Агата Крысці. Нябожчыкава люстра

Агата Крысці

Нябожчыкава люстра

Аповесць

Кватэра была сучасная. Мэбля ў пакоі таксама была сучасная. Вялікія квадратныя крэслы з вострымі кантамі. Сучасны пісьмовы стол, пастаўлены квадратам насупраць акна. А за сталом сядзеў маленькі пажылы чалавек. Яго галава была, па сутнасці, адзіная не квадратная рэч у пакоі. Формай яна нагадвала яйцо. Містэр Эркюль Пуаро чытаў ліст:

«Станцыя: Уімпалі

Тэлеграма: Гэмбара Св. Яна

Містэру Эркюлю Пуаро

Гэмбара Клоўз

Гэмбара Св. Марыі

Уэстшыр

Верасень, 24, 1936

Дарагі сэр,

Узнікла справа, якая патрабуе вялікай далікатнасці і такту. Я чуў добрыя водгукі пра вас і вырашыў даверыць гэтую справу вам. Я маю падставы лічыць, што з'яўляюся ахвярай падману, але па сямейных прычынах не хачу звяртацца ў паліцыю. Я сам раблю пэўныя захады, звязаныя з гэтай справай, але вы павінны быць гатовыя прыехаць сюды адразу ж, як атрымаеце тэлеграму. Буду вам удзячны, калі вы не адкажаце на гэты ліст. Шчыра ваш,

Гервазы Шэвені-Гарэ».

Бровы містэра Эркюля Пуаро павольна ўзнімаліся ўгору, пакуль амаль не зніклі ў валасах.

«І хто, уласна кажучы, - спытаўся ён у сябе, - гэты Гервазы Шэвені-Гарэ?»

Пуаро падышоў да кніжнай шафы і ўзяў вялікую тоўстую кнігу.

Ён знайшоў тое, што хацеў, даволі хутка.

Шэвені-Гарэ, Сэр Гервазы Фрэнсіс Ксаверы, 10-ы баранет, роду нададзен тытул у 1694; раней капітан 17-га ўланскага; нар. 18 траўня 1878; стар. сын сэра Гая Шэвені-Гарэ, 9-га баранета, памёр у 1911, і лэдзі Клаўдзіі Брэзэтан, 2-й дачкі 8-га графа Волінфорда. Ажаніўся ў 1912, Ванда Элізабет, стар. дачка палкоўніка Фрэдэрыка Абасната, гл. спіс асоб, якія скончылі Ітан. Удзельнік сусветнай вайны 1914-18. Захапленні: падарожжы, паляванне на буйную дзічыну. Адрас: Гэмбара Св. Марыі, Уэстшыр і плошча Лаўндыс, 218, Паўночны Захад I. Клубы: кавалерыйскі, падарожнікаў.

Пуаро не дужа задаволена паківаў галавой. Хвіліну ці дзве ён быў паглыблены ў свае думкі, потым падышоў да стала, выцягнуў шуфляду і дастаў стосік візітных картак.

Яго твар пасвятлеў.

- А lа bоnnе hеurе!* Якраз тое, што мне трэба! Ён абавязкова будзе там!

* Ну, з богам! (фр.). (Тут і далей заўвагі перакладчыка.)

* * *

Герцагіня сустрэла яго з празмерным захапленнем.

- Дык вы ўсё-такі змаглі прыйсці да нас, містэр Пуаро! О, як цудоўна!

- Мне гэта прыемна, мадам, - прамармытаў Пуаро, кланяючыся. Ён спрытна абмінуў некалькі важных і бліскучых асоб - вядомага дыпламата, такую ж вядомую актрысу і надзвычай вядомага лорда - аматара вясёлага жыцця - і знайшоў нарэшце персону, якую ён і прыйшоў шукаць: містэра Сэтазвэйта, аднаго з тых гасцей, пра каго, пералічваючы прысутных, нязменна пішуць: «і іншыя». Містэр Сэтазвэйт прыязна гаманіў:

- Дарагая герцагіня... Я заўсёды захапляюся яе гасціннасцю... Такая асоба, калі вы разумееце, што я маю на ўвазе. Я часта бачыў яе на Корсіцы некалькі гадоў назад...

У размове містэр Сэтазвэйт надзвычай часта ўпамінаў сваіх тытулаваных знаёмых. Мажліва, што ён мог часам знаходзіць прыемнасць і ў кампаніі з містэрам Джоўнсам, Браўнам ці Робінсанам, але калі і так, то ён не згадваў пра гэта. І ўсё ж апісаць містэра Сэтазвэйта як пустога сноба, і толькі, было б несправядліва. Ён быў праніклівы назіральнік чалавечай натуры, і калі праўда, што глядач ведае пра гульню найбольш, дык містэр Сэтазвэйт ведаў нямала.

- Ах, дарагі сябар, я вас не бачыў цэлую вечнасць. Я заўсёды адчуваю сябе шчаслівым, што мне пашанцавала быць побач з вамі, калі вы займаліся справай Варонінага Гнязда. Пасля таго мне здаецца, што я ў курсе, як кажуць. Дарэчы, я бачыў лэдзі Мэры толькі на тым тыдні. Чароўнае стварэнне - папуры і лаванда!

Паслухаўшы трохі пра свежыя скандалы - нясціплыя прыгоды дачкі графа і абуральныя паводзіны віконта, Пуаро здолеў уставіць у гаворку імя Гервазы Шэвені-Гарэ.

Містэр Сэтазвэйт адгукнуўся адразу ж.

- А, гэта характар, нічога не скажаш! Апошні баранет - такая ў яго мянушка.

- Пардон, я не зусім разумею.

Містэр Сэтазвэйт памяркоўна растлумачыў чужому чалавеку:

- Гэта жарт, разумееце - жарт. На самай справе ён не апошні баранет у Ангельшчыне, але ён такі і ўвасабляе канец эры. Адважны Неразважны Баранет, звар'яцелы баранет сарві-галава, вельмі папулярны ў раманах мінулага стагоддзя, чалавек, які ідзе ў самы неверагодны заклад і выйграе яго.

Сэтазвэйт пачаў больш падрабязна тлумачыць, што ён мае на ўвазе. У маладыя гады Гервазы Шэвені-Гарэ плаваў вакол свету на парусніку. Удзельнічаў у экспедыцыі на полюс. Выклікаў рызыканта-пэра на дуэль. Пабіўшыся аб заклад, ён заехаў на сваёй любімай кабыле па лесвіцы ў дом герцага. Аднойчы выскачыў з ложы на сцэну і вынес з тэатра славутую актрысу на сярэдзіне яе ролі. Анекдотаў пра яго было не злічыць.

- Гэта старадаўняя сям'я, - гаварыў далей містэр Сэтазвэйт. - Сэр Гай дэ Шэвені ўдзельнічаў у першым крыжацкім паходзе. Цяпер, на жаль, род, здаецца, згасае. Стары Гервазы - апошні Шэвені-Гарэ.

- Ён збяднеў?

- Ніколькі. Гервазы казачна багаты. Валодае каштоўнай нерухомай маёмасцю - радовішчамі вугалю, і ў дадатак ён, калі быў яшчэ малады, заснаваў шахту ў Перу ці недзе ў іншым месцы ў Паўднёвай Амерыцы, і яна прынесла яму багацце. Незвычайны чалавек. За што ні возьмецца, заўсёды ўдачліва.

- Зараз ён пажылы чалавек, вядома?

- Так, бедны, стары Гервазы. - Містэр Сэтазвэйт уздыхнуў, паківаў галавой. - Большасць людзей сказала б, што ён вар'ят. Гэта праўда, але часткова. Ён вар'ят не ў тым сэнсе, што ў яго няма памяці або што ў яго галюцынацыі, а ў тым сэнсе, што ён анармальны. Ён заўсёды быў чалавекам вялікай арыгінальнасці.

- І з гадамі арыгінальнасць становіцца эксцэнтрычнасцю? - зрабіў здагадку Пуаро.

- Менавіта. Гэта якраз тое, што здарылася з бедным старым Гервазы.

- У яго, мажліва, раздутае ўяўленне пра сваю асобу?

- Абсалютна. Я думаю, у галаве Гервазы свет заўсёды быў падзелены на дзве часткі: на адной яны, Шэвені-Гарэ, на другой - усе астатнія людзі.

- Гіпербалізаванае пачуццё сваёй радавітасці!

- Але. Усе Шэвені-Гарэ фанабэрыстыя, як д'яблы, - законы дыктуюць яны! У Гервазы, апошняга з іх, гэтага аж занадта. Сапраўды, калі яго слухаеш, можна падумаць, што ён, э-э, усявышні!

Пуаро павольна і задуменна паківаў галавою.

- Так, я падумаў пра гэта. Я атрымаў, разумееце, ад яго ліст. Гэта незвычайны ліст, які не просіць, а кліча!

- Каралеўскі загад, - сказаў містэр Сэтазвэйт, злёгку хіхікнуўшы.

- Менавіта. Гэтаму сэру Гервазы не прыйшло ў галаву, што я, Эркюль Пуаро, салідны чалавек, у якога так многа спраў! Што надзвычай малаверагодна, каб я адкінуў усё ўбок і прыбег, як паслухмяны сабака, як нікчэмны паслугач, які рады атрымаць хоць якое даручэнне!

Містэр Сэтазвэйт прыкусіў губу, каб схаваць усмешку. Ён мог падумаць, што калі гаварыць пра эгаізм, дык тут не было вялікай розніцы паміж Эркюлем Пуаро і Гервазы Шэвені-Гарэ.

Ён прамармытаў:

- Вядома; а калі справа, якой датычылася гэтая позва, была пільная?..

- Не была! - Рукі Пуаро ўзняліся ў паветра, зрабіўшы выразны жэст. - Я павінен быў быць у яго пад рукою, вось і ўсё, на выпадак, калі яму спатрэбіцца выклікаць мяне! Еnfin, jе vous dеmеndе!*

* Нарэшце, прашу вас! (фр.).

Рукі зноў красамоўна ўзняліся ўгору, лепш за словы перадаючы гнеў містэра Эркюля Пуаро.

- Я зразумеў так, - сказаў містэр Сэтазвэйт, - што вы адмовіліся?

- Я яшчэ не меў магчымасці, - павольна сказаў Пуаро.

- Але вы адмовіцеся?

Новы выраз мільгануў на твары маленькага чалавека. Яго брыво разгублена тарганулася. Ён адказаў:

- Як бы гэта сказаць? Адмовіцца - так, гэта была мая першая рэакцыя. Але я не ведаю... Часам ёсць нейкае прадчуванне. Ці не пахне тут рыбай...

Містэр Сэтазвэйт успрыняў гэтыя апошнія словы сур'ёзна.

- Вось як? - сказаў ён. - Цікава...

- Мне здаецца, - гаварыў далей Эркюль Пуаро, - што чалавек, якога вы намалявалі, можа быць вельмі крыўдлівы...

- Крыўдлівы? - здзівіўся містэр Сэтазвэйт. Гэтае слова было не з тых, якія ў яго звычайна асацыіравалісяі з Гервазы Шэвені-Гарэ. Але ён быў праніклівы і кемлівы чалавек. Ён разважліва сказаў:

- Здаецца, я разумею, што вы маеце на ўвазе.

- Гэта чалавек у латах, так, у латах - у сапраўдных латах! Латы крыжакоў - нішто ў параўнанні з імі, з латамі фанабэрыі, гонару, страшэннай самаўпэўненасці. Гэтыя латы ў пэўным сэнсе абарона: стрэлы, штодзённыя стрэлы жыцця, адлятаюць ад іх. Але тут ёсць і небяспека: чалавек у латах часам можа нават і не ведаць, што яго атакуюць. Ён бачыць запаволена, запаволена чуе, яшчэ павольней адчувае.

Пуаро памаўчаў, потым спытаўся ўжо іначай:

- Якая сям'я гэтага сэра Гервазы?

- Ванда - яго жонка. Яна з Абаснатаў, была вельмі прыгожая дзяўчына. Яна і цяпер прыгожая жанчына. Страшэнна незразумелая, аднак. Адданая Гервазы. У яе, я ведаю, прыхільнасць да акультных навук. Носіць амулеты і скарабеяў і заяўляе, што яна - пераўвасабленне егіпецкай царыцы... Далей, Рут - прыёмная дачка. У іх няма сваіх дзяцей. Вельмі прывабная дзяўчына ў сучасным стылі. Вось і ўся сям'я. Апрача, вядома, Х'юга Трэнта. Гэта пляменнік Гервазы. Памела Шэвені-Гарэ выйшла замуж за Рэгі Трэнта, і Х'юга быў іх адзінае дзіця. Ён сірата. Х'юга не можа атрымаць у спадчыну тытул, вядома, але я думаю, што яму пяройдзе ўрэшце большасць грошай Гервазы. Прыгожы хлопец; служыць у коннай гвардыі.

Пуаро задумліва паківаў галавой. Потым спытаўся:

- Сэра Гервазы засмучае, напэўна, што ў яго няма сына, каб той прыняў яго імя?

- Думаю, вельмі моцна засмучае.

- Імя роду - ён апантаны гэтым?

- Але.

Містэр Сэтазвэйт хвіліну-дзве маўчаў, дужа заінтрыгаваны. Нарэшце ён адважыўся:

- Вы бачыце важную прычыну, каб паехаць у Гэмбара Клоўз?

Пуаро адмоўна паволі паківаў галавой.

- Не, - сказаў ён. - З таго, што мне вядома, не вынікае ніякай прычыны наогул. Але, тым не менш, я мяркую, што паеду.

Эркюль Пуаро сядзеў у куце вагона першага класа. Цягнік хутка ішоў па ангельскай сельскай мясцовасці.

Задумліва дастаў ён з кішэні акуратна складзеную тэлеграму, разгарнуў яе і прачытаў зноў: «Выязджайце ў чатыры трыццаць з Пэнкраса загадайце кандуктару спыніць экспрэс у Ўмпэлі. Шэвені-Гарэ».

Ён згарнуў тэлеграму і паклаў яе назад у кішэню. Кандуктар быў надзвычай паслужлівы. Джэнтльмен едзе ў Гэмбара Клоўз? О, так, для гасцей сэра Гервазы Шэвені-Гарэ цягнік заўсёды спыняецца каля Ўімпэлі. «Асаблівая прывілея, сэр, я думаю».

Пасля гэтага кандуктар двойчы заходзіў у вагон, першы раз - запэўніць падарожніка, што ўсё будзе зроблена, каб спыніць для яго цягнік, другі - каб аб'явіць, што цягнік позніцца на дзесяць хвілін.

Цягнік павінен быў прыбыць у 7.50, але было дакладна дзве хвіліны дзевятай, калі Эркюль Пуаро сышоў на платформу маленькай станцыі і ўсунуў у руку клапатліваму кандуктару чаканыя паўкроны.

Свіснуў паравоз, і паўночны экспрэс рушыў далей.

Да Пуаро падышоў высокі шафёр у цёмна-зялёнай уніформе.

- Містэр Пуаро? У Гэмбара Клоўз?

Ён падняў акуратненькі сакваяж дэтэктыва і павёў Пуаро са станцыі да вялікага ролс-ройса. Шафёр патрымаў дзверцы, пакуль Пуаро залез у машыну, потым накрыў яму калені шыкоўным пледам з футра, і яны паехалі.

Праехаўшы хвілін дзесяць па прасёлках, па палявых дарожках, аўтамабіль павярнуў да шырокай брамы з двума вялізнымі каменнымі грыфонамі па баках.

Праз парк яны праехалі да дома. Дзверы дома былі адчыненыя, імпазантных прапорцый дварэцкі паказаўся на лесвіцы параднага ўвахода.

- Містэр Пуаро? Сюды, сэр.

Дварэцкі павёў яго па зале і, прайшоўшы да сярэдзіны, адчыніў насцеж дзверы справа.

- Містэр Эркюль Пуаро, - абвясціў ён.

У пакоі было некалькі чалавек у вячэрніх касцюмах, і Пуаро сваім пільным зрокам адразу ўбачыў, што яго не чакалі. Вочы ўсіх сутных застылі з непадробным здзіўленнем.

Потым высокая сіваватая жанчына няўпэўнена падышла да яго.

Пуаро схіліўся над яе рукой.

- Прашу прабачэння, мадам, - сказаў ён. - Баюся, што цягнік спазніўся.

- Нічога, нічога, - разгублена сказала лэдзі Шэвені-Гарэ. Яе вочы ўсё яшчэ пазіралі на яго няўцямна. - Нічога, нічога, містэр... э-э... я трохі недачула...

- Эркюль Пуаро.

Ён вымавіў сваё імя гучна і выразна.

Недзе за сабой Пуаро пачуў раптоўны рэзкі ўздых.

І тут жа ён усвядоміў, што, бясспрэчна, гаспадара ў гэтым пакоі няма. Ён ветліва сказаў:

- Вы ведалі, што я прыязджаю, мадам?

- О, ведала... - Словы яе прагучалі непераканаўча. - Я думаю... Я маю на ўвазе... Я мяркую... Але я гэткая непрактычная, містэр Пуаро. Я ўсё забываю... - У яе голасе чулася меланхалічная задаволенасць гэтым фактам. - Мне шмат пра што гавораць. Мне здаецца, я запамінаю ўсё, але яно толькі праходзіць праз мой розум і знікае! Як быццам ніколі і не было!

І з прывычным выразам, які гаварыў, што яна нібыта даўно спазнілася выканаць пэўны абавязак, гаспадыня паглядзела вакол і ціха сказала:

- Я думаю, вы ведаеце кожнага.

Але гэта было зусім не так, і фраза была звычайнай банальнай формулай, якою лэдзі Шэвені-Гарэ пазбывалася клопатаў знаёміць гасцей і напружання, з якім ёй даводзілася б прыгадваць іх імёны.

З вялікім намаганнем яна авалодала сабой у гэтай цяжкаі сітуацыі і дадала:

- Мая дачка - Рут.

Дзяўчына, якая етаяла перад ім, была таксама высокая і цёмная, але зусім іншага тыпу. Замест дробных, невыразных рысаў лэдзі Шэвені-Гарэ ў яе быў вытачаны, трохі арліны нос і выразная, вострая лінія падбародка. Чорныя валасы спадалі назад і ўтваралі хвалю маленькіх тугіх кудзеркаў. Яе чысцюткі твар ажно ззяў, трохі за кошт касметыкі. Яна была, так падумаў Эркюль Пуаро, адна з найпрыгажэйшых дзяўчат, якіх ён бачыў.

Ён зразумеў і тое, што яна не толькі прыгожая, але і разумная і што ёй не бракуе таксама характару і гонару. Словы яна вымаўляла трохі расцягнута, і яму здалося гэта наўмысным.

- Як прыемна, - сказала яна, - мець госцем містэра Эркюля Пуаро! Дзядуля зрабіў нам невялікі сюрпрыз, я мяркую.

- Дык вы не ведалі, што я маюся прыехаць? - хутка спытаўся ён.

- Я нічога не ведала пра гэта. І змагу ўзяць свой альбом для аўтографаў толькі пасля абеду.

З залы пачуліся гукі гонга, дварэцкі адчыніў дзверы і абвясціў:

- Абед пададзены.

І амаль перад тым, як было вымаўлена слова «пададзены», здарылася нешта вельмі дзіўнае. Архірэйская фігура слугі стала, на адзін толькі момант, надзвычай здзіўленай чалавечай істотай...

Метамарфоза была такая імгненная, і маска добра натрэніраванага слугі зноў з'явілася на твары так хутка, што чалавек, які не ўмее назіраць, не заўважыў бы ніякай змены. Але Пуаро якраз назіраў. Ён здзівіўся.

Дварэцкі ў дзвярах вагаўся. Хоць на твары яго не было ніякага выразу, у постаці адчувалася напружанне.

Лэдзі Шэвені-Гарэ сказала няўпэўнена:

- О, божа, гэта проста незвычайна. Сапраўды, я... Проста не ведаеш, што рабіць.

Рут звярнулася да Пуаро:

- Гэтае дзіўнае замяшанне, містэр Пуаро, выклікана тым, што мой бацька ўпершыню, прынамсі, за апошнія дваццаць гадоў, позніцца на абед.

- Гэта вельмі нязвычна!.. - усклікнула лэдзі Шэвені-Гарэ. - Гервазы ніколі...

Да яе падышоў пажылы стройны чалавек з вайсковай выпраўкай. Ён шчыра засмяяўся.

- Добры стары Гервазы! Нарэшце спазніўся! Даю слова, мы яму папомнім гэта. Відаць, яму не даваўся ў рукі гузік, калі ён прышпільваў каўнер да кашулі, як вы думаеце? Альбо, можа, у Гервазы імунітэт супраць нашых маленькіх слабасцей?

Лэдзі Шэвені-Гарэ сказала ціхім азадачаным голасам:

- Але Гервазы ніколі не спазняецца.

Яно амаль было камічнае, замяшанне, выкліканае гэтай простай соntrеtеnрs*. І, аднак, Эркюлю Пуаро не было смешна... За гэтым замяшаннем ён адчуў напружанасць - магчыма, нават страх. І яшчэ - здалося дзіўным, што Гервазы Шэвені-Гарэ не з'явіўся сустрэць госця, якога выклікаў з такой таямнічасцю.

* Тут: затрымка (фр.).

Тым часам было відавочна: узнікла беспрэцэдэнтная сітуацыя, калі ніхто не ведае, што рабіць.

Лэдзі Шэвені-Гарэ ўрэшце ўзяла ініцыятыву ў свае рукі, калі гэта магло называцца ініцыятывай, бо вельмі ж няўпэўнена яна сказала:

- Снэл, ці твой гаспадар?..

Яна не скончыла фразу, толькі з чаканнем паглядзела на дварэцкага.

