганак і нетаропка, усміхаючыся з дзедавай балбатні, лёгка адамкнула на гэты раз падатлівыя дзверы. Трымаючы ў руках замок і гладыш з сырадоем, яна ўвайшла ў сенцы, ступіла крок і знянацку спатыкнулася аб нешта цвёрдае і цяжкае. Гладыш грукнуўся аб падлогу, замок выпаў і стукнуў па назе. Ганна крыкнула, абхапіла рукамі шчыкалатку, і тут жа з-за перагародкі, што аддзяляла сенцы ад халоднай святліцы, рэзкі мужчынскі голас спытаўся:
- Ты што, Кін?
З гарышча адгукнуўся другі голас, нізкі:
- Я на гары.
Ганна, забыўшыся пра жахлівы боль, сцішылася. На імгненне ёй у галаву прыйшла думка: яна трапіла ў чужую хату. Але ж з гэтага боку ручая толькі адна хата. І яна хвіліну назад адмыкала яе.
Часта зарыпелі прыступкі вузкай лесвіцы, што вяла на гарышча. Скрыпнулі дзверы ў халодны пакой.
Два ліхтарыкі ўспыхнулі адначасова. Яна зажмурылася.
Калі расплюшчыла вочы, убачыла: у сенцах стаяць двое, а на падлозе пасярод сенцаў - вялікі жоўты чамадан, заляпаны малаком. Малочная лужына расплылася па падлозе, рыжымі караблікамі пагойдваліся чарапкі.
Адзін з іх быў малады, крыху старэйшы за Ганну, элегантны, у сінім гарнітуры, пры гальштуку-мушцы, з кучаравымі чорнымі валасамі, з гусарскімі нахабнымі вачыма. Другі, што злез з гарышча, - старэйшы і мажнейшы. Твар скуласты, карычневы, светлымі агеньчыкамі гарэлі на ім невялікія вочы. Ён быў адзеты ў чорны світэр і пацёртыя джынсы.
Ганна выпрасталася, зморшчыўшыся ад болю, і спыталася:
- Вы праз акно ўлезлі?
Мужчыны трымалі напагатове, як пісталеты, яркія ліхтарыкі.
- Што вы тут робіце? - спытаўся скуласты.
- Я жыву тут. Часова. - І, як бы жадаючы ўразіць іх, Ганна дадала: - Вось бачыце, я і падлогу вымыла.
- Падлогу? - спытаўся скуласты і паглядзеў на лужыну малака.
Ганна была такая сярдзітая, дый нага балела, што забылася пра спалох.
- Калі вам няма дзе пераначаваць, - сказала яна, - перайдзіце цераз ручай, у крайнюю хату. Там ёсць пакой пусты.
- Чаму гэта мы павінны ісці? - спытаўся малады гусар.
- Вы што, хочаце, каб я пайшла?
- Разумеецца, - сказаў маладзейшы. - Вам тут няма чаго рабіць.
- Але ж гэта хата маёй цёткі, Магды Іванкевіч.
- Гэта чорт ведае што, - сказаў малады гусар. - Ніякай цёткі тут быць не павінна.
- Правільна! - усклікнула Ганна, прасякнутая справядлівым гневам. - Цёткі быць тут не павінна. І вас таксама.
- Мне здаецца, - заявіў скуласты, - нам варта пагаварыць. Зрабіце ласку, ці не пажадалі б вы прайсці ў пакой?
Ганна звярнула ўвагу на пэўную старамоднасць яго мовы, нібы ён вучыўся ў дарэвалюцыйнай гімназіі.
Не дачакаўшыся адказу, скуласты штурхнуў дзверы ў святліцу. Там было ўтульна. Канапа заслана, на стале ляжалі кніжкі, частка з іх ангельскія, што адразу пераконвала: у пакоі жыў інтэлігентны чалавек - гэта значыць Ганна Іванкевіч.
Напэўна, гэтая думка прыйшла ў галаву і ўзломшчыку, бо яго наступныя словы адрасаваліся не Ганне, а спадарожніку.
