Станіслаў ЛемСалярысРаман
ПРЫШЭЛЕЦ
А дзевятнаццатай гадзіне бартавога часу я прайшоў міма тых, хто сабраўся вакол шлюзавой камеры, і па металічных прыступках спусціўся ў капсулу. Месца ў ёй было акурат столькі, каб падняць локці. Я ўставіў наканечнік шланга ў штуцэр, які вытыркаўся са сцяны, і скафандр напоўніўся паветрам. Пасля гэтага я не мог ужо нават паварушыцца. Я стаяў — а дакладней — вісеў — у паветранай ложы, з'яднаны ў адно цэлае з металічнай шкарлупінай.
Узняўшы вочы, я ўбачыў праз выпуклую шыбу ілюмінатара сцены шахты і схілены над ёй твар Модарда. Пасля твар знік і запанавала цемра, бо зверху зачынілі цяжкі конусападобны абцякальнік. Я пачуў васьміразова паўтораны віск электраматораў, якія даціскалі шрубы. Пасля — шум паветра, якім напампоўвалі амартызатары. Вочы прывыклі да цемры. Я ўжо адрозніваў зеленаваты контур адзінага табло-паказальніка.
— Кельвін, ты гатовы? — пачулася ў слухаўках.
— Так, Модард, гатовы, — адказаў я.
— Не хвалюйся, Кельвін. Станцыя цябе прыме, — прамовіў ён. — У добры шлях!
Я не паспеў адказаць, бо нешта заскрыгатала ўгары і капсула здрыганулася. Я інстынктыўна напружыў мускулы, але ўсё супакоілася.
— Калі старт? — спытаўся я і пачуў шоргат, быццам зернейкі сама дробнага пяску сыпаліся ў мембрану.
— Ты ўжо ляціш, Кельвін. Бывай здаровы! — адказаў Модард.
Пакуль я гэта асэнсоўваў, насупраць майго твару адчынілася вялікая назіральная шчыліна, праз якую я ўбачыў зоркі. Дарэмна стараўся адшукаць Альфу Вадалея, да якой ляцеў «Праметэй». Неба тых ваколіц Галактыкі было невядомае, я не ведаў ніводнага сузор'я; у вузкім акенцы мільгаў іскрысты пыл. Я чакаў, калі затрымціць першая зорка. Не дачакаўся. Яны пачалі проста гаснуць і знікалі, расплываючыся ў рыжаватым небе. Я зразумеў, што знаходжуся ў верхніх слаях атмасферы. Нерухомы, атулены пнеўматычнымі падушкамі, я мог пазіраць толькі перад сабой. Усё яшчэ не было відно гарызонту. Я падаў, зусім гэтага не адчуваючы; цела маё паступова залівала гарачыня. Звонку пачуўся не надта гучны, пранізлівы віск — нібыта па мокрым шкле драпалі металам. Калі б не лічбы, што выскоквалі на табло, я нават не меў бы ўяўлення пра імклівасць падзення. Зоркі ўжо зніклі. Назіральнае акно свяцілася рыжым святлом. Я адчуваў гулкія ўдары пульсу, твар гарэў, па шыі гулялі халодныя павевы кандыцыянера; я пашкадаваў, што не ўдалося зірнуць на «Праметэй» — калі аўтаматы адчынілі назіральнае акно, ён знаходзіўся ўжо за мяжой бачнасці.
Капсула здрыганулася, пасля яшчэ, яе корпус моцна завібраваў, гэтая нязносная дрыготка пранізала ўсе ізаляцыйныя абалонкі, паветраныя падушкі і пранікла ў глыбіню майго цела — зеленаваты контур табло расплыўся. Але страху я не адчуваў. Не дзеля таго прыляцеў я з гэткай далечыні, каб загінуць ля самай цэлі.
— Станцыя Салярыс, — прамовіў я. — Станцыя Салярыс, Станцыя Салярыс! Зрабіце што-небудзь. Здаецца, я губляю стабілізацыю. Станцыя Салярыс, я прышэлец. Прыём.
І зноў я прамаргаў важны момант — з'яўленне планеты. Яна раптоўна распасцерлася перада мной — вялізная і пляскатая; па памерах палос на яе паверхні я вызначыў, што знаходжуся яшчэ далекавата. А дакладней — высакавата, бо мінуў ужо тую нябачную мяжу, пасля якой адлегласць да нябеснага цела становіцца вышынёй. Я падаў. Імкліва падаў. Адчуваў гэта нават з заплюшчанымі вачыма. Але я адразу ж іх расплюшчваў, бо хацеў убачыць як мага больш.
Трошкі перачакаў і зноў паўтарыў выклік. І на гэты раз не атрымаў адказу. У слухаўках залпамі паўтараўся трэск атмасферных разрадаў. Іх суправаджаў шум, такі глыбокі і нізкі, нібыта гэта быў голас самой планеты. Аранжавае неба ў назіральным акне зацягнулася бяльмом. Шкло стала цёмным; я міжволі скурчыўся, абмежаваны пнеўматычнымі бандажамі, але ў наступную ж хвілю зразумеў, што гэта хмары. Быццам здзьмухнутая ветрам, купка іх паляцела ўгору. Я шыбаваў далей, то на сонцы, то хаваючыся ў цень, капсула круцілася вакол вертыкальнай восі, і вялізны, нібы распухлы, сонечны дыск мерна праплываў перед маім тварам, з'яўляючыся з левага боку і адыходзячы ўправа. Раптоўна праз шум і трэск проста ў маё вуха ўварваўся далёкі голас:
— Прышэлец, я — Станцыя Салярыс. Прышэлец, я — Станцыя Салярыс. Усё ў парадку. Вы пад кантролем Станцыі. Прышэлец, я — Станцыя Салярыс. Падрыхтуйцеся да пасадкі ў момант нуль, паўтараю, падрыхтуйцеся да пасадкі ў момант нуль, увага, пачынаю. Дзвесце пяцьдзесят, дзвесце сорак дзевяць, дзвесце сорак восем...
Словы былі падзелены між сабою рэзкімі піскамі — сведчанне таго, што гаворыць не чалавек. Я здзівіўся. Звычайна ўсе, хто жывы, бягуць на пасадачную пляцоўку, калі прылятае нехта новы, асабліва з Зямлі. Але я не меў часу разважаць над гэтым, бо вялізны круг, які ўтварыла вакол мяне сонца, раптоўна стаў на дыбкі разам з раўнінай, што ляцела мне насустрач; пасля капсула нахілілася ў супрацьлеглы бок; я хістаўся, як дыск вялізнага маятніка, змагаючыся з галавакружэннем; на ўздыбленай, як сцяна, паверхні планеты, ссечанай брудна-ліловымі і чарнаватымі палосамі, я заўважыў невялікую шахматку з белых і зялёных кропак — арыентацыйны знак Станцыі. І адразу ж штосьці з трэскам адарвалася ад вяршыні капсулы — доўгі ашыйнік тармазнога парашута, які гучна зафыркаў; гэты гук нагадваў штосьці невыказна зямное — першы за гэтулькі месяцаў шум сапраўднага ветру.
Усё адбылося надзвычай хутка. Раней я толькі ведаў, што падаю. Зараз я гэта ўбачыў. Бела-зялёная шахматка імкліва павялічвалася, я заўважыў, што яна намалявана на прадаўгаватым, падобным на кіта, серабрыста-ільсняным корпусе, па баках якога вытыркаюцца іголкі радарных антэн. Галерэі аконных праёмаў былі цёмныя. Я адзначыў, што гэты металічны гігант не ляжыць на паверхні планеты, а вісіць над ёй, цягнучы на чарнільна-чорным фоне свой цень — эліптычную цёмную пляму яшчэ большай чарнаты. Адначасова я заўважыў ахінутыя фіялетавым туманам хвалі-барозны Акіяна, якія марудна вагаліся, затым хмары рвануліся высока ўгору, ахопленыя па берагах асляпляльным пурпурам, неба паміж імі стала далёкім і пляскатым, бура-аранжавым, і ўсё гэта раптам страціла абрысы: я ўваходзіў у штопар. Не паспеў апамятацца, як кароткі ўдар надаў капсуле вертыкальнае становішча, у назіральным акне аж да самага гарызонту ртутным святлом заіскрыўся ўсхваляваны Акіян; тросы і купалы парашута імгненна аддзяліліся, і вецер панёс іх над хвалямі. Капсула пачала мякка хістацца своеасаблівымі свабоднымі рухамі, як гэта звычайна бывае ў штучным сілавым полі, пасля абсунулася на дол. Апошняе, што я паспеў убачыць, гэта ўкратаваныя ўзлётныя катапульты і два, велічынёй у некалькі паверхаў, люстры ажурных радыётэлескопаў. Нешта прымусіла капсулу спыніцца, пачулася пранізлівае скрыгатанне сталі, якая пругка стукнулася аб сталь, унізе нешта адчынілася, і металічная шкарлупіна, у якой я сядзеў, з працяглым уздыхам знерухомела, закончыўшы сваё стовасьмідзесяцікіламетровае падарожжа.
— Я — Станцыя Салярыс. Нуль-нуль. Пасадка закончана. Канец, — пачуў я нежывы голас робата.
Абедзвюма рукамі (я адчуваў незразумелы ціск на грудзі, у жываце быў непрыемны цяжар) пацягнуў на сябе ручкі, што знаходзіліся на ўзроўні плячэй, і разлучыў кантакты. Засвяціўся зялёны надпіс «ЗЯМЛЯ», і сцяна капсулы адчынілася; пнеўматычнае ложа штурханула мяне ў спіну так, што я мусіў зрабіць крок наперад, каб не ўпасці.
З ціхім сыкам, падобным на самотны ўздых, паветра выйшла са скафандра. Я быў вольны.
