Іван БунінСухадол
I
У Наталлі заўсёды дзівіла нас яе ўлюбёнасць да Сухадола. Малочная сястра нашага бацькі, якая вырасла з ім у адным доме, цэлых восем гадоў пражыла яна ў нас у Луневе, пражыла як родная, а не як наймічка, простая дваровая. І цэлых восем гадоў адпачывала, паводле яе ж слоў, ад Сухадола, ад таго, што прымусіў ён яе выпакутаваць. Але нездарма гавораць, што, як ваўка ні кармі, ён усё ў лес глядзіць: выхадзіўшы, выгадаваўшы нас, зноў вярнулася яна ў Сухадол.
Памятаю абрыўкі нашых дзіцячых размоў з ёю:
- Ты ж сірата, Наталля?
- Сірата. Уся ў паноў сваіх. Бабка ж вунь ваша Ганна Рыгораўна куды як рана ручкі белыя злажыла! Не горш за майго бацюхну з матухнай.
- А яны ад чаго рана памерлі?
- Смерць прыйшла, вось і памерлі.
- Не, ад чаго рана?
- Так бог даў. Бацюхну паны ў салдаты аддалі за правінкі, матухна веку не дажыла праз індычанят панскіх. Я дык, вядома, не памятаю, дзе мне, а на чалядні казалі: была яна птушніцаю, індычанят пад яе доглядам было гібель, захапіў іх град на выгане і ператоўк усіх да аднаго... Кінулася бегчы яна, дабегла, зірк - дый дух вон ад страху выскачыў.
- А чаму ты замуж не пайшла?
- Ды жаніх не вырас яшчэ.
- Не, без жартаў?
- Ды кажуць, нібы пані, ваша цётачка, забараніла. За тое от і мяне, грэшную, паненкай абняславілі.
- Ну-у, якая ж ты паненка!
- Акурат паненка! - адказвала Наталля з тонкай усмешачкай, што моршчыла яе губы, і абцірала іх цёмнай старэчай рукою. - Я ж малочная Аркадзю Пятровічу, цётачка другая вам...
Падрастаючы, усё больш уважліва прыслухоўваліся мы да таго, што гаварылася ў нашым доме пра Сухадол: усё больш зразумелым рабілася незразумелае раней, усё больш рэзка выступалі дзіўныя асаблівасці сухадольскага жыцця. Хіба мы не адчувалі, што Наталля, якая паўвека свайго пражыла з нашым бацькам бадай што аднолькавым жыццём, - папраўдзе родная нам, стаўбавым панам Хрушчовым! І вось аказваецца, што паны гэтыя загналі бацьку яе ў салдаты, а матку ў такі страх, што ў яе сэрца разарвалася, калі ўбачыла загінутых індычанят!
- Дый праўда, - казала Наталля, - як жа было не сканаць ад такога няшчасця? Паны за Мажай яе загналі б!
А потым уведалі мы пра Сухадол рэчы яшчэ дзіўнейшыя: уведалі, што прасцейшых, дабрэйшых за сухадольскіх паноў «ва ўсім свеце не было», але ўведалі і тое, што не было і «гарачэйшых» за іх; уведалі, што цёмны і змрочны быў стары сухадольскі дом, што звар'яцелы дзед наш Пётра Кірылавіч быў забіты ў гэтым доме незаконным сынам сваім, Гарваськам, сябрам бацькі нашага і стрыечным Наталліным братам; уведалі, што даўно звар'яцела - ад нешчаслівага кахання - і цётка Тоня, якая жыла ў адной са старых дваровых хат каля збяднелага сухадольскага маёнтка і якая з захапленнем іграла на грымучым і звінючым ад старасці фартэпіяне экасезы; уведалі, што звар'яцела і Наталля, што яшчэ дзяўчынкаю пакахала яна на ўсё жыццё нябожчыка дзядзьку Пятра Пятровіча, а ён саслаў яе ў ссылку, на хутар Сошкі... Нашы палкія мары аб Сухадоле былі зразумелыя. Нам Сухадол быў толькі паэтычным помнікам былога. А Наталлі? Гэта ж яна, нібы адказваючы на нейкую сваю думу, з вялікаю гаркатою сказала аднаго разу:
- Што ж! У Сухадоле з татаркамі за стол садзіліся! Успомніць нават страшна.
- Гэта значыць - з бізунамі? - папыталіся мы.
- Ды гэта ўсё адно, - сказала яна.
- А чаму?
- А на выпадак сваркі.
- У Сухадоле ўсе сварыліся?
- Не дай божа! Дня не праходзіла без вайны! Гарачыя ўсе былі - чысты порах.
Мы адно млелі пры яе словах і захоплена пераглядваліся: доўга ўяўляўся нам пасля вялізны сад, велічэзны маёнтак, дом з дубовымі бярвеністымі сценамі пад цяжкай і чорнай ад часу саламянай страхою - і абед у зале гэтага дома: усе сядзяць за сталом, усе ядуць, кідаючы косці на падлогу, паляўнічым сабакам, косяцца адзін на аднаго - і ў кожнага бізун на каленях: мы марылі пра той залаты час, калі мы павырастаем і таксама будзем абедаць з бізунамі на каленях. Але ж добра разумелі мы, што не Наталлі давалі радасць гэтыя бізуны. І ўсё ж пайшла яна з Лунева ў Сухадол, да вытокаў сваіх цёмных успамінаў. Ні свайго кутка, ні блізкіх родных не было ў яе там; і служыла яна цяпер у Сухадоле ўжо не ранейшай пані сваёй, не цётцы Тоні, а ўдаве нябожчыка Пятра Пятровіча, Клаўдзіі Маркаўне. Ды вось без маёнтка гэтага і не магла жыць Наталля.
- Што зробіш: прывычка, - сціпла гаварыла яна. - Куды іголка, туды, відаць, і нітка ўжо. Дзе радзіўся, там і гадзіўся...
І не адна яна была вельмі прывязана да Сухадола. Божачка, якімі палкімі ахвотнікамі ўспамінаў, якімі гарачымі прыхільнікамі Сухадола былі і ўсе іншыя сухадольцы!
У нястачах, у беднасці жыла цётка Тоня. І шчасце, і розум, і аблічча чалавечае адабраў у яе Сухадол. Але яна нават думкі не дапускала ніколі, нягледзячы на ўсе ўгаворванні нашага бацькі, каб пакінуць роднае гняздо, пасяліцца ў Луневе:
- Ды лепш камень у гарах біць!
Бацька быў бесклапотны чалавек; для яго, здавалася, не існавала ніякай прывязкі. Але глыбокая туга чулася і ў яго расказах пра Сухадол. Ужо даўным-даўно выселіўся ён з Сухадола ў Лунева, палявы маёнтак бабкі нашай Вольгі Кірылаўны. Але скардзіўся ледзь не да смерці свае:
- Адзін, адзін Хрушчоў астаўся цяпер у свеце. Дый той не ў Сухадоле!
Праўда, нярэдка здаралася і тое, што, следам за такімі словамі, задумваўся ён, гледзячы ў вокны, у поле, і раптам насмешліва ўхмыляўся, здымаючы са сцяны гітару:
- А і Сухадол добры, каб ён спуставаў! - дадаваў ён з той жа шчырасцю, з якой гаварыў і за хвіліну перад гэтым.
Але душа і ў ім была сухадольская - душа, над якой так бязмежна пануе ўлада ўспамінаў, улада стэлу, закаранелага яго побыту, тае старасвецкае сямейнасці, што ў адно злівала і вёску, і чэлядзь, і дом у Сухадоле. Праўда, стаўбавыя мы, Хрушчовы, у шостую кнігу ўпісаныя, і многа было сярод нашых легендарных продкаў знакамітых людзей векавой літоўскай крыві ды татарскіх князькоў. Але ж кроў Хрушчовых мяшалася з крывёю чэлядзі і вёскі спакон веку. Хто даў жыццё Пятру Кірылавічу? Розна гавораць пра гэта паданні. Хто быў бацькам Гарваські, забойцы яго? З ранніх гадоў мы чулі, што Пётра Кірылавіч. Адкуль выцякала да таго рэзкае непадабенства ў характарах бацькі і дзядзькі? Пра гэта таксама розна гавораць. Малочнай жа бацькавай сястрой была Наталля, з Гарваськам ён крыжамі мяняўся... Даўно, даўно пара Хрушчовым парахавацца раднёю са сваёй чэляддзю і вёскаю!
У нудоце па Сухадоле, у зачараванні яго старасветчынай доўга жылі і мы з сястрою. Чэлядзь, вёска і дом у Сухадоле складалі адну сям'ю. Правілі гэтай сям'ёй яшчэ нашы прашчуры. А яно ж і ў патомстве гэта доўга адчуваецца. Жыццё сям'і, роду, клана глыбокае, вузлаватае, таямнічае, часта нават страшнае. Але цёмнай глыбінёй сваёй ды вось яшчэ паданнямі, мінулым і мацуецца яно. Пісьмовымі і іншымі помнікамі Сухадол не багацейшы за любы ўлус у башкірскім стэпе. Іх на Русі заменьваюць паданні. А паданне ды песня - атрута славянскай душы! Былыя нашы дваровыя, заядлыя гультаі, летуценнікі, - дзе яны маглі выказаць душу, як не ў нашым доме? Адзіным прадстаўніком сухадольскіх паноў аставаўся наш бацька. І першая мова, на якой мы загаварылі, была сухадольская. Першыя апавяданні, першыя песні, якія кранулі нас, - таксама сухадольскія, Наталліны, бацькавы. Дый ці мог хто спяваць так, як бацька, вучань чаляднікаў, - з такой бесклапотнай тугою, з такім ласкавым дакорам, з такой слабавольнай задушэўнасцю пра «верную-манерную васпанечку сваю»? Ці мог хто-небудзь расказваць так, як Наталля? І хто быў раднейшы нам за сухадольскіх мужыкоў!
Грызня, сварка - вось чым спакон веку славіліся Хрушчовы, як і ўсякая сям'я, якая доўга і цесна жыве ў кучы. А ў часы нашага дзяцінства здарылася такая сварка паміж Сухадолам і Луневым, што траха не дзесяць гадоў не пераступала бацькава нага роднага парога. Так і не бачылі мы ў дзяцінстве як мае быць Сухадола, былі там толькі раз, дый то праездам у Задонск. Але ж сны часамі мацнейшыя за ўсякую яву. І цьмяна, але незабыўна запамяталі мы летні доўгі дзень, хвалі на збажыне ў полі і запушчаную вялікую дарогу, якая зачаравала нас сваім прасторам і сям-там уцалелымі дуплістымі вербамі; запамяталі вулей на адной з такіх вербаў, што далёка адышла з дарогі ў збажыну, - вулей, пакінуты на волю божую, у полі, пры забытай дарозе; запамяталі шырокі паваротак пад узгорак, вялізны голы выган, на які глядзелі бедныя курныя хаты, і жаўцізну камяністых равоў за хатамі, белізну галякоў і друзу па іх днішчах... Першая падзея, якая жахнула нас, была таксама сухадольская: забойства дзеда Гарваськам. І, слухаючы апавяданні пра гэтае забойства, без канца летуцелі мы гэтымі жоўтымі, што некуды забягалі ўдалячынь, равамі: усё здавалася, што па іх гэта і ўцякаў Гарваська, зрабіўшы сваю страшную справу і «згінуўшы, як ключ на дне мора».