- Жуль! - сказаў ён. - Хтосьці прамаргаў.
Жуль падышоў, узяў са стала ангельскую кніжку, паварушыў губамі, разбіраючы назву, і заўважыў:
- Не чытаў.
Відаць, хацеў паказаць сваю адукаванасць. Магчыма, гандляваў абразамі, займаўся кантрабандай і не спыніцца ні перад чым, каб збавіцца ад сведкі.
- Добра, - сказаў скуласты бандыт. - Не будзем сварыцца. Вы думалі, што хата пустая і вырашылі ў ёй пажыць. Так?
- Безумоўна так. Я ведала, што яна пустая.
- Але вы не ведалі, што з гаспадыняй гэтай хаты мы дамовіліся пажыць тут два тыдні. І вось атрымалася непаразуменне.
- Непаразуменне, - сказала Ганна. - Я і ёсць гаспадыня.
Гусар усеўся на канапу і пачаў хутка гартаць кніжку. Недзе ўдалечыні забрахаў сабака, пачуўся гул машыны. Праз адчыненае акно ў пакой заляцеў вялікі матылёк і стукнуўся ў шкло ліхтарыка. Ганна, накульгваючы, падышла да стала і запаліла лямпу-газоўку.
- Магда Фёдараўна Іванкевіч, - сказаў скуласты бандыт начальніцкім голасам, - здала нам гэтую хату на два тыдні.
- Калі вы бачылі цётку? - спыталася Ганна.
- Учора, - адказаў малады чалавек, не адрываючы вачэй ад кніжкі. - У Менску.
«Хлусяць, - падумала Ганна. Учора вечарам яна праводзіла цётку ў Крым. Палову жыцця пражыўшы ў вёсцы, цётка лічыла, што вёска - не месца для адпачынку. Экзатычная мітусня на ялцінскім узбярэжжы куды больш да душы яе рамантычнай натуры... - Яны тут невыпадкова. Прыйшлі сюды не так сабе. Але што ім рабіць у гэтай хаце? Чым больш сур'ёзныя намеры ў бандытаў, тым больш бязлітасныя яны да сваіх ахвяраў - мэта апраўдвае сродкі. Трэба вырвацца адгэтуль і ўцякаць да дзеда».
- Мяркуючы па ўсім, - задумліва сказаў высокі бандыт, дакрануўшыся пальцам да кончыка носа, - вы нам не паверылі.
- Паверыла. - Ганна сцепанулася пад яго халодным позіркам. Гэтым і выдала сябе канчаткова. І цяпер ёй заставалася толькі бегчы. Тым больш што малады чалавек адклаў кніжку, лёгка ўстаў з канапы і апынуўся ў яе за спіною. Або цяпер, або ніколі. І Ганна хуценька вымавіла: - Мне трэба выйсці на двор.
- Чаго? - спытаўся высокі бандыт.
Ганна кінулася да прачыненага акна, нырнула ў яго галавою ўперад, насустрач начной прахалодзе, водару лугоў і паху дыму ад ляснога вогнішча. Праўда, гэтую сімфонію яна не паспела як след ацаніць, бо гусар уцягнуў яе за ногі назад у пакой. Ганна стукнулася падбародкам аб падаконнік, ледзь не выбіла свае прыгожыя, асляпляльна белыя зубы і павісла - рукамі за падаконнік, ногі навісу.
- Пусці, - прастагнала Ганна. У голасе было столькі нянавісці і прыніжэння, што скуласты бандыт сказаў:
- Пусці яе, Жуль.
Ганна сказала, прыводзячы сябе ў парадак:
- Гэтага я вам ніколі не дарую.
- Вы так рызыкавалі. Там жа пад акном крапіва.
- Парэчкі, - сказала Ганна.
- Чаму не крычалі? - дзелавіта спытаў скуласты бандыт. - Тут далёка чуваць.
- Я яшчэ закрычу, - адказала Ганна, стрымліваючы слёзы.
- Васпані, - вымавіў высокі бандыт, - супакойцеся. Мы не ўчынім вам зла.