Я стаяў пад высокай, як скляпенні храма, серабрыстай лейкай. Па сценах віліся пукі каляровых труб, што знікалі ў круглых калодзежах. Я павярнуўся. Гулі вентылятары, усмоктваючы рэшткі атрутнай планетнай атмасферы, якая пранікла сюды пад час пасадкі. Пустая, як трэснуты кокан, сігара капсулы стаяла на дне круглай чашы стальнога ўзвышэння. Яе вонкавая абшыўка абсмалілася і мела брудна-барвовы колер. Я спусціўся па невялікім схіле. Далей на метале быў навараны слой шурпатага пластыку. Там, дзе звычайна каціліся каляскі пад'ёмнікаў ракет, пластык быў працёрты аж да сталі. Раптам вентылятары сціхлі, і ўсталявалася глыбокая цішыня. Я бездапаможна азіраўся, чакаючы з'яўлення якога-небудзь чалавека, але ніхто не падыходзіў. Толькі свяцілася неонавая стрэлка, паказваючы на бясшумны эскалатар. Я ступіў на яго стужку. Парабалічныя скляпенні залы паступова пераходзілі ў цыліндрычны тунель. У яго нішах ляжала мноства балонаў са сціснутым газам, кантэйнераў, парашутаў, скрынак. Гэта мяне таксама здзівіла. Эскалатар заканчваўся ля круглай пляцоўкі тунеля. Тут панаваў яшчэ большы кавардак. З-пад кучы бляшанак расплылася алейная лужына. Непрыемны, рэзкі пах стаяў у паветры. У розныя бакі разыходзіліся сляды ад ботаў, выразна адціснутыя ў гэтай ліпучай цечы. Паміж бляшанкамі, быццам вынесеныя з кабін, валяліся скруткі белых тэлеграфных стужак, шматкі паперы, смецце. І зноў засвяціўся зялёны паказальнік, скіроўваючы мяне да сярэдзіны дзвярэй. За імі быў такі вузкі калідор, што два чалавекі наўрад ці здолелі б тут размінуцца. Святло трапляла сюды праз высокія, з падвойна выпуклымі шыбамі, ілюмінатары, нацэленыя ў неба. Яшчэ адны дзверы, размаляваныя бела-зялёнымі клеткамі, былі прачынены. Я ўвайшоў усярэдзіну. Паўкруглая кабіна мела адно вялікае панарамнае акно; у ім палымнела затуманенае неба. Унізе бясшумна хісталіся чарнаватыя грабяні хваляў. У сценах было шмат адчыненых шкапчыкаў. У іх ляжалі інструменты, кнігі, брудныя шклянкі, запыленыя тэрмасы. На бруднай падлозе стаяла пяць ці шэсць механічных самаходных столікаў, паміж імі некалькі паніклых надзіманых крэслаў — паветра з іх было часткова выпушчана. Толькі адно, з адхіленай уніз спінкай, было запоўнена. На ім сядзеў малы хударлявы чалавек з абпаленым на сонцы тварам. Скура палосамі злазіла з яго носа і скулаў. Гэта быў Снаўт, намеснік Гібарыяна, кібернетык. Калісьці ён надрукаваў у «Салярыстычным альманаху» некалькі надзвычай арыгінальных артыкулаў. Я ніколі раней не бачыў Снаўта. Ён быў у сеткаватай кашулі, праз вочкі якой вытыркаліся асобныя валасіны, што кусціліся на запалых грудзях, і калісьці белых зрэбных штанах, з плямамі на каленях і прапаленых рэактывамі, з мноствам кішэняў, як у мантажніка. У руках ён трымаў пластыкавую грушу, такую, з якіх наталяюць смагу на караблях, пазбаўленых штучнай гравітацыі. Снаўт пазіраў на мяне як аслеплены яркім святлом. З растапыраных пальцаў выпала груша і, нібы мяч, некалькі разоў падскочыла. З яе выліліся рэшткі празрыстай вадкасці. Паступова ўся кроў адхлынула ад твару Снаўта. Я быў надта разгублены, каб прамовіць хоць слова, і гэтая маўклівая сцэна доўжылася да таго часу, пакуль яго страх нейкім незразумелым чынам не перадаўся і мне. Я ступіў наперад. Ён скурчыўся ў крэсле.
— Снаўт... — шапнуў я.
Ён здрыгануўся як ад удару. Пазіраючы на мяне з невыказнай агідай, ён прахрыпеў:
— Я не ведаю цябе, я не ведаю цябе, што ты хочаш?..
Разлітая вадкасць хутка выпарылася. Запахла алкаголем. Снаўт піў. Ён быў п'яны? Але чаго ён так баіцца? Я па-ранейшаму стаяў пасярод кабіны. Калені мае дрыжалі, а вушы былі нібы заткнутыя ватай. Падлога хісталася пад нагамі. За выпуклай шыбай акна мерна калыхаўся Акіян. Снаўт не спускаў з мяне налітых крывёю вачэй. Страх знікаў з яго твару, але не знікала неверагодная агіда да мяне.
— Што з табой?.. — спытаўся я ціха. — Ты хворы?
— Ты турбуешся?.. — глуха сказаў ён. — Ага. Ты будзеш турбавацца, праўда? Але чаму пра мяне? Я не ведаю цябе.
— Дзе Гібарыян? — спытаўся я.
На секунду ён перастаў дыхаць, яго вочы зноўку сталі шклянымі, штосьці ў іх успыхнула і патухла.
— Гі... Гіба... — выціснуў ён. — Не! Не!!!
Снаўт затросся ад бязгучнага, ідыёцкага смеху, які раптоўна ж і спыніўся.
— Ты прыйшоў да Гібарыяна?.. — прамовіў ён амаль спакойна. — Да Гібарыяна? Што ты хочаш з ім зрабіць?
Ён пазіраў на мяне так, нібы я адразу перастаў уяўляць для яго небяспеку; у яго словах, а хутчэй у іх тоне гучала невыносная агіда.
— Што ты кажаш... — выціснуў я, аглушаны. — Дзе ён?
Снаўт аслупянеў.
— Ты не ведаеш?..
Ён п'яны, падумаў я. П'яны да непрытомнасці. Я раззлаваўся. Вядома, я мусіў бы пайсці, але маё цярпенне лопнула.
— Апамятайся! — выгукнуў я. — Адкуль я магу ведаць, дзе ён, калі я толькі што прыляцеў! Што з табой робіцца, Снаўт!!!
У яго адвісла сківіца. На хвіліну ён зноў перастаў дыхаць, але неяк інакш, чым першы раз, раптоўны бляск з'явіўся ў яго ў вачах. Дрыготкімі рукамі ён схапіўся за поручні крэсла і ўстаў з такой цяжкасцю, што аж затрашчалі суставы.
— Што? — прамовіў ён амаль цвяроза. — Прыляцеў? Адкуль прыляцеў?
— З Зямлі, — адказаў я са злосцю. — Ты мо чуў пра яе? Але мне здаецца, што не чуў!
— З Зя... о, неба... Дык ты — Кельвін?!
— Ага. Чаго ты так пазіраеш? Што тут дзіўнага?
— Нічога, — прамовіў ён, часта плюскаючы вачыма. — Нічога.
Снаўт пачухаў лоб.
— Прабач, Кельвін, гэта так, ведаеш, проста туман нейкі. Я не чакаў...
— Як не чакаў? Вы ж атрымалі паведамленне некалькі месяцаў таму, а Модард тэлеграфаваў яшчэ і сёння, з борта «Праметэя»...
— Так. Так... вядома, толькі бачыш, тут пануе гэткі расхэйдус.
— Бадай што так, — адказаў я суха. — Цяжка гэтага не заўважыць.
Снаўт абышоў вакол мяне, быццам правяраў, як выглядае мой скафандр, сама звычайны на свеце скафандр — са шлангамі і правадамі на грудзях. Некалькі разоў кашлянуў. Даткнуўся да вострага носа.
— Мо хочаш памыцца?.. Гэта цябе ўзбадзёрыць. Блакітныя дзверы на супрацьлеглым баку.
— Дзякую. Я ведаю, дзе што на Станцыі.
— Ты мо галодны?..
— Не. Дзе Гібарыян?
Снаўт падышоў да акна, прапусціўшы міма вушэй маё пытанне. Павярнуўся спінай да мяне. Зараз ён здаваўся значна старэйшым. Кароткія валасы былі сівыя, шыя, абпаленая сонцам, здратаваная глыбокімі маршчынамі. За акном бліскалі вялізныя грабяні хваль, якія падымаліся і апускаліся так марудна, нібыта Акіян застываў. Гледзячы на гэта, здавалася, што Станцыя пакрысе перасоўваецца бокам, быццам спаўзае з нябачнай апоры. Пасля яна вярталася на ранейшае месца і гэтаксама ляніва нахілялася ў іншы бок. Але гэта было, відаць, аптычным падманам. Шматкі слізкай крывава-чырвонай пены збіраліся ва ўпадзінах паміж хвалямі. Праз імгненне мне стала блага. Строгі парадак на «Праметэі» я згадаў як нешта дарагое, беззваротна страчанае.
— Паслухай... — неспадзявана азваўся Снаўт, — часова толькі я... — Ён павярнуўся. Нервова паціраў рукі. — Ты мусіш задавальняцца толькі маім таварыствам. Пакуль што. Называй мяне Мышанём. Ты ведаеш мяне толькі па фотаздымку, але гэта не важна, мяне ўсе так завуць. Прызнаюся, што ад гэтага няма рады. Прыдумка бацькоў, якія захапляліся касмічнымі справамі, таксама не лепшая, зрэшты, і Мышаня гучыць не надта...*
* Гаворка пра імя Снаўт — ад англ. snout: сапло. (Тут і далей заўвагі перакладніка.)
— Дзе Гібарыян? — настойліва спытаў я яшчэ раз.
Снаўт заплюскаў вачыма.
— Мне прыкра, што я так сустрэў цябе. Гэта... не толькі мая віна. Я зусім забыўся, ведаеш, тут такое адбывалася...
— Ат, якое гэта мае значэнне, — перапыніў я. — Не будзем пра гэта. Што з Гібарыянам? Яго няма на Станцыі? Ён некуды паляцеў?