Мужыкі сухадольскія наведвалі Лунева не з тымі меркаваннямі, што дваровыя, а наконт зямелькі больш; але і яны як у родны ўваходзілі ў наш дом. Яны кланяліся бацьку ў пояс, цалавалі яго руку, пасля, страсянуўшы валасамі, тройчы цалаваліся і з ім, і з Наталляй, і з намі ў губы. Яны прывозілі ў падарунак мёд, яйкі, ручнікі. І мы, якія павырасталі ў полі, чуткія да пахаў, прагныя да іх не менш, як да песень, паданняў, назаўсёды запамяталі той асаблівы, прыемны, канапляны нейкі пах, што адчувалі, цалуючыся з сухадольцамі; запамяталі і тое, што старой стэпавай вёскай пахлі іх падарункі: мёд - цвітучай грэчкай і дубовымі гнілымі вуллямі, ручнікі - пунькамі, курнымі хатамі дзедаўскіх часоў... Мужыкі сухадольскія нічога не расказвалі. Ды што ім было расказваць! У іх нават і паданняў не існавала. Іх магілы безыменныя. А жыцці да таго падобныя адно на адно, да таго мізэрныя і бясследныя! Бо плёнам працы і турботаў іх быў толькі хлеб, самы сапраўдны хлеб, што з'ядаецца. Капалі яны стаўкі ў камяністым дне даўно высахлай рэчкі Каменкі. Але стаўкі ж ненадзейныя - высыхаюць. Будавалі яны хаты. Але хаты іх не даўгавечныя: ад найменшай іскрынкі датла згараюць яны... Дык што ж цягнула нас усіх нават да голага выгану, да хат і равоў, да разбуранага маёнтка ў Сухадоле?
II
У маёнтак, які нарадзіў Наталліну душу і які валодаў усім яе жыццём, у маёнтак, пра які так многа чулі мы, давялося нам папасці ўжо ў познім маленстве.
Памятаю так, нібы ўчора гэта было. Нахлынула навальніца з аглушальнымі грамавымі ўдарамі і слепка-шпаркімі, агністымі змеямі маланак, калі мы пад вечар пад'язджалі да Сухадола. Чорна-ліловая хмара цяжка насела на паўночны захад, велічна заступіла паўнеба насупраць. Роўна, выразна і мярцвяна-бледна зазелянела разлегласць збажыны пад яе велізарным фонам, яркая і нязвычна свежая была дробная мокрая трава на вялікай дарозе. Мокрыя, нібы адразу пахуднелыя коні плёхалі, пабліскваючы падковамі, па сіняй гразі, каламажка волка шабуршэла... І раптам, каля самай павароткі ў Сухадол, убачылі мы ў высокіх мокрых жытах высокую і вельмі дзіўную фігуру ў халаце і ў каптуры, фігуру не то дзеда, не то бабы, якая біла дубцом пярэстую бязрогую карову. Як толькі мы пад'ехалі, дубец захадзіў мацней, і карова-няўклюда, круцячы хвастом, выбегла на дарогу. А баба, нешта крычучы, павярнула да каламажкі і, падышоўшы, пацягнулася да нас бледным тварам. Са страхам гледзячы ў чорныя вар'яцкія вочы, адчуваючы дотык вострага халоднага носа і моцны пах хаты, пацалаваліся мы з ёю. Ці не сама гэта Баба-Яга? Але высокі каптур з-за нейкай бруднай анучы тырчаў на галаве ў Бабы-Ягі, на голае цела яе быў надзеты рваны і па пояс мокры халат, які не закрываў худых грудзей, і крычала яна так, нібы мы былі глухія, нібы хочучы ўсчаць лютую сварку. І па крыку мы зразумелі: гэта цётка Тоня.
Закрычала, але весела, з інстытуцкім захапленнем і Клаўдзія Маркаўна, тоўстая, маленькая, з сівенькай бародкай, з незвычайна жвавымі вочкамі, якая сядзела каля адчыненага акна, у доме з двума вялікімі ганкамі, рабіла ніцяную шкарпэтку і, падняўшы акуляры на лоб, глядзела на выган, што зліваўся з дваром. Нізка, з ціхай усмешкай пакланілася, стоячы на правым ганку. Наталля - дробненькая, загарэлая, у лапцях, у шарсцяной чырвонай спадніцы і ў шэрай кашулі з шырокім выразам вакол цёмнай зморшчанай шыі. Зірнуўшы на гэтую шыю, на худыя ключыцы, на стомлена-тужлівыя вочы, памятаю, падумаў я: гэта яна расла з нашым бацькам - даўным-даўно, але вось іменна тут, дзе ад дзедавага дубовага дома, які многа разоў гарэў, астаўся вось гэты, недалужны, ад саду - хмызняк ды некалькі старых бяроз і таполяў, ад службаў і чалядні - хата, свіран, гліняны хлеў ды ляднік, што зарос палыном і драсёнам... - Запахла самаварам, пасыпаліся роспыты; пачалі паяўляцца з стогадовай шопкі крышталёвыя вазачкі на сочыва, залатыя лыжачкі, станчэлыя ад кляновага ліста, цукровыя сушкі, зберажоныя на выпадак гасцей. І, пакуль разгаралася гаворка, занадта дружалюбна пасля доўгай сваркі, пайшлі мы вандраваць па змрочных святліцах, шукаючы балкона, выхаду ў сад.
Усё было чорнае ад часу, простае, грубае ў гэтых пустых, нізкіх святліцах, што размяшчаліся гэтак жа сама, як і пры дзеду, збудаваных з рэштак тых самых, у якіх жыў ён. У кутку лёкайскай чарнеў вялікі абраз святога Мяркурыя Смаленскага, таго, чые жалезныя сандалі і шолам зберагаюцца на салеі ў старадаўнім саборы Смаленска. Мы чулі: быў Мяркурый чалавек знакаміты, зазваны выратаваць ад татараў Смаленскі край гласам іконы божае мацеры Адзігітрыі-Пуцяводніцы. Разбіўшы татараў, святы заснуў, і ворагі адцялі яму галаву. Тады, узяўшы сваю галаву ў рукі, прыйшоў ён да гарадскіх варотаў, каб расказаць пра тое, што здарылася... І жудасна было глядзець на суздальскі малюнак безгаловага чалавека, які трымаў у адной руцэ мярцвяна-сіняватую галаву ў шоламе, а ў другой ікону Пуцяводніцы, - на гэты, як казалі, запаветны дзедаў абраз, які перажыў некалькі страшных пажараў, раскалоўся ў агні, тоўста акаваны серабром, і меў на адваротным баку сваім радаслоўную Хрушчовых, пісаную пад цітламі. Нібы ў лад з ім, цяжкія жалезныя зашчапкі і ўверсе і ўнізе віселі на цяжкіх палавінках дзвярэй. Дошкі ў падлозе ў зале былі непамерна шырокія, цёмныя і слізкія, вокны малыя, з пад'ёмнымі рамамі. Па зале, паменшаным двайніку той самай, дзе Хрушчовы садзіліся за стол з бізунамі, мы прайшлі гасцёўню. Тут, супроць дзвярэй на балкон, стаяла некалі фартэпіяна, на якім іграла цётка Тоня, закаханая ў афіцэра Вайткевіча, таварыша Пятра Пятровіча. А далей ззялі расчыненыя дзверы ў канапную, у куткавую, - туды, дзе былі некалі дзедавы пакоі...
Вечар жа быў пахмуры. У хмарах, за канцом высечанага саду, за пустым гумном і серабрыстымі таполямі, успыхвалі зарніцы, што раскрывалі на імгненне воблакавыя ружова-залацістыя горы. Лівень, мабыць, не захапіў Трошынавага лесу, што цямнеў далёка за садам, на ўзгорках за равамі. Адтуль даходзіў сухі, цёплы пах дуба, які мяшаўся з пахам зеляніны, з вільготным мяккім ветрам, што прабягаў па вяршалінах бяроз, уцалелых ад прысадаў, па высокай крапіве, па быльніку і па кустах вакол балкона. І глыбокая цішыня вечара, стэпу, глухой Русі панавала над усім...
- Гарбату піць калі ласка, - пагукаў нас нямоцны голас.
Гэта была яна, удзельніца і сведка ўсяго гэтага жыцця, галоўная сказальніца яго, Наталля. А за ёю, уважліва гледзячы вар'яцкімі вачыма, крыху сагнуўшыся, цырымонна слізгаючы па цёмнай гладкай падлозе, ішла пані яе. Каптура яна не зняла, але замест халата на ёй была цяпер старамодная барэжавая сукенка, на плечы накінуты блякла-залацісты шаўковы шалік.
- Ou etes-vous, mes enfants?* - жанцільна ўсміхаючыся, крычала яна, і голас яе, выразны і рэзкі, як голас папугая, нязвыкла чуўся ў пустых чорных святліцах...
* Дзе вы, дзеці мае? (франц.)
III
Як у Наталлі, у яе сялянскай прастаце, ва ўсёй яе дзівоснай і няшчаснай душы, народжанай Сухадолам, было хараство і ў сухадольскім разбураным маёнтку.
Пахла язмінам у старой гасцёўні з перакошанай падлогай. Гнілы, шэра-блакітны ад часу балкон, з якога трэба было саскокваць, бо не было прыступак, тануў у крапіве, бузіне, брызгліне. У гарачыя дні, калі яго пякло сонца, калі былі адчынены шкляныя дзверы і вясёлы водбліск шкла перадаваўся ў цьмянае авальнае люстэрка, што вісела на сцяне супроць дзвярэй, усё ўспаміналася нам фартэпіяна цёткі Тоні, якое стаяла некалі пад гэтым люстэркам. Некалі іграла яна на ім, гледзячы на пажаўцелыя ноты з загалоўкамі ў завітушках, а ён стаяў ззаду, моцна падпіраючы талію левай рукой, моцна сціскаючы сківіцы і хмурачыся. Дзівосныя матылькі - і ў паркалёвых стракатых сукенках, і ў японскіх уборах, і ў чорна-ліловых аксамітных шаліках - заляталі ў гасцёўню. І перад ад'ездам ён злосна пляснуў аднойчы даланёю па адным з іх, што трапятліва заміраў на веку фартэпіяна. Астаўся толькі серабрысты пыл. Але, калі дзяўчаты, па дурносці сваёй, праз некалькі дзён сцерлі яго, з цёткай Тоняй здарылася істэрыка... Мы выходзілі з гасцёўні на балкон, садзіліся на цёплыя дошкі - і думалі, думалі. Вецер, прабягаючы па садзе, даносіў да нас шаўкавістае шалясценне бяроз з атласна-белымі, усыпанымі чарнатою стваламі і шырока раскінутым зялёным галлём, вецер, гамонячы і сваволячы, бег з палёў - і зялёна-залатая івалга ўскрыквала рэзка і радасна, кулём праносячыся над белымі кветкамі за балбатлівымі галкамі, што жылі з шматлікім сваяцтвам у разбураных камінах і ў цёмных гарышчах, дзе пахне старою цэглаю і праз слыхавыя вокны палосамі падае на кучы шэра-фіялетавага попелу святло; вецер заміраў, санліва поўзалі пчолы па кветках каля балкона, чынячы сваю няспешлівую работу, - і ў цішыні чулася толькі роўнае, што струменілася, як бесперапынны дробны дожджык, лапатанне серабрыстай тапалінай лістоты... Мы вандравалі па садзе, забіраліся ў глушэчу ўскраін. Там, на гэтых ускраінах, што зліліся з жытамі, у прадзедаўскай лазні з праваленай столлю, у той самай лазні, дзе Наталля хавала ўкрадзенае ў Пятра Пятровіча люстэрка, жылі белыя трусы. Як яны мякка выскоквалі на парог, як дзіўна, варушачы вусамі і раздвоенымі губамі, перакошвалі свае далёка расстаўленыя, выпучаныя вочы на высокія трымбулкі, кусты блёкату і зараснікі крапівы, што глушыла цёрн і вішнякі! А ў напалову расчыненым гумне жыла сава. Яна сядзела на прасле, выбраўшы месца цямнейшае, тырчком падняўшы вушы, вылупіўшы жоўтыя сляпыя вочы - і выгляд у яе быў дзікі, як у чорта. Апускалася сонца далёка за садам, у мора збажыны, наставаў вечар, мірны і ясны, кукавала зязюля ў Трошынавым лесе, жалобна звінелі недзе над лугамі жалейкі старога пастуха Сцёпы... Сава сядзела і чакала ночы. Уночы ўсё спала - і палі, і вёска, і маёнтак. А сава толькі рабіла, што вухала і плакала. Яна нячутна насілася каля гумна, па садзе, прылятала да хаты цёткі Тоні, лёгка апускалася на страху - і хваравіта ўскрыквала... Цётка прачыналася на лаве каля печы:
- Ісусе найдабрэйшы, памілуй мя, - шаптала яна, уздыхаючы.
