Баляслаў ПрусГрахі маленства
Я нарадзіўся ў эпоху, калі кожны чалавек павінен быў мець мянушку, няхай сабе не заўсёды адпаведную.
Па гэтай прычыне нашу пані-памешчыцу называлі графіняй, майго бацьку яе ўпаўнаважаным, а мяне рэдка калі Казікам або Ляснеўскім, аднак даволі часта свавольнікам, пакуль я быў дома, або аслом, калі пайшоў у школу.
Прозвішча нашай пані дарма было б шукаць у слоўніку арыстакратычных сем'яў, і таму мне здаецца, што бляск яе графскай кароны не даходзіў далей за важнасць майго нябожчыка бацькі, пана ўпаўнаважанага. Прыгадваю нават, што тытулам графіні бацька, зямля яму пухам, ушанаваў яе ад радасці, калі яго зарплата была павышана на сто злотых у год. Наша пані моўчкі прыняла ахвяраваную ёй годнасць, а праз некалькі дзён бацька падрос з аканома на ўпаўнаважанага і атрымаў замест дыплома нечувана вялікага парсюка, прадаўшы якога, купіў мне боты.
Бацька, я і мая сястра Зося (бо маці ўжо не было) жылі ў мураваным флігелі, што называўся афіцынай, некалькі крокаў ад палаца. А палац займала пані графіня з дачушкай Лёняй, маёй равесніцай, з яе гувернанткай, са старой ключніцай Салюсяй і мноствам розных пакаёвак ды служанак. Дзяўчаты гэтыя цэлымі днямі шылі, з чаго я зрабіў вывад, што вялікія пані існуюць на тое, каб дзерці вопратку, а дзяўчаты - каб рамантаваць яе. У іншым прызначэнні вялікіх паняў і бедных дзяўчат я зусім не разбіраўся, і, на бацькаву думку, гэта было ў мяне адной станоўчай якасцю.
Пані графіня была маладой удавой, якую муж даволі рана кінуў у бездань няўцешнага смутку. Наколькі мне помніцца, нябожчыка ніхто не называў графам, а ён - нікога ўпаўнаважаным. Затое суседзі, з незвычайным у нашай мясцовасці аднадумствам, называлі яго прыдуркам. У кожным выпадку, чалавек ён быў незвычайны. Загнаў не аднаго верхавога каня, вытаптаў сваімі паляваннямі не адно сялянскае поле, а суседзяў не раз выклікаў на паядынак з-за сабакі ці зайца. Дома жонка пакутавала ад яго рэўнасці, а чэлядзь ад доўгага, смярдзючага цыбука. Пасля смерці гэтага арыгінала верхавікі яго сталі вазіць гной, сабак пані параздавала. А свет у спадчыне па ім атрымаў малую дачушку і маладую ўдаву. Ах, выбачайце, - застаўся яшчэ жывапісны партрэт, дзе нябожчык намаляваны быў з гербавай пячаткай на пярсцёнку, і той смярдзючы цыбук, які ад няправільнага карыстання выгнуўся, як турэцкая шабля.
Палаца я амаль не ведаў. Перш за ўсё таму, што куды лепш было гойсаць па полі, чым падаць на слізкім паркеце, а яшчэ і па той прычыне, што ў палац мяне не пускала чэлядзь, бо калі я прыйшоў туды першы раз, дык, на бяду сваю, разбіў вялікую саксонскую вазу.
З малою графінькай, пакуль я не пайшоў у школу, мы гулялі адзін толькі раз, калі нам было амаль па дзесяць гадоў. Пры нагодзе мне захацелася навучыць яе майстэрству лазіць па дрэвах, я пасадзіў яе на весніцы такім чынам, што дзяўчынка залямантавала на ўвесь свет, за што яе гувернантка адхвастала мяне сінім парасонам, прыгаворваючы, што так я мог абяздоліць Лёню на ўсё жыццё.
З таго часу я адчуваў агіду да малых дзяўчынак, ніводная з якіх не магла ні лазіць па дрэвах, ні купацца са мной у сажалцы, ні ездзіць верхам, ні страляць з лука або з рагаткі. А ўжо калі пачыналася бойка - бо што гэта за гульня без бойкі! - амаль кожная разрумзаецца і бяжыць каму-небудзь паскардзіцца.