— Не, — адказаў Снаўт. Ён пазіраў у кут, застаўлены шпулямі кабелю. — Нікуды ён не паляцеў. І не паляціць. Іменна таму, уласна... між іншым...
— Што? — спытаўся я. Мае вушы па-ранейшаму былі заложаныя, і мне здавалася, што я дрэнна чую. — Што гэта азначае? Дзе ён?
— Ты ж усё ведаеш, — прамовіў ён зусім іншым тонам.
Ён так холадна пазіраў мне ў вочы, што я аж сцепануўся. Мо ён і быў п'яны, але ведаў, што кажа.
— Штосьці здарылася?..
— Ага.
— Няшчасце?
Снаўт кіўнуў галавой. Ён не толькі падтакваў, а і правяраў маю рэакцыю.
— Калі?
— Сёння на світанні.
Дзіўна, але я не адчуў трывогі. Гэтая кароткая перамова аднаскладовымі пытаннямі і адпаведнымі адказамі супакоіла мяне сваёй прадметнасцю. Мне здалося, што я разумею яго дзіўныя паводзіны.
— Як гэта адбылося?
— Пераапраніся, уладкуй свае рэчы і вяртайся сюды... скажам... праз гадзіну.
Хвіліну я вагаўся.
— Добра.
— Пачакай, — прамовіў ён, калі я накіраваўся да дзвярэй.
Ён пазіраў на мяне неяк дзіўна. Я бачыў, што ён не можа вымавіць тое, што яго хвалюе.
— Нас было трое, і цяпер, разам з табой, нас зноў трое. Ты ведаеш Сарторыуса?
— Як і цябе, па фотаздымку.
— Ён наверсе ў лабараторыі, і я не думаю, што ён да ночы выйдзе адтуль, але... ва ўсякім разе ты яго пазнаеш. Калі ты ўбачыш каго-небудзь яшчэ, разумееш, не мяне і не Сарторыуса, разумееш, дык...
— Дык што?
Я не ўпэўнены, што гэта не сон. На фоне чорных хваляў, якія крывава ільсняцца пад промнямі нізкага сонца, ён усеўся ў крэсла, як і раней, з апушчанай галавой, і пазіраў убок, на шпулі навітага кабелю.
— То... нічога не рабі.
— Каго я магу ўбачыць? Прывід?! — раззлаваўся я.
— Разумею. Ты думаеш, што я звар'яцеў. Не. Не звар'яцеў. Я не магу табе гэта растлумачыць... пакуль што. Зрэшты, магчыма... нічога і не здарыцца. Ва ўсякім разе памятай. Я цябе папярэдзіў.
— Аб чым?! Што ты гаворыш?
— Трымай сябе ў руках, — Снаўт упарта даводзіў сваё. — Паводзь сябе так, нібыта... Будзь гатовы да ўсяго. Гэта немажліва, я ведаю. Але ты ўсё-ткі паспрабуй. Гэта адзіная парада. Іншай я не ведаю.
— Але ШТО я ўбачу!!! — я амаль крычаў. Я ледзьве стрымліваўся, каб не схапіць яго за каўнер і не страсянуць як след. Я не мог глядзець, як ён сядзіць, уперыўшыся вачыма ў кут, са спакутаваным, спаленым на сонцы тварам і з цяжкасцю выціскае з сябе слова за словам.
— Я не ведаю. У пэўным сэнсе гэта залежыць ад цябе.
— Галюцынацыі?
— Не. Гэта — рэальна. Не... атакуй. Памятай.
— Што ты кажаш?! — азваўся я не сваім голасам.
— Мы не на Зямлі.
— Палітэрыі? Але ж яны наогул не падобныя на людзей! — усклікнуў я.
Я не ведаў, што рабіць, каб вывесці яго з таго стану, у якім ён знаходзіўся і ад якога стыла кроў у жылах.
— Іменна таму гэта так страшна, — прамовіў ён ціха. — Памятай: будзь асцярожны!
— Што сталася з Гібарыянам?
Снаўт не адказаў.
— Што робіць Сарторыус?
— Прыходзь праз гадзіну.
Я павярнуўся і выйшаў. Адчыняючы дзверы, паглядзеў на яго яшчэ раз. Ён сядзеў, скурчыўшыся, закрыўшы твар рукамі, маленькі, у заплямленых штанах. Я толькі цяпер заўважыў, што на костачках яго пальцаў запяклася кроў.
САЛЯРЫСТЫ
Цыліндрычны тунель быў пусты. Хвіліну я пастаяў перад зачыненымі дзвярыма, прыслухоўваючыся. Сцены, відаць, былі тонкія, звонку чулася скавытанне ветру. На дзвярах быў трохі коса і нядбала прылеплены прамавугольны кавалак пластыру з алоўкавым надпісам: «Чалавек». Я пазіраў на гэтае невыразна накрэмзанае слова. Праз хвіліну мне захацелася вярнуцца да Снаўта, але я зразумеў, што гэта немажліва.
Вар'яцкае папярэджанне яшчэ гучала ў маіх вушах. Я паварушыўся і адчуў на плячах надакучлівы цяжар скафандра. Ціха, нібы хаваючыся ад нябачнага назіральніка, я вярнуўся ў круглае памяшканне з пяццю дзвярыма. На іх былі таблічкі: «Д-р Гібарыян», «Д-р Снаўт», «Д-р Сарторыус». На чацвёртых дзвярах таблічкі не было. Я завагаўся, але ўсё-ткі націснуў на клямку і ціха адчыніў дзверы. Калі яны адчыніліся, мне здалося, што там нехта ёсць. Я ўвайшоў.
Нікога не было. Такі ж самы, толькі крыху меншы, выпуклы ілюмінатар, нацэлены на Акіян, які тут — пад сонцам — тлуста ільсніўся, нібыта з хваляў сплываў чырвоны аліўкавы алей. Пурпуровы водбліск запаўняў увесь пакой, падобны на карабельную каюту. З аднаго боку стаялі паліцы з кнігамі, паміж імі вертыкальна да сцяны быў замацаваны адкідны ложак на карданах, з другога — было поўна шкапчыкаў, паміж якімі ў нікеляваных рамках, звязаных пасамі, віселі касмічныя здымкі, на металічных штатывах стаялі колбы і прабіркі, пазатыканыя ватай, пад акном двума радамі стаялі белыя эмаляваныя скрыні, між якімі цяжка было прайсці. Накрыўкі некаторых былі адкінутыя — у скрынях мноства інструментаў, пластыкавых шлангаў, у абодвух кутах знаходзіліся краны, выцяжкі дыму, маразільнікі, мікраскоп стаяў на падлозе, бо яму не хапіла месца на вялізным стале ля акна. Калі я павярнуўся, то ля ўваходных дзвярэй убачыў высозную, да самай столі, прачыненую шафу, запоўненую камбінезонамі, рабочымі і ахоўнымі халатамі, на паліцах ляжала бялізна, паміж халявамі антырадыяцыйных ботаў паблісквалі алюмініевыя бутэлькі для партатыўных кіслародных апаратаў. Два апараты разам з маскамі віселі на спінцы паднятага ўгору ложка. Усюды панаваў такі самы, толькі яшчэ большы, нібыта ад спешкі, беспарадак і хаос. Я прынюхаўся, слаба пахла хімічнымі рэактывамі і нечым едкім — хіба што хлорам? Міжволі пашукаў вачыма ў кутах ля столі закратаваныя вентыляцыйныя адтуліны. Прыклееныя да іх рамак палосы паперы трымцелі, гэта сведчыла, што кампрэсары падтрымліваюць нармальны ток паветра. Я перанёс кнігі, апаратуру і інструменты з двух крэслаў у кут, парасстаўляў іх як удалося, у выніку чаго вакол ложка паміж шафай і паліцамі з'явілася крыху вольнага месца. Прыцягнуў вешалку, каб павесіць на яе скафандр, узяўся пальцамі за хвосцік замка-маланкі, але адразу ж яго адпусціў. Я ніяк не мог адважыцца скінуць скафандр, нібыта з-за гэтага мог стаць безабаронным. Яшчэ раз абвёў позіркам увесь пакой, упэўніўся, ці добра зачынены дзверы, бо ў іх не было замка, пасля кароткага вагання падсунуў да іх дзве найцяжэйшыя скрыні. Забарыкадаваўшыся такім чынам, я трыма заходамі вызваліўся з маёй цяжкай, скрыпучай абалонкі. У вузкім люстэрку на ўнутранай паверхні шафы адлюстроўвалася частка пакоя. Краем вока я заўважыў там нейкі рух, сарваўся з месца, але зразумеў, што гэта мой уласны адбітак. Трыкатажны касцюм пад скафандрам быў увесь прапацелы. Скінуў яго і штурхануў шафу. Яна адсунулася, у нішы за ёй блішчалі сцены мініяцюрнай душавой. На падлозе пад душам ляжала вялізная пляскатая скрынка. З цяжкасцю вынес яе ў пакой. Калі апускаў на падлогу, века яе адскочыла, нібы было на пружыне, і я ўбачыў асобныя аддзяленні, запоўненыя дзіўнымі экспанатамі: шмат скарыкатураных альбо толькі першасных нарыхтовак інструментаў з цёмнага металу, часткова падобных на тыя, што ляжалі ў шкапчыках. Усе яны былі не для ўжытку, недапрацаваныя, скрыўленыя, аплаўленыя, быццам вынесеныя з пажару. Сама дзіўнае, што гэткія ж сляды пашкоджання былі нават на керамзітавых, практычна не плаўкіх ручках. Ніводная лабараторная печ не давала тэмпературы для іх плаўлення — хіба што ўнутры атамнага рэактара. З кішэні свайго развешанага скафандра я дастаў малы індыкатар выпраменьвання, але яго чорная галоўка маўчала, калі я наблізіў яе да гэтых дзіўных інструментаў.