Снэл прывык да метадаў здабывання інфармацыі, якімі карысталася яго пані, бо хутка адказаў на своеасаблівае пытанне:

- Сэр Гервазы сышоў уніз у пяць хвілін восьмай, мілэдзі, і адразу пайшоў у свой кабінет.

- Вось як... - Яна на нейкі час так і застыла з разяўленым ротам, вочы, здавалася, глядзелі некуды далёка. - Ці не думаеш ты, што ён не чуў гонг?

- Я думаю, ён абавязкова чуў, мая лэдзі, гонг жа якраз за дзвярыма кабінета. Я, безумоўна, не ведаў, што сэр Гервазы ўсё яшчэ ў кабінеце, інакш я далажыў бы яму, што абед гатовы. Можа, цяпер зрабіць гэта, мілэдзі?

Лэдзі Шэвені-Гарэ ўхапілася за гэтую прапанову з відавочнай палёгкай.

- О, дзякую, Снэл. Але, зрабі гэта, калі ласка. Абавязкова.

Калі дварэцкі пакінуў пакой, яна сказала:

- Снэл - проста скарб. Я цалкам давяраюся яму. Сама не ведаю, што б я рабіла без Снэла.

Нехта штосьці спагадна прамармытаў, згаджаючыся з ёю, але ніхто нічога не сказаў. Эркюлю Пуаро, а ён назіраў за людзьмі ў пакоі, раптам вельмі выразна падумалася, што яны, усе да аднаго, у напружанні. Яго вочы хутка бегалі па іх, «класіфіцыруючы» ўсіх у агульных рысах. Два пажылыя мужчыны, адзін вайсковага выгляду, той, які толькі што гаварыў, і хударлявы, тонкі, сівы мужчына са шчыльна сціснутымі вуснамі. Двое, далей, маладжавыя мужчыны, вельмі розныя па тыпу. Адзін, з вусамі і выразам стрыманай ганарыстасці, напэўна, пляменнік сэра Гервазы, коннагвардзеец. Другога, з прылізанымі, зачасанымі назад валасамі і даволі банальнай прыгажосцю, ён залічыў да бясспрэчна ніжэйшага сацыяльнага класа. Была тут і маленькая жанчына сярэдніх гадоў з пенснэ і з разумнымі вачыма, і яшчэ была дзяўчына з агніста-рыжымі валасамі.

У дзвярах з'явіўся Снэл. Яго манеры былі дасканалыя, але праз абалонку безаблічнага дварэцкага праступалі знакі чалавечай устурбаванасці.

- Даруйце, мілэдзі, дзверы ў кабінет замкнутыя.

- Замкнутыя?

Гэта быў мужчынскі голас - малады, імклівы, з ноткамі ўзбуджанасці, голас прыгожага маладога чалавека з прылізанымі валасамі. Ён спытаўся, ірвучыся наперад:

- Можна, я пайду і пагляджу?..

Але Эркюль Пуаро дужа спакойна ўзяў камандаванне на сябе. Ён зрабіў гэта так натуральна, што ніхто не палічыў дзіўным, што гэты чужы чалавек, які вось толькі прыехаў, бярэ справу ў свае рукі.

- Хадземце, - сказаў ён, - у кабінет.

І далей, ужо Снэлу:

- Вядзі нас, калі ласка.

Снэл паслухаўся. Пуаро, як цень, ішоў за ім, і, як статак авечак, ішлі следам і ўсе астатнія.

Снэл вёў іх праз вялікую залу, паўз вялізны выгін лесвіцы, паўз велізарны высокі стаячы гадзіннік і паўз нішу, у якой стаяў гонг, па вузкім калідоры, у канцы якога былі дзверы.

Тут Пуаро апярэдзіў Снэла і асцярожна крануў ручку. Яна павярнулася, але дзверы не адчыніліся. Пуаро лёгенька пастукаў костачкамі пальцаў па філёнзе дзвярэй. Ён стукаў мацней і мацней. Потым раптам стаў на калені і прынік вокам да замочнай шчыліны.

Неўзабаве павольна ўстаў і паглядзеў на ўсіх вакол сябе. Яго твар быў суровы.

- Джэнтльмены! - сказаў ён. - Гэтыя дзверы трэба зараз жа выламаць!

Па яго загаду двое маладых людзей, абодва высокія і дужыя, налеглі на дзверы. Гэта была нялёгкая справа. Дзверы ў Гэмбара Клоўз рабілі дыхтоўныя.

Нарэшце, аднак, замок паддаўся, і дзверы з шумам хістануліся ўнутр пакоя. Дрэва раскалолася і затрашчала.

Нейкі момант усе стаялі ціха, стоўпіўшыся на парозе. Усё святло ў пакоі было ўключана. Уздоўж сцяны злева стаяў вялікі пісьмовы стол, салідны выраб з каштоўнага дрэва. У крэсле, не за сталом, а збоку, сутуліўся вялікі чалавек, яго спіна была якраз насупраць іх. Галава і верх цела навіслі над правым білам крэсла, а правая рука бязвольна звісала. Тут жа ўнізе на дыване пабліскваў маленькі пісталет...

Не было ніякай патрэбы рабіць здагадкі. Усё было зразумела. Сэр Гервазы Шэвені-Гарэ застрэліўся.

Хвіліну-дзве натоўп у дзвярах стаяў нерухома, у здранцвенні, пазіраючы на жудасную сцэну. Потым Пуаро ступіў наперад. У гэты ж момант Х'юга Трэнт гучна сказаў:

- Божа мой, стары застрэліўся!

І тут жа за гэтымі словамі пачуўся працяглы страшны стогн лэдзі Шэвені-Гарэ.

- О, Гервазы... Гервазы!

Цераз плячо Пуаро рэзка сказаў:

- Выведзіце адсюль лэдзі Шэвені-Гарэ! Яна тут нічым не дапаможа.

Пажылы мужчына з вайсковай выпраўкай выканаў загад. Ён сказаў:

- Хадзем, Ванда. Хадзем, мая дарагая. Ты не можаш зрабіць нічога. Гэта ўжо адбылося. Хадзем і ты, Рут, глядзі сваю маці.

Але Рут Шэвені-Гарэ праціснулася ў пакой і стала каля Пуаро, калі той схіліўся над жахліва абмяклым целам у крэсле - целам чалавека, магутнага, як Геракл, з барадой вікінга.

Яна спыталася нізкім напружаным голасам, але надзвычай стрымана і прыглушана:

- Вы цвёрда ўпэўнены, што ён - мёртвы?

Пуаро ўзняў вочы.

На твары дзяўчыны быў адбітак нейкіх эмоцый - сурова-стрыманых, затоеных, якія ён не зусім разумеў. Гэта было не гора - гэта было больш падобна на ўзбуджанасць і страх.

Маленькая жанчына ў пенснэ мармытала:

- Твая маці, мая мілая... Ці не думаеш ты?..

Моцным істэрычным голасам дзяўчына з рыжымі валасамі крыкнула:

- Дык гэта быў не аўтамабіль і не корак ад шампанскага! Мы чулі стрэл...

Пуаро павярнуўся і паглядзеў на ўсіх. Ён сказаў:

- Нехта павінен звязацца з паліцыяй...

Рут Шэвені-Гарэ шалёна крыкнула:

- Не!

Пажылы мужчына з тварам юрыста сказаў:

- Баюся, гэта непазбежна. Ты паклапоцішся пра гэта, Бароўз? Х'юга...

- Вы містэр Х'юга Трэнт? - звярнуўся Пуаро да высокага маладога чалавека з вусамі. - Было б добра, я думаю, калі б усе, апрача вас і мяне, пакінулі гэты пакой.

Зноў яго паўнамоцтвы не былі пастаўлены пад сумненне. Юрыст пагнаў «статак» з пакоя. Пуаро і Х'юга Трэнт засталіся адны.

Х'юга сказаў, утаропіўшыся ў Пуаро:

- Паслухайце, хто вы? Я хачу сказаць, я не маю нават уяўлення... Што вы тут робіце?

Пуаро дастаў з кішэні футарал для візітных картак і выбраў сваю картку.

Х'юга Трэнт сказаў, узіраючыся ў яе:

- Прыватны дэтэктыў, га? Вядома, я чуў пра вас... Але я па-ранейшаму не разумею, што вы робіце тут?

- Вы не ведалі, што ваш дзядзька... Ён быў вам дзядзька, праўда?

Х'юга зіркнуў на мёртвага:

- Стары? Але, ён быў мой дзядзька.

- Вы не ведалі, што ён пасылаў па мяне?

Х'юга адмоўна паківаў галавой і павольна сказаў:

- Я нічога не ведаў пра гэта.

У яго голасе чулася пачуццё, якое даволі цяжка паддавалася класіфікацыі. Твар быў драўляны і тупы - выраз, падумаў Пуаро, які служыць добрай маскай на стрэс.

Пуаро спакойна сказаў:

- Мы знаходзімся ў Вэстшыры, праўда? Я вельмі добра ведаю вашага галоўнага канстэбля, маёра Рыдла.

Х'юга сказаў:

- Рыдл жыве прыкладна за мілю адгэтуль. Ён, відаць, сам заедзе сюды.

- Гэта будзе вельмі дарэчы, - сказаў Пуаро.

Ён пачаў уважліва, не спяшаючыся, знаёміцца з пакоем. Адсунуў убок штору і агледзеў французскія вокны*, злёгку тузануўшы іх. Яны былі зачыненыя.

* Французскае акно - на дзве палавінкі, да падлогі, яно служыць і як дзверы ў сад або на балкон.

На сцяне за сталом вісела круглае люстра. Люстра было раструшшчана. Пуаро нагнуўся і падняў нейкі маленькі прадмет.

- Што гэта? - спытаўся Х'юга Трэнт.

- Куля.

- Яна прайшла якраз праз яго галаву і разбіла люстра?

- Здаецца, што так.

Пуаро асцярожна паклаў кулю там, дзе знайшоў яе, падышоў да стала. Нейкія паперы былі ўпарадкаваны, акуратна складзены ў стосы. На блоку прамакальнай паперы ляжаў вырваны аднекуль ліст, упоперак якога вялікімі друкаванымі літарамі няроўным почыркам было напісана слова «даруйце».

Х'юга сказаў:

- Напісаў, мабыць, у апошнія хвілі перад тым, як... зрабіў гэта.

Дэтэктыў задумліва кіўнуў.

Ён паглядзеў на раструшчанае люстра, потым на мёртвага.

Бровы Пуаро трохі нахмурыліся, як быццам ад здзіўлення. Ён падышоў да дзвярэй, якія крыва віселі з разбітым замком. У дзвярах, як ён ведаў, не было ключа, - інакш нельга было б глянуць праз замочную шчыліну. Не было ключа і на падлозе. Пуаро нахіліўся над мёртвым і абшукаў яго.

- Так, - сказаў ён. - Ключ у кішэні.

Х'юга выняў партсігар і запаліў цыгарэту. Ён гаварыў хрыплавата.

- Здаецца, зразумела, - сказаў ён. - Мой дзядзька ўсё пазачыняў і зачыніўся сам, накрэмзаў гэтае пасланне на кавалачку паперы і потым застрэліўся.

Пуаро задумліва кіўнуў. Х'юга казаў далей:

- Але да мяне не даходзіць, навошта ён пасылаў па вас. Якая ў яго магла быць справа?

- Гэта трохі цяжэй растлумачыць. Пакуль мы чакаем, містэр Трэнт, уладаў, якія возьмуць клопат на сябе, магчыма, вы паінфармуеце мяне, хто такія ўсе гэтыя людзі, якіх я ўбачыў сёння вечарам, калі прыехаў?

- Хто яны? - Х'юга адказваў амаль няўцямна. - О, так, вядома. Прабачце. Можа, мы сядзем? - Ён паказаў на канапку ў самым далёкім ад цела нябожчыка куце пакоя. І гаварыў далей адрывіста: - Так, Ванда - мая цётка, вы ведаеце. І Рут, мая кузіна. Але вы знаёмы з а'бедзвюма. Другая дзяўчына завецца Сьюзен Кардвэл. Яна проста гасцюе тут. І яшчэ палкоўнік Бэры. Ён стары сябар сям'і. І містэр Фобз. Ён таксама стары сябар, апрача таго, ён сямейны юрыст і ўсё такое. Абодва старыя былі закаханыя ў Ванду, калі яна была маладая, і па-ранейшаму круцяцца каля яе, верныя і адданыя. Смешна, але даволі кранальна. Яшчэ тут ёсць Годфры Бараўз, старога - я маю на ўвазе майго дзядзьку - сакратар, і міс Лінгард, якая дапамагае яму пісаць гісторыю Шэвені-Гарэ. Яна рыхтуе гістарычны матэрыял тым, хто піша. Вось, здаецца, і ўся кампанія.

Пуаро кіўнуў. Потым сказаў:

- Як я зразумеў, вы сапраўды чулі стрэл, якім быў забіты ваш дзядзька?

- Так, мы чулі. Думалі, гэта быў корак ад шампанскага; прынамсі, я так падумаў. Сьюзен і міс Лінгард лічылі, што гэта была зваротная ўспышка аўтамабіля - дарога зусім блізка, ведаеце.

- Калі гэта было?

- Ну, прыблізна ў дзесяць хвілін дзевятай. Снэл якраз першы раз ударыў у гонг.

- І дзе вы былі, калі пачулі яго?

- У зале. Мы - мы смяяліся наконт гэтага, спрачаліся, разумееце, пра тое, адкуль гэты гук. Я сказаў, што са сталовай, а Сьюзен сказала, што з гасцінай, а міс Лінгард - што грукнула недзе ўгары, а Снэл сказаў - гэта з дарогі, з вуліцы, і даляцеў да нас праз вокны наверсе. А Сьюзен спыталася: «Больш ніякіх тэорый?» А я засмяяўся і сказаў: «Забойствы бываюць заўсёды!» Даволі дурны жарт, як падумаеш.

Яго твар нервова перасмыкнуўся.

- Нікому не прыйшла думка, што гэта, магчыма, застрэліўся сэр Гервазы?

- Не, вядома, не.

- Вы сапраўды не ўяўляеце сабе, чаму ён мог застрэліцца?

Х'юга павольна сказаў:

- О, ну... Я не сказаў бы, што...

- У вас ёсць здагадка?

- Але... ёсць... Гэта цяжка растлумачыць. Вядома, я не чакаў, што ён скончыць жыццё самагубствам, але тым не менш я не надта здзіўлены. Бо мой дзядзька быў вар'ят, містэр Пуаро. Кожны ведаў пра тое.

- Гэта здаецца вам дастатковым тлумачэннем?

- Угу, людзі страляюцца, калі яны трохі звіхнутыя.

- Надзіва простае тлумачэнне.

Х'юга ўтаропіўся ў яго.

Пуаро зноў устаў і пачаў бязмэтна блукаць па пакоі. Пакой быў утульна мэбліраваны, пераважаў цяжкаваты віктарыянскі стыль. Масіўныя кніжныя шафы, вялізныя крэслы з поручнямі і некалькі меншых - сапраўдны чыпендэйл*. Тут не было лішняй аздобы, але невялікія вырабы з бронзы на каміне прыцягнулі ўвагу Пуаро і відавочна выклікалі ў яго захапленне. Ён падымаў іх адзін за адным, старанна аглядаў кожны і асцярожна ставіў на месца. З аднаго, крайняга злева, ён скалупнуў нешта пазногцем.

* Стыль ангельскай мэблі XVIII ст.

- Што гэта? - спытаўся Х'юга без вялікай цікавасці.

- Нічога асаблівага. Маленечкі асколак люстра.

Х'юга сказаў:

- Сапраўды неяк дзіўна раструшчана куляй гэтае люстра. Разбітае люстра азначае нешанцаванне. Бедны стары Гервазы... Я думаю, яму шанцавала залішне доўга.

- Ваш дзядзька быў шчаслівы чалавек?

Х'юга хіхікнуў.

- Дзіва што, яму шанцавала, як у казцы! Усё, да чаго ён ні дакранаўся, ператваралася ў золата! Калі ён ставіў на аўтсайдэра*, той раз-два і ў дамках! Калі ён укладаў грошы ў самую бесперспектыўную шахту, там адразу ж адкрывалася рудная жыла! Яму ўдавалася выблытацца неверагодным шляхам з самага рызыкоўнага, самага безнадзейнага становішча. Ён ратаваўся нейкім цудам, нават не раз. Ведаеце, ён быў па-свойму неблагі стары. «Шмат дзе пабыў, шмат чаго пабачыў», - болей, чым хто з яго пакалення.

* Конь, на якога не робяць ставак на скачках.

Пуаро запытаўся сяброўскім тонам:

- Вы любілі свайго дзядзьку, містэр Трэнт?

Пытанне гэтае, здалося, трохі збянтэжыла Х'юга Трэнта.

- Э, так, вядома, - сказаў ён даволі няўпэўнена. - Ведаеце, часам ён быў цяжкаваты. Жыць з ім было вельмі нялёгка, і наогул. На шчасце, я бачыўся з ім не часта.

- А ён любіў вас?

- Не так, каб гэта можна было заўважыць. Калі па шчырасці, ён, хутчэй, цярпеў маё існаванне.

- Як гэта было, містэр Трэнт?

- Разумееце, у яго не было свайго сына, і ён вельмі шкадаваў аб гэтым. Дрыжаў над усім, што датычылася сям'і. Я ўпэўнены, яго калаціла ад думкі, што, калі ён памрэ, скончыцца і род Шэвені-Гарэ. Яны, ведаеце, вядуць свой пачатак з часоў нарманскіх заваёў, яшчэ адтуль. Стары быў апошні з іх. Я думаю, гэта была, з яго пункту гледжання, даволі паганая перспектыва.

- Вы самі не падзяляеце гэтага пачуцця?

Х'юга паціснуў плячыма.

- Усе такія рэчы здаюцца мне досыць архаічнымі.

- Што будзе з маёмасцю?

- Папраўдзе, не ведаю. Магчыма, пяройдзе мне. А можа, ён пакінуў яе Рут. Альбо Ванда будзе валодаць усім да канца жыцця.

- Дык ваш дзядзька не выказаў сваіх намераў дакладна?

- Ну... Але ён песціў адну мару...

- І якую ж?

- Рут і я павінны пажаніцца. Гэта была яго мара.

- Гэта, безумоўна, было б дужа зручна.

- Надзвычай зручна. Але Рут - Рут мае свой вельмі выразны погляд на жыццё. Улічыце, яна незвычайна прывабная маладая жанчына і яна ведае гэта. Ёй не карціць выйсці замуж і звіць гняздо.

Пуаро нахіліўся да яго:

- Але вы самі хацелі б, містэр Трэнт?

Х'юга сказаў стомленым голасам:

- Я, сапраўды, не бачу аніякай розніцы, з кім ты жэнішся ў наш час. Развод такі лёгкі. Калі вы не ладзіце, то няма нічога лягчэйшага, як рассячы вузел і пачаць зноў.

Дзверы адчыніліся, і ўвайшоў Фобз разам з высокім франтаватым мужчынам.

Мужчына кіўнуў Трэнту.

- Хэло, Х'юга! Мне вельмі шкада. Гэта вялікае гора для ўсіх вас.

Эркюль Пуаро ступіў наперад.

- Як вы маецеся, маёр Рыдл? Вы памятаеце мяне?

- Вядома! - Галоўны канстэбль паціснуў Пуаро руку. - Дык гэта вы тут?

У яго голасе гучала задумлівая нота. Ён з цікаўнасцю паглядзеў на Эркюля Пуаро.

Мінула дваццаць хвілін.

- Ну? - спытаўся маёр Рыдл. Пытальнае «ну» галоўнага канстэбля было адрасавана сяржанту паліцыі, хударляваму пажылому чалавеку з сіваватымі валасамі.

Той паціснуў плячыма.

- Ён мёртвы больш за паўгадзіну, але не больш за гадзіну. Вы не любіце тэхнічных падрабязнасцей, я ведаю, таму не буду дакучаць імі. Гэты чалавек застрэлены ў галаву, пісталет быў за некалькі дзюймаў ад правай скроні. Куля прайшла акурат праз мозг і выйшла.

- Усё адпавядае самагубству?

- Усё. Цела потым звалілася ў крэсла, і пісталет выпаў з яго рукі.

- Вы знайшлі кулю?

- Знайшоў. - Доктар паказаў яе.

- Добра, - сказаў маёр Рыдл. - Мы захаваем кулю, каб упэўніцца, што яна з гэтага пісталета. Я рады, што гэта незаблытаная справа і няма ніякіх цяжкасцей.

Эркюль Пуаро мякка сказаў:

- Вы ўпэўнены, што тут няма цяжкасцей, доктар?

Доктар павольна адказаў:

- Ну, я думаю, адна рэч можа здацца вам трохі дзіўнай. Калі ён страляўся, то, напэўна, быў крыху схілены направа. Інакш куля зачапіла б сцяну ніжэй люстра, а не трапіла б якраз усярэдзіну.

- Некамфартабельная поза для самагубства, - сказаў Пуаро.

Доктар паціснуў плячыма.

- Ну, камфорт, калі вы збіраецеся з усім гэтым скончыць... - Ён не дагаварыў.

Маёр Рыдл спытаўся:

- Цела можна вынесці зараз?

- Можна. Я займаўся ім да поўдня.

- Што скажаце вы, інспектар? - Маёр Рыдл звярнуўся да высокага, з апатычным тварам чалавека ў простай вопратцы.

- О'кэй, сэр. Мы атрымалі ўсё, што нам трэба. Засталіся толькі адбіткі пальцаў нябожчыка на пісталеце.

- Дык вы можаце працягваць.