- Тады выбірайцеся адсюль! - крыкнула Ганна нечакана віскатлівым, кухонным голасам. - Зараз жа выбірайцеся з маёй хаты! - Яна схапілася за сківіцу і дабавіла праз зубы: - Цяпер у мяне рот не будзе адкрывацца.
Скуласты бандыт паглядзеў паўзверх яе галавы і сказаў:
- Жуль, паглядзі, калі ласка, ці нельга зняць боль? Ганна зразумела, што забіваць яе не будуць, а Жуль асцярожна і цвёрда ўзяў яе за падбародак сухімі тонкімі пальцамі і сказаў, гледзячы ў вочы сваімі сінімі, акружанымі чаротам вейкаў, гусарскімі азёрамі:
- Няўжо мы робім такое цяжкае ўражанне?
- Робіце, - сказала Ганна ўпарта. - І вам прыйдзецца вымыць падлогу ў сенцах. Панастаўлялі чамаданаў...
- Гэта мы зробім, - сказаў Кін, ён жа старэйшы бандыт, падыходзячы да акна. - І, напэўна, давядзецца адкласці рашэнне на заўтра. Сёння ўсе ўсхваляваныя, больш таго, раздражнёныя. Устанем заўтра раней...
- Вы ўсё-такі намерваецеся тут начаваць? - сказала Ганна.
- А дзе ж мы дзенемся?
Ганна зразумела, што ён праўду кажа.
- Тады будзеце спаць у халодным пакоі. Толькі просцін у мяне вам няма.
- Абыдземся, - сказаў Жуль. - Я вазьму кніжку з сабою. Вельмі цікавая. Раніцай аддам. Ганна толькі адмахнулася.
- Дзе ануча? - спытаўся Кін.
- Я зараз прынясу, - сказала Ганна і пайшла на кухню.
Кін накіраваўся за ёю. Беручы анучу, ён спытаўся:
- Можа, вас задаволіць грашовая кампенсацыя?
- Каб я паехала са сваёй хаты?
- Скажам, тысяча рублёў?
- Уга, я столькі атрымліваю за паўгода.
- Значыць, згода?
- Паслухайце, у вёсцы ёсць іншыя хаты. У іх жывуць адзінокія бабулі. Гэта вам абыдзецца танней.
- На жаль, - сказаў Кін, - нас задавальняе гэтая хата.
- Няўжо пад ёю клад?
- Клад? Наўрад. А дзве тысячы?
- За гэтыя грошы вы можаце купіць тут тры хаты. Не раскідвайцеся грашыма. Ці яны дзяржаўныя?
- Іронія недарэчы, - строга сказаў Кін, быццам Ганна вучылася ў яго класе. - Грошы дзяржаўныя.
- Слухайце, - сказала Ганна, - мыйце падлогу і кладзіцеся спаць.
4
Ганне не спалася. За сцяною бурчалі няпрошаныя госці, можа, збіраліся пачаць раскопкі клада на досвітку? Урэшце-такі яна не вытрымала і выглянула ў сенцы. Ліхтарык ляжаў на палічцы - матавы апельсін свечаў на сто. «Імпартная рэч, - падумала Ганна. - Вельмі зручная ў турысцкіх паходах». Чамаданаў прыбавілася. Іх стала тры. Можа, бандыты ўжо засялілі сябровак? І ў гэты момант з лёгкім стукам пасярод прыхожай узнікла бліскучая металічная скрынка, метр на метр. За перагародкаю пачуўся голас гусара:
- Прыехалі.
Дзверы, што вялі ў халодны пакой, здрыгануліся, і Ганна, напалоханая, імгненна шмыганула ў свой пакой.
Гэта было падобна на містыку і ёй не падабалася. Рэчы так проста не ўзнікаюць. Яны ўзнікаюць, бадай, толькі ў навукова-фантастычных раманах, якія Ганна не любіла, але чытала, бо яны былі дэфіцытныя.