Я быў толькі ў плаўках і сеткаватай майцы. Скінуў і іх, шпурнуў на падлогу, як анучы, і стаў пад душ. Адразу адчуў прыемнасць. Я круціўся пад пругкімі гарачымі струменямі, масіраваў цела, пырскаўся так старанна, нібы хацеў змыць з сябе тую незразумелую, атраўленую падазрэннямі няпэўнасць, што перапаўняла Станцыю.
Я знайшоў у шафе лёгкі трэніровачны касцюм, які можна насіць і пад скафандрам, пераклаў у кішэні ўвесь мой скупы набытак; паміж старонкамі запісной кніжкі я адчуў штосьці цвёрдае, гэта быў ключ ад маёй зямной кватэры, але я не ведаў, як ён трапіў туды. З хвіліну я круціў яго ў пальцах, не ведаючы, што з ім рабіць. Нарэшце паклаў на стол. Пасля прыйшло ў галаву, што, магчыма, мне спатрэбіцца якая-небудзь зброя. Універсальны сцізорык, вядома, не зброя, але нічога іншага я не меў. Аднак я не быў яшчэ ў такім стане, каб шукаць прамянёвую зброю альбо што-небудзь іншае. Я ўсеўся ў металічнае крэсла пасярод вызваленай ад рэчаў плошчы, далей ад розных прадметаў. Хацелася пабыць аднаму. Я з задавальненнем адзначыў, што ў мяне ёсць яшчэ больш чым паўгадзіны часу; нічога не парадзіш, у маёй натуры скрупулёзнасць ва ўсім — ці то ў важным, ці то ў дробязях. Стрэлкі на дваццацічатырохгадзінным цыферблаце стаялі на сямі. Сонца заходзіла. Сёмая гадзіна мясцовага часу азначала дваццаць гадзін бартавога часу на «Праметэі». На экранах Модарда Салярыс, відаць, ужо зрабілася малюсенькай іскаркай і нічым не адрознівалася ад зорак. Але якія стасункі са мной мог мець «Праметэй»? Я заплюшчыў вочы. Панавала абсалютная цішыня, калі не лічыць раўнамернага мяўкання труб. У душавой вада капала на парцэляну.
Гібарыяна няма сярод жывых. Калі я добра зразумеў, што казаў Снаўт, то з моманту яго смерці мінула ўсяго некалькі гадзін. Што зрабілі з целам? Пахавалі? Праўда, на такой планеце зрабіць гэта было немажліва. Я доўга разважаў над гэтым, нібыта лёс мёртвага быў сама важнай праблемай; пасля я ўсвядоміў марнасць гэтых разважанняў, устаў і пачаў хадзіць з кута ў кут, чапляючыся нагой за бязладна параскіданыя кніжкі, за нейкі малы і пусты планшэт; я нахіліўся і падняў яго. Ён быў не пусты. Там ляжала бутэлька з цёмнага шкла, такая лёгкая, быццам зробленая з паперы. Я паглядзеў праз яе ў акно, на панура-чырвоны, затуманены бруднай імглой заход сонца. Што гэта са мной? Навошта звяртаю ўвагу на ўсялякую брыдоту, на любую дробязь, што трапляе ў рукі?
Я здрыгануўся, бо запалілася святло. Відаць, гэта спрацаваў фотаэлемент. Я ўсё яшчэ нечага чакаў, напружанне ўзнялося да такой ступені, што ўрэшце я ўжо не мог трываць пустаты за спінай. Вырашыў перамагчы гэтае адчуванне. Падсунуў крэсла да паліц. Выцягнуў добра знаёмы мне другі том старой манаграфіі Х'юза і Эйгеля «Гісторыя планеты Салярыс» і пачаў яго гартаць, паклаўшы тоўстую кнігу на калена.
Адкрыццё Салярыс адбылося амаль за сто гадоў да майго нараджэння. Планета круціцца вакол двух сонцаў — чырвонага і блакітнага. На працягу сарака гадоў з гакам да яе не наблізіўся ніводзін касмічны карабель. У тыя часы тэорыя Гамава — Шэплі аб немажлівасці ўзнікнення жыцця на планетах двайных зорак лічылася аксіёмай. Арбіты такіх планет няспынна мяняюцца ў выніку гравітацыйных адхіленняў, выкліканых пад час кручэння абодвух сонцаў адносна адно аднаго.
Узніклыя пертурбацыі папераменна скарачаюць і расцягваюць арбіту планеты, і запачаткаванні жыцця, калі яны з'яўляюцца, знішчае то прамянёвая гарачыня, то лядовы холад. Такія змены адбываюцца на працягу мільёнаў гадоў, гэта значыць, паводле астранамічнага альбо біялагічнага пункту гледжання, за вельмі кароткі час (бо эвалюцыя патрабуе сотні мільёнаў, калі не мільярды гадоў).
Паводле першасных падлікаў, праз пяцьсот тысяч гадоў Салярыс мела наблізіцца да свайго чырвонага сонца на паўпарсека, а яшчэ праз мільён гадоў упасці ў распаленую сонечную бездань.
Але ўжо праз некалькі гадоў вучоныя пераканаліся, што траекторыя планеты зусім не выяўляе чаканых змен і з'яўляецца пастаяннай, такой жа пастаяннай, як траекторыі планет нашай Сонечнай сістэмы.
Былі паўтораны, на гэты раз з максімальнай дакладнасцю, назіранні і разлікі, якія пацвердзілі толькі тое, што было ўжо вядома: Салярыс мае непастаянную арбіту.
Да гэтай пары Салярыс была адной з соцень штогод адкрываемых планет, пра якія ў вялікіх стотысячных табліцах маецца ўсяго некалькі радкоў асноўных звестак пра іх рух. Цяпер Салярыс перайшла ў ранг нябесных цел, якія варты асаблівай увагі.
Праз чатыры гады пасля гэтага адкрыцця планету абляцела экспедыцыя Атэншэльда, які даследаваў Салярыс з «Лаакаона» ў суправаджэнні двух дапаможных касмічных караблёў. Тая экспедыцыя насіла характар рэкагнасцыроўкі, імправізаванага доследу, тым больш што яна не магла зрабіць пасадку. Яна толькі вывела на экватарыяльныя і палярныя арбіты значную колькасць аўтаматычных спадарожнікаў-назіральнікаў, галоўнай задачай якіх з'яўляліся замеры гравітацыйных патэнцыялаў. Акрамя таго, была даследавана паверхня планеты, якую амаль цалкам пакрываў Акіян, і толькі невялікія ўзгор'і ўзвышаліся над яго ўзроўнем. Іх агульная плошча не раўнялася тэрыторыі Эўропы, хоць дыяметр Салярыс быў на дваццаць адсоткаў большы, чым Зямлі. Гэтыя бязладна параскіданыя астраўкі скалістай і пустыннай сушы тоўпіліся галоўным чынам у паўднёвым паўшар'і. Быў вывучаны таксама састаў атмасферы, пазбаўленай кіслароду, і надзвычай пільна замерана шчыльнасць планеты, а таксама яе асветленасць і іншыя астранамічныя характарыстыкі. Як і чакалася, не ўдалося знайсці ніякіх слядоў жыцця ні на сушы, ні ў Акіяне.
На працягу наступных дзесяці гадоў Салярыс, якая ўжо знаходзілася ў цэнтры ўвагі ўсіх абсерваторый гэтага рэгіёна, выяўляла настойлівую тэндэнцыю да захавання сваёй, без усялякага сумнення, гравітацыйна нетрывалай арбіты. Праз нейкі час справа запахла скандалам, калі віну за гэтыя вынікі назіранняў паспрабавалі зваліць (у клопаце пра навуку) то на пэўных людзей, то на вылічальныя машыны, якімі гэтыя людзі карысталіся.
З-за адсутнасці сродкаў навуковая салярыстычная экспедыцыя затрымалася яшчэ на тры гады, аж да таго часу, пакуль Шанаган, скамплектаваўшы экіпаж, не атрымаў ад Інстытута тры караблі танажу С, касмадромнага класа. За паўтара года да з'яўлення экспедыцыі, якая стартавала ў раёне Альфы Вадалея, другі даследчы флот вывеў, па даручэнні Інстытута, на ваколсалярысную арбіту аўтаматычны Сатэлоід — Месяц 247. Гэты Сатэлоід пасля трох чарговых рэканструкцый, якія падзялялі дзесяцігоддзі, працуе да сённяшняга дня. Звесткі, якія ён сабраў, канчаткова пацвердзілі назіранні экспедыцый Атэншэльда пра актыўны характар руху Акіяна.
Адзін карабель Шанагана застаўся на высокай арбіце, а два іншыя пасля папярэдняй падрыхтоўкі зрабілі пасадку на скалістым ускрайку сушы, які займаў каля шасцісот квадратных міль, ля паўднёвага полюса Салярыс. Праца экспедыцыі скончылася праз васемнаццаць месяцаў і была ў цэлым паспяховая, калі не лічыць аднаго няшчаснага выпадку з-за непаладкаў апаратуры. Аднак у стане навукоўцаў, што ўваходзілі ў экспедыцыю, адбыўся падзел на два варожыя лагеры. Прадметам спрэчкі стаў Акіян. На падставе аналізу яго палічылі арганічным утварэннем (назваць яго жывым тады яшчэ ніхто не пасмеў). Аднак калі біёлагі бачылі ў ім прымітыўнае ўтварэнне — нешта накшталт вялізнага суклецця, а дакладней, адну, дзівосна выраслую вадкую клетку (яны называлі гэта «дабіялагічнай фармацыяй»), што абгортвала ўсю планету сцюдзяністым покрывам, якое дзе-нідзе дасягала некалькі міль, — то астраномы і фізікі сцвярджалі, што гэта павінна быць надзвычай высокаарганізаваная структура; па складанасці будовы яна, магчыма, пераўзыходзіла зямныя арганізмы, бо магла актыўна ўплываць на фармаванне планетнай арбіты. Ніякай іншай прычыны паводзін Салярыс знайсці не ўдалося, акрамя таго, планетолагі выявілі сувязь паміж некаторымі працэсамі ў плазматычным Акіяне і мясцовым гравітацыйным патэнцыялам, які мяняўся ў залежнасці ад акіяннага «абмену рэчываў».