Мухі санліва і нездаволена гулі па столі душнай, цёмнай хаты. Кожную ноч што-небудзь будзіла іх. То карова чухалася бокам аб сцяну хаты; то пацук прабягаў па коратка зазвінелых клавішах фартэпіяна і, сарваўшыся, з трэскам падаў у чарапкі, якія клапатліва складаліся цёткаю ў куток; то стары чорны кот з зялёнымі вачыма позна варочаўся аднекуль дадому і лена прасіўся ў хату; або пралятала вось гэтая сава, што крыкам сваім прарочыла бяду. І цётка, перасільваючы дрымоту, адмахваючыся ад мух, што ў цемры лезлі ў вочы, уставала, шворыла па лавах, грукала дзвярыма - і, выйшаўшы на парог, наўздагад запускала ўгору, у зорнае неба, скалку. Сава, з шоргатам, чапляючыся крыламі за салому, зрывалася са страхі - і нізка падала кудысьці ў цемру. Яна траха не краналася зямлі, плаўна далятала да гумна і, падняўшыся, садзілася на яго хрыбет. І да сядзібы зноў даносіўся яе плач. Яна сядзела, нібы нешта ўспамінаючы, - і раптам падавала крык здзіўлення; змаўкала - і нечакана пачынала істэрычна вухаць, рагатаць і павіскваць; зноў змаўкала - і заходзілася стогнамі, усхліпваннямі, рыданнямі... А ночы, цёмныя, цёплыя, з ліловымі хмаркамі, былі спакойныя, спакойныя. Санліва бегла і цякло лапатанне санлівых таполяў. Зарніца асцярожна мільгала над цёмным Трошынавым лесам - і цёпла, суха пахла дубам. Каля лесу, над раўнінамі аўсоў, на прагаліне неба сярод хмар, гарэў срэбраным надмагіллем Скарпіён...
Позна варочаліся мы ў сядзібу. Надыхаўшыся расою, свежасцю стэпаў, палявых красак і траў, асцярожна падымаліся мы на ганак, уваходзілі ў цёмную пярэднюю. І часта заставалі Наталлю на малітве перад абразом Мяркурыя. Босая, маленькая, сашчапіўшы рукі, стаяла яна перад ім, шаптала нешта, хрысцілася, нізка кланялася яму, нябачнаму ў цемры, - і ўсё гэта так проста, нібы гутарыла яна з кімсьці блізкім, таксама простым, добрым, міласлівым.
- Наталля? - ціха звалі мы.
- Я? - ціха і проста абзывалася яна, перапыняючы малітву.
- Што ж ты не спіш да гэтага часу?
- Ды паспеем яшчэ ў магіле наспацца...
Мы садзіліся на лаву, расчынялі акно; яна стаяла, падціснуўшы рукі. Таямніча мільгалі зарніцы, асвятляючы цёмныя святліцы; перапёлка выспеўвала недзе далёка ў росным стэпе. Перасцярожліва-трывожна кракала, прачнуўшыся, на стаўку качка...
- Гулялі?
- Гулялі.
- Што ж, справа маладая... Мы, бывала, вось гэтак усе ночы навылёт прагульвалі... Адна зорка выганіць, другая загоніць...
- Добра жылося раней?
- Добранька...
І наставала доўгае маўчанне.
- Чаго гэта, нянечка, сава крычыць? - казала сястра.
- Ды абы крычаць, пропаду на яе няма. Хоць бы са стрэльбы папужаць. А то проста страшна, усё думаецца: ці не на бяду якую? І ўсё паненку пужае. А яна ж да смерці пужлівая!
- А як захварэла яна?
- Ды яно ж вядома: усё слёзы, слёзы, нуда... Пасля маліцца зачалі... Ды ўсё больш люта з намі, з дзеўкамі, ды ўсё больш сярдзіта з брацікамі...
І, успамінаючы бізуны, мы пыталіся:
- Не дружна, значыцца, жылі?
- Ого, як дружна! А ўжо асабліва пасля таго, як захварэлі гэта яны, як дзядуля памерлі, як увайшлі ў сілу маладыя паны і ажаніўся нябожчык Пётра Пятровіч. Гарачыя ўсе былі - чысты порах!
- А каралі дваровых часта?
- Гэтага ў нас і ў завядзёнцы не было. Я вунь як правінавацілася! А ўсяго толькі і было, што загадалі Пётра Пятровіч галаву мне авечымі ножнамі абалваніць, будзённую кашулю надзець ды на хутар адправіць...
- А чым жа ты правінавацілася?
Але адказ далёка не заўсёды быў просты і скоры. Расказвала Наталля часам з дзіўнаю шчырасцю і дакладнасцю; але часам запіналася, нешта думала; пасля лёгенька ўздыхнула, і па голасе, не бачачы твару ў змроку, мы разумелі, што яна сумна ўсміхаецца:
- Ды тым і правінавацілася... Я ж ужо гаварыла... Маладая ды дурная была. «Заспяваў у садочку салавей тае ночкі»... А, вядома, справа мая была дзявочая...
Сястра ласкава прасіла яе:
- Ты ўжо скажы, нянечка, вершы гэтыя да канца.
І Наталля бянтэжылася.
- Гэта не вершы, а песня... Ды я яе не ўпомню цяпер.
- Няпраўда, няпраўда!
- Ну, калі ласка...
І скорагаворкаю канчала:
- «Заспяваў тае ночкі»... Ці бо не: «Заспяваў у садочку салавей тае ночкі - песню пявучую... Дурной спаць не даваў усю ночку гаручую...»
Перасільваючы сябе, сястра пыталася:
- А ты вельмі была закахана ў дзядзьку?
І Наталля тупа і коратка шаптала:
- Вельмі.
- Ты заўсёды памінаеш яго на малітве?
- Заўсёды.
- Ты, кажуць, самлела, калі везлі цябе ў Сошкі?
- Абамлела. Мы, дваровыя, страшна далікатныя былі... кволыя на расправу... не параўнаць жа з шэрым аднадворцам! Як павёз мяне Яўсей Бадуля, атупела я ад гора і страху... У горадзе траха не зайшлася з непрывычкі. А як выехалі ў стэп, гэтак жа мне горна ды жаласліва стала! Мільгнуўся афіцэр насустрач, падобны на іх, - крыкнула я дый бразнулася! А ў прытому прыйшла, ляжу гэтак на возе і думаю: хораша мне цяпер, не раўнуючы, як у царстве нябесным!
- Строгі ён быў?
- Не прывядзі бог!
- Ну, а ўсё-такі больш за ўсіх ганарыстая цётка была?
- Яны, яны. Дакладваю ж вам: іх нават да ўгодніка вазілі. Набараліся мы пакуты з імі! Ім бы жыць ды пажываць цяпер, як належыць, а яны заганарыліся надта, дый крануліся розуму... Да чаго ж кахалі іх Вайткевіч гэты! Ну, ды от глядзі ж ты!
- Ну, а дзядуля?
- Ну, што ж? Тыя слабыя на розум былі. А, вядома, і з імі здаралася. Усе ў той час былі гарачыя... Ды затое ранейшыя паны нашым братам не грэбавалі. Бывала от, татка ваш пакараюць Гарваську ў абед, - гэнага і варта было! - а ўвечары, глядзі, ужо на чалядні жыруюць, на балалайках з ім вытылінкваюць...
- А скажы, - ён прыгожы быў, Вайткевіч гэты?
Наталля задумвалася.
- Не, не хачу зманіць: накшталт калмыка быў. А сур'ёзны, настойлівы. Усё вершы ёй чытаў, усё страшыў: вось памру, бач, і прыйду па цябе...
- І дзед жа ад кахання розуму крануўся?
- Той па бабцы. Гэта справа іншая, паненачка. Дый дом у нас быў пануры, - не вясёлы, бог з ім. Вось маеце ласку паслухаць мае неразумныя словы...
І непаспешлівым шэптам пачынала Наталля доўгае, доўгае апавяданне...
IV
Калі верыць паданням, прадзед наш, чалавек багаты, толькі пад старасць перасяліўся з-пад Курска ў Сухадол: не любіў нашых мясцін, іх глушэчы, лясоў. Ды гэта ж увайшло і ў прыказку: «Даўней усюды лясы былі»... Людзі, якія прабіраліся гадоў дзвесце таму назад па нашых дарогах, прабіраліся скрозь густыя лясы. У лесе гублялася і рэчка Каменка, і тыя вярхі, дзе працякала яна, і вёска, і сядзіба, і ўзгоркаватыя палі наўкола. Аднак ужо не тое было пры дзеду. Пры дзеду карціна была інакшая: напалову стэпавы прастор, голыя пагоркі, на палях - жыта, авёс, грэчка, на вялікай дарозе - рэдкія дупляватыя вербы, а па сухадольскім версе - толькі белы голы камень. Ад лясоў астаўся толькі адзін Трошынаў лясок. Толькі сад быў, вядома, найлепшы: шырокія прысады на семдзесят раскідзістых бяроз, вішнякі, што танулі ў крапіве, дрымучыя зараснікі маліны, акацыі, бэзу і траха не цэлы гай серабрыстых таполяў на ўскраінах, якія зліваліся са збажыною. Дом быў пад саламянаю страхою, тоўстай, цёмнай і шчытнай. І глядзеў ён на двор, з бакоў якога ішлі даўжэразныя службы і чалядні на некалькі прыбудовак, а за дваром рассцілаўся бясконцы зялёны выган і шырока раскідвалася панская вёска, вялікая, бедная і - бесклапотная.
- Уся ў паноў, - гаварыла Наталля. - І паны бесклапотныя былі - не гаспадарлівыя, не прагныя. Сямён Кірылавіч, браценік дзедаў, раздзяліліся з намі: сабе ўзялі што больш ды лепш, спрадвечную вотчыну, нам толькі Сошкі, Сухадол ды чатырыста душ прыкінулі. А з чатырох соцень бадай што палавіна разбеглася...
Дзядуля Пётра Кірылавіч памёр гадоў сарака пяці. Бацька часта гаварыў, што звар'яцеў ён пасля таго, як на яго, калі ён заснуў на дыване ў садзе, пад яблыняю, нечакана наляцеўшы, ураган сыпануў цэлую кучу яблык. А чаляднікі, як казала Наталля, тлумачылі дзедаў слабы розум іначай: тым, што крануўся Пётра Кірылавіч ад нудоты кахання пасля смерці красуні-бабкі, што вялікая навальніца прайшла над Сухадолам перад вечарам таго дня. І дажываў Пётра Кірылавіч - сутулы брунет, з чорнымі, уважліва-ласкавымі вачыма, крыху падобны на цётку Тоню, - у ціхім вар'яцтве. Грошай, як казала Наталля, раней не ведалі, куды дзяваць, і вось ён, у саф'янавых боціках і ў стракатым архалуку, клапатліва і нячутна вандраваў па доме і, азіраючыся, затыкаў у шчыліны дубовага бярвення залатыя.