Цела Гервазы Шэвені-Гарэ было перанесена. Галоўны канстэбль і Пуаро засталіся адны.

- Так, - прамовіў Рыдл, - усё нібыта зразумела і проста. Дзверы замкнуты, акно зачынена, ключ ад дзвярэй у кішэні мёртвага. Усё як след - апрача адной акалічнасці.

- І якой жа, мой дружа?

- Вы! - сказаў Рыдл адкрыта. - Што вы робіце тут?

Замест адказу Пуаро ўручыў яму ліст, які ён атрымаў ад нябожчыка тыдзень назад, і тэлеграму, якая ўрэшце прывяла яго сюды.

- Гм, - сказаў галоўны канстэбль. - Цікава. Мы павінны дакапацца да сутнасці справы. Мушу сказаць, тут прамая сувязь з яго самагубствам.

- Я згодзен.

- Мы павінны праверыць усіх у доме.

- Магу назваць іх прозвішчы. Я толькі што задаваў сякія-такія пытанні містэру Трэнту.

Ён паўтарыў імёны.

- Магчыма, вы, маёр Рыдл, ведаеце што-небудзь пра гэтых людзей?

- Я, натуральна, сёе-тое ведаю пра іх. Лэдзі Шэвені-Гарэ гэткая ж на свой манер вар'ятка, як і стары сэр Гервазы. Яны былі адданы адно аднаму - і абое зусім вар'яты. Яна самая незразумелая істота на свеце, з рэдкай, незвычайнай праніклівасцю, здольная біць у цэль неверагодна трапна. Людзі добра такі смяюцца з яе. Я думаю, яна ведае гэта, але не звяртае ўвагі. У яе абсалютна няма пачуцця гумару.

- Міс Шэвені-Гарэ ўсяго толькі іх прыёмная дачка, як мне здаецца?

- Але.

- Вельмі прыгожая маладая лэдзі.

- Надзіва прывабная дзяўчына. Сее смуту сярод тутэйшых юнакоў. Водзіць за нос і кпіць з іх. Добра сядзіць у сядле, і ў яе цудоўныя рукі.

- Гэта цяпер нас не датычыцца.

- Э, так, магчыма, не... Добра, наконт іншых людзей. Я ведаю старога Бэры, безумоўна. Ён тут амаль заўсёды. Як свойскі кот у гэтым доме. Накшталт ад'ютанта лэдзі Шэвені-Гарэ. Ён вельмі даўні сябар. Яны ведалі яго ўсё жыццё. Я думаю, ён і сэр Гервазы - абодва мелі інтэрас у кампаніі, дырэктарам якой быў Бэры.

- Освальд Фобз. Ці ведаеце вы што-небудзь пра яго?

- Амаль упэўнены, што сустракаў яго аднойчы.

- Міс Лінгард?

- Ніколі не чуў пра яе.

- Міс Сьюзен Кардвэл?

- Даволі прывабная дзяўчына з рыжымі валасамі? Я бачыў яе тут апошнія некалькі дзён, яна была з Рут Шэвені-Гарэ.

- А містэр Бараўз?

- Але, я ведаю яго. Сакратар Шэвені-Гарэ. Паміж намі кажучы, мне ён не падабаецца. Мілавідны, і ведае гэта. Не з самых лепшых.

- Ці доўга ён быў з сэрам Гервазы?

- Гады два, я думаю.

- І тут няма больш нікога?..

Пуаро абарваў фразу.

Высокі бялявы мужчына ў будным гарнітуры паспешна зайшоў у пакой. Ён задыхаўся і быў усхваляваны.

- Добры вечар, маёр Рыдл. Я пачуў вестку, што сэр Гервазы застрэліўся; і вось прыбег сюды. Снэл кажа, што праўда. Гэта неверагодна. Не магу паверыць!

- Праўда, Лэйк. Дазвольце вас адрэкамендаваць. Містэр Лэйк, агент сэра Гервазы па справах маёнтка. Містэр Эркюль Пуаро, пра якога вы, мабыць, чулі.

На твары Лэйка адбіліся і захапленне, і недавер.

- Містэр Эркюль Пуаро? Я страшэнна рады сустрэчы з вамі. Ва ўсякім выпадку... - Ён раптоўна змоўк, жвавая прыемная ўсмешка знікла - цяпер ён выглядаў устурбаваным і засмучаным. - Ці не пахне тут рыбай - гэтае самагубства, сэр?

- Чаму тут павінна пахнуць рыбай, як вы гэта называеце? - рэзка спытаўся галоўны канстэбль.

- Бо тут містэр Пуаро. О, і таму, што ўся справа здаецца вельмі неверагоднай!

- Не, не, - хутка сказаў Пуаро. - Я тут не таму, што памёр сэр Гервазы. Я быў у доме - як госць.

- Ах, вось што. Дзіўна, а ён не сказаў мне, што вы прыязджаеце, калі я з ім займаўся рахункамі сёння папаўдні.

Пуаро спакойна сказаў:

- Вы двойчы ўжылі слова «неверагодна», капітан Лэйк. Дык вы сапраўды здзіўлены весткай пра самагубства сэра Гервазы?

- Сапраўды. Вядома, ён быў вар'ят; кожны згодзіцца з гэтым. Але ўсё роўна я проста не магу ўявіць - як ён быў здатны падумаць, што свет зможа існаваць без яго.

- Але, - сказаў Пуаро. - Менавіта. - І ён ухвальна паглядзеў у адкрыты, разумны твар маладога чалавека.

Маёр Рыдл адкашляўся.

- Раз вы тут, капітан Лэйк, можа, вы сядзеце і адкажаце на некалькі пытанняў?

- Добра, сэр.

Лэйк сеў на крэсла насупраць іх.

- Калі вы апошні раз бачылі сэра Гервазы?

- Сёння, гадзіне а трэцяй. Трэба было праверыць некаторыя рахункі і яшчэ вырашыць пытанне пра новага арандатара адной фермы.

- Доўга вы з ім былі?

- Магчыма, паўгадзіны.

- Падумайце добра і скажыце мне, ці не заўважылі вы чаго-небудзь нязвыклага ў яго паводзінах?

Малады чалавек задумаўся.

- Не, наўрад. Ён быў, бадай, трошкі ўзбуджаны, але гэта не было нязвыкла для яго.

- Можа, ён быў хоць крыху прыгнечаны?

- О, не, ён быў у гуморы. Ён цешыўся жыццём менавіта цяпер, пішучы гісторыю роду.

- І як даўно ён заняўся гэтым?

- Пачаў месяцаў шэсць назад.

- Тады, як прыехала сюды міс Лінгард?

- Не. Яна прыехала прыкладна два месяцы назад, калі ён убачыў, што сам не справіцца з даследчай работай.

- Дык вы думаеце, ён быў у добрым настроі?

- О, проста ў цудоўным! Ён сапраўды лічыў, што на свеце нішто не мае значэння, апрача яго роду.

У голасе маладога чалавека раптам прамільгнула горыч.

- Значыцца, наколькі вы ведаеце, у сэра Гервазы не было ніякай трывогі?

Паўза, вельмі кароткая, але паўза была, перш чым капітан Лэйк адказаў:

- Не.

Пуаро нечакана кінуў пытанне:

- Вы думаеце, сэр Гервазы зусім не быў заклапочаны сваёй дачкой?

- Сваёй дачкой?

- Менавіта.

- Як мне вядома, не, - стрымана адказаў малады чалавек. Пуаро больш нічога не гаварыў. Маёр Рыдл сказаў:

- Добра, дзякуй вам, Лэйк. Мусіць, вам лепш пабыць недзе тут на выпадак, калі мне спатрэбіцца яшчэ што ў вас запытацца.

- Вядома, сэр. - Лэйк устаў. - Я магу што-небудзь зрабіць?

- Вы можаце прыслаць сюды дварэцкага. І, можа, вы пацікавіцеся для мяне, у якім стане лэдзі Шэвені-Гарэ і ці магу я трошкі пагутарыць з ёю зараз; ці яна занадта засмучаная...

Малады чалавек кіўнуў і пакінуў пакой хуткім рашучым крокам.

- Прыемная асоба, - сказаў Эркюль Пуаро.

- Але, цудоўны хлопец, і спраўны на службе. Яго ўсе любяць.

- Сядайце, Снэл, - сказаў маёр Рыдл сяброўскім тонам. - У мяне багата пытанняў. Разумею, гэта быў шок для вас.

- О, сапраўды, сэр. Дзякуй, сэр. - Снэл сеў з такім сціплым, нясмелым выглядам, што гэта, па сутнасці, было тое самае, калі б ён застаўся стаяць.

- Служыце тут ужо ладны кавалак часу, ці не так?

- Шаснаццаць гадоў, сэр, з той самай пары, як сэр Гервазы, э, асеў, як кажуць.

- Ага. Вядома ж, ваш гаспадар быў у свой час вялікі падарожнік.

- Але, сэр. Ён прымаў удзел у экспедыцыі на полюс і ў многія іншыя цікавыя мясціны.

- Добра, Снэл, прашу, скажыце мне, калі апошні раз вы бачылі свайго гаспадара сёння вечарам?

- Я быў у сталовай, сэр, сачыў, каб як след быў сервіраваны стол. Дзверы ў залу былі адчынены, і я бачыў, як сэр Гервазы сыходзіў па лесвіцы, ішоў праз залу, а пасля па калідоры пайшоў у кабінет.

- А каторай гадзіне гэта было?

- Якраз каля васьмі. Магчыма, ужо было без пяці восем, - спакойна адказаў Снэл.

- І тады вы бачылі яго апошні раз?

- Але, сэр.

- Вы чулі стрэл?

- О, так, сэр; але, вядома, я і не падумаў, што гэта стрэл. Ды і як я мог падумаць?

- А што вы падумалі?

- Я палічыў, што гэта аўтамабіль, сэр. Шаша зусім блізка ад паркавай агароджы. Або гэта мог быць стрэл у лесе - браканьер, можа. Я ніяк не думаў...

Маёр Рыдл перабіў яго:

- Калі гэта было?

- Роўна восем хвілін дзевятай, сэр.

Галоўны канстэбль рэзка запытаўся:

- Як вы можаце памятаць час з такой дакладнасцю?

- Проста, сэр. Я толькі што даў першы гонг.

- Першы гонг?

- Але, сэр. Паводле загаду сэра Гервазы, гэты гонг заўсёды павінен быў гучаць за сем хвілін да сапраўднага абедзеннага гонга. Ён заўсёды пільна сачыў, сэр, каб усе ўжо былі ў сталовай, калі ўдарыць другі гонг. Дык вось, даўшы другі гонг, я падышоў да дзвярэй сталовай і абвясціў абед, і ўсе ўвайшлі.

- Я пачынаю разумець, - сказаў Эркюль Пуаро, - чаму ў вас быў такі здзіўлены выгляд, калі вы сёння абвясцілі абед. Сэр Гервазы, звычайна, быў у сталовай?

- Ніколі раней не здаралася, каб ён у гэты час не быў там, сэр. Гэта быў проста шок. Я падумаў, што...

Маёр Рыдл зноў спыніў яго:

- І астатнія таксама звычайна былі там?

Снэл кашлянуў.

- Ніводзін чалавек, які спазніўся на абед, сэр, ніколі не запрашаўся ў дом другі раз.

- Гм, вельмі сурова.

- Мой гаспадар, сэр, наняў кухара, які раней быў ва ўладара Маравіі. Сэр Гервазы нярэдка гаварыў, сэр, што абед - гэткая ж важная справа, як і рэлігійны рытуал.

- А што наконт яго ўласнай сям'і?

- Лэдзі Шэвені-Гарэ заўсёды вельмі клапацілася, каб не засмуціць яго, сэр, і нават міс Рут не асмельвалася спазніцца на абед.

- Цікава, - прамармытаў Эркюль Пуаро.

- Зразумела, - сказаў Рыдл. - Значыцца, раз абед - у чвэрць дзевятай, то вы далі першы гонг у восем хвілін дзевятай, як звычайна?

- Так, сэр, толькі ж гэта было не як заўсёды. Звычайна абед у нас быў а восьмай. Сэр Гервазы загадаў, каб сёння абед быў у чвэрць дзевятай, бо ён чакаў джэнтльмена з апошняга цягніка.

Снэл злёгку пакланіўся Пуаро.

- Калі ваш гаспадар ішоў у кабінет, ці не здаўся ён вам засмучаным або ўстурбаваным?

- Я не магу адказаць, сэр. Ён быў занадта далёка ад мяне, каб я мог бачыць выраз яго твару. Я проста заўважыў сэра Гервазы, вось і ўсё.

- Ён адзін ішоў у кабінет?

- Так, сэр.

- Ці заходзіў хто-небудзь у кабінет пасля гэтага?

- Я не магу адказаць, сэр. Потым я пайшоў у буфетную і быў там да першага гонга ў восем хвілін дзевятай.

- Тады вы і пачулі стрэл?

- Так, сэр.

Пуаро мякка ўставіў пытанне:

- Думаю, іншыя таксама чулі гэты стрэл?

- Так, сэр. Містэр Х'юга і міс Кардвэл. І міс Лінгард.

- Гэтыя людзі таксама былі ў зале?

- Міс Лінгард выходзіла са сталовай, а міс Кардвэл і містэр Х'юга якраз спускаліся па лесвіцы.

Пуаро пацікавіўся:

- А была якая-небудзь размова пра тое?

- Была, сэр. Містэр Х'юга спытаўся пра шампанскае на абед. Я сказаў яму, што на стол пастаўлены чэры, рэйнвейн і бургундскае.

- Ён падумаў, што стрэліў корак ад шампанскага?

- Так, сэр.

- І ніхто не ўспрыняў гэта ўсур'ёз?

- Ніхто, сэр. Яны ўсе пайшлі ў сталовую, усе гаманілі і смяяліся.

- Дзе былі астатнія сямейныя?

- Я не магу адказаць, сэр.

Маёр Рыдл спытаўся:

- Вы што-небудзь ведаеце пра гэты пісталет? - Гаворачы, ён працягнуў яго Снэлу.

- О, так, сэр. Пісталет належыць сэру Гервазы. Ён заўжды трымаў яго ў шуфлядзе стала, вось тут.

- Ён звычайна быў зараджаны?

- Я не магу сказаць, сэр.

Маёр Рыдл паклаў пісталет і адкашляўся.

- Зараз, Снэл, я задам вам досыць важнае пытанне. Я спадзяюся, вы адкажаце на яго з усёй шчырасцю. Ці ведаеце вы якую-небудзь прычыну, якая магла прывесці гаспадара да самагубства?

- Не, сэр. Я нічога такога не ведаю.

- Вас не здзіўлялі ў апошні час сэр Гервазы, яго манеры? Ён не быў прыгнечаны? Альбо ўстурбаваны?

Снэл кашлянуў, як бы просячы прабачэння.

- Даруйце мне, сэр, тое, што я скажу, але сэр Гервазы заўсёды здаваўся чужым людзям трохі дзіўным. Ён быў надзвычай арыгінальны джэнтльмен, сэр.

- Угу, угу, я ведаю гэта.

- Людзі збоку, сэр, не заўсёды разумелі сэра Гервазы.

Снэл вымавіў слова «разумелі» з такой значнасцю, што яно павінна было б пісацца з вялікай літары.

- Ведаю, ведаю. Але ці не было чаго-небудзь, што вы назвалі б нязвыклым?

Дварэцкі вагаўся.

- Я думаю, сэр, што Гервазы быў нечым заклапочаны, - нарэшце вымавіў ён.

- Заклапочаны і прыгнечаны?

- Я не сказаў бы, што прыгнечаны, сэр. Але што заклапочаны - дык напэўна.

- Вы не здагадваецеся, якая магла быць прычына яго заклапочанасці?

- Не, сэр.

- Можа, гэта было звязана, напрыклад, з якой-небудзь канкрэтнай асобай?

- Я зусім нічога не магу сказаць, сэр. Ва ўсякім выпадку, гэта толькі маё ўражанне.

Пуаро загаварыў зноў:

- Вы былі здзіўлены яго самагубствам?

- Надта здзіўлены, сэр. Для мяне гэта быў страшэнны ўдар. Я не мог уявіць, што такое магчыма.

Пуаро задуменна паківаў галавой.

Рыдл зірнуў на яго і сказаў:

- Добра, Снэл, відаць, гэта ўсё, пра што мы хацелі спытацца ў вас. Вы цвёрда ўпэўнены, што ў вас няма больш нічога расказаць нам - ніякага незвычайнага выпадку, напрыклад, які здарыўся ў апошнія дні?

Дварэцкі, устаючы, адмоўна паківаў галавой.

- Нічога, сэр, абсалютна нічога.

- Тады вы можаце ісці.

- Дзякую, сэр.

Снэл пайшоў быў да дзвярэй, але адступіў назад і стаў убаку: лэдзі Шэвені-Гарэ заплыла ў пакой. Яна была апранута ў нейкі ўсходні ўбор пурпурова-аранжавага шоўку, які туга аблягаў яе цела. Твар яе быў спакойны, і ўся яна была спакойная і засяроджаная.

- Лэдзі Шэвені-Гарэ! - Маёр Рыдл ускочыў.

- Мне сказалі, вы хацелі б пагаварыць са мной, вось я і прыйшла.

- У гэтым пакоі вам, напэўна ж, надта балюча. Пяройдзем у іншы?

Лэдзі Шэвені-Гарэ адмоўна паківала галавой і села на адно з крэслаў чыпендэйл. Яна прамармытала:

- О, нічога, якое гэта мае значэнне?

- Гэта вельмі добра, лэдзі Шэвені-Гарэ, што вы не даяце волі сваім пачуццям. Я разумею, якім страшным шокам гэта было, і...

Лэдзі Шэвені-Гарэ перабіла яго.

- Праўда, спачатку было як шок, - пагадзілася яна. Яе тон быў лёгкі, гутарковы. - Але, ведаеце, ніякай смерці ў сапраўднасці няма, ёсць толькі Змена. -Яна дадала: - На самай справе, Гервазы стаіць зараз якраз за вашым левым плячом. Я выразна бачу яго.

Левае плячо маёра Рыдла злёгку ўздрыгнула. Ён з недаверам паглядзеў на лэдзі Шэвені-Гарэ.

Яна ўсміхнулася яму загадкавай, шчаслівай усмешкай.

- Вы не верыце, вядома! Мала хто верыць! А мне свет духаў такі ж рэальны, як гэты. Але, калі ласка, пытайцеся ў мяне, што хочаце, і не бойцеся ўсхваляваць мяне. Я зусім не засмучана. Разумееце, усё - Лёс. Чалавек не можа мінуць сваёй Кармы*. Усё супадае - люстра - усё.

* Карма - з рэлігіі індуізму: вучэнне аб пераўвасабленні душ, вера ў тое, што ўсе ўчынкі чалавека вызначаюць яго лёс у будучым, пасля пераўвасаблення.

- Люстра, мадам? - запытаўся Пуаро.

Яна слаба кіўнула галавой у той бок.

- Але. Яно разбіта, вы бачыце. Сімвал! Ведаеце верш Тэнісана? Я любіла чытаць яго дзяўчынай, хоць, вядома, тады не разумела глыбіннага сэнсу. «Раскалолася люстра ад краю да краю. Праклён мяне спасцігае!» - крыкнула лэдзі з Шэлата». Вось што здарылася з Гервазы. Праклён спасцігнуў і яго. Я думаю, вы ведаеце, што большасць вельмі старых родаў носяць на сабе праклён... Раскалолася люстра. Ён ведаў, што быў асуджаны! Праклён збыўся!

- Але, мадам, не праклён раскалоў люстра, - гэта была куля!

Лэдзі Шэвені-Гарэ ўсё тым жа саладжавым голасам сказала:

- Гэта ж тое самае... Гэта лёс.

- Але ваш муж застрэліўся.

Лэдзі Шэвені-Гарэ паблажліва ўсміхнулася.

- Ён не павінен быў так рабіць, зразумела. Але Гервазы быў заўсёды нецярплівы. Ён ніколі не ўмеў чакаць. Яго час прыйшоў - ён ступіў насустрач. Усё так проста...

Маёр Рыдл раздражнёна выкашляўся і рэзка сказаў:

- Дык вы не былі здзіўлены, што ваш муж скончыў жыццё самагубствам? Вы чакалі, што так здарыцца?

- О, не! - Яе вочы акругліліся. - Нельга заўсёды прадбачыць будучыню. Гервазы, несумненна, быў вельмі дзіўны чалавек, незвычайны чалавек. Ён быў зусім не падобны ні на кога. Ён быў адным з Вялікіх і цяпер народжаны зноў. Я ведала гэта даўно. Думаю, ён сам гэта ведаў. Яму цяжка было прыстасоўвацца да дурных і дробных стандартаў штодзённага жыцця. - Пазіраючы цераз плячо маёра Рыдла, яна дадала: -Ён усміхаецца зараз. Ён думае, якія ўсе мы неразумныя. Такія мы і ёсць, сапраўды. Проста як дзеці. Прыкідваемся, што свет існуе на самай справе і што гэта мае значэнне... Жыццё - толькі адна з вялікіх Ілюзій.

Адчуваючы, што ён прайграе бітву, маёр Рыдл у роспачы запытаўся:

- Вы зусім не можаце дапамагчы нам высветліць, чаму ваш муж скончыў жыццё самагубствам?

Яна паціснула сваімі тонкімі плячыма.

- Сілы рухаюць намі - яны рухаюць намі... Вы не можаце зразумець. Вы рухаецеся толькі ў матэрыяльнай сферы.

Пуаро кашлянуў.

- Гаворачы пра матэрыяльную сферу, ці ведаеце вы што-небудзь, мадам, пра тое, як ваш муж размеркаваў свае грошы?