Так фізікі, а не біёлагі, прапанавалі парадаксальную фармулёўку — «плазматычная машына», разумеючы пад гэтым утварэнне ў нашым значэнні, магчыма, і не жывое, але здольнае да мэтанакіраваных дзеянняў — адразу дадамо — у астранамічным маштабе.
У гэтай спрэчцы, якая за некалькі тыдняў, як вір, уцягнула ўсе сама знакамітыя аўтарытэты, упершыню за восемдзесят гадоў захісталася дактрына Гамава — Шэплі.
Нейкі час яе спрабавалі яшчэ бараніць, даказваючы, што Акіян не мае нічога агульнага з жывой матэрыяй, што ён з'яўляецца нават не «па-за» або «дабіялагічным» утварэннем, а толькі геалагічнай фармацыяй, вядома, нязвыклай, але здольнай стабілізаваць арбіту Салярыс з дапамогай змены сіл прыцягнення; абаронцы спасылаліся пры гэтым на прынцып Ле-Шатэлье.
Насуперак гэтай кансерватыўнай думцы з'яўляліся гіпотэзы, якія абвяшчалі — адна з найбольш распрацаваных гіпотэза Чывіта — Віта, — што Акіян уяўляе прадукт дыялектычнага развіцця: ад сваёй першапачатковай формы — ад праакіяна, раствору ляніва рэагуючых хімічных рэчываў, ён здолеў пад націскам неспрыяльных умоў (гэта значыць пагрозлівых для яго існавання змяненняў арбіты) перайсці, ігнаруючы ўсе зямныя ступені развіцця — з'яўленне адна- і шматклеткавых арганізмаў, раслінную і жывёльную эвалюцыі, ігнаруючы ўтварэнне нервовай сістэмы і мозгу — адразу пераскочыць у стадыю «гомеастатычнага Акіяна». Інакш кажучы, у адрозненне ад зямных арганізмаў, якія сотні мільёнаў гадоў прыстасоўваліся да навакольнага асяроддзя і толькі ў канцы гэтага працяглага перыяду запачаткавалі разумныя істоты, Акіян адразу ж запанаваў над навакольнымі ўмовамі.
Усё гэта было вельмі арыгінальна, толькі ніхто па-ранейшаму не ведаў, якім чынам сцюдзяністы сіроп можа стабілізаваць арбіту нябеснага цела. Амаль спрадвеку былі вядомы механізмы, якія стваралі штучнае сілавое і гравітацыйнае поле — гравітатары, — але ніхто нават не думаў, што аморфная жыжка можа даваць эфект, які ўяўляе — у гравітатарах — вынік складаных ядзерных рэакцый і высокіх тэмператур. У газетах, захліснутых дзеля забавы чытачоў і дзеля страху вучоных сама брыдкімі выдумкамі на тэму «тайна планеты Салярыс», сустракаліся нават такія сцвярджэнні, што планетны Акіян з'яўляецца... далёкім родзічам зямных электрычных вугроў.
Калі хоць у нейкай ступені ўдавалася вырашыць адну праблему, высвятлялася, як гэта пасля неаднаразова было з Салярыс, што замест адной загадкі ўзнікала другая, яшчэ больш неверагодная.
Даследаванні паказалі, што Акіян не дзейнічае па прынцыпу нашых гравітатараў (гэта было б, зрэшты, немажліва), а валодае здольнасцю непасрэдна мадэляваць метрыку часу-прасторы, што вядзе, між іншым, да адхіленняў у вымярэнні часу на адным і тым жа мерыдыяне Салярыс. Такім чынам Акіян не толькі ў пэўным сэнсе ведае тэорыі Эйнштэйна — Беві, але нават здолеў іх скарыстаць (што не скажаш пра нас).
Калі гэта стала вядома, у навуковым свеце выбухнула адна з сама значных у нашым стагоддзі сенсацый. Сама непарушныя, усімі прызнаныя тэорыі рухнулі, у навуковай літаратуры з'явіліся вельмі ерэтычныя артыкулы, усіх распаліла альтэрнатыва «геніяльны Акіян» або «гравітацыйная сцюдзяністасць».
Усё гэта адбывалася за добрыя дваццаць гадоў да майго нараджэння. Калі я хадзіў у школу, Салярыс, зыходзячы з выяўленых пазней фактаў, ужо была прызнана планетай, на якой маецца жыццё — праўда, усяго толькі адзін насельнік...
Другі том Х'юза і Эйгеля, які я гартаў амаль механічна, пачынаўся сістэматыкай, гэткай жа арыгінальнай, як і забаўнай. У класіфікацыйнай табліцы стаялі па чарзе: тып — палітэрыі (Роlіtеrіа), род — суклетныя (Sуnсуtіаlіа), клас — метаморфныя (Меtаmоrрhа).
Нібыта нам было вядома Бог ведае колькі экземпляраў гэтага гатунку, у той час, як прадстаўнік быў толькі адзін, праўда, важыў ён семнаццаць більёнаў тон.
Пад маімі пальцамі мільгалі каляровыя дыяграмы, квяцістыя графікі, спектральныя аналізы, якія дэманстравалі тып і тэмп асноўнага абмену, яго хімічныя рэакцыі. Чым далей я залазіў у тоўсты том, тым больш на яго мелаваных старонках было матэматыкі; можна было меркаваць, што нашыя веды пра гэтага прадстаўніка класа метаморфных, які ляжаў, спавіты цемрай чатырохгадзіннай ночы, за некалькі сотняў метраў пад сталёвым дном Станцыі, надзвычай дасканалыя.
На самай справе яшчэ не ўсе прыйшлі да думкі, ці «істота» гэта наогул, ужо не кажучы пра тое, ці можна назваць Акіян разумным. Я паставіў тоўсты том на паліцу і дастаў наступны. Ён складаўся з дзвюх частак. Першая была прысвечана вынікам эксперыментаў, праведзеных пад час бясконцых спробаў наладзіць кантакт з Акіянам. Гэтая спроба, я добра памятаў яшчэ са студэнцкіх гадоў, выклікала бясконцыя анекдоты, кпіны і досціпы; у параўнанні з тымі джунглямі, у якія завяло вучоных пытанне пра кантакт, нават сярэдневяковая схаластыка здавалася зразумелым і даступным акадэмічным курсам, які не выклікае цяжкасцей. Другую частку тома, у якой была амаль тысяча трыста старонак, займала толькі бібліяграфія прадмета. Арыгінальная ж літаратура, напэўна, не змясцілася б у пакоі, дзе я сядзеў.
Першыя спробы кантакту адбываліся з дапамогай спецыяльных электронных апаратаў, якія трансфармуюць імпульсы, што пасылаюцца ў абодва напрамкі. Сам Акіян пры гэтым браў актыўны ўдзел у выпрацоўцы такіх апаратаў. Але ўсё гэта адбывалася ўсляпую. Што значыла «браў удзел у выпрацоўцы»? Акіян мадыфікаваў пэўныя элементы апушчаных у яго прыбораў, у выніку чаго змяняліся рытмы разрадаў, якія запісваліся, апараты для рэгістравання адзначалі мірыяды сігналаў, што нагадвалі абрыўкі найскладанейшых матэматычных аперацый, але што ўсё гэта азначала? Мо гэта былі звесткі пра часовае ўзбуджэнне Акіяна? А мо гэта імпульсы, якія дзесьці далёка, за тысячы міль ад даследнікаў, нараджаліся яго вялізнымі ўтварэннямі? А мо перакладзеныя на незразумелую электронную мову адлюстраванні спрадвечных ісцін гэтага Акіяна? Або яго творы мастацтва? Хто гэта мог ведаць, калі немагчыма было атрымаць адну і тую ж рэакцыю на раздражняльнік? Калі Акіян адгукаўся то выбухам імпульсаў, якія ледзь не разносілі на кавалкі апаратуру, то глухім маўчаннем? Калі ніводзін дослед нельга было паўтарыць? Увесь час здавалася, што мы вось-вось расшыфруем няспынна нарастаючую лавіну запісаў, і спецыяльна для вывучэння гэтай інфармацыі ствараліся электронныя машыны такой магутнасці, якой не патрабавала дасюль вырашэнне ніводнай праблемы. Сапраўды, некаторыя вынікі ўдалося атрымаць. Акіян — крыніца электронных, магнітных, гравітацыйных імпульсаў — гаварыў быццам на матэматычнай мове; пэўныя выбухі яго разрадаў можна было класіфікаваць, выкарыстоўваючы найбольш абстрактныя раздзелы зямной матэматыкі, тэорыю множнасці; там з'яўляліся гамолагі структур, вядомых у той галіне фізікі, якая займаецца пытаннямі ўзаемаадносін энергіі і матэрыі, канечных і бесканечных велічынь, часціц і палёў — усё гэта схіляла вучоных да высновы, што яны маюць перад сабой пачвару, якая мысліць, нешта накшталт протаплазматычнага мора-мозгу, якое шматразова разраслося і абвіло ўсю планету і якое бавіць час у нябачных па сваёй шырыні тэарэтычных развагах пра сутнасць Сусвету, а нашыя апараты ловяць толькі нязначныя, выпадкова падслуханыя абрыўкі гэтага спрадвечнага, глыбіннага, даўжэзнага маналога, які пераўзыходзіць усялякую мажлівасць нашага разумення.
Такая думка матэматыкаў. Іхнія гіпотэзы былі акрэслены аднымі як грэбаванне чалавечымі магчымасцямі, як пакланенне нечаму, чаго мы яшчэ не разумеем, але што дае падставы сказаць пра аднаўленне старадаўняй дактрыны «Іgnоrаmus еt іgnоrаbіmus»*; другія ж лічылі, што ўсё гэта шкодныя і бясплодныя байкі, што ў гіпотэзах матэматыкаў праяўляецца міфалогія нашых дзён, якая бачыць у вялізным мозгу, усё адно — электронным або плазматычным, вышэйшую мэту існавання, суму быцця.