- Гэта я Тонечцы на пасаг, - мармытаў ён, калі заставалі яго. - Больш надзеі, сябры мае, больш надзеі... Ну, а за ўсім тым - воля ваша: не хочаце - я не буду...
І зноў затыкаў. А не, дык перастаўляў цяжкую мэблю ў зале, у гасцёўні, усё чакаў, што нехта прыедзе, хоць суседзі бадай што ніколі не бывалі ў Сухадоле; або скардзіўся на голад і сам гатаваў сабе цуру - няўмела тоўк і расціраў у драўлянай місцы зялёную цыбулю, крышыў туды хлеб, ліў густы ўспенены сыры квас і сыпаў гэтулькі буйнае шэрае солі, што цура рабілася горкая і есці яе было нельга. Калі ж пасля абеду жыццё ў сядзібе замірала, усе разыходзіліся па ўлюбёных кутках і надоўга засыналі, не ведаў, куды дзявацца, адзінокі, што і па начах мала спаў, Пётра Кірылавіч. І, не вытрываўшы адзіноты, пачынаў зазіраць у спальні, пярэднія, дзявочыя пакоі і асцярожна аклікаў пазасынатых ужо:
- А ты спіш, Аркаша? Ты спіш, Тонечка?
І, калі чуў у адказ сярдзіты крык: «Ды адчапіцеся вы, калі ласка, татачка!» - скоранька супакойваў:
- Ну, спі, спі, душа мая. Я цябе будзіць не буду...
І ішоў далей, - мінуючы толькі лёкайскую, бо лёкаі былі народ вельмі грубы, - а праз дзесяць хвілін зноў паяўляўся на парозе і зноў яшчэ больш асцярожна аклікаў, выдумляючы, што па вёсцы нехта праехаў з фурманскімі шамкамі, - «ці не Пецечка адно з палка на пабыўку», - або што насоўваецца страшэнная градавая хмара.
- Яны, галубкі, вельмі ж ужо грому баяліся, - расказвала Наталля. - Я дык яшчэ дзяўчынкаю проставалосаю была, ну, а ўсё-такі памятаю. Дом у нас нейкі чорны быў... невясёлы, бог з ім. А дзень летам - год. Чэлядзі дзяваць не было куды... адных лёкаяў пяць чалавек... Ды, вядома, пойдуць на спачын пасля абеду маладыя паны, а за імі і мы, халопы верныя, слугі даверныя. І тут ужо Пётра Кірылавіч не прыступайся да нас - асабліва да Гарваські. «Лёкаі! Лёкаі! Вы спіце?» А Гарваська падымае галаву са скрыні дый пытаецца: «А хочаш, я табе зараз крапівы ў прарэх наб'ю!» - «Ды ты каму ж гэта гаворыш, абібок ты гэтакі?» - «Дамавіку, васпане: спрасонку...» Ну вось, Пётра Кірылавіч і пойдуць зноў па зале, па гасцёўні і ўсё ў вокны, у сад заглядваюць: ці не відаць хмары? А навальніцы, і папраўдзе, куды як часта даўней збіраліся. Дый навальніцы якія вялікія. Як, бывала, пасля абеду, так і пачне крычаць івалга, і пойдуць з-за саду хмаркі... пацямнее ў доме, як зашастае бур'ян ды глухая крапіва, пахаваюцца індыкі з індычанятамі пад балкон... проста жуда, нудота! А яны, бацюхна, уздыхаюць, хрысцяцца, лезуць свечку васковую каля абразоў запальваць, ручнік запаветны з нябожчыка прадзеда вешаць, - баялася я таго ручніка да смерці! - або нажніцы за акно выкідаюць. Гэта ўжо найпершая рэч нажніцы: вельмі добра памагае проці грому...
Было весялей у сухадольскім доме, калі жылі ў ім французы, - перш нейкі Луі Іванавіч, мужчына ў шырачэзных, унізе вузкіх нагавіцах, з доўгімі вусамі і летуценнымі блакітнымі вачыма, які накладваў на лысіну валасы ад вуха да вуха, а пасля пажылая, вечна мярзлявая мадмазэль Сізі, - калі па ўсіх пакоях грымеў голас Луі Іванавіча, які крычаў на Аркашу: «Ідзіце і больш не вярніцеся!» - калі чулася ў класнай: «maitre corbeau sur un arbre perche»* - і на фартэпіяна вучылася Тонечка. Восем гадоў жылі французы ў Сухадоле, асталіся ў ім, каб не сумна было Пятру Кірылавічу, і пасля таго, як завезлі дзяцей у губеранскі горад, пакінулі ж яго перад самым прыездам іх дадому на трэція канікулы. Калі прайшлі гэтыя канікулы, Пётра Кірылавіч ужо нікуды не адправіў ні Аркашы, ні Тонечкі: даволі было, на яго думку, адправіць аднаго Пецечку. І дзеці назаўсёды асталіся і без вучэння і без дагляду... Наталля казала:
* «Груган, узабраўшыся на дрэва» (франц.).
- Я дык была маладзейшая за іх усіх. Ну, а Гарваська з таткам вашым бадай што аднагодкі былі і, значыць, найпершыя сябры-прыяцелі. Толькі праўда гаворыцца - воўк каню не сваяк. Падружыліся яны гэта, пакляліся ў дружбе на вечныя векі, памяняліся нават крыжамі, а Гарваська неўзабаве ж і натварыў: траха было вашага таткі ў стаўку не ўтапіў! Кароставы быў, а на ўсякія катаржныя мудрошчы майстар. «Што ж, - кажа раз панічу, - ты падрасцяце, будзеце мяне джголіць?» - «Буду». - «От жа не». - «Як так?» - «А так...» І надумаў: стаяла ў нас бочка ля стаўка, на самай гары, а ён і згледзеў яе, дый падвучыў Аркадзя Пятровіча залезці ў яе і пакаціцца ўніз. «Спярша, кажа, ты, паніч, смальнеце, а тады я...» Ну, а паніч узяў дый паслухаўся: залез, штурхнуўся, ды як пайшоў грымець з гары, як пайшоў... Матухна царыца нябесная! Толькі пыл следам закурэў! Балазе пастухі поблізу аказаліся...
Пакуль жылі французы ў сухадольскім доме, дом меў яшчэ жылы выгляд. Пры бабцы яшчэ былі ў ім і паны, і гаспадары, і ўлада, і паслушэнства, і парадныя пакоі, і сямейныя, і будныя дні, і святы. Падабенства ўсяго гэтага трымалася і пры французах. Але французы паехалі, і дом астаўся зусім без гаспадароў. Пакуль дзеці былі малыя, на першым месцы быў нібы Пётра Кірылавіч. Але што ён мог? Хто кім валодаў: ён дваровымі ці дваровыя ім? Фартэпіяна закрылі, абрус з дубовага стала знік - абедалі без абруса і калі папала, у сенцах праходу не было ад хартоў. Клапаціцца пра чыстату стала некаму, - і цёмныя драўляныя сцены, цёмная падлога і столь, цёмныя цяжкія дзверы і вушакі, старыя абразы, якія закрывалі сваім суздальскім абліччам увесь куток у зале, хутка і зусім пачарнелі. Начамі, асабліва ў навальніцу, калі бушаваў пад дажджом сад, штохвіліны выблісквалі ў зале абліччы абразоў, раскрывалася, раздавалася над садам дрыготкае ружова-залатое неба, а пасля, у цемнаце, з трэскам расколваліся грамавыя ўдары, - начамі ў доме было страшна. А ўдзень - санліва, пуста і нудна. З гадамі Пётра Кірылавіч усё слабеў, рабіўся ўсё больш непрыкметны, гаспадыняю ж дома была старэнькая Дар'я Ўсцінаўна, карміцелька дзедава. Але ўлада яе бадай што была такая ж, як і яго ўлада, а стараста Дзям'ян не ўмешваўся ў кіраванне домам: ён ведаў толькі палявую гаспадарку, з ленаю ўсмешкаю кажучы часамі: «Што ж, я сваіх паноў не крыўджу...» Бацьку, юнаку, не да Сухадола было: ён шалеў ад палявання, ад балалайкі, ад любові да Гарваські, які лічыўся ў лёкаях, але цэлымі днямі прападаў з ім на нейкіх Мяшчэрскіх балотцах ці ў карэтным хляве за вывучэннем балалаечных і жалеечных хітрасцей. - Так ужо мы і ведалі, - гаварыла Наталля, - у доме толькі спачываюць. А не спачываюць, - значыць, альбо на вёсцы, альбо ў карэтным, альбо на паляванні: зімою - зайцы, увосень - лісіцы, улетку - перапёлкі, качкі ці драхвы; сядуць на дрожкі бегавыя, перакінуць стрэльбачку за плечы, паклічуць Дзіянку, дый з богам: сёння на Сярэдні млын, заўтра на Мяшчэрскія, паслязаўтра на галы. І ўсё з Гарваськам. Той першы завадатар усяму быў, а прыкідваўся, што гэта паніч яго цягае. Любіў яго, ворага свайго, Аркадзь Пятровіч папраўдзе, як брата, а ён чым далей, тым усё больш люта здзекаваўся з яго. Бывала, скажуць: «Ну, давай, Гарвась, на балалайках! Вывучы ты мяне, напрамілы бог, «Зайшло сонца краснае за лес»... А Гарваська паглядзіць на іх, пусціць у ноздры дым і гэтак з усмешачкаю: «Пацалуйце перша руку ў мяне». Пабялеюць увесь Аркадзь Пятровіч, ускочуць з месца, бац яго з усяе сілы па шчацэ, а ён толькі галавою матне і яшчэ чарнейшы зробіцца, насупіцца, як разбойнік які. «Устаць, нягоднік!» Устане, выцягнецца, як хорт, порткі плісавыя вісяць... маўчыць. «Перапрошвай». - «Вінаваты, васпане». А паніч задыхнуцца - і ўжо не ведаюць, што далей сказаць. «То-та ж, «васпане»! - крычаць. - Я, бач, нараўлю з табою, з нягоднікам, як з роўным абысціся, я, бач, іншым разам думаю: я для яго душы не пашкадую... А ты што? Ты знарок мяне ў злосць уганяеш?»
- Дзіва адно! - гаварыла Наталля. - З паніча і з дзядулі Гарваська здзекаваўся, а з мяне - паненка. Паніч, - а, па праўдзе сказаць, і самі дзядуля, - з Гарваські не маглі нацешыцца, а я - з яе... як з Сошак гэта вярнулася я ды крышку абразумілася пасля свае правінкі...
V
З бізуном сядалі за стол пасля ўжо смерці дзядулі, пасля Гарваськавых уцёкаў і жаніцьбы Пятра Пятровіча, пасля таго як цётка Тоня, крануўшыся, ахвяравала сябе ў нявесты свяцейшаму Ісусу, а Наталля вярнулася з гэтых самых Сошак. Кранулася ж цётачка Тоня, і ў ссылцы пабывала Наталля - праз каханне.
Нудныя, глухія дзедавы часы змяніліся часамі маладых паноў. Вярнуўся ў Сухадол Пётра Пятровіч, нечакана для ўсіх пайшоўшы ў адстаўку. І тое, што вярнуўся ён, сталася пагібельным і для Наталлі і для цёткі Тоні.
Яны абедзве закахаліся. Не заўважылі, як закахаліся. Ім здавалася спачатку, што «проста стала весялей жыць».