- Грошы? - Яна здзіўлена паглядзела на яго. - Я ніколі не думаю пра грошы. - У яе голасе гучала пагарда.

Пуаро пераключыўся на іншую тэму:

- У які час вы спусціліся сёння ўніз на абед?

- Час? Які ён, Час? Бясконцы, вось вам адказ. Час бясконцы.

Пуаро сказаў:

- Але ваш муж, мадам, быў даволі пунктуальны ў часе - асабліва, як мне казалі, калі датычылася абедзеннага часу.

- Ах, мілы Гервазы... - Яна памяркоўна ўсміхнулася. - Ён быў такі дурненькі з той пунктуальнасцю. Але гэта рабіла яго шчаслівым. І таму мы ніколі не пазніліся.

- Вы былі ў сталовай, мадам, калі пачуўся першы гонг?

- Не, я была тады ў маім пакоі.

- Ці памятаеце вы, хто быў у сталовай, калі вы сышлі ўніз?

- Амаль усе, мне здаецца, - няўпэўнена сказала лэдзі Шэвені-Гарэ. - Гэта мае значэнне?

- Магчыма, не, - пагадзіўся Пуаро. - Тады што-нішто яшчэ. Ці казаў вам калі-небудзь ваш муж, што яго, як ён падазрае, абкрадваюць?

Лэдзі Шэвені-Гарэ, здавалася, не дужа цікавіла гэта пытанне.

- Абкрадваюць? Не, я не думаю.

- Абкрадваюць, ашукваюць, абіраюць нейкім чынам?..

- Не, я не думаю... Гервазы вельмі ўгневаўся б, калі б хтосьці адважыўся на такое.

- Прынамсі, ён нічога не гаварыў вам?

- Не, не. - Лэдзі Шэвені-Гарэ адмоўна паківала галавой, па-ранейшаму без вялікай цікавасці. - Я памятала б...

- Калі апошні раз вы бачылі свайго мужа жывога?

- Ён заглянуў, як звычайна, спускаючыся ўніз перад абедам. Мая служанка была там. Ён проста сказаў, што ідзе ўніз.

- Прыгадайце, пра што ён больш за ўсё гаварыў апошнія некалькі тыдняў?

- О, пра гісторыю роду. Ён так паспяхова займаўся гэтым. Забаўная, мілая міс Лінгард, - ён ужо не мог без яе. Яна шукала і знаходзіла яму матэрыялы ў Брытанскім музеі - усё, што патрэбна. Яна, ведаеце, працавала з лордам Малкастарам над яго кнігай. І была тактоўная - я маю на ўвазе, яна абмінала лішняе. Урэшце, ёсць такія продкі, якіх не хочацца чапаць. Гервазы быў вельмі чуллівы. Яна дапамагала і мне. Здабыла мне процьму інфармацыі пра Хэтшыпсат*. Я - пераўвасабленне Хэтшыпсат, ведаеце. - Ледзі Шэвені-Гарэ зрабіла гэтую заяву спакойным голасам. - А да таго, - гаварыла яна далей, - я была жрыцай у Атлантыдзе.

* Хэтшыпсат - егіпецкая царыца (XV ст. да н.э.).

Маёр Рыдл пакруціўся ў крэсле.

- Э-э, вельмі цікава, - сказаў ён. - Добра, лэдзі Шэвені-Гарэ, я думаю, гэта ўсё. Вы былі надзвычай зычлівыя.

Лэдзі Шэвені-Гарэ ўстала, разгладзіла свае шаты.

- Дабранач, - сказала яна. Позірк яе скіраваўся ў нейкую кропку за маёрам Рыдлам.

- Дабранач, любы Гервазы. Я хацела б, каб ты прыйшоў, але, ведаю, ты мусіш заставацца тут. - Яна дадала, растлумачваючы яму: - Ты мусіш заставацца там, дзе ты адышоў ад нас, самае меншае дваццаць чатыры гадзіны. Павінен мінуць пэўны час, перш чым ты зможаш свабодна рухацца і камунікавацца.

Яна выплыла з пакоя.

Маёр Рыдл выцер лоб.

- Ух! - мармытнуў ён. - Вар'ятка куды большая, чым я думаў. Яна сапраўды верыць ва ўсё гэтае глупства?

Пуаро з сумненнем, задумліва паківаў галавой.

- Магчыма, яна так ратуецца, - сказаў ён. - Ёй трэба стварыць свет ілюзій, каб уцячы ад суровай рэальнасці, ад мужавай смерці.

- Мне здаецца, - сказаў маёр Рыдл, - фармальна яе можна палічыць вар'яткай. Нагаварыць кучу ўсялякай лухты - і ніводнага разумнага слова!

- Не, не, дружа мой. Самае цікавае, як Х'юга Трэнт мімаходзь заўважыў, тое, што з усяго гэтага пустаслоўя прабліскваюць разумныя думкі. Яна паказала гэта сваёй заўвагай пра тактоўнасць міс Лінгард, што тая не выпінала непажаданых продкаў. Паверце мне, лэдзі Шэвені-Гарэ ніякая не дурная.

Ён устаў і пахадзіў туды-сюды.

- У гэтай справе мне сёе-тое не падабаецца. Так, зусім не падабаецца.

Рыдл з цікаўнасцю паглядзеў на яго.

- Вы маеце на ўвазе матыў самагубства?

- Самагубства, самагубства! Усё гэта памылкова. Гэта памылкова псіхалагічна. Кім лічыў сябе Шэвені-Гарэ? Калосам, незвычайна важнай асобай, цэнтрам сусвету! Хіба такі чалавек знішчае сябе? Зразумела, не. Хутчэй ён знішчыць каго-небудзь іншага, раздушыць, як мурашку, нікчэмную чалавечую істоту, што адважылася раздражняць яго... Такі ўчынак ён мог бы лічыць як неабходны, свяшчэнны! Але самазнішчэнне? Знішчэнне такім эгаістам самога сябе?

- Усё гэта вельмі добра, Пуаро. Але факты, факты. Дзверы замкнуты, ключ у яго ўласнай кішэні. Акно зачынена на шпінгалет. Я чытаў пра такія рэчы ў кнігах, але я ніколі не сустракаўся з імі ў рэальным жыцці. Што-небудзь яшчэ?..

- Так, ёсць што-нішто яшчэ. - Пуаро сеў на крэсла. - Я Шэвені-Гарэ. Я сяду тут, за мой стол. Я вырашыў забіць сябе, бо, дапусцім, я адкрыў у гісторыі нашага роду нешта страшэнна ганебнае. Не дужа пераканаўча, праўда, але гэтага будзе дастаткова. Еh bіеn*, што я раблю? Я крэмзаю на кавалку паперы слова «ДАРУЙЦЕ». Так, гэта зусім магчыма. Потым адчыняю шуфляду стала, дастаю пісталет, які тут хаваю, зараджаю, калі ён не зараджаны, і потым - страляюся? Не, я спачатку паварочваю сваё крэсла кругом - так, і трохі нахіляюся направа - так, і тады - тады прыкладваю пісталет да скроні і страляю!

* Так (фр.).

Пуаро ўскочыў з крэсла і, апісаўшы круг, усклікнуў:

- Я пытаюся ў вас, ці гэта мае сэнс? Навошта паварочваць крэсла кругом? Калі б, напрыклад, тут на сцяне вісела карціна, тады, так, гэта можна было б вытлумачыць. Нейкі партрэт, апошняя рэч на свеце, якую хацелася б убачыць перад смерцю; але фіранка - аh nоn*, гэта не мае сэнсу.

* Не (фр.).

- Ён мог захацець глянуць з акна. Апошні позірк на маёнтак.

- Мой дарагі дружа, вы самі не верыце ў тое, што гаворыце. Вы самі ведаеце: гэта нонсэнс. У восем хвілін дзевятай было цёмна, і ў любым выпадку фіранкі апушчаны. Не, тут павінна быць нейкае іншае тлумачэнне...

- Я тут бачу толькі адно. Гервазы Шэвені-Гарэ быў вар'ят.

Пуаро адмоўна паківаў галавою: не, гэта яго не задавольвала. Маёр Рыдл устаў.

- Хадземце, - сказаў ён. - Пойдзем і пагутарым з усімі астатнімі. Можа, што-небудзь высветлім такім шляхам.

Пасля цяжкай гутаркі з лэдзі Шэвені-Гарэ маёр Рыдл адчуў значную палёгку, размаўляючы з такім спрактыкаваным юрыстам, як Фобз.

Містэр Фобз быў надзвычай стрыманы і асцярожны ў сваіх заявах, але яго адказы вызначаліся беззаганнай дакладнасцю. Ён прызнаўся, што самагубства сэра Гервазы аглушыла яго. Ён ніколі не палічыў бы сэра Гервазы такім чалавекам, які можа адмовіцца ад свайго жыцця. Ён не ведаў ніякай прычыны для такога кроку.

- Сэр Гервазы быў не толькі мой кліент, але і вельмі даўні сябар. Мы пазнаёміліся яшчэ падлеткамі. Я б сказаў, ён заўсёды любіў жыццё.

- Пры такіх акалічнасцях, містэр Фобз, я хачу прасіць вас гаварыць абсалютна адкрыта. Ці не вядомы вам тайная трывога або перажыванні сэра Гервазы?

- Не. У яго, як і ў большасці людзей, былі такія-сякія турботы, але нічога сур'ёзнага.

- Ніякай хваробы? Ніякіх спрэчак з жонкай?

- Не. Сэр Шэвені-Гарэ і лэдзі Шэвені-Гарэ былі адданыя адно аднаму.

Маёр Рыдл асцярожна сказаў:

- У лэдзі Шэвені-Гарэ, як быццам, трохі дзіўныя погляды.

Містэр Фобз усміхнуўся - паблажлівая мужчынская ўсмешка.

- Жанчынам, - адказаў ён, - трэба дараваць іх дзівацтвы.

- Вы займаліся ўсімі юрыдычнымі справамі сэра Гервазы? - гаварыў далей галоўны канстэбль.

- Так, мая фірма «Фобз, Оджыльві і Спэнс» апякуецца сям'ёй Шэвені-Гарэ больш за сто гадоў.

- Ці былі якія-небудзь скандалы ў сям'і Шэвені-Гарэ?

Бровы містэра Фобза ўзняліся.

- На самай справе, я вас не разумею.

- Містэр Пуаро, вы не дасце містэру Фобзу ліст, які паказвалі мне?

Пуаро моўчкі ўстаў і з лёгкім паклонам працягнуў гэты ліст містэру Фобзу.

Той стаў чытаць, і бровы яго ўзняліся яшчэ вышэй.

- Проста незвычайны ліст, - сказаў ён. - Цяпер я разумею ваша пытанне. Не, нічога з таго, што мне было вядома, не вымушала пісаць такі ліст.

- Сэр Гервазы не сказаў вам пра яго?

- Ні слова. Мушу сказаць, мне вельмі дзіўна, што ён не зрабіў гэтага.

- Ён давяраў вам?

- Думаю, ён лічыўся з маёй думкай.

- І ў вас няма ніякіх здагадак - чаго датычыўся гэты ліст?

- Я не хацеў бы рабіць паспешлівых здагадак.

Маёр Рыдл ацаніў далікатнасць гэтага адказу.

- А зараз, містэр Фобз, можа, вы азнаёміце нас з тым, як сэр Гервазы размеркаваў сваю спадчыну.

- Калі ласка. У мяне няма ніякіх пярэчанняў супраць гэтага. Сваёй жонцы сэр Гервазы пакінуў шэць тысяч фунтаў гадавога прыбытку з маёнтка і на выбар - Даўэр-Хаўс або гарадскі дом на плошчы Лаўндыс, што яна пажадае. На яе накладаліся, вядома, абавязацельствы выплаціць некалькім асобам пэўную суму і перадаць пэўную нерухомую маёмасць, але нічога значнага. Спадчына, ужо без таго, што аддавалася па даравальных запісах, была пакінута яго прыёмнай дачцэ, Рут, пры ўмове, што, калі яна выйдзе замуж, яе муж возьме прозвішча Шэвені-Гарэ.

- Яго пляменніку, містэру Х'юга Трэнту, не пакінута нічога?

- Было, так, пяць тысяч фунтаў.

- Дык трэба разумець, што сэр Гервазы быў багаты чалавек?

- Нават вельмі багаты. Апрача маёнтка, валодаў вялізнай прыватнай маёмасцю. Вядома, быў не такі заможны, як даўней. Фактычна, увесь прыбытак з капіталу, укладзенага ў бізнес, паступаў з натугай. Апрача таго, сэр Гервазы страціў нямала грошай праз адну кампанію - «Пэраган сінтэтык рабэ сабстыт'ют»*, куды палкоўнік Бэры пераканаў яго ўкласці значную суму.

* «Дасканалы сінтэтычны заменнік каўчука».

- Не дужа мудрая парада?

Містэр Фобз уздыхнуў.

- Адстаўныя вайскоўцы - найбольшыя няўдачнікі, калі яны ўключаюцца ў фінансавыя аперацыі. Я пераканаўся, што іх даверлівасць пакідае далёка за сабой даверлівасць удоў, а гэтым сказана многа!

- Але тыя няўдалыя інвестыцыі рэзка не зменшылі прыбыткаў сэра Гервазы?

- О, не, не вельмі. Ён усё роўна заставаўся багатым чалавекам.

- Калі было складзена гэтае завяшчанне?

- Два гады назад.

Пуаро сказаў:

- Ці не было яно трохі несправядлівым да містэра Х'юга Трэнта, пляменніка сэра Гервазы? Ён усё-такі найбліжэйшы кроўны сваяк сэра Гервазы.

Містэр Фобз паціснуў плячыма.

- Трэба ўзяць у рахубу і сёе-тое і з гісторыі роду.

- Напрыклад?

Містэр Фобз, здавалася, не надта хацеў гаварыць далей.

Маёр Рыдл сказаў:

- Прашу вас, не думайце, што мы надта любім корпацца ў старых скандалах і плётках. Але гэты ліст сэра Гервазы містэру Пуаро павінен быць вытлумачаны.

- Бясспрэчна, тут няма нічога скандальнага - чаму сэр Гервазы так ставіўся да свайго пляменніка, - хутка сказаў містэр Фобз. - Проста сэр Гервазы сваё становішча галавы сям'і заўсёды ўспрымаў вельмі сур'ёзна. У яго былі малодшыя брат і сястра. Брат, Энтані Шэвені-Гарэ, забіты на вайне. Сястра, Памела, выйшла замуж, і сэр Гервазы не прыняў яе замужжа. Ён, словам, лічыў, што яна абавязана была атрымаць яго згоду. І што сям'я капітана Трэнта недастаткова знакамітая, каб парадніцца з Шэвені-Гарэ. Сястру гэта толькі забаўляла. У выніку, сэр Гервазы ніколі не быў прыхільны да свайго пляменніка. Мяркую, гэтая непрыхільнасць магла паўплываць на яго рашэнне ўдачарыць Рут.

- Не было ніякіх надзей на тое, што ў яго будуць свае дзеці?

- Ніякіх. Недзе праз год пасля яго шлюбу нарадзілася мёртвае дзіця. Дактары сказалі лэдзі Шэвені-Гарэ, што яна ніколі ўжо не зможа мець дзіцяці. Прыблізна праз два гады ён удачарыў Рут.

Пуаро спытаўся:

- І хто ж была мадэмуазэль Рут? Што прымусіла іх спыніць свой выбар менавіта на ёй?

- Яна была, мяркую, дзіця іх далёкага сваяка.

- Так я і думаў, - сказаў Пуаро. Ён зірнуў на сцяну, увешаную партрэтамі. - Відаць, што яна адной з імі крыві - і нос, і лінія падбародка. Яны паўтараюцца на гэтых партрэтах шмат разоў.

- Яна атрымала ў спадчыну і характар таксама, - суха сказаў містэр Фобз.

- Натуральна. Як яны ладзілі з прыёмным бацькам?

- Так, як гэтага і трэба было чакаць. Паміж імі часам разгараліся зацятыя баталіі. Але, нягледзячы на сваркі, я ўпэўнены, што ў іх была і глыбінная гармонія.

- Тым не менш, мадэмуазель Рут нямала нервавала яго?

- Бясконца нервавала. Але магу запэўніць вас: не настолькі, каб з-за гэтага пакідаць жыццё.

- Ну, вядома, - пагадзіўся Пуаро. - Ніхто не выбівае сабе мазгі праз тое, што ў яго ўпартая дачка!.. Дык мадэмуазель - спадчынніца! Ці сэр Гервазы ніколі не думаў пра змены ў сваім завяшчанні?

- Кх! - Містэр Фобз кашлянуў, каб прыхаваць невялікую збянтэжанасць. - Праўду кажучы, я, прыехаўшы сюды, два дні назад атрымаў інструкцыі ад сэра Гервазы, калі дакладна - па складанні новага завяшчання.

- Што такое?- маёр Рыдл рыўком прысунуў сваё крэсла трохі бліжэй. - Вы не гаварылі нам пра гэта.

Містэр Фобз хутка адказаў:

- Вы ж пыталіся пра ўмовы завяшчання сэра Гервазы. Я даў вам інфармацыю, якую вы прасілі. Новае завяшчанне не было нават як след аформлена, і тым больш не падпісана.

- Якія ж былі яго ўмовы? Яны могуць праліць святло на душэўны стан сэра Гервазы.

- У асноўным, яны такія ж, як і ранейшыя, але міс Шэвені-Гарэ магла стаць спадчынніцай, толькі згадзіўшыся выйсці замуж за містэра Х'юга Трэнта.

- Ага, - сказаў Пуаро. - Гэта дужа вялікая розніца.

- Я не ўхваляў гэтага пункту, - сказаў містэр Фобз. - І лічыў сябе абавязаным падказаць, што ён мог быць паспяхова аспрэчаны. Суд не падтрымлівае запісаў з пэўнымі абавязацельствамі. Аднак сэр Гервазы быў непахісны.

- А калі б міс Шэвені-Гарэ або, выпадкова, містэр Трэнт адмовіліся выканаць гэтую ўмову?

- Калі б містэр Трэнт не пажадаў ажаніцца з міс Шэвені-Гарэ, то грошы перайшлі б да яе без ніякіх умоў. Але калі б ён хацеў, а яна адмовілася, грошы, наадварот, перайшлі б да яго.

- Дзіўна, - сказаў маёр Рыдл.

Пуаро нахіліўся наперад, злёгку пастукаў юрысту па калене.

- Але што хаваецца за гэтым? Што было на думцы ў сэра Гервазы, калі ён рабіў гэтую агаворку? Тут абавязкова было нешта пэўнае... Тут абавязкова, я мяркую, меўся на ўвазе нейкі іншы чалавек... чалавек, якога ён не хацеў. Я думаю, містэр Фобз, што вы павінны ведаць, хто такі гэты чалавек?

- На самай справе, містэр Пуаро, у мяне няма ніякіх звестак.

- Але ў вас магла б з'явіцца здагадка.

- Я ніколі не раблю здагадак, - сказаў містэр Фобз абураным тонам. Зняўшы пенснэ, ён выцер яго шаўковай насоўкай і запытаўся: - Вас цікавіць што-небудзь яшчэ?

- Пакуль што не, - адказаў Пуаро. - Нічога, што датычыць мяне.

Містэр Фобз паглядзеў так, быццам не паверыў у гэтае «нічога», і скіраваў сваю ўвагу на галоўнага канстэбля.

- Дзякуй вам, містэр Фобз. Думаю, гэта ўсё. Я хацеў бы, калі можна, пагаварыць з міс Шэвені-Гарэ.

- Вядома. Яна, напэўна, наверсе з лэдзі Шэвені-Гарэ.

- О, няхай. Можа, я спачатку пагутару з - як яго завуць? - з Бараўзам і з жанчынай, гістарыёграфам роду.

- Яны абое ў бібліятэцы. Я скажу ім.

- Не так гэта проста, - сказаў маёр Рыдл, калі юрыст пакінуў пакой. - Выцягванне інфармацыі з такіх старамодных занудлівых юрыстаў патрабуе намаганняў. Усё, мне здаецца, звязана з гэтай дзяўчынай.

- Напэўна, так.

- А, вось ідзе Бараўз!

Годфры Бараўз увайшоў з мілай гатоўнасцю быць карысным. Яго ўсмешка была тактоўна афарбавана смуткам і толькі паказвала трошкі болей, як трэба, зубы. Яна была хутчэй механічная, чым спантанная.

- Дык вось, містэр Бараўз, мы хочам задаць вам некалькі пытанняў.

- Вядома, маёр Рыдл. Пытайцеся што хочаце.

- Добра. Першае і галоўнае, гаворачы проста, без хітрыкаў: ці ёсць у вас свае ўласныя здагадкі, чаму сэр Гервазы скончыў жыццё самагубствам?

- Абсалютна ніякіх. Я ажно аслупянеў, пачуўшы пра гэта.

- Вы чулі стрэл?

- Не, я ў той час, мусіць, быў у бібліятэцы, так я разумею. Я спусціўся досыць рана і пайшоў у бібліятэку ўзяць патрэбную даведку. Бібліятэка - гэта якраз з другога ад кабінета боку дома, таму я не мог нічога чуць.

- Ці быў хто-небудзь з вамі ў бібліятэцы? - спытаўся Пуаро.

- Нікога.

- Ці не ведаеце вы, дзе ў той час былі астатнія сямейныя?

- Большасць, мабыць, пераапраналася наверсе.

- Калі вы прыйшлі ў гасціную?

- Якраз перад прыездам містэра Пуаро. Тады ўсе былі там - акрамя сэра Гервазы, вядома.

- Ці не здзівіла вас тое, што яго не было?