* «Мы не ведаем і не даведаемся» (лац.).
А яшчэ некаторыя... Зрэшты, даследнікаў і пунктаў погляду было бясконцае мноства. Але акрамя пошукаў кантакту існавалі і іншыя галіны салярыстыкі, дзе спецыялізацыя стала гэткай вузкай, асабліва за апошнюю чвэртку веку, што салярыст-кібернетык і салярыст-сіметрыядолаг з цяжкасцю разумелі адзін аднаго. «Як жа вы дамовіцеся з Акіянам, калі адзін з адным дамовіцца не можаце?» — неяк жартам спытаўся Вейбеке, які ў час маіх студэнцкіх гадоў з'яўляўся дырэктарам Інстытута; у гэтым жарце было шмат праўды.
Акіян невыпадкова быў аднесены да класа метаморфных. Яго рухомая паверхня магла даваць пачатак сама розным формам, зусім не падобным на зямныя, прычым мэтанакіраванасць — адаптацыйная, пазнавальная або якая-небудзь іншая — гэтых часам бурных вывяржэнняў плазматычнай «творчасці» заставалася абсалютнай загадкай.
Ставячы на паліцу том, гэткі цяжкі, што мне давялося падтрымліваць яго абедзвюма рукамі, я падумаў, што нашыя звесткі пра Салярыс, якія запаўняюць бібліятэкі, з'яўляюцца непатрэбным баластам і трэсянкай фактаў, а мы знаходзімся на тым самым месцы, як і семдзесят восем гадоў таму, калі толькі пачыналі збіраць факты. Зрэшты, сітуацыя цяпер значна горшая, бо ўся праца гэтых гадоў аказалася марнай.
Тое, што мы ведалі дакладна, складалася толькі з адмоўных меркаванняў. Акіян не карыстаўся паслугамі машын і не будаваў іх, хоць у пэўных акалічнасцях выяўляў здольнасці да гэтага, калі капіраваў часткі апушчанай у яго апаратуры, але рабіў гэта толькі на першым і другім годзе даследчай працы; пасля ён ігнараваў усе паўторныя доследы, нібыта страціў да нашых прыбораў і вырабаў (а мо і да нас саміх...) усялякі інтарэс. Акіян не валодаў — я працягваю пералічваць нашы «адмоўныя звесткі» — ні нервовай сістэмай, ні клеткамі, ні структурай, якая нагадвала бялковую; ён не заўсёды рэагаваў на раздражняльнікі, нават на сама моцныя (так, напрыклад, ён цалкам «праігнараваў» катастрофу дапаможнага ракетнага карабля другой экспедыцыі Гізэ, які ўпаў з вышыні трыста кіламетраў на паверхню планеты і знішчыў ядзерным выбухам сваіх атамных рэактараў плазму ў радыусе паўтары мілі).
Паступова ў навуковым асяроддзі «справа Салярыс» стала гучаць як «безнадзейная справа», а сярод вучоных, якія кіравалі Інстытутам, у апошнія гады чуліся патрабаванні ўрэзаць датацыі на далейшыя даследаванні. Пра ліквідацыю Станцыі наогул ніхто яшчэ не асмельваўся гаварыць; гэта было б яўным прызнаннем паражэння. Зрэшты, сёй-той у прыватных гаворках адзначаў: усё, што нам патрэбна, гэта мажлівасць «ганаровага» выйсця з «аферы Салярыс».
Аднак для многіх, асабліва для моладзі, «афера» паступова станавілася нечым накшталт пробнага каменя ўласнай вартасці. «Па сутнасці, — казалі яны, — справа не ў адгадцы салярыснай цывілізацыі, а ў нас саміх, у мажлівасцях чалавечага пазнання».
Адзін час быў папулярны погляд (яго настойліва распаўсюджвалі газеты), што Акіян, які мысліць і які абмывае ўсю Салярыс, з'яўляецца вялізным мозгам, апярэдзіўшым у сваім развіцці нашу цывілізацыю на мільёны гадоў, што гэта нейкі «касмічны ёг», мудрэц, спраўджанае ўсёведанне, што ён ужо даўно ўсвядоміў марнасць усялякага дзеяння і таму сустракае нас поўным маўчаннем. Але гэта была няпраўда, бо жывы Акіян дзейнічаў, ды яшчэ як! — праўда, ён дзейнічае інакш, чым уяўляюць сабе людзі; ён не будуе ні мастоў, ні гарадоў, ні лятальных апаратаў, не спрабуе ні перамагчы, ні пераадолець прастору (тыя, хто любой цаной імкнуўся даказаць перавагу чалавека, бачылі ў гэтым нашу бязмежную перавагу), ён заняты тысячаразовымі пераўтварэннямі — «анталагічным аўтаметамарфозам»; вучоных тэрмінаў не бракавала на старонках салярыстычных прац! Аднак жа, з другога боку, чалавеку, які пачне скрупулёзна вывучаць усе мажлівыя звесткі пра Салярыс, цяжка пазбавіцца ад уражання, што перад ім толькі рэшткі інтэлектуальных збудаванняў, магчыма, і геніяльных, але без ладу і складу змешаных з пладамі глупства, якое знаходзілася ўжо на мяжы вар'яцтва. Таму насуперак канцэпцыі «Акіяна-ёга» з'явілася тэорыя «Акіяна-дэбіла».
Гэтыя гіпотэзы зноў ажывілі адну са старажытных філасофскіх праблем — узаемаадносіны матэрыі і духу, свядомасці. Таму, хто першы, як Дзю-Гарт, надзяліў Акіян свядомасцю, патрабавалася нямала адвагі. Праблема, якую адразу ж прызналі метафізічнай, прысутнічала амаль на ўсіх дыскусіях і спрэчках. Ці магчыма мысленне без свядомасці? Але ці можна назваць працэсы, што адбываюцца ў Акіяне, мысленнем? Ці справядліва, што гара — гэта вельмі вялікі камень? А планета — гэта вялізная гара? Можна ўжываць і гэтыя тэрміны, аднак новая шкала велічынь выводзіць на сцэну новыя заканамернасці і новыя з'явы.
Гэтая праблема стала квадратурай круга нашага часу. Кожны самастойны вучоны імкнуўся ўнесці ў скарбонку салярыстыкі свой уклад; з'явілася шмат тэорый, якія даводзілі, што мы маем прадукт дэгенерацыі, рэгрэсу, які пачаўся пасля фазы «інтэлектуальнага росквіту» Акіяна, іншыя пераконвалі, што Акіян — гэта глеевы наватвор, які нарадзіўся ў целе ранейшых насельнікаў планеты і паеў іх усіх, праглынуў, спёкшы рэшткі ў вечную пазаклеткавую стыхію, якая здольная да самаамаладжэння.
Пад белым, падобным на зямное, святлом лямпаў я прыняў са стала прыборы і кнігі, якія на ім ляжалі, расклаў на пластыкавай дошцы мапу Салярыс і, абапіраючыся рукамі на металічную акантоўку стала, пачаў узірацца ў яе. Жывы Акіян меў свае глыбіні і плыткія месцы, а яго выспы, пакрытыя налётам выветраных мінералаў, сведчылі, што калісьці яны былі дном Акіяна — было невядома, ці рэгуляваў ён з'яўленне над вадой і знікненне скальных парод, якія хаваліся ў яго глыбінях. Я пазіраў на вялізныя, з рознымі адценнямі фіялетавага і блакітнага колераў паўшар'і на карце і каторы ўжо раз у сваім жыцці быў здзіўлены іх выглядам, як і даўней, у дзяцінстве, калі ўпершыню пачуў пра існаванне Салярыс.
Не ведаю, як гэта сталася, але ўсё, што адбывалася дагэтуль — таямнічая смерць Гібарыяна, нават мая цьмяная будучыня, — здалося мне гэткім нязначным, што я ні аб чым не думаў, захоплены аглядам мапы, якая зачароўвала кожнага чалавека.
Асобныя ўчасткі «жыватвору» былі названы імёнамі даследнікаў, якія прысвяцілі сябе іх вывучэнню. Я пазіраў на глеемасіў Тэхсала, які ахопліваў экватарыяльныя архіпелагі. Раптам адчуў на сабе нечы позірк.
Я ўсё яшчэ стаяў над мапай, але ўжо не бачыў яе, бо быў як паралізаваны. Дзверы знаходзіліся насупраць мяне, яны былі застаўлены скрынкамі і прысунутай да іх шафай. Напэўна, гэта нейкі аўтамат, падумаў я, хоць да гэтага ў пакоі не было ніводнага робата, а ўвайсці непрыкметна ён не мог. Скура на карку і на плячах пачала смылець, адчуванне цяжкага нерухомага позірку станавілася нясцерпным. Я міжволі ўцягваў галаву ў плечы і ўсё мацней абапіраўся на стол, які раптам пачаў марудна рухацца па падлозе; гэты рух працверазіў мяне. Я рэзка павярнуўся.
Пакой быў пусты. Перада мной чарнела вялікае паўкруглае акно. Дзіўнае адчуванне не знікала. На мяне пазірала пустэча, бязмежная, бязлікая, бязвокая. За шыбамі, у змроку, не свяцілася ніводная зорачка. Я занавесіў акно. Яшчэ не мінула і гадзіны майго знаходжання на Станцыі, але я пачаў ужо разумець, чаму ў некаторых з'яўляецца тут манія праследавання. Міжволі згадалася смерць Гібарыяна. Я добра ведаў яго і да гэтага часу быў перакананы, што ніякія абставіны не вымусілі б яго звіхнуцца. Зараз гэтая перакананасць знікла.
Я стаяў пасярод пакоя каля стала. Дыханне маё супакоілася, я адчуваў, што пот, які заліў лоб, высыхае. Пра што ж гэта я толькі што думаў? А — пра робатаў. Тое, што я не сустрэў іх ні ў калідоры, ні ў пакоях, было дзіўна. Куды ж яны падзеліся? Адзіны, з якім я меў справу — і то на адлегласці, — быў з абслугі касмадрома. А дзе ж іншыя?