Бандыты яшчэ доўга перасоўвалі нешта ў сенцах, мармыталі і ўгаманіліся толькі гадзіны ў тры. Тады і Ганна заснула.
Прачнулася яна не так, як марылася ёй апошнімі тыднямі. Гэта значыцца: чуваць аддаленыя крыкі пеўняў, рыкаюць каровы, што валакуцца чарадою пад вокнамі, раннія птушкі вядуць гамонку ў дрэвах, сонечныя зайчыкі вытанцоўваюць на фіранцы. Ганна бяжыць на рэчку і акунаецца ў халодную, свежую, празрыстую ваду. Сосны ўзмахваюць лапамі, яна плыве, разганяючы серабрыстых малькоў.
За сцяною гучалі галасы, і адразу ж прыгадалася недарэчная ўчарашняя гісторыя. У Ганны настрой сапсаваўся раней, чым яна пачула спевы пеўняў, рыканне статка і вясёлы шолах лістоты. Каб выбрацца, трэба было прайсці цераз сенцы, дзе ўжо мітусіліся няпрошаныя суседзі. І купацца расхацелася. Варта было зрабіць інакш: расчыніць дзверы і - голасам гаспадыні: «Вы яшчэ тут? Колькі гэта будзе цягнуцца? Я пайшла па міліцыю!» Аднак нічога падобнага Ганна не зрабіла, бо яшчэ не мылася і была непрычэсаная. Ціха, саромеючыся, што яе пачуюць, Ганна прабралася на кухню, наліла халоднай вады з вядра ў таз і здзейсніла свой сціплы туалет. Расчэсваючыся, яна ўпотайкі глянула ў кухоннае акно. Уцячы? Неразумна. А яны будуць бегчы за мною па вуліцы? Лепш пачакаю, пакуль зойдзе дзед Генадзь.
Быць на кухні доўга яна не магла. Таму Ганна падпаліла ў пліце, паставіла чайнік і, статная, строгая і халодная, выйшла ў сенцы.
Там стаяла шэсць скрынак і чамаданаў, адзін чамадан быў адчынены, і гусар Жуль у ім капаўся. Пачуўшы яе крокі, ён зачыніў вечка, буркнуў: «Добрай раніцы». Відавочна, непрыязнасць была ўзаемная, і гэта яе нават падбадзёрыла.
- Добрай раніцы, - павіталася Ганна. - Вы яшчэ тут?
Кін увайшоў з вуліцы. Мокрыя валасы прыляпіліся да лба.
- Выдатная вада, - паведаміў ён. - Даўно так добра не купаўся. Вы маеце намер акунуцца? І чаго гэта ў яго такі добры настрой?
- Не, - сказала яна. - Лепш я схаджу па малако.
- Схадзіце, Ганна, - сказаў дружалюбна Кін. Ён паводзіў сябе не зусім правільна.
- Ці збіраецеся вы выязджаць? - спыталася яна недаверліва.
- Не, - адказаў Кін. - Мы тут будзем.
- А вы не баіцеся, што я паклічу на дапамогу?
- Вы гэтага не зробіце, - усміхнуўся Кін.
- Яшчэ як зраблю! - абурылася Ганна. І накіравалася да выхаду.
- Посуд вазьміце, - сказаў ёй услед гусар. - У вас грошы ёсць?
- Не патрэбны мне грошы. - Ганна ляпнула дзвярыма, выйшла на ганак. Посуд ёй таксама быў не патрэбны. Ішла яна не па малако.
У люстэрку ракі гулялі сонечныя бліскаўкі, непадалёку ад ручая ў лагчыне вісеў клубок туману, сонца было такое цёплае і пушыстае, што здавалася, можна было ўзяць яго ў далоні і пагладзіць.
Дзверы ззаду ляпнулі, выйшаў Кін з каструляю і пісьмом.
- Ганна, - сказаў ён бацькоўскім голасам, - вам пісьмо.
- Ад каго? - спыталася Ганна, пакорна беручы каструлю.
- Ад вашай цёткі, - сказаў Кін. - Яна пажадала перадаць...