- Але, здзівіла, па праўдзе кажучы. Звычайна ён прыходзіў у гасціную да першага гонгу.

- Ці не заўважылі вы ў апошні час якой-небудзь змены ў паводзінах сэра Гервазы? Ці не быў ён заклапочаны? Ці ўстрывожаны? Мо прыгнечаны?

Годфры Бараўз задумаўся.

- Не, не думаю. Трохі - так, заклапочаны, бадай што.

- А ён не здаваўся ўстурбаваны якой-небудзь пэўнай справай?

- О, не!

- Ці не было ў яго якіх клопатаў, звязаных з фінансамі?

- Ён трохі непакоіўся за справы адной кампаніі, а дакладна - «Сінтэтык пэраган рабэ компані».

- Што ён, уласна кажучы, гаварыў пра гэта?

Механічная ўсмешка Годфры Бараўза бліснула зноў, і зноў яна здалася трохі ненатуральнай.

- Ну што ж... Ён сказаў літаральна так: «Стары Бэры альбо дурань, альбо махляр. Мяркую, што дурань. Я павінен быць тактоўным з ім дзеля Ванды».

- А чаму ён сказаў: «дзеля Ванды»? - запытаўся Пуаро.

- Усё ў тым, што палкоўнік Бэры дужа падабаўся лэдзі Шэвені-Гарэ, і ён моцна любіў яе. Хадзіў за ёю, як сабака.

- Сэр Гервазы не быў... раўнівы хоць трохі?

- Раўнівы? - Бараўз вылупіў вочы, а потым засмяяўся. - Сэр Гервазы раўнівы? Ён не ведаў, што гэта такое. Ды яму ніколі і ў галаву не прыйшло б, каб хто калі мог аддаць перавагу не яму, а другому чалавеку. Разумееце, такога проста не магло быць.

Пуаро мякка зазначыў:

- Мне здаецца, вы не вельмі любілі сэра Гервазы Шэвені-Гарэ?

Бараўз пачырванеў.

- Не, не вельмі. Хаця б таму, што ўсе такія рэчы даволі смешныя ў наш час.

- Якія «ўсе такія рэчы»? - запытаўся Пуаро.

- Ну, феадальныя перажыткі, калі хочаце. Гэты культ продкаў і фамільная фанабэрыя. Сэр Гервазы быў вельмі здольны ў многіх адносінах чалавек, і ён жыў цікавым жыццём, але сам быў бы цікавейшы, калі б разумеў, што ёсць яшчэ нешта апрача яго і яго эгаізму.

- А дачка сэра Гервазы была згодна з вамі ў гэтым?

Бараўз успыхнуў зноў - на гэты раз колер быў цёмна-пурпуровы.

Ён адказаў:

- Я думаю, міс Шэвені-Гарэ самая сучасная жанчына! Зразумела, я не павінен дыскутаваць з ёю пра яе бацьку.

- Але сучасныя людзі якраз дыскутуюць пра сваіх бацькоў колькі хочаце! - сказаў Пуаро. - Гэта цалкам у сучасным стылі - крытыкаваць сваіх бацькоў!

Бараўз паціснуў плячыма.

Маёр Рыдл спытаўся:

- І больш нічога не было - ніякіх іншых фінансавых клопатаў? Сэр Гервазы ніколі не казаў, што яго ашуквалі?

- Ашуквалі? - вымавіў Бараўз вельмі здзіўлена. - Ды не!

- А вы самі былі ў добрых адносінах з ім?

- Безумоўна. Чаму ж не?

- Я пытаюся ў вас, містэр Бараўз.

Малады чалавек панурыўся.

- Мы былі з ім у найлепшых адносінах.

- Ці ведалі вы, што сэр Гервазы напісаў ліст містэру Пуаро з просьбай прыехаць сюды?

- Не.

- Сэр Гервазы звычайна сам пісаў свае лісты?

- Не, амаль заўсёды ён дыктаваў іх мне.

- Але ён не зрабіў так гэтым разам.

- Не.

- Чаму, як вы думаеце?

- Не ведаю.

- Вы не можаце знайсці ніякай прычыны, чаму гэты ліст яму спатрэбілася пісаць самому?

- Не, не магу.

- А! - сказаў маёр Рыдл, дадаючы спакойна: - Даволі дзіўна. Калі вы бачылі сэра Гервазы апошні раз?

- Якраз перад тым, як пайшоў апрануцца на абед. Я прынёс яму падпісаць некалькі лістоў.

- У якім стане ён быў тады?

- У зусім нармальным. Наогул, я сказаў бы, ён быў як быццам задаволены сабой у сувязі з нечым.

Пуаро варухнуўся ў сваім крэсле.

- А? - сказаў ён. - Дык у вас было такое ўражанне, што ён быў нечым задаволены? І, аднак, неўзабаве страляецца. Дзіўна!

Годфры Бараўз паціснуў плячыма.

- Я толькі перадаю вам свае ўражанні.

- Так, так, яны дужа каштоўныя. Апрача ўсяго, вы, мабыць, адзін з апошніх людзей, што бачылі сэра Гервазы жывога.

- Снэл быў апошні, хто бачыў яго.

- Бачыў, так, але не размаўляў з ім.

Бараўз не адказаў.

Маёр Рыдл спытаўся:

- Каторая была гадзіна, як вы пайшлі наверх апрануцца на абед?

- Прыкладна пяць хвілін восьмай.

- Што рабіў сэр Гервазы?

- Я пакінуў яго ў кабінеце.

- Ці доўга ён звычайна пераапранаўся?

- Ён звычайна аддаваў на гэта аж тры чвэрці гадзіны.

- Значыцца, калі абед быў у пятнаццаць хвілін дзевятай, ён, верагодна, пайшоў бы наверх, самае позняе, а палове восьмай?

- Вельмі верагодна.

- Вы самі пайшлі пераапранацца рана?

- Але, я вырашыў, што пераапрануся і тады пайду ў бібліятэку і вазьму патрэбныя мне даведкі.

Пуаро задумліва кіўнуў. Маёр Рыдл сказаў:

- Добра. Я думаю, пакуль усё. Вы не запросіце міс - як яе завуць - да нас?

Маленькая міс Лінгард шмыгнула ў пакой амаль імгненна. На ёй было некалькі ланцужкоў, яны ціха звінелі, калі яна сядала і запытальна пераводзіла позірк з аднаго мужчыны на другога.

- Усё гэта вельмі... э-э... сумна, міс Лінгард, - пачаў маёр Рыдл.

- Сапраўды, вельмі сумна, - сказала міс Лінгард, як ёй і належала сказаць.

- Вы... калі прыйшлі ў гэты дом?

- Месяцы два назад. Сэр Гервазы напісаў свайму сябру ў Музеі - палкоўніку Фозэрынгею, і палкоўнік Фозэрынгей парэкамендаваў мяне. Я зрабіла нямала гістарычных даследаванняў.

- Сэр Гервазы быў цяжкі для вашай сумеснай работы?

- О, не. Трэба было, вядома, трохі ўлагоджваць яго. Але ж, я ведаю, гэта заўсёды даводзіцца рабіць з мужчынамі.

З нялёгкім пачуццём, што міс Лінгард, мабыць, улагоджвае яго ў гэтую хвіліну, маёр Рыдл гаварыў далей:

- Вы павінны былі дапамагаць сэру Гервазы ў рабоце над кнігай, якую ён пісаў?

- Але.

- Што ў гэта ўваходзіла?

Нейкі момант міс Лінгард выглядала зусім па-чалавечы. Яе вочы міргалі, калі яна адказвала:

- Ну, ведаеце, фактычна - напісанне кнігі! Я збірала інфармацыю, і рабіла нататкі, і апрацоўвала матэрыял. А потым, пазней, рэдагавала, што напісаў сам Гервазы.

- Напэўна, вам давялося праявіць нямала такту, мадэмуазель, - сказаў Пуаро.

- Такту і цвёрдасці. Патрэбны і тое, і другое, - адказала міс Лінгард.

- Сэра Гервазы не абурала ваша... э... цвёрдасць?

- О, зусім не. Вядома, я пераканала яго, што ён не павінен звяртаць увагі на дробязі.

- О, так, я разумею.

- На самай справе гэта было зусім проста, - сказала міс Лінгард. - Сэрам Гервазы можна было проста кіраваць, толькі належным чынам.

- А цяпер, міс Лінгард, адкажыце мне: ці не ведаеце вы чаго-небудзь, што магло б праліць святло на гэтую трагедыю?

Міс Лінгард адмоўна паківала галавой.

- Баюся, не. Ведаеце, ён, натуральна, ніколі не раскрываў мне сваю душу. Я, па сутнасці, яму чужая. Ва ўсякім разе, я думаю, ён быў занадта ганарысты, каб гаварыць з кім-небудзь пра сямейныя турботы.

- Дык вы лічыце, менавіта сямейныя турботы - прычына яго самагубства?

Міс Лінгард як быццам трохі здзівілася.

- Ну, вядома ж! Хіба ёсць якая іншая?

- Вы ўпэўнены, што былі сямейныя справы, якія турбавалі яго?

- Я ведаю, што ў яго былі цяжкія душэўныя пакуты.

- Як, вы ведаеце гэта?

- Ну так, вядома.

- Скажыце мне, мадэмуазель, ці гаварыў ён з вамі па сутнасці справы?

- Невыразна.

- Што ён казаў?

- Дайце падумаць. Я заўважыла, што ён як быццам не чуе, што я кажу...

- Адну хвілінку. Пардон. Калі гэта было?

- Сёння папаўдні. Мы звычайна працавалі з трох да пяці.

- Прашу вас, гаварыце.

- Як я сказала, сэру Гервазы, здавалася, было цяжка засяродзіцца - сапраўды, ён так і сказаў, дадаўшы, што некалькі важных спраў не даюць яму спакою. І ён сказаў... Дайце падумаць... Нешта накшталт (вядома, я не ўпэўнена ў дакладнасці слоў): «Гэта жахліва, міс Лінгард, калі на сям'ю, адну з самых гордых на зямлі, «падае грэх».

- І што вы сказалі на гэта?

- О, толькі нешта суцяшальнае. Мне здаецца, я сказала, што кожнае пакаленне мае і сваіх слабых сыноў - што гэта частка расплаты за веліч - але што іх памылкі рэдка памятаюцца наступнымі пакаленнямі.

- І гэта дало жаданы эфект, на які вы спадзяваліся?

- Больш-менш. Мы вярнуліся да сэра Роджэра Шэвені-Гарэ. Я знайшла вельмі цікавае ўпамінанне пра яго ў тагачасным манускрыпце. Але сэр Гервазы зноў стаў няўважлівы. Урэшце ён сказаў, што сёння больш не будзе працаваць. І яшчэ - што ў яго быў шок.

- Шок?

- Менавіта гэта ён сказаў. Вядома, я не стала задаваць ніякіх пытанняў. Проста сказала: «Мне сумна чуць гэта, сэр Гервазы». І потым ён папрасіў мяне перадаць Снэлу, што прыедзе містэр Пуаро і каб той перанёс абед на восем пятнаццаць, і паслаў машыну на вакзал, цягнік - у сем пятнаццаць.

- Ці заўсёды ён даваў вам такія даручэнні?

- Ды не... Увогуле, гэта была справа містэра Бараўза. Я нічым не займалася, апрача чыста літаратурнай работы. Я не была сакратаркай ні ў якім сэнсе слова.

Пуаро запытаўся:

- Як вы лічыце, у сэра Гервазы былі пэўныя падставы прасіць у вас гэтай паслугі замест таго, каб даручыць усё містэру Бараўзу?

Міс Лінгард задумалася.

- Так, маглі быць... Я не думала пра гэта тады. Я думала, так яму проста зручней. А цяпер прыгадваю, што, сапраўды, ён папрасіў мяне не гаварыць нікому, што прыязджае містэр Пуаро. Гэта павінна быць сюрпрызам, сказаў ён.

- Ага! Ён так і сказаў? Вельмі дзіўна, вельмі цікава. І ці гаварылі вы каму-небудзь?

- Вядома, не, містэр Пуаро. Я сказала Снэлу пра абед і каб шафёр сустрэў госця, які прыедзе цягніком у сем пятнаццаць.

- Ці гаварыў сэр Гервазы што-небудзь яшчэ, што магло мець адносіны да справы?

Міс Лінгард задумалася.

- Не... Я не думаю... Ён быў надта напружаны... Добра памятаю, якраз, калі я пакідала пакой, ён прамовіў: «Нічога добрага, што ён зараз прыязджае. Занадта позна».

- І вы не маеце ніякай здагадкі, што ён меў на ўвазе?

- Н-не...

Цьмянае падазрэнне ўзнікла ў Пуаро ад той нерашучасці, з якой яна вымавіла простае «не». Ён, нахмурыўшыся, паўтарыў:

- «Занадта позна»... Гэта ён сказаў, гэта? «Занадта позна».

Маёр Рыдл спытаўся:

- Вы не можаце нам дапамагчы, міс Лінгард, высветліць сутнасць справы, якая так засмучала сэра Гервазы?

Міс Лінгард павольна сказала:

- У мяне ёсць падазрэнне, што гэта нейкім чынам звязана з Х'юга Трэнтам.

- З Х'юга Трэнтам? Чаму вы так думаеце?

- Ну, нічога пэўнага не было, але ўчора папаўдні мы якраз закранулі сэра Х'юга дэ Шэвені, які, баюся, паказаў сябе не з лепшага боку ў вайне Пунсовай і Белай ружы, і сэр Гервазы сказаў: «І трэба ж было маёй сястры выбраць імя Х'юга свайму сыну! Яно заўсёды было няўдалым імем у нашай сям'і. Яна магла б ведаць, што з ніводнага Х'юга не будзе толку».

- Тое, што вы нам кажаце, наводзіць на роздум, - сказаў Пуаро. - Але, гэта падказвае мне новую думку.

- Сэр Гервазы не сказаў нічога больш пэўнага? - спытаўся маёр Рыдл.

Міс Лінгард пакруціла галавой.

- Не, і, вядома, спецыяльна мне ён не казаў нічога. Сэр Гервазы, па сутнасці, размаўляў сам з сабою. Ён, па сутнасці, не гаварыў са мною.

- Абсалютна так, - сказаў Пуаро. - Мадэмуазель, вы, чужы чалавек, былі тут два месяцы. Было б, я думаю, вельмі карысна, калі б вы шчыра падзяліліся з намі сваімі ўражаннямі пра сям'ю і пра ўсіх тутэйшых.

Міс Лінгард зняла сваё пенснэ і задумліва заміргала.

- Ведаеце, напачатку, калі папраўдзе, я думала, што трапіла ў вар'яцкі дом! Лэдзі Шэвені-Гарэ, якая ўвесь час бачыць рэчы, якіх тут няма, і сэр Гервазы, які паводзіць сябе, як... як кароль, і нешта вытварае з сябе самым экстравагантным чынам, - так, сапраўды, я і падумала, што яны самыя дзіўныя людзі, якія мне калі-небудзь сустракаліся. Безумоўна, міс Шэвені-Гарэ абсалютна нармальная. А неўзабаве я пераканалася, што лэдзі Шэвені-Гарэ ў сапраўднасці вельмі добрая, зычлівая жанчына. Ніхто не быў дабрэйшы і зычлівейшы да мяне, чым яна. Сэр Гервазы - так, я сапраўды гэтак думаю, ён быў вар'ят. Яго эгаманія - здаецца, так гэта называецца - з кожным днём усё больш абвастралася.

- А як астатнія?

- Мне здаецца, містэру Бараўзу ў гэты час было нялёгка з сэрам Гервазы. Мяркую, ён быў рады, што наша работа над кнігай трохі вызваліла яго. Палкоўнік Бэры быў заўсёды прыемны. Ён вельмі шанаваў лэдзі Шэвені-Гарэ і выдатна спраўляўся з сэрам Гервазы. Містэр Трэнт, містэр Фобз і міс Кардвэл толькі некалькі дзён тут, таму, зразумела, я мала што ведаю пра іх.

- Дзякуй вам, мадэмуазель. А што наконт капітана Лэйка, агента?

- О, ён вельмі сімпатычны. Усе любілі яго.

- І сэр Гервазы?

- О, так. Я чула, як ён казаў, што Лэйк - найлепшы агент з усіх, якія ў яго былі. Зразумела, у капітана Лэйка таксама былі свае цяжкасці з сэрам Гервазы, але наогул ён спраўляўся з усім даволі добра. Гэта было нялёгка.

Пуаро задумліва сказаў:

- Нешта... нешта яі хацеў запытацца ў вас... адну дэталь... Што ж гэта такое?

Міс Лінгард з цярплівым выразам на твары павярнулася да яго.

Пуаро раздражнёна пакруціў галавой.

- Ша! Яно круціцца ў мяне ў галаве.

Маёр Рыдл пачакаў хвіліну-другую, потым, убачыўшы, што Пуаро па-ранейшаму заклапочана хмурыцца, зноў павёў допыт.

- Калі апошні раз вы бачылі сэра Гервазы?

- Калі мы пілі гарбату, у гэтым пакоі.

- Які быў яго стан тады? Нармальны?

- Нармальны, як і заўсёды.

- Ці адчувалася якое-небудзь напружанне сярод блізкіх і гасцей?

- Не, я думаю, кожны адчуваў сябе зусім звыкла.

- Куды пайшоў сэр Гервазы пасля гарбаты?

- Ён, як заўсёды, узяў з сабой у кабінет містэра Бараўза.

- І гэта апошні раз, калі вы яго бачылі?

- Але. Я пайшла ў маленькі пакой, дзе працую, і друкавала раздзел кнігі са сваіх нататак, якія ўзгадніла з сэрам Гервазы, да сямі вечара, а тады паднялася наверх адпачыць і апрануцца на абед.

- Вы сапраўды чулі стрэл, як я разумею?

- Так, я была ў гэтым пакоі. Пачуўшы нешта падобнае на стрэл, я выйшла ў залу. Містэр Трэнт быў там, і міс Кардвэл. Містэр Трэнт запытаўся ў Снэла, ці ёсць шампанскае на абед, і нават пажартаваў. Нам і ў галаву не прыйшло, што гэта нешта сур'ёзнае. Мы засталіся ўпэўненыя, што гэта была зваротная ўспышка аўтамабіля.

Пуаро запытаўся:

- Вы чулі, як містэр Трэнт сказаў: «Забойствы бываюць заўсёды»?

- Я ўпэўнена, ён сказаў штосьці накшталт гэтага - жартам, вядома.

- Што было потым?

- Мы ўсе ўвайшлі сюды.

- Вы можаце ўспомніць, у якім парадку ўсе прыйшлі на абед?

- Міс Шэвені-Гарэ была першая, мне здаецца, а тады містэр Фобз. Потым палкоўнік Бэры з лэдзі Шэвені-Гарэ, містэр Бараўз адразу ж за імі. Я думаю, такі быў парадак, але не зусім упэўнена, бо яны ўсе зайшлі амаль разам.

- Іх сабраў першы гонг?

- Але. Кожны заўсёды спяшаўся, калі чуўся гэты гонг. Сэру Гервазы пунктуальнасць увечары была страшэнна важная.

- Калі ён сам звычайна сыходзіў?

- Ён амаль заўсёды ўжо быў у пакоі, калі гучаў першы гонг.

- Вас здзівіла, што яго на гэты раз не было ўнізе?

- Надта.

- Ага, так! - усклікнуў Пуаро.

Калі другія двое запытальна паглядзелі на яго, ён сказаў:

- Я ўспомніў, пра што хацеў спытацца. Сёння ўвечары, мадэмуазель, калі мы ўсе ішлі ў кабінет, пачуўшы ад Снэла, што ён замкнуты, вы нагнуліся і нешта паднялі.

- Я падняла? - Міс Лінгард, здавалася, вельмі здзівілася. - Але, якраз, калі мы паварочвалі ў калідор, які вядзе да кабінета. Нешта маленькае і бліскучае.

- Вось дык дзіва - я не памятаю. Пачакайце - ага, успомніла. Проста я не падумала. Хвілінку - гэта павінна быць тут.

Адкрыўшы сваю чорную атласную сумачку, яна высыпала ўсё, што ў ёй было, на стол.

Пуаро і маёр Рыдл з цікавасцю агледзелі рэчы. На стале ляжалі дзве насоўкі, пудраніца, малы звязак ключоў, футарал на акуляры і яшчэ адна рэч, якую прагна схапіў Пуаро.

- Божа мой, куля! - сказаў маёр Рыдл.

Рэч, якая па форме сапраўды нагадвала кулю, на самай справе была маленькім алоўкам.

- Вось гэта я падняла, - сказала міс Лінгард. - Я зусім забылася.

- Вы ведаеце, чый ён, міс Лінгард?

- О, так - палкоўніка Бэры. Ён загадаў зрабіць гэты аловак з кулі, якая трапіла - ці, правільней, не трапіла, калі вы разумееце, што я маю на ўвазе - на паўднёваафрыканскай вайне*.

* Маецца на ўвазе ангельска-бурская вайна 1899-1902 гг.

- Калі апошні раз гэты аловак быў у яго?

- А, ён быў у яго сёння папаўдні, калі яны гулялі ў брыдж, бо я заўважыла, ён ім запісваў лік, як я прыйшла піць гарбату.

- Хто гуляў у брыдж?

- Палкоўнік Бэры, лэдзі Шэвені-Гарэ, містэр Трэнт і міс Кардвэл.

- Я думаю, - мякка сказаў Пуаро, - няхай ён пабудзе ў нас, мы самі вернем яго палкоўніку.

- О, калі ласка. Я такая забыўлівая і магла б забыцца зрабіць гэта.

- Ці не маглі б вы, мадэмуазель, запрасіць сюды палкоўніка Бэры?