Я зірнуў на гадзіннік. Час ісці да Снаўта.
Я выйшаў. Калідор слаба асвятляўся люмінесцэнтнымі лямпамі. Я мінуў двое дзвярэй, падышоў да тых, на якіх значылася прозвішча Гібарыяна. Доўга стаяў перад імі. На Станцыі панавала цішыня. Я ўзяўся за клямку. Па праўдзе кажучы, мне зусім не хацелася туды заходзіць. Клямка пасунулася, дзверы на дзюйм прачыніліся, утварылася шчыліна, спачатку чорная, пасля ў пакоі запалілася святло. Цяпер мяне мог убачыць кожны, хто ішоў па калідоры. Я хуценька пераступіў парог і зачыніў за сабой дзверы, бясшумна і моцна. Затым павярнуўся.
Я стаяў, амаль што датыкаючыся плячыма да дзвярэй. Пакой быў большы за мой, з такім жа панарамным акном, на тры чвэрці захінутым фіранкай з дробнымі нябеснымі і ружовымі кветкамі, якая, несумненна, была прывезена з Зямлі. Уздоўж сцен стаялі кніжныя паліцы і шкапчыкі, пафарбаваныя ў вельмі бледны зялёны колер з серабрыстым адценнем. Іх змесціва, цэлымі стосамі вываленае на падлогу, ляжала паміж столікамі і крэсламі. Праход загароджвалі два самаходныя столікі, паваленыя і часткова пахаваныя пад стосам часопісаў, якія вытыркаліся з цудоўных папак. Разгорнутыя веерам старонкі кніг былі залітыя вадкасцю з разбітых колбаў і пляшак з прыцёртымі коркамі, у пераважнай большасці яны былі з гэткага тоўстага шкла, што звыклае падзенне на падлогу нават са значнай вышыні не здолела б іх разбіць. Пад акном ляжаў перакулены пісьмовы стол з разбітай лямпай на рухомым кранштэйне; перад ім валялася табурэтка, а яе дзве ножкі былі засунуты ў напалову адчыненыя шуфляды. Уся падлога засыпана карткамі, спісанымі лісткамі, нейкімі паперамі. Я пазнаў почырк Гібарыяна і схіліўся над лісткамі. Падымаючы асобныя аркушы, я заўважыў, што мая рука дае не адзіночны, а двайны цень.
Я павярнуўся. Ружовая фіранка палала, нібыта падпаленая ўгары, вострая лінія асляпляльна блакітнага агню разгаралася з кожнай хвілінай. Я адсунуў фіранку — вочы асляпіў нябачны пажар. Ён займаў трэць гарызонту. Доўгія, дзівосна выцягнутыя пераплеценыя цені беглі паміж хвалямі да Станцыі. Гэта быў усход. У той зоне, дзе знаходзілася Станцыя, пасля ночы, якая доўжылася ўсяго гадзіну, на неба ўздымалася другое, блакітнае сонца планеты. Аўтаматычны выключальнік патушыў святло. Я вярнуўся да раскіданых папер. Натрапіў на кароткае апісанне доследу, зафіксаванага тры тыдні таму, — Гібарыян меў намер уплываць на плазму звышжорсткім выпраменьваннем. Па зместу я зразумеў, што трымаю ў руках копію інструкцыі для Сарторыуса, які павінен быў правесці эксперымент. Белыя аркушы паперы сляпілі вочы. Дзень, які пачаўся, адрозніваўся ад папярэдняга. Пад ружовым небам астываючага сонца чарнільны, з крывавым бляскам Акіян амаль заўсёды ахінала брудна-ружовая імгла, у якой перамешваліся небасхіл, хмары і хвалі — зараз усё гэта знікла. Нават прафільтраванае праз ружовую тканіну святло нагадвала прамяні магутнай кварцавай лямпы. Загар на маіх руках здаваўся амаль шэрым. Мой пакой змяніўся, усё, што мела чырвонае адценне, збранзавела і паблякла, як колер сырой пячонкі, затое белы, зялёны і жоўты колеры сталі такімі выразнымі, што здавалася, яны свецяцца ўласным святлом. Прымружыўшы вочы, я паглядзеў праз шэрыя фіранкі: неба ўяўлялася белым морам агню, пад якім калываўся і дрыжаў вадкі метал. Я сціснуў павекі, пад якімі паплылі чырвоныя кругі. На рукамыйніку (бераг яго быў адбіты) я ўбачыў цёмныя акуляры і надзеў іх, яны закрылі амаль палову твару. Зараз фіранка свяцілася полымем натрыю. Я чытаў далей, падымаючы аркушы і складваючы іх на адзіны неперакулены столік. Часткі тэксту не хапала.
Далей ішлі пратаколы пастаўленых доследаў. З іх я даведаўся, што на працягу чатырох дзён у пункце, які знаходзіўся за тысячу чатырыста міль на паўночны ўсход ад цяперашняга становішча Станцыі, на Акіян уздзейнічалі апраменьваннем. Для мяне гэта была нечаканасць, бо з-за згубнага ўздзеяння звышжорсткіх прамянёў іх скарыстанне забаронена канвенцыяй ААН. Я быў цалкам перакананы, што ніхто не пытаўся ў Зямлі дазволу на такія эксперыменты. Узняўшы галаву, у люстэрку прачыненых дзвярэй шафы я заўважыў сваё адлюстраванне: смяртэльна белы твар і чорныя акуляры. Дзіўны выгляд меў і пакой, які палаў белым і блакітным святлом. Праз некалькі хвілін пачулася працяглае скрыгатанне, і звонку ілюмінатар закрыла герметычная засланка; унутры пацямнела, запалілася штучнае святло, якое здавалася зараз дзіўна бляклым. Станавілася цяплей, рытмічныя гукі кандыцыянера сталі падобныя на адчайны енк. Халадзільныя апараты Станцыі працавалі на поўную магутнасць. І ўсё адно мёртвая гарачыня нарастала.
Пачуліся крокі. Нехта ішоў па калідоры. Я зрабіў два бясшумныя скачкі і апынуўся ля дзвярэй. Крокі сталі маруднымі і сціхлі. Той, хто ішоў, стаяў за дзвярыма. Паволі павярнулася клямка; я інстынктыўна схапіў яе і затрымаў. Той, з другога боку дзвярэй, па-ранейшаму націскаў на клямку, моўчкі, нібыта яго захапілі знянацку. Так прастаялі мы даволі доўга. Раптам клямка падскочыла ў маёй далоні — яе адпусцілі, а ледзь чутнае шамаценне сведчыла, што той адыходзіў. Я пастаяў, прыслухоўваючыся, але панавала цішыня.
ГОСЦІ
Я хуценька склаў у чатыры столкі нататкі Гібарыяна і схаваў іх у кішэню. Паволі падышоў да шафы і зазірнуў у яе — камбінезоны і адзенне былі пакамечаны і ссунуты ў адзін кут, нібыта там хтосьці хаваўся. З-пад стоса папер на падлозе высоўваўся беражок капэрты. Я падняў яе. Яна была адрасавана мне. Горла перахапіла спазма, я разарваў капэрту і, пераадолеўшы сябе, разгарнуў невялікі аркушык паперы, які быў усярэдзіне.
Сваім незвычайна дробным выразным почыркам Гібарыян занатаваў:
«Салярыст. штогодн.». Том 1. Дадатак, а таксама асабіст. думка Месенджара ў спр. Ф.; «Малы Апокрыф» Равінцара».
Гэта было ўсё. Пісьмо насіла адзнакі паспешнасці. Ці была гэта нейкая важная навіна? Калі ён гэта напісаў? Я падумаў, што трэба як мага хутчэй пайсці ў бібліятэку. Пра дадатак да першага тома «Салярыстычнага штогодніка» я ведаў, дакладней, чуў, што ён існуе, але ніколі не трымаў яго ў руках, бо ён уяўляў толькі гістарычную каштоўнасць. Затое пра нейкага Равінцара, як і пра яго «Малы Апокрыф», ніколі нават не чуў.
Што рабіць?
Я спазняўся ўжо на чвэрць гадзіны. Стоячы ля дзвярэй, яшчэ раз агледзеў пакой. Толькі зараз я заўважыў ля сцяны замацаваны вертыкальна ложак, які складаўся. Раней я не бачыў яго, бо ён быў захінуты разгорнутай мапай Салярыс. За мапай нешта вісела. Гэта быў кішэнны магнітафон у футарале. Я дастаў апарат, футарал павесіў на ранейшае месца, а магнітафон запхнуў у кішэню. Зірнуў на лічыльнік — амаль уся касета была скарыстана.
Зноў пастаяў ля дзвярэй, на секунду заплюшчыў вочы, напружана ўслухоўваўся ў цішыню, якая панавала звонку. Нічога падазронага. Адчыніў дзверы, калідор здаўся мне чорнай прорвай, я зняў цёмныя акуляры і ўбачыў слабае святло лямпаў. Зачыніў дзверы і пайшоў налева, да радыёстанцыі.
Я набліжаўся да круглай камеры, ва ўсе бакі ад якой, як спіцы ў коле, разыходзіліся калідоры. Калі мінаў нейкі вузкі бакавы праход, скіраваны, здаецца, да душавых, заўважыў вялікую невыразную постаць, якая амаль растваралася ў паўзмроку.