- Чаму ж вы не паказалі яго ўчора?
- Мы атрымалі яго сёння, - адказаў Кін.
- Сёння? А дзе ж ваш верталёт?
- Ваша цётачка, - не звярнуў увагі на сарказм Кін, - адпачывае ў Крыме і прасіла перадаць вам шчырае прывітанне.
Ганна перахапіла каструлю пад паху, разгарнула ліст.
«Ганулька! - было напісана там. - Кін Уладзіміравіч і Жуль пра ўсё са мною дамовіліся. Ты іх не крыўдзі. Я ім вельмі абавязана. Няхай пажывуць у хаце. А ты, калі хочаш, у дзеда Генадзя. Ён не адмовіць. Мы з Міленай даехалі добра. Пруцікаў сустрэў. Надвор'е стаіць цёплае. Магда».
Кін стаяў, панурыўшы галаву, і сачыў за Ганнай.
- Лухта, - сказала яна. - Гэта вы самі напісалі.
- І пра Мілену мы напісалі? І пра Пруцікава?
- Колькі вы ёй заплацілі?
- Колькі яна папрасіла.
Цётка была карыслівая, і калі перад яе носам цвялілі пачкам сторублёвак... Але як яны гэта ўсё ўладзілі?
- Сёння ўранку? - перапытала Ганна.
- Ага. Мы тэлеграфавалі нашаму сябру ў Крым учора ноччу. На досвітку пісьмо было дастаўлена сюды самалётам.
Пісьмо як пісьмо, з маркай, але без штэмпеля.
- У вас і рацыя ёсць? - спыталася Ганна.
- Вам дапамагчы перанесці рэчы? - запытаўся Кін.
- Не спадзявайцеся, - сказала яна. - Я не здамся. Мне пляваць, колькі лістоў вы там яшчэ панавалакаеце ад маёй цёткі. Калі вы паспрабуеце мяне забіць ці выгнаць сілаю, я буду супраціўляцца.
- Ну навошта так, - пакрыўджана сказаў Кін. - Наша праца, на жаль, не церпіць адкладу. Мы просім вас вызваліць гэтую хату, а вы паводзіце сябе як дзіця.
- Таму што я зняважаная, - сказала Ганна. - І ўпартая.
- Мы імкнёмся не прыцягваць да сябе ўвагі, - растлумачыў Кін.
Вочы яго сталі сумныя; калі ён прытвараўся, то атрымалася гэта цудоўна.
- Вы ўжо заўважаныя, - сказала Ганна. - І вам больш нічога не застаецца, як паведаміць мне, чым вы тут збіраецеся займацца.
- Можа быць, вы ўсё ж такі паедзеце? Паверце, гэтак усім будзе лепш.
- Не, паразважайце, а я пайшла купацца. І не ўздумайце выкідаць мае рэчы або замыкаць дзверы.
Вада ў рэчцы была ў меру халаднаватая, і калі б не Ганніна раздражнёнасць, то яна б мела прыемную асалоду ад купання. Ганна заплыла на сярэдзіну ракі, заўважыла, як далёка аднесла яе ўніз цячэннем, павярнула назад і страціла хвілін пятнаццаць, каб даплыць да таго месца, дзе пакінула ручнік і кніжку.
Ганна выбралася на траву і легла на ручнік. Як назло, нічога добрага з гэтага не выйшла - наляцела некалькі нахабных сляпнёў, і настрой яе сапсаваўся ўшчэнт.
- Прабачце, - сказаў Кін, сядаючы побач на траву.
- Я вас не клікала, - буркнула Ганна.
- Мы параіліся і вырашылі вам сёе-тое расказаць.
- Толькі не маніць, - сказала Ганна, насцярожыўшыся.
- Няма сэнсу. Вы ўсё роўна не паверыце.
- Цудоўны пачатак.
Кін з размаху пляснуў сабе па шыі.
- Сляпні, - сказала Ганна. - Тут, напэўна, каровы пасуцца.
Яна села і прыкрыла свае плечы ручніком.