- Добра. Я зараз жа пайду і знайду яго. - Яна хуценька выйшла. Пуаро ўстаў і пачаў бязмэтна хадзіць па кабінеце.

- Мы пачынаем, - сказаў ён, - рэканструяваць гэты поўдзень. Цікава вось што. А палове трэцяй сэр Гервазы займаецца рахункамі з капітанам Лэйкам. Ён трохі заклапочаны. А трэцяй ён абмяркоўвае кнігу, якую піша з міс Лінгард. Ён у страшэнна цяжкім душэўным стане. Міс Лінгард звязвае гэты цяжкі душэўны стан з Х'югам Трэнтам на падставе выпадковай рэплікі. На вячэрняй гарбаце яго паводзіны нармальныя. Пасля гарбаты, кажа Годфры Бараўз, ён быў у добрым настроі ад чагосьці. У пяць хвілін восьмай ён ідзе наверх, заходзіць у свой кабінет, крэмзае «даруйце» на кавалачку паперы і страляецца!

Рыдл павольна сказаў:

- Я разумею, што вы маеце на ўвазе. Тут няма паслядоўнасці.

- Дзіўныя змены настрою ў сэра Гервазы Шэвені-Гарэ! Ён заклапочаны - ён моцна засмучаны - ён у звычайным стане - ён у гуморы! Нешта вельмі дзіўнае! І яшчэ, гэтая фраза: «Занадта позна». Што я прыязджаю сюды занадта позна. Так, гэта праўда. Я прыехаў сюды занадта позна - каб убачыць яго жывога.

- Разумею. І вы лічыце?..

- Я ніколі ўжо не даведаюся, чаму сэр Гервазы пасылаў па мяне! Гэта бясспрэчна!

Пуаро ўсё хадзіў па кабінеце. Ён паправіў адну-другую рэч на каміннай паліцы, агледзеў картачны столік каля сцяны, адчыніў у ім шуфляду і дастаў маркёры для брыджа. Потым падышоў да пісьмовага стала і ўважліва зазірнуў у кошык для паперы. Там не было нічога, апрача папяровага мяшэчка. Пуаро дастаў яго, панюхаў, прамармытаў: «Апельсіны» і, разгладжваючы мяшэчак, прачытаў на ім: «Карпентэр і сыны, гандаль садавінай, Гэмбара Святой Марыі». Ён якраз акуратна складваў мяшэчак, ражок да ражка, калі ў пакой зайшоў палкоўнік Бэры.

Палкоўнік плюхнуўся на крэсла, пакруціў галавой, уздыхнуў і сказаў:

- Як гэта жахліва, Рыдл! І якая цудоўная, цудоўная лэдзі Шэвені-Гарэ. Вялікая жанчына! Колькі ў яе мужнасці!

Мяккім крокам вяртаючыся да свайго стула, Пуаро сказаў:

- Вы, пэўна, ведаеце яе даўно?

- Так, я быў яшчэ на яе першым балі. Памятаю, у валасах - бутоны руж. І белая, лёгкая, як паветра, сукенка... Ці ж хто-небудзь мог дакрануцца да яе!

Голас яго быў поўны захаплення. Пуаро падаў яму аловак.

- Гэта ваш, я думаю?

- А? Што? О, дзякую, ён быў у мяне сёння папаўдні, калі мы гулялі ў брыдж. Незвычайна, ведаеце, сотня пікавых анёраў* тройчы запар. Такога не было ніколі раней.

* Картачны тэрмін.

- Вы гулялі ў брыдж перад вячэрнім чаем, як я разумею? - сказаў Пуаро. - Які настрой быў у сэра Гервазы, калі ён прыйшоў піць гарбату?

- Звычайны, зусім звычайны. Мне ў галаву не магло прыйсці, што ён наважваўся пакончыць з сабой. Магчыма, ён быў трохі больш узбуджаны, чым заўсёды, зараз я гэта прыгадваю. Пачынаю так думаць.

- Калі вы бачылі яго апошні раз?

- Вось тады! На вячэрняй гарбаце. Больш я ўжо не бачыў, небараку, жывога.

- Вы наогул не заходзілі ў кабінет пасля гарбаты?

- Не, больш я не бачыў яго.

- Калі вы спусціліся вячэраць?

- Пасля першага гонгу.

- Вы і лэдзі Шэвені-Гарэ сышлі разам?

- Не, мы - э-э - сустрэліся ў зале. Я думаю, яна была ў сталовай, даглядала кветкі, ці што.

Маёр Рыдл сказаў:

- Спадзяюся, вы не будзеце пярэчыць, палкоўнік Бэры, калі я задам вам, можна сказаць, прыватнае пытанне. Ці былі якія спрэчкі паміж вамі і сэрам Гервазы наконт «Сінтэтык пэраган рабэ компані»?

Твар палкоўніка Бэры раптам стаў пурпуровы. Ён пачаў гаварыць трохі блытана.

- Зусім не. Зусім не. Стары Гервазы быў неразважны чалавек. Вы павінны памятаць гэта. Ён заўсёды чакаў, што з усяго, да чаго ён ні дакранецца, пацякуць малочныя рэкі! Здавалася, ён не разумеў, што ўвесь свет ахоплены крызісам. І што крызіс, безумоўна, уплывае на капітал.

- Дык паміж вамі ўсё-такі былі нейкія спрэчкі?

- Ніякіх спрэчак. Проста д'ябальская неразважнасць Гервазы.

- Ён вінаваціў вас за панесеныя страты?

- Гервазы не быў нармальны! Ванда ведала гэта. Але яна заўсёды ўмела кіраваць ім. Я ахвотна перадаваў усё ў яе рукі.

Пуаро кашлянуў, і маёр Рыдл, зірнуўшы на яго, перамяніў тэму.

- Я ведаю, што вы вельмі даўні сябар сям'і, палкоўнік Бэры. Ці вядома вам што-небудзь аб тым, як сэр Гервазы падзяліў спадчыну?

- Ну, думаю, большая частка пяройдзе да Рут. Гэта я зразумеў з яго выпадковых слоў.

- Вы не лічыце, што гэта было вельмі несправядліва ў адносінах да Х'юга Трэнта?

- Гервазы не любіў Х'юга. Цярпець яго не мог.

- Але ж у яго было моцна развіта пачуццё сям'і. Міс Шэвені-Гарэ, урэшце, толькі прыёмная дачка.

Палкоўнік Бэры вагаўся, але потым, трохі пахмыкаўшы і памыкаўшы, сказаў:

- Паслухайце, я думаю лепей сказаць вам. Строга канфідэнцыяльна, і ўсё такое.

- Безумоўна, безумоўна.

- Рут незаконная, але яна Шэвені-Гарэ. Дачка брата Гервазы, Энтані, які загінуў на вайне. Здаецца, у яго быў раман з машыністкай. Калі ён загінуў, дзяўчына напісала Вандзе. Ванда паехала да яе - дзяўчына чакала дзіця. Ванда з Гервазы ўсё абгаварылі; ёй якраз сказалі, што сама яна ніколі не будзе мець дзяцей. І яны ўзялі дзяўчынку, калі яна нарадзілася, і ўдачарылі яе па закону. Маці адмовілася ад усякіх правоў на яе. Яны выхавалі Рут, як сваю дачку, і фактычна яна і ёсць іх дачка, і варта толькі паглядзець на яе, каб зразумець, што яна сапраўды Шэвені-Гарэ!

- Ага! - сказаў Пуаро. - Вось яно што. Гэта робіць стаўленне да яе сэра Гервазы намнога больш зразумелым. Але калі ён не любіў містэра Х'юга Трэнта, то чаму ён так хацеў ажаніць яго з мадэмуазель Рут?

- Каб упарадкаваць пазіцыю сям'і. З яго пункту гледжання, гэта быў самы адпаведны шлюб.

- Хоць ён і не любіў маладога чалавека ці не давяраў яму?

Палкоўнік Бэры фыркнуў.

- Вы не разумееце старога Гервазы. Ён не ўмеў глядзець на людзей як на людзей. Ён наладжваў шлюбы, быццам пары былі каралеўскага роду! Ён лічыў за належнае, што Рут і Х'юга пажэняцца, што Х'юга возьме імя Шэвені-Гарэ. А што Х'юга і Рут думалі самі, не мела значэння.

- А ці мадэмуазель Рут згаджалася прыняць гэтыя ўмовы?

Палкоўнік Бэры хіхікнуў.

- Яна! Яна як фурыя!

- Ці ведалі вы, што незадоўга да сваёй смерці сэр Гервазы складаў новае завяшчанне, паводле якога міс Шэвені-Гарэ стала б яго спадчынніцай толькі пры ўмове, што яна выйдзе за містэра Трэнта?

Палкоўнік Бэры свіснуў.

- Дык яго сапраўды напалохаў яе раман з Бараўзам...

Вымавіўшы гэта, ён прыкусіў язык, але было позна. Пуаро ўхапіўся за гэтае прызнанне.

- Паміж мадэмуазель Рут і маладым месье Бараўзам нешта было?

- Напэўна, нічога, зусім нічога.

Маёр Рыдл кашлянуў.

- Я лічу, палкоўнік Бэры, што вы павінны сказаць нам усё, што ведаеце. Гэта магло мець прамыя адносіны да стану сэра Гервазы.

- Думаю, што магло, - сказаў палкоўнік Бэры, вагаючыся. - Так, усё ў тым, што малады Бараўз нябрыдкі хлопец, - прынамсі, жанчыны, здаецца, думаюць так. Менавіта ў апошні час здавалася, што яго з Рут вадой не разліць, і Гервазы гэта не падабалася - зусім не падабалася! Ён не хацеў звальняць Бараўза, баючыся прыспешыць ход падзей. Ведаў, якая яна, Рут. Ёю не пакамандуеш. Таму, мяркую, ён і ўхапіўся за гэты план. Рут - не такая дзяўчына, што ахвяруе ўсім дзеля кахання. Яна любіць раскошнае жыццё і грошы.

- Ці прыхільна вы самі ставіцеся да містэра Бараўза?

Палкоўнік выказаў думку, што Годфры Бараўз трошкі хамаваты, гэтая заява канчаткова збянтэжыла Пуаро, а маёра Рыдла прымусіла ўсміхнуцца ў вусы.

Было яшчэ некалькі пытанняў і адказаў, а тады палкоўнік Бэры пайшоў.

Рыдл зірнуў на Пуаро, які сядзеў, паглыблены ў думкі.

- Якую выснову робіце вы з усяго гэтага, містэр Пуаро?

Маленькі чалавек узняў рукі.

- Здаецца, я ўяўляю, як усё было. Гэта абдуманы план.

- Гм, складана, - сказаў Рыдл.

- Вядома, складана. Але адна выпадковая фраза здаецца мне ўсё больш і больш істотнай.

- Што такое?

- Тыя забаўныя словы, якія сказаў Х'юга Трэнт: «Забойствы бываюць заўсёды...»

Рыдл рэзка сказаў:

- Бачу, вы ўвесь час хіліце ў гэты бок.

- А вы не згодны, дружа мой, што чым больш мы даведваемся, тым менш і менш знаходзім матываў для самагубства? А для забойства збіраецца цэлая калекцыя матываў!

- І ўсё ж не забывайце фактаў - дзверы замкнутыя, ключ у кішэні нябожчыка. О, я ведаю, ёсць адпаведныя спосабы і сродкі. Сагнутыя шпількі, вяроўкі - усе віды прыстасаванняў. Увогуле, такое магчыма... Але ці было яно на самай справе? Вось у чым я моцна сумняваюся.

- Ва ўсялякім разе, давайце спачатку разгледзім сітуацыю так, што гэта было забойства, а не самагубства.

- О, калі ласка. Раз вы на сцэне, дык, напэўна, будзе забойства!

Пуаро спачатку ўсміхнуўся, а пасля сказаў:

- Што ж, давайце разгледзім выпадак як забойства. Чуваць стрэл; чатыры чалавекі ў зале: міс Лінгард, Х'юга Трэнт, міс Кардвэл і Снэл. Дзе ўсе астатнія?

Бараўз быў у бібліятэцы, па яго словах. Ніхто не праверыць гэтую заяву. Іншыя былі, мабыць, у сваіх пакоях, але хто ведае, ці сапраўды былі яны там? Кожны нібыта спускаецца ўніз паасобку. Нават лэдзі Шэвені-Гарэ і Бэры сустрэліся толькі ў зале. Лэдзі Шэвені-Гарэ прыйшла са сталовай. Адкуль прыйшоў Бэры? Хіба не можа быць, што прыйшоў не зверху, а з кабінета? Вось і гэты аловак...

Але, аловак - гэта цікава. Бэры не праявіў ніякіх эмоцый, калі я дастаў яго, але так магло быць таму, што ён не ведаў, дзе я знайшоў аловак, і яму было невядома, што ён згубіў яго. Давайце паглядзім, хто яшчэ гуляў у брыдж, калі аловак быў ва ўжытку? Х'юга Трэнт і міс Кардвэл. Яны выпадаюць. У міс Лінгард і дварэцкага жалезнае алібі. Чацвёртая была лэдзі Шэвені-Гарэ.

- Вы не можаце ўсур'ёз падазраваць яе.

- Чаму не, мой дружа? Паверце, што датычыць мяне - я магу падазраваць кожнага! Дапусцім, што, нягледзячы на яе відавочную адданасць мужу, яна шчыра кахае адданага ёй Бэры?

- Гм, - сказаў Рыдл. - Нейкім чынам у іх было нешта накшталт menege a trois* - на працягу многіх гадоў.

* Сям'я з трох (фр.).

- І яшчэ канфлікт праз гэтую кампанію паміж сэрам Гервазы і палкоўнікам Бэры.

- Праўда тое, што сэр Гервазы мог намервацца перайсці да рашучых і небяспечных дзеянняў. Мы ж не ведаем акалічнасцей. Гэта магло з'явіцца прычынай вашага выкліку сюды. Скажам, сэр Гервазы падазрае, што Бэры наўмысна абірае яго, але ён не хоча агалоскі, баючыся, што можа быць замешана і яго жонка. Так магчыма. Гэта дае абаім рэальны матыў. І сапраўды трохі дзіўна, што лэдзі Шэвені-Гарэ ўспрыняла смерць мужа так спакойна. А гэтыя духі могуць быць гульнёй!

- Потым, ёсць яшчэ адна складанасць, - сказаў Пуаро. - Міс Шэвені-Гарэ і Бараўз. Яны зацікаўлены, каб сэр Гервазы не падпісаў новага завяшчання. Калі гэта так, яна атрымлівае ўсё пры ўмове, што яе муж бярэ прозвішча сям'і...

- Так, і расказ Бараўза пра настрой сэра Гервазы ў гэты вечар трохі насцярожвае. У гуморы, нечым задаволены! Гэта не адпавядае нічыім словам.

- А яшчэ тут ёсць містэр Фобз. Надзвычай карэктны, надзвычай строгі, за ім - старая і агульнапрызнаная фірма. Але юрысты, нават самыя рэспектабельныя, вядомыя тым, што яны прысвойваюць грошы свайго кліента, калі ў саміх нявыкрутка.

- Я думаю, вы робіцеся трохі меладраматычным, Пуаро.

- Вы лічыце, што мае ідэі занадта падобныя на кіно? Але часта жыццё маё, Рыдл, надзіва падобнае на кіно.

- У Вестшыры пакуль што не было такога, - сказаў галоўны канстэбль. - Лепей мы скончым нашы размовы з астатнімі, як вы думаеце? Позна ўжо. Мы не бачылі яшчэ Рут Шэвені-Гарэ, а яна, напэўна, самая важная з усіх.

- Добра. Але ёсць яшчэ міс Кардвэл. Можа, нам сустрэцца спачатку з ёю, бо гэта не зойме многа часу, а з міс Шэвені-Гарэ пагутарым напаследак.

- Слушная прапанова.

У той вечар Пуаро толькі зірнуў на Сьюзен Кардвэл. Цяпер ён пільней прыгледзеўся да яе. Разумны твар, падумаў ён, нельга сказаць, што прыгожы ў поўным сэнсе слова, але надзелены прывабнасцю, якой проста мілавідная дзяўчына магла б пазайздросціць. Валасы пышныя, твар з густам дагледжаны. Назіральныя вочы.

Пасля некалькіх папярэдніх пытанняў маёр Рыдл сказаў:

- Я не ў курсе, як блізка вы знаёмыя з гэтай сям'ёй, міс Кардвэл?

- Я іх зусім не ведаю. Х'юга зрабіў так, каб мяне сюды запрасілі.

- Дык вы сябруеце з Х'юга Трэнтам?

- Такі мой статус у гэтым доме: сяброўка Х'юга Трэнта. - Сьюзен Кардвэл усміхалася, працяжна вымаўляючы словы.

- Вы даўно знаёмы з ім?

- О, не, усяго нейкі месяц. - Яна зрабіла паўзу, а потым дадала: - Я тут у якасці нявесты.

- І ён прывёз вас пазнаёміць са сваімі?

- О, божа, зусім не так! Мы трымалі гэта ў глыбокай тайне. Я проста прыехала на разведку. Х'юга казаў мне, што іх сям'я - як вар'яцкі дом. Я вырашыла: прыеду сама і пагляджу. Небарака Х'юга - мілы пястун, але ў яго не варыць як след галава. Становішча, ведаеце, было досыць крытычнае. Ні ў Х'юга, ні ў мяне - ніякіх грошай, а сэр Гервазы, галоўная надзея Х'юга, гарэў жаданнем ажаніць свайго пляменніка з Рут. Х'юга, ведаеце, трохі слабавольны. Ён мог згадзіцца на гэты шлюб, разлічваючы развесціся потым.

- Такая ідэя не вабіць вас, мадэмуазель? - мякка запытаўся Пуаро.

- Абсалютна. Рут магла б атрымаць усе і адмовіць яму ў разводзе ці яшчэ што. Я цвёрда рашыла: не зраблю і кроку ў Найтбрыдж Святога Поля, пакуль не змагу з'явіцца сюды, дрыжучы, з ахапкам лілеяў у руках.

- Дык, значыць, вы прыехалі вывучыць сітуацыю?

- Але.

- Еh bіеn! - сказаў Пуаро.

- Вядома, Х'юга меў рацыю! Усе ў гэтай сям'і ненармальныя! За выключэннем Рут, тая, як быццам, нармальная. Яна залучыла сабе прыяцеля і ставілася да ідэі шлюбу не з большым энтузіязмам, чым я.

- Вы маеце на ўвазе містэра Бараўза?

- Бараўза? Ды не! Рут не закахалася б у такога няшчырага чалавека.

- Дык хто ж быў прадметам яе захаплення?

Сьюзен Кардвэл памаўчала, працягнула руку па цыгарэту, запаліла і адказала:

- Лепей вы пацікаўцеся пра тое ў яе. Урэшце, што мне да таго.

Маёр Рыдл запытаўся:

- Калі апошні раз вы бачылі сэра Гервазы?

- Надвячоркам, калі была гарбата.

- Вы не заўважылі чаго-небудзь нязвыклага ў яго паводзінах?

Дзяўчына паціснула плячыма.

- Ён быў як заўсёды.

- Што вы рабілі пасля гарбаты?

- Гуляла ў більярд з Х'юга.

- Больш вы не бачылі сэра Гервазы?

- Не.

- А як вы ўспрынялі стрэл?

- З гэтым было трохі дзіўна. Разумееце, мне здалося, што быў першы гонг, таму я хуценька пераапранулася, выскачыла з пакоя, пачула, як я падумала, другі гонг і кінулася ўніз па лесвіцы. У першы вечар я спазнілася на адну хвіліну на абед, і Х'юга сказаў мне, што гэта амаль перакрэсліла нашы надзеі на Старога. Вось я і пабегла ўніз. Х'юга быў якраз перада мною, і тады пачуўся нейкі дзіўны трэск, і Х'юга сказаў: гэта корак ад шампанскага; але Снэл запярэчыў; дарэчы, і я не думала, што той гук даляцеў са сталовай. Міс Лінгард лічыла, што ён пачуўся зверху, але ўрэшце мы сышліся на зваротнай успышцы аўтамабіля, гурмой рушылі ў гасціную і забыліся пра гэта.

- Вам ніколі не прыходзіла, хоць на момант, думка, што сэр Гервазы мог застрэліцца? - запытаўся Пуаро.

- Ну, як такое магло прыйсці мне ў галаву? Стары, здавалася, цешыўся жыццём і сабою. Я не магла і падумаць, што ён зробіць такое. І не магу здагадацца, чаму ён гэта зрабіў. Відаць, толькі таму, што быў ненармальны.

- Нешчаслівая падзея.

- Вельмі, для Х'юга і мяне. Ён, як быццам, нічога не пакінуў Х'юга, ці амаль нічога.

- Хто вам сказаў гэта?

- Х'юга выпытаў у старога Фобза.

- Ну што ж, міс Кардвэл... - Маёр Рыдл хвілінку падумаў. - Відаць, гэта ўсё. Як вы лічыце, міс Шэвені-Гарэ адчувае сябе дастаткова добра, каб прыйсці і пагаварыць з намі?

- О, я думаю, яна зможа прыйсці. Я скажу ёй.

Пуаро ўмяшаўся:

- Адну хвілінку, мадэмуазель. Ці бачылі вы гэта раней?

Ён працягнуў аловак, падобны на кулю.

- Ага, бачыла, калі мы гулялі ў брыдж сёння пасля поўдня. Гэта старога палкоўніка Бэры, я думаю.

- Ён забраў яго пасля робера?

- Чаго не ведаю, таго не ведаю.

- Дзякую, мадэмуазель. Гэта ўсё.

- Добра, я скажу Рут.