Пётра Пятровіч павярнуў на першых часах жыццё ў Сухадоле на новы лад - на святочны і панскі. Ён прыехаў з таварышам, Вайткевічам, прывёз з сабою кухара, голенага алкаголіка, які з агідаю касіўся на пазелянелыя рубчастыя формы на жэле, на грубыя нажы, відэльцы. Пётра Пятровіч хацеў паказаць сябе перад таварышам гасцінным, шчодрым, багатым - і рабіў гэта няўмеючы, як хлапчук. Ды ён і быў бадай што хлапчуком, вельмі далікатным і прыгожым з выгляду, але па характары рэзкім і жорсткім, хлапчуком нібы самаўпэўненым, але такім, што лёгка і траха не да слёз бянтэжыўся, а пасля надоўга затойваў злосць на таго, хто збянтэжыў яго.
- Памятаю, браце Аркадзь, - сказаў ён за сталом у першы ж дзень, як толькі прыехаў у Сухадол, - памятаю, была ў нас мадэра неблагая?
Дзед пачырванеў, хацеў нешта сказаць, але не насмеліўся і толькі затузаў на грудзях архалук. Аркадзь Пятровіч здзівіўся:
- Якая мадэра?
А Гарваська нахабна паглядзеў на Пятра Пятровіча і ўхмыльнуўся.
- Вы мелі ласку забыць, васпане, - сказаў ён Аркадзю Пятровічу, нават і не стараючыся ўтаіць насмешкі. - У нас, і праўда, дзяваць не было куды гэтае мадэры. Ды ўсё мы, халопы, пацягалі. Віно панскае, а мы яго дурам, замест квасу.
- Гэта яшчэ што такое? - крыкнуў Пётра Пятровіч, заліваючыся сваім цёмным румянцам. - Маўчаць!
Дзед радасна падхапіў:
- Так, так, Пецечка! Фора! - радасна, тонкім голасам усклікнуў ён і траха не заплакаў. - Ты і ўявіць сабе не можаш, як ён мяне губіць! Я ўжо няраз думаў: падкрадуся і праламлю яму галаву мажджэрам медным! Дальбог, думаў! Я яму кінжал у бок па самае тронка засаджу!
А Гарваська і тут не сцярпеў.
- Я, васпане, чуў, што за гэта люта караюць, - адказаў ён насупіўшыся. - А то і мне ўсё лезе ў галаву: пара пану ў царства нябеснае!
Казаў Пётра Пятровіч, што пасля такога нечакана дзёрзкага адказу стрымаўся ён толькі дзеля чужога чалавека. Ён сказаў Гарваську толькі адно: «Гэтае ж хвіліны выйдзі вон!» А пасля нават яму стала брыдка ад свае гарачнасці - і, паспешліва перапрашаючы Вайткевіча, узняў на яго з усмешкаю тыя чароўныя вочы, якіх доўга не маглі забыць усе, хто ведаў Пятра Пятровіча.
Вельмі доўга не магла забыць гэтых воч і Наталля.
Шчасце яе было надзвычай кароткае - і хто б мог думаць, што скончыцца яно падарожжам у Сошкі, самай выдатнай падзеяй усяго яе жыцця?
Хутар Сошкі цэлы і да гэтага часу, хоць ужо даўно перайшоў да тамбоўскага купца. Гэта - доўгая хата сярод пустое раўніны, свіран, калодзежны журавель і гумно, вакол якога бахчы. Такі, вядома, быў хутар і ў дзедаўскія часы; ды мала змяніўся і горад, што па дарозе да яго з Сухадола. А правінавацілася Наташка тым, што, зусім нечакана для самое сябе, украла складное, апраўленае ў срэбра, люстэрачка Пятра Пятровіча.
Убачыла яна гэтае люстэрачка - і так была здзіўлена хараством яго, - як, зрэшты, і ўсім, што належала Пятру Пятровічу, - што не ўтрывала. І некалькі дзён, пакуль не хапіліся гэтага люстэрачка, пражыла, ашаломленая сваім злачынствам, зачараваная сваёю страшнаю тайнаю і скарбам, як у казцы пра чырвоную кветачку. Кладучыся спаць, яна маліла бога, каб хутчэй прайшла ноч, каб хутчэй настала раніца: святочна было ў доме, які ажыў, напоўніўся нечым новым, дзівосным разам з прыездам паніча, прыбранага, напамаджанага, з высокім чырвоным каўняром мундзіра, з тварам смуглявым, але далікатным, як у паненкі; святочна было нават у пярэдняй, дзе спала Наташка і дзе, ускокваючы з куфра на золку, яна адразу ўспамінала, што ў свеце - радасць, бо каля парога стаялі, чакалі чысткі такія лёгенькія боцікі, што іх смела можна было царскаму сыну насіць; і больш за ўсё страшна і святочна было за садам, у закінутай лазні, дзе было схавана падвойнае люстэрка ў цяжкай срэбнай аправе, - за садам, куды, пакуль яшчэ ўсе спалі, па росных зараслях, тайком бегла Наташка, каб нацешыцца тым, што мае свой скарб, вынесці яго на парог, раскрыць пры гарачым ранішнім сонцы і наглядзецца на сябе да кружэння галавы, а пасля зноў схаваць, затаіць і зноў бегчы, прыслугоўваць усю раніцу таму, на каго яна і воч падняць не смела, для каго яна, у вар'яцкай надзеі спадабацца, і зазірала ў тое люстэрка.
Але казка пра чырвоную кветачку скончылася хутка, вельмі хутка. Скончылася сорамам і ганьбаю, якой нават няма імя, як думала Наташка... Скончылася тым, што сам жа Пётра Пятровіч загадаў астрыгчы, збрыдзіць яе, тую, што прыбіралася, сурміла бровы перад люстэркам, стварала нейкую салодкую тайну, небывалую блізкасць паміж ім і сабою. Ён сам выкрыў і ператварыў яе злачынства ў простую кражу, у недарэчны ўчынак дваровай дзяўчыны, якую, у будзённай кашулі, з тварам, апухлым ад слёз, на вачах усяе чэлядзі, пасадзілі на калёсы з-пад гною і, зняслаўленую, нечакана адарваную ад усяго роднага, павезлі на нейкі невядомы, страшны хутар, у стэпавую далячынь. Яна ўжо ведала: там, на хутары, яна павінна будзе даглядаць куранят, індычанят і бахчы; там яна спячэцца на сонцы, забытая ўсім светам; там, як гады, будуць доўга цягнуцца стэпавыя дні, калі ў зыбучым марыве тонуць гарызонты і так ціха, так пякельна, што спаў бы мёртвым сном увесь дзень, калі б не трэба было слухаць асцярожнага трэску перасохлага гароху, клапатлівага завіхання квахтухі ў гарачай зямлі, мірна-тужлівага перагуквання індыкоў, не сачыць за раптам набегшым зверху жудасным ценем коршака і не ўскокваць, не крычаць тонкім працяглым голасам: «акыш-кыш-кыш!..» Там, на хутары, чаго варта была адна старая хахлушка, якая атрымала ўладу над яе жыццём і смерцю, і, мабыць, ужо з нецярплівасцю чакала свае ахвяры! Адзіную перавагу мела Наташка перад тымі, якіх вязуць на кару смерцю: магчымасць павесіцца. І толькі адно гэта і падтрымлівала яе па дарозе ў ссылку, - вядома, вечную, як меркавала яна.
Па дарозе з канца ў канец павета чаго толькі яна не наглядзелася! Ды не да таго было ён. Яна думала ці, лепш кажучы, адчувала адно: жыццё скончана, злачынства і ганьба вельмі вялікія, каб захацець вярнуцца да яго! Пакуль што аставаўся каля яе блізкі чалавек, Яўсей Бадуля. Але што будзе, калі ён здасць яе з рук на рукі хахлушцы, пераначуе і паедзе, навек пакіне яе на чужой старане? Наплакаўшыся, яна захацела есці. І Яўсей, на дзіва ёй, паглядзеў на гэта вельмі проста і, перакусваючы, размаўляў з ёю так, як бы нічога і не здарылася. А пасля яна заснула - і прачнулася ўжо ў горадзе. І горад здзівіў яе толькі нудотаю, сухечаю, духатою ды яшчэ чымсьці незразумела страшным, тужлівым, што падобна было на сон, якога не раскажаш. Запомнілася за гэты дзень толькі тое, што вельмі душна летам у стэпе, што большага за бясконцы летні дзень і большага за доўгія вялікія дарогі няма нічога на свеце. Запомнілася, што ёсць мясціны на гарадскіх вуліцах, выбрукаваныя каменем, па якіх вельмі нязвычна грукацяць калёсы, што здалёк пахне горад бляшанымі стрэхамі, а сярод плошчы, дзе адпачывалі і кармілі каня, каля пустых пад вечар «абжырных» паветак, - пылам, дзёгцем, гнілым сенам, кучы якога, перамешаныя з конскім гноем, астаюцца на стаянках мужыкоў. Яўсей адпрог і паставіў каня да воза, пакарміць; ссунуў на патыліцу гарачую шапку, выцер рукавом пот і, увесь чорны ад спёкі, пайшоў у харчэўню. Ён строга-настрога наказаў Наташцы «паглядаць» і, у выпадку чаго, крычаць на ўсю плошчу. І Наташка сядзела, не зварухнуўшыся, не адводзіла воч з макаўкі тады толькі што пабудаванага сабора, які вялізнаю срэбранаю зоркаю гарэў недзе далёка за дамамі, - сядзела да таго часу, пакуль не вярнуўся, жуючы, павесялелы Яўсей і не пачаў, з калачом пад пахаю, зноў заводзіць каня ў аглоблі.
- Прыпазніліся мы з табою, каралеўна, трошкі! - весела мармытаў ён, звяртаючыся не то да каня, не то да Наташкі. - Ну, ды, можа, не павесяць! Гэта ж не на пажар... Я і назад гнаць не стану, мне, брат, панскі конь даражэйшы за тваё хайло, - гаварыў ён, ужо разумеючы Дзям'яна. - Разявіў хайло: «Ты ў мяне глядзі! Я, калі хочаш, убачу, што ў цябе і ў портках...» А-ах! - думаю... Забрала мяне крыўда поперак жывата! З мяне, бач, паны і тыя не спушчалі портак... не табе раўня, чарнаротаму. - «Глядзі!» - А чаго мне глядзець? Ану ж не дурнейшы за цябе. Захачу - і зусім не вярнуся: дзеўку дапраўлю, а сам перахрышчуся, ды толькі мяне і бачылі... Я і на дзеўку вунь дзівуюся: чаго, дурніца, затужыла? Хіба свет клінам сышоўся? Пойдуць чумакі або старчыкі якія міма хутара - толькі слова сказаць: у адзін мент за Растовам-бацюхнам апынішся... А там і памінай як звалі!
І думка: «павешуся» - змянілася ў стрыжанай Наташынай галаве думкаю аб уцёках. Калёсы зарыпелі і загайдаліся. Яўсей змоўк і павёў каня да калодзежа сярод пляца. Там, адкуль прыехалі, апускалася сонца за вялікі манастырскі сад, і вокны ў жоўтым астрозе, што стаяў супраць манастыра, цераз дарогу, паблісквалі золатам. І выгляд астрога яшчэ больш падмацаваў думку аб уцёках. Вунь жа і ўцекачы жывуць! Толькі от кажуць, што старчыкі выпякаюць крадзеным дзеўкам і хлопцам вочы параным малаком і выдаюць іх за жабракоў, а чумакі завозяць на мора і прадаюць нагайцам... А бывае, што і ловяць паны сваіх уцёклых, закоўваюць іх у кайданы, у астрог саджаюць... Але ж, можа, і ў астрозе не быкі, а мужыкі, як кажа Гарваська!
Але вокны ў астрозе патухлі, думкі блыталіся, - не, уцякаць яшчэ страшней, чым павесіцца! Ды змоўк, ацвярозеў і Яўсей.
- Прыпазніліся, дзеўка, - ужо з непакоем гаварыў ён, ускокваючы бокам на біла калёсаў.