- Мы павінны пачаць сёння, - сказаў Кін. - Кожная хвіліна каштуе шалёныя грошы.
- Дык не трацьце іх дарэмна.
- Мяне цешыць толькі тое, што дзяўчына вы разумная. І водгукі пра вас у інстытуце давалі станоўчыя. Праўда, вы свавольніца...
- Вы і да інстытута дабраліся?
- А што рабіць? Вы - непрадугледжаны фактар. Наша віна. Дык вось, мы жывём не тут.
- Можна здагадацца. На Марсе? У Амерыцы?
- Мы жывём у будучыні.
- Якая любата! А ў чамаданах - машына часу?
- Не іранізуйце. Гэта рэтрансляцыйны пункт. Нас цяпер цікавіць не дваццатае стагоддзе, а трынаццатае. Але каб трапіць туды, мы вымушаны зрабіць прыпынак менавіта тут.
- Я заўсёды думала, што вандроўнікі ў часе - народ патаемны.
- Паспрабуйце падзяліцца гэтай тайнай з сябрамі. Мяркую, што яны вам не павераць.
Кін адмахнуўся ад сляпня. Пышнае воблака напаўзло на сонца, і адразу павеяла халадком.
- А чаму я павінна вам паверыць? - спыталася Ганна.
- Бо я раскажу, што нам трэба ў трынаццатым стагоддзі. Гэта даволі неверагодна, каб прымусіць вас хоць бы задумацца.
Ганне раптам захацелася паверыць. Часам у немагчымае верыць лягчэй, чым у звычайныя тлумачэнні.
- І ў якім жа вы жывяце стагоддзі?
- Лагічнае пытанне. У дваццаць сёмым. Я прадоўжу? У трынаццатым стагоддзі на гэтым вось пагорку стаяў невялікі горад Замошша. Лапік у стракатай коўдры Русі. На ўсход ляжалі землі Полацкага княства, з захаду і поўдня жылі жамойты, леты, самагіты, яцвягі, літоўцы і іншыя плямёны і народы. А яшчэ далей на захад пачыналіся ўладанні нямецкага ордэна мечаносцаў.
- Вы археолагі?
- Не. Мы маем намер выратаваць чалавека. А вы нам перашкаджаеце.
- Няпраўда. Выратоўвайце. Але ўлічыце, што я вам пакуль што не веру. Навошта пранікаць у сярэднявечча. Гэты таксама вандроўнік?
- Не, ён геній.
- А вы адкуль ведаеце?
- Гэта наша спецыяльнасць - шукаць геніяў.
- А як яго звалі?
- Яго імя - Раман. Баярын Раман.
- Ніколі не чула.
- Ён рана загінуў. Так падае летапіс.
- Можа, летапісцы ўсё прыдумалі?
- Летапісцы шмат чаго не разумелі. І не маглі прыдумаць.
- Што, напрыклад?
- Напрыклад, тое, што ён выкарыстоўваў порах пры абароне горада. Што ў яго была друкарня... Гэта быў універсальны геній, які апярэдзіў свой час.
- І вы хочаце, каб ён не загінуў, а прадаўжаў працаваць і вынайшаў яшчэ і мікраскоп? А хіба можна ўмешвацца ў мінулае?
- Мы не будзем умешвацца. І не будзем перайначваць яго лёс.
- Што ж тады?
- Мы возьмем яго да сябе. Возьмем у момант смерці. Гэта не паўплывае на ход далейшых гістарычных падзей. Зразумела?
- Н-не вельмі. Дый навошта гэта вам?
- Самае каштоўнае на свеце - мозг чалавечы. Геніі бываюць так рэдка, мая дарагая Ганначка...
- Дык ён жа жыў тысячу гадоў назад. Сёння кожны школьнік можа вынайсці порах.
- Памыляецеся. Чалавечы мозг быў і застаецца аднолькавы ўжо трыццаць тысяч гадоў. Змяняецца толькі ўзровень адукацыі. Сёння вынаходніцтва пораху не выпадзе на долю генія. Сённяшні геній павінен вынайсці...