Рут Шэвені-Гарэ ўвайшла ў пакой, як каралева. Твар яе быў свежы, галава высока ўзнята. Але вочы, як і вочы Сьюзен Кардвэл, пазіралі ўважліва. На ёй была тая ж сукенка бледна-абрыкосавага колеру, што і тады, калі Пуаро прыехаў. Сукенку аздабляла прышпіленая да пляча ружа густога колеру самон*. Гадзіну назад яна была свежая і яркая, а цяпер прывяла.

* Аранжава-ружовы колер.

- Дык што?.. - абазвалася Рут.

- Мне вельмі няёмка турбаваць вас, - пачаў маёр Рыдл.

Яна перабіла яго:

- Вядома, вы павінны патурбаваць мяне. Вы павінны патурбаваць кожнага. Аднак, я магу сэканоміць ваш час. Я ўяўлення не маю, чаму Стары скончыў жыццё самагубствам. Адзінае, што магу вам сказаць: гэта ані не падобна на яго.

- Вы не заўважылі ў яго сённяшніх паводзінах чаго-небудзь нядобрага? Ці не быў ён у дэпрэсіі або празмерна ўзбуджаны - ці хоць што было анармальнае?

- Не думаю. Я не заўважыла...

- Калі вы апошні раз бачылі яго?

- Калі мы пілі гарбату.

Пуаро спытаўся:

- Вы не заходзілі ў кабінет - пазней?

- Не. Апошні раз бачыла яго ў гэтым пакоі. Ён сядзеў вось тут.

Яна паказала на крэсла.

- Зразумела. Вам знаёмы гэты аловак, мадэмуазель?

- Аловак палкоўніка Бэры.

- Вы яго бачылі нядаўна?

- Я сапраўды не памятаю.

- Вам вядома што-небудзь пра... нязгоду паміж сэрам Гервазы і палкоўнікам Бэры?

- Вы маеце на ўвазе гісторыю з «Пэраган рабэ компані»?

- Але.

- Думаю, што так. Стары быў раз'юшаны гэтым!

- Ён, магчыма, лічыў, што яго ашукваюць?

Рут паціснула плячыма.

- Ён нічога не разумеў у фінансах.

- Ці магу я задаць вам пытанне, мадэмуазель, - сказаў Пуаро, - трохі дзёрзкае пытанне?

- Вядома, калі вы жадаеце.

- Яно такое: ці шкадуеце вы, што ваш... бацька памёр?

Яна са здзіўленнем паглядзела на яго.

- А як жа, шкадую. Я не ўпадаю ў сентыментальнасць, але мне будзе не хапаць яго... Я любіла Старога. Так мы, Х'юга і я, называлі яго заўсёды. «Стары» - разумееце, нешта некшталт першабытнага антрапоіда-малпы - сапраўднага патрыярха радавой справы. Гэтыя словы гучаць як быццам непаважліва, але за імі - глыбокая прыхільнасць. А так ён быў самы безгаловы асёл на свеце!

- Вы мяне зацікавілі, мадэмуазель.

- У Старога быў авечы розум! Шкада, што даводзіцца так гаварыць, але гэта праўда. Ён быў няздатны ні да якой разумовай працы. Майце на ўвазе, гэта была яркая асоба. Фантастычна адважная і гэтак далей! Ён мог смела ісці на полюс альбо біцца на дуэлях. Я ўпэўнена, ён так выхваляўся таму, што ведаў - у галаве ў яго мала клёку. Кожны мог узяць верх над ім.

Пуаро дастаў ліст з кішэні.

- Прачытайце, мадэмуазель.

Яна прачытала ліст і аддала яму назад.

- Дык вось што прывяло вас сюды!

- Ці не наводзіць вас на якую-небудзь думку гэты ліст?

Яна адмоўна паківала галавой.

- Не. Гэта, напэўна, чыстая праўда. Любы мог абіраць беднага старога небараку. Джон кажа, апошні перад ім агент ашукваў Старога направа і налева. Разумееце, ён быў такі велічны і фанабэрысты, што ніколі не апускаўся да таго, каб заглыбіцца ў дэталі! Ён быў як запрашэнне махлярам.

- Вы, мадэмуазель, ствараеце зусім іншы вобраз сэра Гервазы, чым той, агульнавядомы.

- О, так - у яго быў даволі добры камуфляж. Ванда, мая маці, выручала яго, як умела. Ён быў такі шчаслівы, важна іграючы ролю Ўсявышняга. Вось чаму, часткова, я рада, што ён нежывы. Гэта найлепш для яго.

- Я не зусім разумею вас, мадэмуазель.

Рут задумліва сказала:

- Яго хвароба прагрэсіравала. Не сёння-заўтра яго запраторылі б у вар'яцкі дом... Людзі пачалі ўжо гаварыць, так яно было...

- Ці ведалі вы, мадэмуазель, што ён абдумваў завяшчанне, паводле якога вы маглі б атрымаць яго грошы толькі тады, калі б выйшлі замуж за містэра Трэнта?

Яна ўскрыкнула:

- Які абсурд! Усё роўна, я ўпэўнена, суд адхіліў бы гэта... Я ўпэўнена, нельга дыктаваць людзям, за каго яны павінны выходзіць замуж.

- Калі ён сапраўды падпісаў такое завяшчанне, ці згадзіліся б вы, мадэмуазель, выканаць гэтую ўмову?

Яна ашаломлена глядзела на яго.

- Я... я...

Дзве-тры хвіліны яна сядзела, нерашучая, пазіраючы на сваю туфлю-лодачку, што звісала з нагі. Маленькі камячок зямлі ўпаў з абцаса на дыван. Раптам Рут Шэвені-Гарэ сказала:

- Пачакайце! - Устала і выбегла з пакоя. Вярнулася хутка з капітанам Лэйкам.

- Гэта павінна выйсці наверх, - задыхаўшыся, сказала яна. - Вы таксама можаце ведаць гэта зараз. Джон і я пажаніліся ў Лондане тры тыдні назад.

З іх дваіх капітан Лэйк выглядаў куды больш збянтэжаным.

- Гэта вялікі сюрпрыз, міс Шэвені-Гарэ... міс Лэйк, дакладней кажучы, - вымавіў маёр Рыдл. - І ніхто не ведаў пра гэты ваш шлюб?

- Не, мы ўсё трымалі ў сакрэце. Джону не вельмі падабалася гэта.

Лэйк сказаў, трохі заікаючыся:

- Я... я ведаю, гэта даволі пагана так пачынаць жыццё. Я павінен быў проста пайсці да сэра Гервазы...

Рут перабіла яго:

- І сказаць яму, што ты хочаш ажаніцца з яго дачкой, і вылецець кулём з пакоя, і ён, напэўна, пакінуў бы мяне без спадчыны, зрабіў бы пекла ў доме, і мы з табою захапляліся б, як цудоўна паводзілі сябе! Павер мне, я прыдумала лепш! Што зроблена - тое зроблена. Усё роўна быў бы скандал, але Стары ўрэшце супакоіўся б.

Лэйк па-ранейшаму выглядаў няшчасным. Пуаро спытаўся:

- Калі вы намерваліся паведаміць навіну сэру Гервазы?

- Я рыхтавала глебу, - адказала Рут. - Ён даволі падазрона прыглядваўся да нас з Джонам, і я прыкінулася, што пераключыла сваю ўвагу на Годфры. Натуральна ён раззлаваўся. Я прыйшла да высновы, што навіна пра мой шлюб з Джонам была б палёгкай!

- Ці ведаў наогул хто-небудзь пра гэты шлюб?

- Урэшце я прызналася Вандзе. Я хацела перацягнуць яе на мой бок.

- І вы мелі поспех?

- Угу. Разумееце, яна не надта захаплялася ідэяй майго шлюбу з Х'юга - я думаю, таму, што ён мой кузен. Яна, мабыць, прыкідвала: раз у сям'і ўсе не ў сваім розуме, то ў нас, пэўна, нарадзіліся б зусім дурныя дзеці. Гэта, відавочна, досыць абсурдна, бо я толькі прыёмная дачка, як вы ведаеце. Упэўнена, я дзіця нейкага зусім далёкага сваяка.

- Вы перакананы, што сэр Гервазы ані не здагадваўся аб праўдзе?

- О, не, не здагадваўся.

Пуаро спытаўся:

- Ці так гэта, капітан Лэйк? Вы цвёрда ўпэўнены, што ў вашай размове з сэрам Гервазы сёння пасля поўдня не ўпаміналася гэтая справа?

- Не, сэр, не ўпаміналася.

- Бо, разумееце, капітан Лэйк, ёсць пэўныя сведчанні, якія паказваюць, што сэр Гервазы быў вельмі ўзбуджаны пасля сустрэчы з вамі і што ён гаварыў раз ці два пра сямейную ганьбу.

- Нічога не ўпаміналася, - паўтарыў Лэйк. Яго твар увесь збялеў.

- Вы бачылі тады сэра Гервазы апошні раз?

- Угу, я ўжо гаварыў вам.

- Дзе вы былі ў восем хвілін дзевятай сёння ўвечары?

- Дзе я быў? У сваім доме. У канцы вёскі, можа, з паўмілі адсюль.

- Вы не былі паблізу Гэмбара Клоўз у гэты час?

- Не.

Пуаро павярнуўся да дзяўчыны.

- Дзе вы былі, мадэмуазель, калі ваш бацька застрэліўся?

- У садзе.

- У садзе? Вы чулі стрэл?

- О, так. Але я асабліва не задумалася, палічыла - нехта страляе трусоў. А зараз успамінаю, што тады падумала, як блізка гэта гучыць.

- Якой дарогай вы вярнуліся ў дом?

- Я ўвайшла праз гэтае акно.

Рут паказала паваротам галавы на французскае акно за ёю.

- Хто-небудзь быў тут?

- Не. Але Х'юга, Сьюзен і міс Лінгард увайшлі ў залу амаль адразу. Яны гаварылі пра стрэл, пра забойства і гэтак далей.

- Разумею, - сказаў Пуаро. - Так, здаецца, зараз я разумею...

Маёр Рыдл з сумненнем сказаў:

- Добра, э-э, дзякую. Думаю, пакуль усё.

Рут з мужам павярнуліся і выйшлі з пакоя.

- Ліха яго ведае... - пачаў маёр Рыдл і скончыў даволі безнадзейна: - Усё цяжэй і цяжэй не збіцца са следу.

Пуаро кіўнуў. Ён падняў той маленькі камячок зямлі, што ўпаў з абцаса туфлі Рут, і задумліва трымаў яго ў руцэ.

- Гэта падобна на тое разбітае люстра, - вымавіў ён. - Нябожчыкава люстра. Кожны новы факт, на які мы натыкаемся, паказвае нам нейкі іншы бок нябожчыка. Ён адлюстроўваецца з усіх магчымых пунктаў гледжання. Неўзабаве ў нас будзе поўны малюнак...

Ён устаў і паклаў маленькі камячок зямлі ў кошык для непатрэбнай паперы.

- Я скажу вам адно, дружа мой. Ключ да ўсёй таямніцы - люстра. Зайдзіце ў кабінет і паглядзіце самі, калі вы не верыце мне.

Маёр Рыдл рашуча сказаў:

- Калі тут забойства, дык ваш абавязак даказаць гэта. А як вы спытаецеся ў мяне, я скажу: гэта, несумненна, самагубства. Памятаеце, што дзяўчына сказала пра агента, які быў раней, - ашукваў старога Гервазы? Я ўпэўнены, Лэйк расказаў гэтую казку для сваёй карысці. Ён, напэўна, трохі падкормліваўся за кошт гаспадара; сэр Гервазы гэта падазраваў і паслаў па вас, бо ён ведаў, як далёка зайшло ў Лэйка з Рут. Потым, учора папаўдні, Лэйк паведаміў яму, што яны пажаніліся. Гэта разгневала Гервазы. Было «занадта позна», каб што-небудзь зрабіць. Ён вырашыў пазбыцца ўсяго гэтага. Сапраўды, яго розум, які ніколі не вызначаўся цвярозасцю і ў лепшыя часы, памутнеўся. Вось што, на маю думку, адбылося. Што вы можаце сказаць на гэта?

Пуаро, як і раней, стаяў на сярэдзіне пакоя.

- Што я магу сказаць? Вось што: нічога не магу сказаць супраць вашай тэорыі - але на ёй далёка не паедзеш. Ёсць некаторыя нюансы, якіх яна не прымае пад увагу.

- Напрыклад?

- Супрацьлеглыя ацэнкі ўчарашняга настрою сэра Гервазы, знаходка алоўка палкоўніка Бэры, сведчанне міс Кардвэл (яно вельмі важнае), сведчанне міс Лінгард - у якім парадку людзі сыходзіліся на абед, тое, дзе стаяла крэсла сэра Гервазы, калі таго знайшлі, папяровы мяшок, у якім захоўваліся апельсіны, і, нарэшце, самы галоўны ключ - разбітае люстра.

Маёр Рыдл здзіўлена глядзеў на Пуаро.

- Вы хочаце сказаць мне, што гэтая лухта мае значэнне? - спытаўся ён.

Эркюль Пуаро мякка адказаў:

- Я спадзяюся, што зраблю, каб да заўтрашняга дня гэта мела значэнне.

Якраз развіднела, калі назаўтра Эркюль Пуаро прачнуўся. Яму адвялі спальню ва ўсходнім крыле дома.

Устаўшы з ложка, ён адцягнуў убок штору і ўсцешыўся, што сонца ўзышло і што раніца такая цудоўная.

Ён пачаў апранацца, як і заўсёды, педантычна-старанна. Скончыўшы туалет, захутаўся ў тоўстае паліто і заматаў шыю шалікам.

Потым на дыбачках выйшаў з пакоя і прабраўся праз маўклівы дом у гасціную. Бязгучна адчыніў французскае акно і выйшаў у сад.

Сонца якраз толькі паказвалася. У паветры стаяла смуга, смуга цудоўнай раніцы. Ідучы па ступеньчатай дарожцы вакол дома, Эркюль Пуаро падышоў да вокнаў кабінета сэра Гервазы. Тут ён спыніўся і агледзеўся.

Адразу ж перад вокнамі паралельна з домам цягнулася паласа травы, акаймаваная шырокім бардзюрам. Астры ўсё яшчэ былі прыгожыя. Перад бардзюрам была зарослая дарожка, дзе і стаяў Пуаро. Трава расла і на дарожцы за бардзюрам да самай веранды. Пуаро ўважліва агледзеў дарожку і пакруціў галавой. Ён перавёў сваю ўвагу на бардзюр абапал веранды. Зноў задумліва паківаў галавой. На правай клумбе на мяккай глебе выразна выдзяляліся сляды. Ён, хмурачыся, уважліва глядзеў на іх, але раптам пачуў нейкі гук і рэзка ўзняў галаву.

Уверсе над ім адчынілі акно. Паказалася рыжавалосая галава. Як у залаціста-чырвоным арэоле ўбачыў ён разумны твар Сьюзен Кардвэл.

- Што, не магу ўцяміць, вы робіце тут у такі час, містэр Пуаро? Гэта тое месца, адкуль вы высочваеце злачынцаў?

Пуаро пакланіўся з надзвычайнай карэктнасцю.

- Добрай раніцы, мадэмуазель! Але, так яно і ёсць, як вы кажаце. Зараз вы бачыце дэтэктыва - вялікага дэтэктыва, можна сказаць - у дзеянні, як ён раскрывае злачынства!

Фраза была трохі квяцістая. Сьюзен схіліла галаву набок.

- Я павінна адзначыць гэта ў сваіх мемуарах, - сказала яна. - Мне сысці ўніз і дапамагчы вам?

- Я быў бы ў захапленні.

- Спачатку я прыняла вас за рабаўніка. Як вы выбраліся з дому?

- Праз акно ў гасцінай.

- Адну хвілінку, і я буду з вамі.

Яна была верная свайму слову.

Як відаць, Пуаро быў дакладна там, дзе і тады, калі яна ўпершыню ўбачыла яго.

- Вы вельмі рана прачнуліся, мадэмуазель?

- Я кепска спала. У мяне быў якраз такі агідны стан, які бывае ў пяць раніцы.

- Цяпер не зусім так рана, як вы думаеце!

- Я адчуваю сябе так! А зараз, мой супердэтэктыў, што мы аглядаем?

- Як што, вывучаем, мадэмуазель, сляды.

- Сляды ёсць.

- Чатыры сляды, - працягваў Пуаро. - Вось, я вам іх паказваю. Два - да акна, два - адтуль.

- Чые? Садоўнікавы?

- Мадэмуазель, мадэмуазель! Гэта адбіткі малых элегантных жаночых туфелек на высокім абцасе. Зірніце, пераканайцеся самі. Ступіце, прашу вас, на зямлю вось тут, побач з імі.

Сьюзен хвілінку павагалася, потым нясмела паставіла нагу на глебу там, дзе паказаў Пуаро. Яна была абута ў невялічкія туфлі-лодачкі з цёмна-карычневай скуры на высокім абцасе.

- Бачыце, вашы амаль такога ж памеру. Амаль, але не зусім. Гэтыя другія зроблены трохі большай, чым ваша, нагой. Магчыма, гэта сляды міс Шэвені-Гарэ, або міс Лінгард, ці нават лэдзі Шэвені-Гарэ.

- Не лэдзі Шэвені-Гарэ - у яе маленькія ногі. Людзі ў тыя часы ўхітраліся мець маленькія ногі. А міс Лінгард носіць смешныя чаравікі з нізкімі абцасамі.

- Дык гэта сляды міс Шэвені-Гарэ... А, так, я памятаю, яна згадвала, што выходзіла ў сад учора вечарам.

Ён павёў яе назад вакол дома.

- Мы ўсё яшчэ ідзём па следу?

- Ну, вядома ж. Зараз мы зойдзем у кабінет сэра Гервазы.

Ён пракладваў дарогу. Сьюзен Кардвэл ішла за ім.

Дзверы па-ранейшаму паныла звісалі. Унутры пакой быў такі ж, як і ўчора вечарам. Пуаро адсунуў шторы і ўпусціў у пакой дзённае святло. Ён пастаяў, пазіраючы на бардзюр хвіліну-дзве, а потым сказаў:

- Мяркую, вы не дужа добра знаёмы з рабаўнікамі, мадэмуазель?

Сьюзен Кардвэл са шкадаваннем адмоўна паківала галавой.

- Баюся, не, містэр Пуаро.

- Галоўны канстэбль таксама не можа пахваліцца сяброўскімі адносінамі з імі. Яго сувязі з крымінальнікамі заўсёды былі строга афіцыйныя. У мяне - не гэтак. Аднойчы я меў вельмі прыемную гутарку з рабаўніком. Ён расказаў мне цікавую штуку пра французскія вокны - трук, які часам можа выкарыстоўвацца, калі запор даволі свабодны.

Гаворачы, ён павярнуў ручку левага акна, прэнт пасярэдзіне выйшаў з адтуліны ўнізе, і Пуаро пацягнуў абедзве палавіны французскага акна да сябе. Ён шырока расчыніў іх, а потым зачыніў зноў - зачыніў, не паварочваючы ручку, каб прэнт не апусціўся ў свой паз. Ён выпусціў ручку, хвілю пачакаў, а потым рэзка стукнуў знізу ўгору па цэнтры прэнта. Ад удару прэнт апусціўся ўніз у паз - ручка сама павярнулася.

- Вы бачыце, мадэмуазель?

- Думаю, так.

Сьюзен аж пабялела.

- Акно зараз зачынена. Немагчыма ўвайсці ў пакой, калі акно зачынена, але можна выйсці з пакоя, пацягнуць створкі звонку, потым стукнуць, як я зрабіў, і запор ідзе ўніз, паварочваючы ручку. Акно, такім чынам, шчыльна зачынена, і кожны, хто паглядзіць на яго, скажа, што яно было зачынена знутры.

- Гэта тое... - Голас Сьюзен злёгку задрыжаў. - Гэта тое, што адбылося ўчора вечарам.

- Думаю, тое, мадэмуазель.

Сьюзен з роспаччу сказала:

- Я не веру ніводнаму гэтаму слову.

Пуаро не адказаў. Ён падышоў да каміннай паліцы. Потым рэзка павярнуўся.

- Мадэмуазель, прашу вас быць за сведку. Я ўжо маю аднаго сведку, містэра Трэнта. Ён бачыў, як я знайшоў гэты маленькі асколачак люстра ўчора вечарам. Я казаў пра яго яму. Я пакінуў яго там, дзе ён быў, для паліцыі. Я нават сказаў галоўнаму канстэблю, што разбітае люстра - гэта важны ключ. Але ён не надаў значэння майму намёку. Зараз вы сведка таго, як я кладу гэты асколачак люстра (на які, памятайце, я ўжо звярнуў увагу містэра Трэнта) у маленькі канверт, - вось так. Сказана - зроблена. І я пішу на ім - так - і запячатваю. Вы сведка, мадэмуазель?

- Але... толькі... толькі я не ведаю, што гэта значыць.

Пуаро перайшоў на другую палавіну пакоя. Ён стаяў перад сталом і пільна глядзеў на раструшчанае люстра на сцяне насупраць.

- Я скажу вам, што гэта значыць, мадэмуазель. Калі б вы стаялі тут учора вечарам, гледзячы ў гэтае люстра, вы маглі б убачыць у ім, як адбывалася забойства.

Упершыню ў жыцці Рут Шэвені-Гарэ - зараз Рут Лэйк - прыйшла снедаць своечасова. Эркюль Пуаро быў у зале і адвёў яе ўбок, перш чым яна зайшла ў сталовую.

- У мяне ёсць адно пытанне да вас, мадам.

- Слухаю.

- Вы былі ў садзе ўчора вечарам. Ці ступалі вы хоць раз на клумбу, што за акном кабінета сэра Гервазы?