І калёсы, выбраўшыся на шашу, зноў затрэсліся, забіліся, моцна загрукацелі па каменні... Ах, лепш бы за ўсё было-такі назад павярнуць іх, - не то думала, не то адчувала Наташа, - павярнуць, даскакаць да Сухадола - і ўпасці панам у ногі! Але Яўсей паганяў. Зоркі за дамамі ўжо не было. Наперадзе была белая голая вуліца, белы брук, белыя дамы - і ўсё гэта замыкалася вялізным белым саборам пад новаю бела-бляшанаю макаўкаю, і неба над ім стала бледна-сіняе, сухое... А там, дома, у гэты час ужо раса падала, сад дыхаў свежасцю, пахла з напаленай поварскай; далёка за раўнінамі збажыны, за серабрыстымі таполямі на ўскрайках саду, за старою запаветнаю лазняю дагарала зорка, а ў гасцёўні былі адчынены дзверы на балкон, ярка-чырвонае святло мяшалася са змрокамі ў кутках, і жоўта-смуглявая, чарнавокая, падобная на дзеда і на Пятра Пятровіча паненка штохвіліны абхарошвала рукавы лёгкай і шырокай сукенкі з аранжавага шоўку, пільна ўглядалася ў ноты, седзячы спінаю да зоркі, удараючы па жоўтых клавішах, напаўняючы гасцёўню ўрачыста-пявучымі, саладкава-адчайнымі гукамі паланеза Агінскага і нібы не звяртаючы ніякай увагі на афіцэра, - прыземістага, цемнатварага, які стаяў за ёю, падпіраў талію леваю рукою і напружана-змрочна сачыў за яе быстрымі рукамі...
«У яе - свой, а ў мяне - свой», - не то думала, не то адчувала Наташка ў такія вечары з заміраннем сэрца і бегла ў халодны, росны сад, залазіла ў глушыню крапівы і востра пахкіх, сырых лапухоў і стаяла, чакала нездзяйсняльнага, - таго, што сыдзе з балкона паніч, пойдзе па прысадах, убачыць яе і, нечакана звярнуўшы, наблізіцца да яе шпаркімі крокамі - і яна не падасць ад жаху і шчасця ні гуку...
А калёсы грукацелі. Горад быў наўкруга, душны і смярдзючы, той самы, што ўяўляўся раней нечым чароўным. І Наташка з хваравітым здзіўленнем глядзела на прыбраны ў строі народ, што хадзіў узад і ўперад па каменні каля дамоў, варотаў і крам з парасчынянымі дзвярыма... І навошта паехаў тут Яўсей, думала яна, як адважыўся ён грукацець тут калёсамі?
Але праехалі міма сабора, пачалі спускацца да мелкае рэчкі па ўхабістых пыльных узгорках, міма чорных кузняў, міма гнілых няшчасных хацінак... Зноў знаёма запахла прэснаю цёплаю вадою, глеем, палявою вечароваю свежасцю. Першы агеньчык бліснуў удалечы, на процілеглай гары, у адзінокім дамку каля шлагбаўма... Вось і зусім выбраліся на волю, пераехалі мост, падняліся да шлагбаўма - і зірнула ў вочы каменная, пустэльная дарога, няясна бялеючы і забягаючы ў бясконцую далячынь, у сінізну стэпавае свежае ночы. І конь пайшоў дробным трухам, а мінаваўшы шлагбаўм, і зусім ступою. І зноў стала чуваць, што ціха, ціха ноччу і на зямлі і ў небе, - толькі недзе далёка плачуць шамкі. Яны плакалі ўсё чутней, пявучай - і зліліся, нарэшце, з дружным тупатам тройкі, з роўным стукатам колаў, што беглі і набліжаліся па шашы... Тройкай кіраваў вольны малады фурман, а ў каламажцы, уткнуўшы бараду ў шынель з башлыком, сядзеў афіцэр. Параўняўшыся з калёсамі, на імгненне падняў ён галаву - і раптам убачыла Наташка чырвоны каўнер, чорныя вусы, маладыя вочы, што бліснулі пад каскаю, падобнай на вядзерца... Яна ўскрыкнула, памярцвела, страціла прытомнасць...
Бліснула ёй недарэчная думка, што гэта Пётра Пятровіч, і, па тым болі і пяшчоце, якая маланкай прашыла яе нервовае дваровае сэрца, яна раптам зразумела, што яна страціла: блізкасць да яго... Яўсей кінуўся паліваць яе стрыжаную, адкінутую галаву вадою з дарожнага збанка.
Тады яна апрытомнела, адчуваючы моташнасць, - і скоранька перакінула галаву за біла калёсаў. Яўсей скоранька падклаў пад яе халодны лоб даланю...
А пасля, з палёгкаю, адчуваючы холад, з мокрым каўняром, ляжала яна на спіне і глядзела на зоры. Перапалоханы Яўсей маўчаў, думаючы, што яна заснула, - толькі галавою ківаў, - і паганяў, паганяў. Калёсы трэсліся і ехалі далей. А дзяўчынцы здавалася, што ў яе няма цела, што цяпер у яе - адна душа. І душы гэтай было «так добра, нібы ў царстве нябесным».
Чырвонаю кветкаю, што расцвіла ў казачных снах, было яе каханне. Але ў стэп, у глушэчу, яшчэ больш запаветную, чым глушэча Сухадола, завезла яна каханне сваё, каб там, у цішыні і адзіноце, перамагчы першыя, салодкія і пякучыя пакуты яго, а пасля надоўга, навек, да самае дамавіны пахаваць яго ў глыбіні свае сухадольскае душы.
VI
Каханне ў Сухадоле незвычайнае было. Незвычайная была і нянавісць.
Дзед, які загінуў гэтак жа недарэчна, як і забойца яго, як і ўсе, што гінулі ў Сухадоле, быў забіты ў тым жа годзе. На Пакровы, на храмавое свята ў Сухадоле, Пётра Пятровіч назваў гасцей - і вельмі хваляваўся: ці будзе прадвадзіцель, які паабяцаўся быць? Радасна, невядома чаму, хваляваўся і дзед. Прадвадзіцель прыехаў - абед удаўся як лепш не трэба. Было і шумна, і весела, дзеду ж - весялей за ўсіх. Раненька ж другога кастрычніка яго знайшлі на падлозе ў гасцёўні нежывога.
Пайшоўшы ў адстаўку, Пётра Пятровіч не ўтаіў, што ён ахвяруе сабою дзеля таго, каб выратаваць гонар Хрушчовых, родавае гняздо, родавую сядзібу. Не ўтаіў, што гаспадарку ён «міжволі» павінен узяць у свае рукі. Павінен і знаёмства завесці, каб сустракацца з найбольш асвечанымі і карыснымі дваранамі павета, а з другімі - проста не парываць адносін. І спачатку ўсё дакладна выконваў, наведаў нават усіх дробнамаянтковых, нават хутар цёткі Вольгі Кірылаўны, пачварна тоўстае старое жанчыны, якая хварэла на сонную хваробу і чысціла зубы нюхальнаю табакаю. Пад восень ужо ніхто не дзівіўся, што Пётра Пятровіч камандуе маёнткам толькі сам... Ды ён і выгляд меў ужо не харашуна-афіцэра, які прыехаў на пабыўку, а гаспадара, маладога пана. Бянтэжачыся, ён не заліваўся такою цёмнаю чырванню, як раней. Ён выпялегаваўся, папаўнеў, насіў дарагія архалукі, маленькія ногі свае балаваў чырвонымі татарскімі туфлямі, маленькія рукі ўбіраў у пярсцёнкі з бірузою. Аркадзь Пятровіч саромеўся глядзець у яго карыя вочы, не ведаў, пра што з ім гаварыць, на першым часе ва ўсім папускаўся яму і прападаў на паляванні.
На Пакровы Пётра Пятровіч хацеў здзівіць усіх сваёю гасціннасцю, дый паказаць, што іменна ён першая галава ў доме. Але вельмі перашкаджаў дзядуля. Дзядуля быў надзвычай шчаслівы, але бестактоўны, балбатлівы і смешны ў сваёй аксамітнай шапачцы з мошчаў і ў новым, не ў меру шырокім сінім казакіне, пашытым сваім краўцом. Ён таксама ўявіў сябе гасцінным гаспадаром і мітусіўся з самае раніцы, наладжваючы нейкую недарэчную цырымонію з прыёмам гасцей. Адна палавіна дзвярэй з пярэдняй у залу ніколі не адчынялася. Ён сам паадсоўваў жалезныя зашчапкі і ўнізе і ўверсе, сам прысоўваў крэсла і, увесь трасучыся, залазіў на яго; а расчыніўшы дзверы, стаў на парог і, карыстаючыся тым, што Пётра Пятровіч маўчыць, заміраючы ад сораму і злосці, але наважыўся ўсё перацярпець, не сышоў з месца, пакуль не прыехаў апошні госць. Ён не зводзіў воч з ганка, - і на ганак давялося адчыніць дзверы, гэтага таксама нібы патрабаваў старадаўні звычай, - таптаўся ад хвалявання, а ўбачыўшы, калі хто ўваходзіць, кідаўся яму насустрач, скоранька рабіў па, падскокваў, кідаючы нагу за нагу, адважваў нізкі паклон і, захлібаючыся, усім гаварыў:
- Ну, як я рад! Як я рад! Даўнавата ў мяне не былі! Прашу, калі ласка, прашу, калі ласка!
Злавала Пятра Пятровіча і тое, што дзядуля ўсім і кожнаму чамусьці дакладваў, што Тонечка паехала ў Лунева, да Вольгі Кірылаўны. «Тонечка захварэла на нуду, паехала да цёткі на ўсю восень» - што маглі думаць госці пасля такіх няпрошаных заяў? Гісторыя ж з Вайткевічам, канечне, ужо ўсім была вядома. Вайткевіч, быць можа, і папраўдзе меў сур'ёзныя намеры, загадкава ўздыхаючы каля Тонечкі, іграючы з ёю ў чатыры рукі, глухім голасам чытаючы ёй «Людмілу» ці гаворачы ў змрочным задуменні: «Ты мерцвяку святыняй слова нарачона...» Але Тонечка шалёна ўспыхвала пры кожнай яго нават самай бяскрыўднай спробе выказаць свае пачуцці, - прэзентаваць, напрыклад, ёй кветку, - і Вайткевіч нечакана паехаў. Калі ж ён паехаў, Тонечка стала не спаць начамі, у цемнаце сядзець каля адчыненага акна, нібы чакаючы нейкага вядомага ёй часу, каб раптам моцна заплакаць - і разбудзіць Пятра Пятровіча. Ён доўга ляжаў, сцяўшы зубы, слухаючы гэты плач ды дробнае, санлівае лепятанне таполяў за вокнамі ў цёмным садзе, падобнае на бесперапынны дожджык. Пасля ішоў супакойваць. Ішлі супакойваць і заспаныя дзеўкі, часамі трывожна прыбягаў дзядуля. Тады Тонечка пачынала тупаць нагамі, крычаць: «Адчапіцеся ад мяне, ворагі мае лютыя!» - і справа канчалася брыдкаю лаянкаю, траха не бойкаю.
- Ды зразумей жа ты, зразумей, - шалёна сіпеў Пётра Пятровіч, выгнаўшы прэч дзевак, дзядулю, бразнуўшы дзвярыма і моцна ўхапіўшыся за іх ручку, - зразумей, змяя, што могуць падумаць!
- Ай! - шалёна павісквала Тонечка. - Татачка, ён крычыць, што я ўцяжку!
І, учапіўшыся сабе ў галаву, Пётра Пятровіч кідаўся прэч з пакоя.