- Машыну часу?
- Скажам, машыну часу... Але гэта не значыць, што яго мозг дасканалейшы, чым вынаходніка кола або пораху.
- А навошта вам вынаходнік пораху?
- Каб ён вынайшаў штосьці новае.
5
Воблакі, высокія, цёмныя пад сподам, вызвалілі сонца, і яно зноў асвяціла бераг. Аднак колер яго змяніўся - стаў трывожны і белы. І тут жа хлынуў дождж, пачаў лупіць па чароце, па траве. Ганна схапіла кніжку і, прыкрываючы галаву ручніком, кінулася пад яблыню. Кін тут жа дагнаў яе, і яны прыціснуліся спінамі да шурпатага дрэва. Кроплі лопалі па лісці.
- А калі ён не захоча? - спыталася Ганна. Кін нечакана засмяяўся.
- Вы мне амаль паверылі, дарагая Ганна, - сказаў ён.
- Выходзіць, не трэба было верыць? - Яе твар, які звужаўся да ямкі на вастраватым падбародку, паружавеў, загарэў крыху за раніцу, і ад гэтага валасы здаваліся яшчэ святлейшымі.
- Гэта добра, што вы паверылі. Мала хто можа пахваліцца такім непасрэдным успрыманнем.
- Такая я, відаць, дурніца.
- Наадварот.
- Добра, дзякую. Вы ўсё-такі лепш скажыце, навошта вам шукаць генія ў трынаццатым стагоддзі? Што, бліжэй не знайшлося?
- Па-першае, геніяў мала. Вельмі мала. Па-другое, не кожнага мы можам узяць да сябе. Ён павінен быць нестары, бо з гадамі ўскладняецца праблема адаптацыі, і, галоўнае, ён павінен прапасці выпадкова або трагічна... без следу. На пахаванні Леанарда да Вінчы прысутнічала шмат людзей.
- І ўсё-такі - трынаццатае стагоддзе! Дождж сціхаў, кроплі ўсё радзей і радзей білі па лісці.
- Вы, відавочна, не ўяўляеце сабе, што такое перамяшчэнне ў часе.
- Зусім не ўяўляю.
- Паспрабую растлумачыць. У двух словах, разумеецца. Час - аб'ектыўная фізічная рэальнасць, ён знаходзіцца ў пастаянным паступальным руху. Рух гэты, як і рух некаторых іншых фізічных працэсаў, ажыццяўляецца спіралепадобна.
Кін сеў на кукішкі, узяў сухі сучок і вывеў на вільготнай зямлі спіраль часу.
У БУДУЧЫНЮ
З МІНУЛАГА
- Мы з вамі - часцінкі, што плывуць у спіралевым патоку, і нішто на свеце не можа запаволіць ці паскорыць гэты рух. Але існуе іншая магчымасць - рухацца напрасткі, па-за плынню, як бы перасякаючы віток за вітком.
Кін, не ўстаючы, намаляваў стрэлку побач са спіраллю.
У БУДУЧЫНЮ
З МІНУЛАГА
Потым ён падняў галаву, глянуў на Ганну, каб упэўніцца, ці зразумела яна. Ганна кіўнула.
Кін выпрастаўся і крануў галінку яблыні - пасыпаліся пырскі. Ён трасянуў галавой і прадаўжаў далей:
- Цяжкасць заключаецца ў тым, што з любога канкрэтнага моманту ў плыні часу вы можаце трапіць толькі ў адпаведны момант папярэднлга вітка часу. А працягласць вітка каля васьмісот гадоў. Апынуўшыся ў папярэднім або наступным вітку, мы тут жа зноў трапляем у плынь часу і пачынаем рухацца разам за ёю. Дапусцім, што дваццатаму ліпеня 2745 года блізка адпавядае дваццатага ліпеня 1980 года. Або, бяром наступны віток, дваццатага ліпеня 1215 года, або, яшчэ адзін віток, дваццатага ліпеня 540 года. Паглядзіце. - Кін дапоўніў малюнак дэталямі.