Рут здзіўлена паглядзела на яго.

- Так, двойчы.

- А! Двойчы. Як двойчы?

- Першы раз я рвала астры нейдзе каля сёмай гадзіны.

- Вам не здаецца, што гэта быў даволі дзіўны час, каб ірваць кветкі?

- Так, праўда. Я нарвала кветак учора раніцай, але Ванда сказала пасля гарбаты, што кветкі на стале не надта свежыя. Я падумала, што нічога, пастаяць і гэтыя, таму не нарвала свежых.

- Але ваша маці папрасіла вас нарваць? Праўда?

- Праўда. Вось я і выйшла якраз каля сямі гадзін. Я нарвала кветак з гэтага боку бардзюра, бо наўрад ці хто-небудзь ходзіць тут, і таму не страшна сапсаваць выгляд.

- Ну, ну, а другі раз. Вы сказалі, што выходзілі другі раз?

- Гэта было якраз перад абедам. Я трошкі запляміла сукенку брыльянцінам - каля пляча. Ленавалася пераапрануцца, і ніводная з маіх штучных кветак не падыходзіла да жоўтай сукенкі. Я ўспомніла, што бачыла познюю ружу, калі рвала астры, і хуценька выйшла, знайшла яе і прыкалола да сукенкі.

Пуаро павольна кіўнуў галавой.

- Так, я памятаю, што на вас была ружа ўчора вечарам. Колькі было часу, мадам, калі вы сарвалі гэтую ружу?

- Я проста не памятаю.

- Але гэта істотна, мадам. Падумайце... Паразважайце...

Рут нахмурылася. Кінула на Пуаро быстры позірк і адвяла вочы.

- Я не магу сказаць дакладна, - нарэшце вымавіла яна. - Гэта мусіла быць - о, вядома - гэта мусіла быць недзе ў пяць хвілін дзевятай. Калі я вярталася назад, ідучы каля дома, то пачула гонг, а потым гэты дзіўны гук. Я паспяшалася, бо падумала, што гэта другі гонг, а не першы.

- А, дык вы падумалі гэта - і вы не спрабавалі адчыніць акно кабінета, калі стаялі там на клумбе?

- Калі папраўдзе, спрабавала. Я падумала, яго можна адчыніць, і будзе хутчэй увайсці такім чынам. Але яно было зачынена.

- Значыцца, усё зразумела. Я віншую вас, мадам.

Яна са здзіўленнем паглядзела на яго.

- Што вы маеце на ўвазе?

- Тое, што ў вас ёсць тлумачэнне на ўсё: зямля на вашых туфлях, вашы сляды на клумбе, адбіткі вашых пальцаў на вонкавым баку акна. Усё гэта вельмі падыходзіць.

Перш чым Рут паспела адказаць, па лесвіцы збегла міс Лінгард. На яе шчоках быў дзіўны пурпуровы румянец, і яна як бы нават трохі спалохалася, убачыўшы Пуаро і Рут побач.

- Прашу прабачэння, - сказала яна. - Што-небудзь здарылася?

Рут злосна адказала:

- Я думаю, містэр Пуаро звар'яцеў!

Яна прашмыгнула паўз іх у сталовую. Міс Лінгард павярнула здзіўлены твар да Пуаро.

Ён адмоўна паківаў галавой.

- Пасля снедання, - сказаў ён, - я растлумачу. Я хацеў бы, каб усе сабраліся ў кабінеце сэра Гервазы а дзесятай гадзіне.

Пуаро паўтарыў гэтую просьбу і ў сталовай.

Сьюзен Кардвэл кінула на яго быстры позірк, а пасля паглядзела на Рут. Калі Х'юга сказаў:

- Э? Што за ідэя? - яна рэзка штурхнула яго ў бок, і ён паслухмяна змоўк.

Паснедаўшы, Пуаро ўстаў і пайшоў да дзвярэй. Ён павярнуўся і дастаў вялікі старамодны гадзіннік.

- Зараз пяць хвілін дзесятай. Праз пяць хвілін - у кабінеце.

* * *

Пуаро абвёў поглядам усіх. Кола зацікаўленых твараў глядзела на яго. Усе тут, адзначыў ён, за адным выключэннем, і якраз у гэты момант тое выключэнне заплыло ў пакой. Лэдзі Шэвені-Гарэ ўвайшла мяккім плаўным крокам. Яна выглядала змучанай і нездаровай.

Пуаро падсунуў ёй вялікае крэсла, яна села.

Зірнуўшы на разбітае люстра, яна ўздрыгнула і трошкі павярнулася з крэслам убок.

- Гервазы па-ранейшаму тут, - сказала, нібы канстатуючы, яна. - Бедны Гервазы... Неўзабаве ён будзе вольны.

Пуаро адкашляўся і абвясціў:

- Я папрасіў вас усіх прыйсці сюды, каб вы маглі пачуць праўду пра самагубства сэра Гервазы.

- Гэта быў Лёс, - сказала лэдзі Шэвені-Гарэ. - Гервазы быў моцны, але яго Лёс быў мацнейшы.

Палкоўнік Бэры трохі падаўся наперад.

- Ванда... мая дарагая...

Яна ўсміхнулася яму, пасля працягнула руку. Ён узяў яе ў сваю. Яна мякка сказала:

- Ты маё суцяшэнне, Нэд.

Рут рэзка сказала:

- Нам трэба разумець так, містэр Пуаро, што вы канчаткова ўстанавілі прычыну самагубства майго бацькі?

Пуаро адмоўна кіўнуў галавой.

- Не, мадам.

- Дык навошта ўся гэтая валтузня?

Пуаро спакойна адказаў:

- Я не ведаю прычыны самагубства сэра Гервазы, бо сэр Гервазы Шэвені-Гарэ не канчаў жыццё самагубствам. Ён не забіваў сябе. Ён быў забіты.

- Забіты? - Некалькі галасоў рэхам паўтарылі гэтае слова. На Пуаро глядзелі здзіўленыя твары. Лэдзі Шэвені-Гарэ сказала: «Забіты? О, не!» - і паволі адмоўна паківала галавой.

- Забіты, вы кажаце? - гэта загаварыў Х'юга. - Не можа быць. У пакоі не было нікога, калі мы ўламаліся. Акно было зачынена. Дзверы замкнуты знутры, а ключ ляжаў у кішэні майго дзядзькі. Як жа ён мог быць забіты?

- Тым не менш, ён быў забіты.

- А забойца, мяркую, уцёк праз замочную шчыліну? - скептычна заўважыў палкоўнік Бэры. - Альбо вылецеў праз комін?

- Забойца, - сказаў Пуаро, - выйшаў праз акно. Я пакажу вам як.

Ён паўтарыў свой вопыт з акном.

- Бачыце? Вось як гэта было зроблена! З самага пачатку я не мог лічыць верагодным, што сэр Гервазы скончыў жыццё самагубствам. У яго была рэзка выяўленая эгаманія, а такі чалавек не забівае сябе. І былі яшчэ іншыя рэчы! Відавочна, перад сваім самагубствам сэр Гервазы сеў за пісьмовы стол, накрэмзаў слова «даруйце» на аркушы паштовай паперы і тады застрэліўся. Але перад гэтым апошнім учынкам ён з нейкай прычыны пераставіў крэсла, павярнуўшы яго бокам да стала. Чаму? Павінен быць адказ. Я пачаў што-нішто разумець, калі знайшоў знізу на цяжкай бронзавай статуэтцы прыліплы маленькі асколачак люстра...

Я задаў сабе пытанне: як асколак разбітага люстра трапіў туды? І адказ прыйшоў сам. Люстра было разбіта не куляй, а ўдарам цяжкай бронзавай статуэткі. Гэтае люстра было разбіта наўмысна. Але навошта? Я вярнуўся да стала і агледзеў крэсла. І тады я ўбачыў, што ўсё было не так. Ніякае самагубства не павярнула б крэсла кругом, не нахіліла б яго самога на край і тады застрэліла. Усё было падроблена. Самагубства было фальшыўкай!

А цяпер я пераходжу да вельмі важнага. Сведчанне міс Кардвэл. Міс Кардвэл сказала, што яна бегла ўніз па лесвіцы ўчора вечарам, бо ёй здалося, што гэта гучаў другі гонг. Такім чынам, яна думала, што ўжо чула першы гонг.

Цяпер разважце, калі сэр Гервазы сядзеў за сваім сталом у нармальнай позе і быў застрэлены, куды б трапіла куля? Летучы па прамой лініі, яна прайшла б праз дзверы, калі яны былі адчынены, і ўрэшце трапіла б у гонг!

Вы разумееце цяпер значнасць заявы міс Кардвэл? Ніхто больш не чуў той першы гонг, але ж яе пакой - непасрэдна над гэтым, і, такім чынам, у яе была найлепшая магчымасць чуць яго. Яна сцвярджае, што чула толькі адзін гук, памятайце.

Не можа быць ніякай гаворкі пра самагубства сэра Гервазы. Мёртвы чалавек не здольны ўстаць, зачыніць дзверы, замкнуць іх і ўсесціся ў патрэбнай позе! Нехта іншы паклапаціўся, і, такім чынам, гэта было не самагубства, а забойства. Нехта, чыя прысутнасць не выклікала пярэчанняў сэра Гервазы, стаяў каля яго збоку, размаўляючы з ім. Сэр Гервазы нешта пісаў, магчыма. Забойца падносіць пісталет да яго правай скроні і страляе. Злачынства ўчынена! Цяпер хутчэй, за работу! Забойца надзявае пальчаткі. Дзверы замкнуты, ключ пакладзены ў кішэню сэра Гервазы. Але што, як адзін моцны гук гонга быў пачуты? Тады стане зразумела, што дзверы былі адчыненыя, не зачыненыя, калі з пісталета стрэлілі. Таму - крэсла павернута, цела перасунута, пальцы нябожчыка сціскаюць пісталет, люстра наўмысна разбіта. Потым забойца выходзіць праз акно, хітрамудра яго зачыняе, ступае не на траву, а на клумбу, дзе сляды можна будзе пасля знішчыць; потым абыходзіць сцяну і ідзе ў сталовую.

Пуаро зрабіў паўзу, пасля працягваў:

- Толькі адзін чалавек быў у садзе, калі стрэлілі. Той самы чалавек пакінуў свае сляды на клумбе і адбіткі сваіх пальцаў на вонкавым баку акна.

Ён накіраваўся да Рут.

- І матыў меўся, так? Ваш бацька даведаўся пра ваш тайны шлюб. Ён рыхтаваўся пазбавіць вас спадчыны.

- Гэта хлусня! - Голас Рут быў звонкі і поўны пагарды. - У вашай гісторыі няма ні слова праўды. Хлусня ад пачатку і да канца!

- Доказы супраць вас, мадам, вельмі моцныя. Суд прысяжных можа паверыць вам. Ён можа і не паверыць!

- Ёй не трэба будзе станавіцца перад судом.

Усе павярнуліся, ашаломленыя. Міс Лінгард устала са свайго месца. Яе твар зусім змяніўся. Яна ўся дрыжала.

- Я застрэліла яго. Прызнаюся! У мяне былі прычыны. Я... я чакала пэўны час. Містэр Пуаро не памыляецца. Я пайшла за ім сюды. Пісталет узяла з шуфляды раней. Я стаяла побач з ім, размаўляючы пра кнігу, і я застрэліла яго. Было якраз пасля васьмі. Куля ўдарыла ў гонг. Я ніколі не думала, што яна так пройдзе праз яго галаву. Не было калі выходзіць і шукаць кулю. Я замкнула дзверы і паклала ключ яму ў кішэню. Потым павярнула крэсла, разбіла люстра і, накрамзоліўшы на кавалку паперы «даруйце», выйшла праз акно і зачыніла яго так, як містэр Пуаро паказаў вам. Я ступіла на клумбу, але разраўняла сляды маленькімі граблямі, якія там загадзя паклала. Потым пайшла ў гасціную. Пакінула акно адчыненым. Я не ведала, што Рут выходзіла праз яго. Мы, відавочна, абышлі дом з розных бакоў. Я мусіла прыбраць граблі пад паветку, як вы разумееце. Я пачакала ў гасцінай, пакуль не пачула, як нехта спускаецца ўніз і Снэл ідзе да гонга, а тады...

Яна паглядзела на Пуаро.

- Вы не ведаеце, што я зрабіла тады?

- О, ведаю. Я знайшоў папяровы мяшок у кошыку. Ваша ідэя была вельмі разумная. Вы зрабілі тое, што любяць рабіць дзеці. Вы надзьмулі папяровы мяшок і ляснулі па ім. Гэта быў усё ж моцны гук. Выкінуўшы мяшок у кошык, вы паспяшаліся ў залу. Вы «ўстанавілі» час самагубства і забяспечылі сабе алібі. Але заставалася адна рэч, якая вас турбавала. У вас не было часу падняць кулю. Яна, вядома, ляжала недзе каля гонга. Было важна, каб кулю знайшлі ў кабінеце дзе-небудзь паблізу люстра. Я не ведаю, калі ў вас з'явілася ідэя ўзяць аловак палкоўніка Бэры...

- Менавіта тады, - сказала міс Лінгард. - Калі мы ўсе прыйшлі з залы. Я здзівілася, убачыўшы ў пакоі Рут. І зразумела, што яна прыйшла з саду няйначай як праз акно. Тады я заўважыла аловак палкоўніка Бэры на стале для брыджа. Я сунула яго ў сумку. Калі б пазней хтосьці ўбачыў, як я падымаю кулю, я магла б сказаць, што гэта аловак. Праўду кажучы, я не думала, што нехта бачыў, як я падняла кулю. Я кінула яе паблізу люстра, пакуль вы аглядалі цела. Калі вы загаварылі са мной наконт гэтага, я вельмі ўсцешылася, што падумала пра аловак.

- Але, гэта было разумна і зусім збянтэжыла мяне.

- Я баялася, нехта мог пачуць стрэл, але ведала, што ўсе апраналіся на абед, за сценамі пакояў. Слугі былі ў сваіх памяшканнях. Толькі міс Кардвэл, магчыма, чула яго, і яна, відаць, падумае, што гэта зваротная ўспышка аўтамабіля. Тое, што яна чула, быў гонг. Я думала... я думала, усё было зроблена - камар носа не падточыць...

Містэр Фобз павольна і выразна вымавіў:

- Проста незвычайная гісторыя. Няма як быццам ніякага матыву...

Міс Лінгард цвёрда сказала:

- Быў матыў...

І са злосцю дадала:

- Ідзіце, званіце ў паліцыю! Чаго вы чакаеце?

Пуаро ветліва звярнуўся да ўсіх:

- Ці не будзеце вы ласкавы, усе, пакінуць пакой? Містэр Фобз, пазваніце маёру Рыдлу. Я пабуду тут, пакуль ён прыедзе.

Павольна, адзін за адным, усе выходзілі з пакоя. Нічога не разумеючы, ашаломленыя, шакіраваныя, яны кідалі збянтэжаныя позіркі на акуратненькую прамую фігуру з яе гладкім сівым праборам.

Рут была апошняя. Яна стала ў дзвярах, вагаючыся.

- Я не разумею. - Яна гаварыла злосна, з выклікам, з асуджэннем Пуаро: - Дык што, вы думалі, я ўчыніла гэта?

- Не, не, - Пуаро пакруціў галавой. - Не, я ніколі так не думаў.

Рут павольна выйшла.

Пуаро застаўся з маленькай афіцыйна-стрыманай жанчынай сярэдняга веку, якая толькі што прызналася ў дасканала прадуманым і спакойным забойстве.

- Не, - сказала міс Лінгард. - Вы не думалі, што яна гэта зрабіла. Вы абвінавачвалі яе, каб прымусіць гаварыць мяне. Праўда?

Пуаро схіліў галаву.

- Пакуль мы чакаем, - проста сказала міс Лінгард, - вы маглі б адкрыць мне, што прымусіла вас падазраваць мяне?

- Некалькі фактаў. Па-першае, ваш расказ пра сэра Гервазы. Горды чалавек накшталт сэра Гервазы ніколі не гаварыў бы з пагардай пра свайго пляменніка чужому, тым больш каму-небудзь з вашага кола. Вы хацелі ўзмацніць тэорыю самагубства. І яшчэ вы з усіх сіл стараліся навязаць ідэю, што прычынай самагубства была нейкая ганебная справа, звязаная з Х'юга Трэнтам. Пра гэта, зноў-такі, сэр Гервазы нават не заікнуўся б чужому. Потым - прадмет, які вы паднялі ў зале, і вельмі важны факт - вы не ўпамянулі, што Рут увайшла ў сталовую з саду. І яшчэ я знайшоў папяровы мяшок - надзвычай неадпаведны прадмет для кошыка ў гасцінай такога дома, як Гэмбара Клоўз! Толькі вы адна былі ў гасцінай, калі чуўся «стрэл». Трук з папяровым мяшком сам прыйшоў у галаву жанчыне - хітрамудрае дамашняе прыстасаванне. Такім чынам, усё супадае. Спроба скіраваць падазрэнне на Х'юга і адцягнуць ад Рут. Механізм злачынства - і яго матыў.

Маленькая сівая жанчына варухнулася.

- Вы ведаеце матыў?

- Думаю, што ведаю. Шчасце Рут - гэта было матывам. Я мяркую, што вам даводзілася бачыць яе з Лэйкам - вы ведалі пра іх каханне. І потым, дзякуючы лёгкаму доступу да папер сэра Гервазы, вам трапіўся накід яго новага завяшчання - Рут не атрымлівае спадчыны, пакуль не выйдзе замуж за Х'юга Трэнта. Гэта прымусіла вас учыніць свой суд, выкарыстоўваючы той факт, што сэр Гервазы папярэдне пісаў мне. Вы, мабыць, бачылі копію гэтага ліста. Якое цьмянае падазрэнне і які страх схілілі яго напісаць мне, я не ведаю. Ён, напэўна, падазраваў, што Бараўз альбо Лэйк пастаянна абкрадваюць яго. Няпэўнасць у вызначэнні пачуццяў Рут змусіла яго шукаць дапамогі ў прыватнага дэтэктыва. Вы гэты факт выкарысталі і наўмысна рыхтавалі сцэну для самагубства, падмацоўваючы яе сваім сведчаннем пра тое, што ён быў вельмі прыгнечаны чымсьці, звязаным з Х'юга Трэнтам. Вы паслалі мне тэлеграму і паведамілі, быццам сэр Гервазы сказаў, што я прыязджаю «занадта позна».

Міс Лінгард угневана закрычала:

- Гервазы Шэвені-Гарэ грубіян, сноб і пустазвон! Я не збіралася дазволіць яму зруйнаваць шчасце Рут.

Пуаро мякка сказаў:

- Рут - ваша дачка?

- Ага, яна мая дачка. Я часта думала пра яе. Даведаўшыся, што сэр Гервазы Шэвені-Гарэ шукае некага, хто б дапамог яму напісаць гісторыю роду, я схапілася за гэты шанц. Мне вельмі хацелася пабачыць маю... маю дзяўчынку. Я ведала, што лэдзі Шэвені-Гарэ не пазнае мяне. Прайшлі гады - тады я была маладая і мілавідная, ды і прозвішча я змяніла. Апрача таго, лэдзі Шэвені-Гарэ занадта няўважлівая, каб нешта ведаць дакладна. Я любіла яе, але ненавідзела сям'ю Шэвені-Гарэ. Яны ставіліся да мяне, як да быдла. І Гервазы збіраўся знішчыць жыццё Рут з-за сваёй фанабэрыі і снабізму. Але я цвёрда вырашыла, што яна павінна быць шчаслівая. І яна будзе шчаслівая - калі ніколі не даведаецца пра мяне!

Гэта была мальба - не пытанне.

Пуаро схіліў галаву.

- Ніхто не даведаецца пра гэта ад мяне!

Міс Лінгард ціха сказала:

- Дзякуй вам.

* * *

Пазней, калі паліцыя прыйшла і пайшла, Пуаро знайшоў Рут Лэйк з мужам у садзе.

Яна сказала з выклікам:

- Вы сапраўды думалі, што я зрабіла гэта, містэр Пуаро?

- Я ведаў, мадам, што вы не маглі зрабіць гэтага, ведаў, дзякуючы астрам.

- Астрам? Не разумею.

- Мадам, там былі чатыры сляды і ўсе толькі на бардзюры. Але калі б вы рвалі кветкі, там было б намнога болей. Значыцца, паміж вашым першым візітам і другім нехта загроб усе тыя сляды. Гэта магло быць зроблена толькі вінаватым, і раз вашы сляды не былі знішчаны, вы не былі вінаватыя. З вас аўтаматычна спадала падазрэнне.

Твар Рут пасвятлеў.

- О, я разумею. Ведаеце, напэўна, гэта жахліва, але мне нават шкада гэтай беднай жанчыны. Урэшце, яна згадзілася хутчэй сама прызнацца, чым дазволіць арыштаваць мяне, - ці, ва ўсякім разе, так яна думала. Гэта нават даволі высакародна. Страшна падумаць што яна стане перад судом як забойца.

Пуаро мякка сказаў:

- Не хвалюйцеся. Да гэтага не дойдзе. Доктар гаворыць, што ў яе вельмі кепска з сэрцам. Не шмат тыдняў яна пражыве.

- Добра, што будзе так. - Рут сарвала восеньскі крокус і бестурботна прытуліла яго да шчакі.

- Бедная жанчына, і чаму яна гэта зрабіла...

Пераклад: Павел Марціновіч
Пераклад зроблены з выдання: «Murdеr іn the Mеws», Раn Вооks, Lоndоn аnd Sуdnеу, 1978.

Беларуская Палічка: http://www.knihi.com