Вельмі трывожыў на Пакровы і Гарваська: як бы не нагрубіў пры якім-небудзь неасцярожным слове.
Гарваська страшэнна вырас. Вялізны, няскладны, але і самы відны, самы разумны з слуг, ён таксама быў прыбраны ў сіні казакін, такія ж штаны і мяккія казловыя боты без абцасаў. Гарусная ліловая хустка абвязвала яго тонкую цёмную шыю. Чорныя, сухія, буйныя валасы ён прычасаў на косы рад, але пастрыгчыся «пад польку» не захацеў - падсек іх у кружок. Брыць не было чаго, толькі два-тры рэдкія і жорсткія завіткі чарнелі на яго барадзе і ў кутках вялікага рота, пра які гаварылі: «Рот жа такі, хоць прышый матузкі». Будылясты, вельмі шырокі ў пляскатых сухарэбрых грудзях, з маленькаю галавою і глыбокімі арбітамі, тонкімі папялова-сінімі губамі і буйнымі блакітнаватымі зубамі, ён, гэты старажытны арыец, парс з Сухадола, ужо атрымаў мянушку: хорт. Гледзячы на яго аскаліну, слухаючы яго пакашліванні, многія думалі: «А хутка ты, хорт, здохнеш!» Уголас жа, не так, як другіх, велічалі малакасоса Гарвасем Апанасавічам.
Баяліся яго і паны. У паноў было ў характары тое самае, што ў хлопцаў: або камандаваць, або баяцца. За дзёрзкі адказ дзеду, у той дзень, калі прыехаў Пётра Пятровіч, Гарваську на здзіў усяе чэлядзі нічога не было. Аркадзь Пятровіч сказаў яму коратка: «Чыста ты жывёліна, брат!» - на што і адказ атрымаў вельмі кароткі: «Цярпець яго не магу я, васпан!» А да Пятра Пятровіча Гарваська сам прыйшоў: стаў на парог і, па сваёй манеры, развязна асеўшы на свае непамерна з тулавам доўгія ногі ў шырачэзных штанах, рогам выставіўшы левае калена, папрасіў, каб яго адлупцавалі.
- Вельмі я грубіян і гарачы, васпан, - сказаў ён абыякава, з гуллівасцю ў чорных вачышчах.
І Пётра Пятровіч, адчуўшы ў слове «гарачы» намёк, збаяўся.
- Паспеецца яшчэ, галубок! Паспеецца! - прытворна строга крыкнуў ён. - Выйдзі прэч! Я цябе, дзёрзкага, бачыць не магу.
Гарваська пастаяў, памаўчаў. Пасля сказаў:
- Ёсць на тое воля ваша.
Пастаяў яшчэ, круцячы жорсткі волас на верхняй губе, паскаліў па-сабачы блакітнаватыя сківіцы, не выказваючы на твары ні адзінага пачуцця, і выйшаў. Цвёрда пераканаўся ён з таго часу ў выгодзе гэтай манеры - нічога не выказваць на твары і быць як мага больш кароткім у адказах. А Пётра Пятровіч пачаў не толькі пазбягаць гаворкі з ім, але нават у вочы яму глядзець.
Гэтак жа абыякава, загадкава трымаўся Гарваська і на Пакровы. Усе збіліся з ног, рыхтуючыся да свята, аддаючы і прымаючы распараджэнні, сварачыся, спрачаючыся, мыючы падлогу, чысцячы сіняватаю крэйдаю цёмнае цяжкае серабро абразоў, даючы ногца, каб не лезлі ў сенцы, сабакам, баючыся, што не застыне жэле, што не хопіць відэльцаў, што перасмажацца наліснікі, хрушчы; адзін Гарваська спакойна ўхмыляўся і гаварыў развар'яванаму Казіміру, алкаголіку-кухару: «Цішэй, айцец дыякан, падраснік лопне!»
- Глядзі, не напіся, - няўцямна, хвалюючыся за прадвадзіцеля, сказаў Гарваську Пётра Пятровіч.
- Зроду не піў, - як роўнаму кінуў яму Гарваська. - Не анцірэсна.
А пасля, пры гасцях, Пётра Пятровіч нават паддобрываючыся крычаў на ўвесь дом:
- Гарвась! Не прападай ты, калі ласка. Без цябе як без рук.
А Гарваська надзвычай ветліва і з годнасцю абзываўся:
- Няхай ваша ласка не турбуецца. Не пасмею адлучыцца.
Ён служыў як ніколі. Ён цалкам апраўдваў словы Пятра Пятровіча, які ўголас гаварыў гасцям:
- Да чаго дзёрзкі гэты дылда, вы і ўявіць сабе не можаце! Але проста геній! Залатыя рукі!
Ці мог ён прадбачыць, што падлівае ў келіх іменна тую кроплю, якая перапоўніць яго? Дзед пачуў яго словы. Ён затузаў на грудзях казакін і раптам цераз увесь стол закрычаў прадвадзіцелю:
- Ваша правасхадзіцельства! Падайце руку падмогі! Як да бацькі, звяртаюся да вас са скаргаю на слугу майго! Вось на гэтага, на гэтага - на Гарвася Апанасавіча Кулікова! Ён на кожным кроку знішчае мяне! Ён...
Яго перапынілі, угаварылі, супакоілі. Расхваляваўся дзядуля да слёз, але яго пачалі супакойваць так дружна і з такою павагаю, вядома насмешліваю, што ён здаўся і адчуў сябе зноў па-дзіцячы шчаслівым. Гарваська стаяў каля сцяны строга, з апушчанымі вачыма і апусціўшы галаву. Дзядуля бачыў, што ў гэтага волата занадта малая галава, што яна была б яшчэ меншая, калі б астрыгчы яе, што патыліца ў яго вострая і што асабліва многа валасоў іменна на патыліцы - буйных, чорных, груба падсечаных і навіслых стрэшкаю над тонкай шыяй. Ад загару, ад ветру на паляванні цёмны Гарваськаў твар сям-там лушчыўся, быў у бледна-ліловых плямах. І дзядуля са страхам і трывогаю кідаў погляды на Гарваську, але ўсё-такі радасна крычаў гасцям:
- Добра, я прабачаю яму! Толькі за гэта я не адпушчу вас, дарагія госці, цэлыя тры дні. Нізашто не адпушчу! Асабліва ж прашу, не едзьце пад вечар. Як толькі дзела пад вечар, я сам не свой: такая нуда, такая жудасць! Хмаркі заходзяць, у Трошынавым лесе, кажуць, зноў двух французаў банапарцёнкавых злавілі... Я конча памру ўвечары, - папомніце маё слова. Мне Мартын Задэка намовіў...
Але памёр ён пад раніцу.
Ён намогся-такі: «дзеля яго» многа народу асталося начаваць; увесь вечар пілі гарбату, сочыва было страшэнна многа, і ўсё рознае, так што можна было падыходзіць і каштаваць, падыходзіць і каштаваць; пасля наставілі сталоў, запалілі столькі спермацэтавых свечак, што яны адсвечваліся ва ўсіх люстэрках, і па пакоях, поўных дыму духмянага жукоўскага тытуню, шуму і гамонкі, быў залацісты бляск, як у царкве. Галоўнае ж, многія начаваць асталіся. І, значыць, наперадзе быў не толькі новы вясёлы дзень, але і вялікія клопаты, турботы: гэта ж калі б не ён, не Пётра Кірылавіч, ніколі не ўдалося б так добра свята, ніколі не было б такога ажыўленага і багатага абеду!
«Гэтак, гэтак, - хвалюючыся, думаў дзядуля ўночы, скінуўшы казакін і стоячы ў сваёй спальні перад аналоем, перад запаленымі на ім васковымі свечкамі, гледзячы на чорны абраз Мяркурыя. - Гэтак, гэтак, смерць грэшніку люта... Ды не зойдзе сонца ў гневе нашым!»
Але тут ён успомніў, што хацеў падумаць нешта другое; горбячыся і шэпчучы пяцідзесяты псалом, прайшоўся па пакоі, паправіў на начным століку куродымны кнот, узяў у рукі псалтыр і, разгарнуўшы, зноў глыбока і шчасліва ўздыхнуўшы, падняў вочы на безгаловага святога. І раптам напаў на тое, што хацеў падумаць, і засвяціўся ўсмешкаю:
- Гэтак, гэтак: ёсць стары - забіў бы яго, няма старога - купіў бы яго!
Баючыся праспаць, не распарадзіцца пра нешта, ён бадай што не спаў. А раненька, калі ў пакоях, яшчэ не прыбраных і прапахлых тытунём, стаяла тая асаблівая цішыня, што бывае толькі пасля свята, асцярожна, на босую нагу выйшаў ён у гасцёўню, клапатліва падняў некалькі драбкоў крэйды, што валяліся каля раскрытых зялёных сталоў, і слаба ахнуў ад захаплення, зірнуўшы на сад за шклянымі дзвярыма: на яркі бляск халоднага блакіту, на срэбра прымаразкаў, якія ўкрылі і балкон і парэнчы, на карычневую лістоту ў голых зарасніках пад балконам. Ён адчыніў дзверы і пацягнуў носам: яшчэ горка і спірытусна пахла з кустоў восеньскім тлёнам, але гэты пах губляўся ў зімовай свежасці. І ўсё было нерухомае, заспакоенае, бадай што ўрачыстае. Ледзь паказаўшыся ззаду, за вёскаю, сонца асвяціла карціны маляўнічых прысадаў, напалову голых, асыпаных рэдкім і дробным золатам, беластволых бяроз, і чароўны, радасны, няўлоўна-ліловы тон быў у гэтых белых з золатам вяршынях, што прасвечваліся на блакіце. Прабег сабака ў халодным цяні пад балконам, хрумстаючы па спаленай марозам і нібы соллю асыпанай траве. Хрумсценне гэта нагадвала зіму - і, з прыемнасцю перасмыкнуўшы плячыма, дзядуля вярнуўся ў гасцёўню і, затойваючы дыханне, пачаў перасоўваць, расстаўляць, падымаючы грукат, цяжкую мэблю, сяды-тады паглядаючы ў люстэрка, дзе адсвечвалася неба. Раптам нячутна і хутка ўвайшоў Гарваська - без казакіна, заспаны, «злосны, як чорт», як ён сам жа пра сябе расказваў пасля. Ён увайшоў і строга крыкнуў шэптам:
- Цішэй ты! Чаго лезеш не ў сваё дзела?
Дзядуля падняў узрушаны твар і, з той пяшчотаю, якая не пакідала яго ўвесь учарашні дзень і ўсю ноч, шэптам адказаў:
- От бачыш, які ты, Гарвась! Я прасіў цябе ўчора, а ты, замест падзякі пану...
- Абрыдзеў ты мне, слімак, горш за восень! - перабіў Гарваська. - Пусці.
Дзядуля са страхам зірнуў на яго патыліцу, якая яшчэ больш выдавалася цяпер над тонкаю шыяю, што тырчала з каўняра белай кашулі, але ўспыхнуў і загарадзіў сабою ломберны стол, які хацеў цягнуць у куток.
- Ты пусці! - імгненна падумаўшы, нямоцна крыкнуў ён. - Гэта ты павінен папусціцца пану. Ты давядзеш мяне: я табе кінжал у бок усаджу!
- А! - дакучліва сказаў Гарваська, бліснуўшы зубамі, і наводліў ударыў яго ў грудзі.
Дзядуля паслізнуўся на гладкай дубовай падлозе, узмахнуў рукамі - і скроняю ўдарыўся аб рог стала.
Убачыўшы кроў, бяссэнсава перакошаныя вочы і разяўлены рот, Гарваська сарваў з яшчэ цёплае дзедавае шыі залаты абразок і ладанку на заношаным матузку... азірнуўся, сарваў і бабчын шлюбны пярсцёнак з мезенца... Потым нячутна і шпарка выйшаў з гасцёўні - і як у ваду прапаў.