Я спыніўся як укапаны. З глыбіні калідора няспешна, хістаючыся, ішла вялізная мурынка. Я заўважыў бляск яе бялкоў і амаль адначасова пачуў мяккае шлёпанне босых ног. Яна была голая, мела толькі жаўтлявую, нібыта сплеценую з саломы набедраную павязку; вялізныя грудзі абвіслі, а чорныя рукі былі падобныя на сцягняк звычайнага чалавека; яна прайшла каля мяне нават не зірнуўшы ў мой бок, і рушыла далей, пахістваючы клубамі, як у слана, падобная на тыя каменныя выявы, што сустракаюцца часам у антрапалагічных музеях. Там, дзе калідор меў паварот, яна знікла за дзвярыма Гібарыяна. Адчыняючы дзверы, яна трапіла ў магутны пук святла, якое лілося з пакоя. Дзверы ціхутка зачыніліся, і я застаўся адзін. Правай рукой я схапіў кісць левай і сціснуў яе так, што аж косці затрашчалі. Пасля разгублена азірнуўся. Што адбываецца? Што гэта было? Я згадаў перасцярогу Снаўта і здрыгануўся як ад удару. Што гэта магло быць? Хто гэтая пачварная Афрадыта? Адкуль яна? Я зрабіў адзін, толькі адзін крок да кабіны Гібарыяна і знерухомеў. Я добра разумеў, што не зайду туды. Расшыранымі ноздрамі я хапаў паветра. Штосьці было не так, я не мог з нечым пагадзіцца. Ага! Я ж падсвядома чакаў непрыемнага, рэзкага паху поту, але нават тады, калі яна ішла міма, нічога не адчуў.
Не ведаю, колькі я прастаяў, абапёршыся на халодны метал сцяны. На Станцыі панавала цішыня, адзіным жывым піскам быў далёкі манатонны гул кандыцыянераў.
Я паляпаў сябе па шчоках і паплёўся на радыёстанцыю Калі націснуў на клямку, пачуў гучны голас:
— Хто там?
— Гэта я, Кельвін.
Снаўт сядзеў ля століка паміж кучай алюмініевых пачкаў і пультам перадатчыка і проста з бляшанкі еў мясныя кансервы. Не ведаю, чаму пад жыллё ён выбраў радыёстанцыю. Ашаломлены, я стаяў у дзвярах, гледзячы на яго сківіцы, якія жавалі мяса, і раптам адчуў, што я галодны. Я падышоў да паліц, з кучы талерак выбраў менш запыленую і ўсеўся насупраць Снаўта. Нейкі час мы жавалі моўчкі, пасля Снаўт устаў, дастаў з насценнага шкапчыка тэрмас і наліў па шклянцы гарачага булёну. Ставячы тэрмас на падлогу, бо на століку не было месца, ён спытаўся:
— Ты бачыў Сарторыуса?
— Не. А дзе ён?
— Наверсе.
Наверсе знаходзілася лабараторыя. Мы зноў замоўклі. Было так ціха, што бляшанкі аж бразгалі ў нашых руках. На радыёстанцыі панавала ноч. Ілюмінатар быў шчыльна зачынены звонку, пад столлю гарэлі чатыры круглыя свяцільнікі. Іх водбліскі трымцелі ў пластыкавым корпусе перадатчыка.
На скулах Снаўта выступілі чырвоныя жылкі. Ён быў зараз у чорным вялікім паношаным світэры.
— Што з табой? — спытаўся Снаўт.
— Нічога. А што можа быць?
— Ты спацеў.
Я рукой выцер лоб. Сапраўды, я абліваўся потам; гэта, відаць, была рэакцыя на ранейшыя ўражанні. Снаўт пазіраў на мяне. Мо расказаць яму? Я хацеў, каб Снаўт аказаў мне найбольш спрыяння. Хто, супраць каго і якую вёў тут гульню?
— Горача, — прамовіў я. — Я думаў, што кліматызатары ў вас працуюць лепей.
— Праз гадзіну будзе нармальна. А ты ўпэўнены, што ўспацеў толькі ад гарачыні? — Ён пільна зірнуў на мяне.
Я старанна жаваў, не выдаючы, што прыкмеціў яго позірк.
— Што ты думаеш рабіць? — нарэшце спытаўся Снаўт, калі мы закончылі есці.
Ён кінуў увесь посуд і пустыя бляшанкі ва ўмывальнік ля сцяны і зноў сеў у крэсла.
— Далучаюся да вас, — адказаў я флегматычна. — Вы ж маеце нейкі план даследаванняў? Нейкі новы раздражняльнік, здаецца, рэнтген ці яшчэ нешта.
— Рэнтген? — здзівіўся Снаўт. — Дзе ты гэта чуў?
— Не помню. Мне нехта сказаў. Мо на «Праметэі». А што? Вы яго ўжо скарыстоўваеце?
— Я не ведаю дэталяў. Гэта была ідэя Гібарыяна. Ён распачаў разам з Сарторыусам. Але адкуль ты пра гэта ведаеш?
Я паціснуў плячыма.
— Не ведаеш дэталяў? Ты мусіш быць пад час доследаў, гэта ж уваходзіць у твае абавязкі. — Я не дагаварыў.
Снаўт маўчаў. Піск кандыцыянера сціх. Тэмпература была нармальная. У паветры вісеў толькі несціханы высокі гук, які нагадваў мармытанне канаючай мухі. Снаўт устаў, падышоў да пульта кіравання і пачаў бяссэнсава пстрыкаць выключальнікамі — галоўны рубільнік быў адключаны. Праз нейкі час ён прамовіў, не паварочваючы галавы:
— Трэба будзе ў сувязі з гэтым выканаць усе фармальнасці... ведаеш...
— Праўда?
Ён павярнуўся і зірнуў на мяне нібыта шалёны. Не магу сцвярджаць, што я знарок стараўся вывесці яго з раўнавагі, але нічога не разумеючы ў гульні, якая тут распачалася, я мусіў быць стрыманым. Пад каўняром яго чорнага світэра рухаўся востры кадык.
— Ты быў у Гібарыяна, — прамовіў Снаўт нечакана.
Гэта не прагучала запытаннем. Я ўзняў бровы і спакойна пазіраў у яго твар.
— Ты быў у яго пакоі, — паўтарыў ён.
Я кіўнуў, нібыта згаджаючыся: «Дапусцім. Ну і што?»
Я хацеў, каб ён працягваў.
— Хто там быў? — спытаўся Снаўт.
Ён ведаў пра яе!!!
— Нікога. А хто там мог быць? — спытаўся я.
— Тады чаму ты мяне не пусціў?
Я ўсміхнуўся.
— Спалохаўся. Ты ж мяне папярэджваў. Калі клямка зрушылася, я інстынктыўна прытрымаў яе. Чаму ты не сказаў, што гэта ты? Цябе я пусціў бы.
— Я думаў, што там Сарторыус, — прамовіў ён няпэўна.
— Ну і што?
— Як ты лічыш... што там сталася? — адказаў ён пытаннем на пытанне.
Я вагаўся.
— Ты павінен ведаць лепш за мяне. Дзе ён?
— У халадзільніку, — адразу растлумачыў Снаўт. — Мы перанеслі яго ранкам, адразу ж... таму што гарачыня.
— Дзе ты яго знайшоў?
— У шафе.
— У шафе? Ён быў ужо нежывы?
— Сэрца яшчэ стукала, але ён ужо не дыхаў. Гэта была агонія.
— Ты спрабаваў яго ўратаваць?
— Не.
— Чаму?
Ён памарудзіў.
— Я не паспеў. Ён памёр раней, чым я яго паклаў.
— Ён стаяў у шафе? Паміж камбінезонамі?
— Так.
Снаўт падышоў да невялікага пісьмовага стала ў куце, узяў там лісток паперы і паклаў яго перада мной.
— Я напісаў папярэдні акт, — прамовіў ён. — Добра, што ты агледзеў пакой. Прычына смерці... смяротная доза пернасталу. Там напісана.
Я вачыма прабег кароткі тэкст.
— Самазабойства... — паўтарыў я ціха. — А прычына?..
— Нервовае ўзрушэнне... дэпрэсія... альбо як гэта там называецца. Ты ведаеш гэта лепш, чым я.
— Я ведаю толькі тое, што сам бачу, — запярэчыў я і глянуў яму ў вочы, бо ён стаяў нада мной.
— Што ты хочаш сказаць? — спакойна спытаўся Снаўт.
— Ён увёў сабе пернастал і схаваўся ў шафе? Калі было менавіта так, то гэта не дэпрэсія, не нервовая ўзбуджанасць, а востры псіхоз. Паранойя... Напэўна, яму здавалася, што ён нешта бачыць... — працягваў я ўсё больш павольна, пазіраючы яму ў вочы.
Ён адышоўся ад радыёпульта і зноў пачаў пстрыкаць выключальнікамі.
— Тут толькі твой подпіс, — азваўся я праз хвіліну. — А Сарторыуса?
— Ён у лабараторыі. Я табе ўжо казаў. Ён не паказваецца; я думаю, што...
— Што?
— Што ён замкнуўся.
— Замкнуўся? Ах, замкнуўся. Вось што! А мо барыкады ўзвёў?
— Мажліва.
— Снаўт... — пачаў я, — на Станцыі нехта ёсць.
— Ты бачыў?!
Ён нагнуўся да мяне.
— Ты абараняў мяне. Ад каго? Ці мо гэта галюцынацыя?
— Што ты бачыў?!
— Гэта чалавек, праўда?
Снаўт не адказаў. Ён адвярнуўся да сцяны, нібыта не хацеў, каб я бачыў яго твар. Ён барабаніў пальцамі па металічнай перагародцы. Я пазіраў на яго руку. На костачках ужо не было крыві. І тут я раптоўна зразумеў.
— Гэты чалавек рэальны, — прамовіў я ціха, амаль што шэптам, нібыта перадаваў яму тайну, якую маглі падслухаць. — Так? Да яго можна... дакрануцца? Яго можна... параніць... апошні раз ты бачыў яго сёння.
— Адкуль ты ведаеш?!
Снаўт стаяў, не адварочваючыся. Стаяў ля самай сцяны, датыкаючыся да яе грудзьмі, нібыта яго прыбілі мае словы.
— Непасрэдна перад маёй пасадкай... Незадоўга да гэтага?
Снаўт скурчыўся як ад удару. Я ўбачыў яго шалёныя вочы.
— Ты?!! — выціснуў ён. — Хто ТЫ такі?!