Адзіным чалавекам з усяго Сухадола, які бачыў яго пасля гэтага, была Наталля.
VII
Пакуль жыла яна ў Сошках, адбыліся ў Сухадоле яшчэ дзве буйныя падзеі: ажаніўся Пётра Пятровіч і адправіліся браты «ахвотнікамі» ў Крымскую кампанію.
Вярнулася яна толькі праз два гады: пра яе забылі. І, вярнуўшыся, не пазнала Сухадола, як не пазнаў яе і Сухадол.
У той летні вечар, калі калёсы, прысланыя з панскага двара, зарыпелі каля хутаранскае хаты і Наташка выскачыла на парог, Яўсей Бадуля здзіўлена ўскрыкнуў:
- Няўжо гэта ты, Наташка?
- А то хто ж? - адказала Наташка з ледзь прыкметнаю ўсмешкаю.
І Яўсей паківаў галавою:
- Вельмі ж не тая ты стала!
А стала яна толькі не падобная на ранейшую: з стрыжанай дзяўчынкі, круглатварай і яснавокай, стала невысокай, хударлявай, стройнай дзяўчынаю, спакойнаю, стрыманаю і ласкаваю. Яна была ў плахце і ў вышытай кашулі, хоць накрытая цёмнаю хустачкаю па-нашаму, крыху смуглявая ад загару і ўся ў дробным рабацінні колеру проса. А Яўсею, сапраўднаму сухадольцу, і цёмная хустачка, і загар, і рабацінкі, вядома, здаваліся непрыгожыя.
Па дарозе ў Сухадол Яўсей сказаў:
- Ну вось, дзеўка, і нявестаю ты стала. Хочацца замуж нябось?
Яна толькі галавою паматала:
- Не, дзядзька Яўсей, ніколі не пайду.
- Гэта з якой жа радасці? - папытаўся Яўсей і нават люльку з рота выняў.
І не спяшаючыся яна паясніла: не ўсім жа замужам быць; аддадуць яе, мабыць, паненцы, а паненка ахвяравала сябе богу і, значыць, замуж яе не пусціць; дый сны ўжо вельмі ясныя сніліся ёй не раз.
- Што ж ты бачыла? - папытаўся Яўсей.
- Ды так, пустое, - сказала яна. - Напалохаў мяне тады Гарваська да смерці, нагаварыў навін, раздумалася я... Ну, от і снілася.
- А няўжо праўда, што снедаў ён у вас, Гарваська гэты?
Наташка падумала.
- Снедаў. Прыйшоў і кажа: прыйшоў я да вас ад паноў па вялікай справе, толькі дайце перш паесці мне. Яму і падалі як чалавеку. А ён пад'еў, выйшаў з хаты і мне маргнуў. Я выскачыла, ён расказаў мне за вуглом усё дачыста, дый пайшоў сабе...
- Ды што ж ты гаспадароў не пазвала?
- Яшчэ чаго. Ён забіць пагразіў. Да вечара загадаў нікому не казаць. А ім сказаў, - спаць пад свіран пайду...
У Сухадоле з вялікім цікаўствам глядзела на яе ўся чэлядзь, прыставалі з роспытамі сяброўкі і равесніцы па дзявочніку. Але і сяброўкам адказвала яна ўсё гэтак жа коратка і нібы любуючыся нейкаю роляю, узятаю на сябе.
- Добра было, - паўтарала яна.
А раз сказала тонам багамолкі:
- У бога ўсяго многа. Добра было.
І проста, не бавячыся распачала рабочае, будзённае жыццё, як бы зусім не дзівячыся з таго, што пайшлі маладыя панічы на вайну «ахвотнікамі», што паненка «звар'яцела» і вандруе па пакоях, як рабіў гэта дзед, што кіруе Сухадолам новая, усім чужая паня, - маленькая, поўная, вельмі жвавая, цяжарная...
Паня крыкнула за абедам:
- Пазавіце ж сюды гэту... як яе? - Наташку.
І Наташка шпарка і нячутна ўвайшла, перахрысцілася, пакланілася ў кут, абразам, пасля пані і паненцы - і стала, чакаючы роспытаў і загадаў. Распытвала, вядома, толькі паня, - паненка, якая за гэты час вельмі вырасла, пахуднела, стала вастраносая, гледзячы сваімі неймаверна чорнымі вачыма старанна-тупа, ні слова не прамовіла. Паня ж і загадала ёй быць пры паненцы. І яна пакланілася і проста сказала:
- Слухаю.
Паненка, гледзячы ўсё гэтак жа ўважліва-абыякава, раптам кінулася на яе ўвечары і, люта раскасавурыўшы вочы, жорстка і з асалодаю парвала на ёй валасы - за тое, што яна не ўмеючы сарвала з яе нагі панчоху. Наташка па-дзіцячы заплакала, але змаўчала, а выйшаўшы ў дзявоцкую, сеўшы на скрыню і выбіраючы вырваныя валасы, нават усміхнулася скрозь застылыя на вейках слёзы.
- Ну, лю-утая! - сказала яна. - Цяжка мне будзе.
Паненка, прачнуўшыся раніцаю, доўга ляжала ў пасцелі, а Наташка стаяла каля парога і, апусціўшы галаву, скоса паглядвала на яе бледны твар.
- Што ж бачыла ў сне? - папыталася паненка так абыякава, нібы нехта другі гаварыў за яе.
Яна адказала:
- Здаецца, нічога.
І тады паненка, зноў гэтак жа нечакана, як учора, ускочыла з пасцелі, шалёна запусціла ў яе кубак з гарбатай, упаўшы на пасцель, горка, з крыкам заплакала. Ад кубка Наташка адскочыла - і неўзабаве навучылася адскокваць з незвычайным спрытам. Высветлілася, што дурным дзеўкам, якія адказвалі на пытанне аб снах: «Нічога не бачыла», - паненка крычала часамі: «Ну, схлусі што-небудзь!» Але таму, што хлусіць Наташка не надта ўмела, то і давялося ёй развіваць у сабе другую здатнасць: адскокваць.
Нарэшце да паненкі прывезлі лекара. Лекар даў многа пілюль, кропель. Баючыся, што яе атруцяць, паненка прымусіла пераспытаць усе гэтыя пілюлі і кроплі Наташку - і тая без адказу пераспытала ўсе іх засаб. Неўзабаве пасля прыезду дазналася яна, што паненка чакала яе «як свету белага»: паненка-то і ўспомніла пра яе - усе вочы праглядзела, ці не едуць з Сошак, горача ўпэўнівала ўсіх, што будзе зусім здаровая, як толькі вернецца Наташка. Наташка вярнулася - і сустрэлі яе зусім абыякава. Але ці не былі паненчыны слёзы слязьмі горкага расчаравання? У Наташкі скаланулася сэрца, калі яна сцяміла ўсё гэта. Яна выйшла ў калідор, села на скрыню і зноў заплакала.
- Што ж, лепш табе? - папыталася паненка, калі яна ўвайшла да яе пасля з апухлымі вачыма.
- Лепш, - шэптам сказала Наташка, хоць ад лякарстваў у яе замірала сэрца і круцілася галава, і, падышоўшы, горача пацалавала руку паненцы.
І доўга пасля таго хадзіла з апушчанымі вейкамі, баючыся падняць іх на паненку, расчуленая жаласлівасцю да яе.
- У, хахлушка падкалодная! - крыкнула раз адна з сябровак яе па дзявоцкай, Салошка, якая часцей за ўсіх спрабавала стаць удзельніцай усіх тайнаў і пачуццяў яе і заўсёды натыкалася на кароткія, простыя адказы, што выключалі ўсякую асалоду дзявочай дружбы.
Наташка сумна ўсміхнулася.
- А што ж, - сказала яна ў задуменні. - І тое праўда. З кім жыцьмеш, на таго і рабіцьмеш. Я часам па бацьку-матцы не жалкую так, як па хахлах сваіх...
У Сошках яна спачатку зусім не надала ўвагі таму новаму, што акружала яе. Прыехалі пад раніцу - і дзіўным здалося ёй гэтае раніцы толькі тое, што хата вельмі доўгая і белая, далёка відна сярод навакольных раўнін, што хахлушка, якая паліла ў печы, прывіталася ветліва, а хахол не слухаў Яўсея. Яўсей малоў бесперастанку - і пра паноў, і пра Дзям'яна, і пра гарачыню ў дарозе, і пра тое, што ён еў у горадзе, і пра Пятра Пятровіча, і, вядома ўжо, пра люстэрка, - а хахол, Шары, ці, як звалі яго ў Сухадоле, Барсук, толькі галавою матаў і раптам, калі Яўсей змоўк, няўцямна глянуў на яго і вельмі вясёла заныў пад нос: «Круть, верть, метелиця»... Пасля пачала яна пакрысе ачуньваць - і дзівіцца з Сошак, знаходзіць у іх усё больш хараства і непадабенства з Сухадолам. Адна хата хахлацкая чаго варта была - яе белізна, яе гладкая, роўная, ачарочаная страха! Якое багатае здавалася ў гэтай хаце яе ўбранне ў параўнанні з неахайнай беднасцю сухадольскіх хат! Якія дарагія фольгавыя абразы віселі ў куце яе, што за дзівотлівыя папяровыя кветкі акружалі іх, як хораша стракацелі ручнікі, што віселі над імі! А ўзорысты абрус на стале! А рады шызых гаршкоў і злівачкаў на паліцах каля печы! Але больш за ўсё дзівіцца можна было на гаспадароў.
Што ў іх было дзіўнае, яна не зусім разумела, але адчувала заўсёды. Ніколі яшчэ не бачыла яна такіх ахайных, спакойных і ладных мужыкоў, як Шары. Быў ён невысокі, галаву меў клінам, стрыжаную, у густым моцным серабры, вусы, - ён толькі вусы насіў, - таксама сярэбраныя, вузкія, татарскія, твар і шыю чорныя ад загару, у глыбокіх маршчынах, але таксама нейкіх ладных, пэўных, патрэбных чамусьці. Хадзіў ён няёмка, - цяжкія былі яго боты, - у боты ўбіраў порткі з грубага беленага палатна, у порткі - такую ж кашулю, шырокую пад пахамі, з адкладным каўняром. На хаду гнуўся крыху. Але ні гэтая манера, ні маршчыны, ні сівізна не старылі яго: не было ні стомленасці нашай, ні вяласці ў яго твары; невялікія вочы глядзелі востра, тонка-насмешліва. Старога серба, які аднекуль заходзіў аднойчы ў Сухадол з хлопчыкам, што іграў на скрыпцы, нагадаў ён Наташцы.
А хахлушку Марыну сухадольцы празвалі Кап'ём. Стройная была гэтая высокая пяцідзесяцігадовая жанчына. Жаўтаваты загар роўна ўкрываў тонкую, не сухадольскую скуру яе твару з шырокімі сківіцамі, грубаватага, але бадай што прыгожага сваёю прамізною і строгаю жвавасцю воч - не то агатавых, не то янтарна-шэрых, што мяняліся, як у кошкі. Высокім капцом высілася на яе галаве вялікая чорна-залатая, у чырвоным гарошку, хустка; чорная кароткая плахта, якая рэзка адценьвала белізну сарочкі, шчытна аблягала даўгаватыя сцёгны і лыткі. Абувалася яна набасанож, у чаравікі з падкоўкамі, голыя ногі ў забараснях яе былі тонкія, але круглыя, сталі ад сонца як палітураванае жоўта-карычневае дрэва. І калі яна часамі спявала за работаю, ссунуўшы бровы, моцным грудным голасам, песню пра асаду нявернымі Пачаева, пра тое -