Паколькі бацька не дазваляў мне гуляць з дваровымі хлапчукамі, а сястра цэлымі днямі прападала ў палацы, я рос, гадаваўся адзін, як драпежнае птушаня, пакінутае бацькамі. Я купаўся каля млына або ў дзіравым чоўне плаваў па сажалцы. У парку з кашэчым спрытам ганяў па голлі вавёрак. Аднойчы мой човен перакуліўся і я ледзь не цэлы дзень прасядзеў на плывучай купіне, не большай за балею. Другім разам я вылез праз слухавое акно на дах палаца, але так мне тады не пашанцавала, што прыйшлося звязаць двое драбін, каб зняць мяне адтуль. Іншым разам я цэлыя суткі праблукаў па лесе, а яшчэ раз стары верхавік нябожчыка пана, прыгадаўшы сваю маладосць, з гадзіну насіў мяне па полі, пакуль - відаць, нехаця - не скінуў так, што я зламаў нагу, якая, зрэшты, даволі хутка зраслася.
Не маючы з кім жыць, я жыў з прыродай. У парку ведаў кожны мурашнік, у полі кожную хамяковую нару, у агародзе кожную кратову сцежку. Ведаў я, дзе птушыныя гнёзды, дзе дуплы, у якіх гадуюцца вавёрачкі. Я распазнаваў шамаценне кожнай ліпы каля дома і ўмеў перадаць сваім голасам тую музыку, якую вецер напяваў у голлі дрэў. У лесе я часамі чуў нейкую ўрачыста вечную хаду, хоць і не ведаў, хто гэта ступае. Углядаўся я ў мігаценне зорак, гутарыў з начною цішынёй і, не маючы каго цалаваць, цалаваў дваровых сабак. Маці мая даўно спачывала ў зямлі. Ужо нават пад каменем, што прыціскаў яе, утварылася адтуліна, якая даходзіла, відаць, у самую магілу. Неяк мяне за штосьці адлупцавалі, і я пайшоў туды, клікаў яе і прыслухоўваўся, ці не адкажа... Але яна маўчала. Мусіць, памерла сапраўды.
У той час я ствараў самому сабе першае разуменне людзей і іхніх узаемаадносін. У маім уяўленні, напрыклад, упаўнаважаны абавязкова мусіў быць таўставатым, румяным, з абвіслымі вусамі, над сівымі вачамі ў яго - вялікія бровы, голас басавіты і грымучы, як у майго бацькі. Асобу, што называецца графіняй, не мог я ўявіць інакш, чым высокай дамай з прыгожьта тварам і сумнымі вачыма, якая ходзіць па парку моўчкі, у белай сукні, што валачэцца па зямлі.
Затое пра чалавека, у якога тытул графа, я не змог бы нічога сказаць. Такі чалавек, калі б ён нават і існаваў, здаваўся мне рэччу менш значнай, чым графіня, нават зусім бескарыснай і непрыстойнай. У маім разуменні толькі ў шырознай сукні з доўгім хвастом магла ўмяшчацца веліч вяльможнасці, а ўсякае адзенне кароткае, абціслае, тым больш складзенае з дзвюх частак, магло служыць толькі пісарчукам, вінакурам, у найлепшым выпадку - упаўнаважаным.
Такой была мая вернападданасць, што апіралася на бацькавых запаведзях, бо ён нястомна наказваў мне адно - любіць і шанаваць пані графіню. Зрэшты, калі б я неяк забыўся пра гэтыя запаведзі, мне варта было толькі цікнуць на чырвоную шафу ў бацькавай канцылярыі, дзе побач з рознымі паперкамі на цвіку вісела пяціпальцая «дысцыпліна», нагайка, увасабленне асноў грамадскага ладу. Яна была для мяне своеасаблівай энцыклапедыяй, гледзячы на якую я прыгадваў, што няможна рваць абутак, тузаць жарабят за хвасты, што ўсякая ўлада ад бога і г. д.
Бацька мой быў нястомны ў працы, бездакорна сумленны, нават вельмі рахманы. Сялян і дваровых нікога нават пальцам не крануў, толькі страшэнна крычаў. Калі ж ён быў крыху засуровы да мяне, дык гэта не без прычыны. Наш арганіст, якому я аднойчы падсыпаў у табаку чэмеру, ад чаго ён усю імшу не мог спяваць, а ўсё чыхаў ды памыляўся на сваім аргане, часта казаў майму бацьку, што каб яму такога сына, як я, дык ён яго застрэліў бы.
Я добра памятаю гэты сказ.
Пані графіню бацька называў анёлам дабрыні. І сапраўды, у яе вёсцы не было людзей галодных, абадраных ці пакрыўджаных. Каго пакрыўдзілі, той ішоў скардзіцца да яе; хто хварэў, у двары давалі лекаў; у каго нарадзілася дзіця - прасіў пані за куму. Мая сястра вучылася разам з графінячкай, а я, хоць і пазбягаў адносін з арыстакратыяй, меў-такі магчымасць пераканацца ў незвычайнай ласкавасці графіні.
У бацькі майго было некалькі відаў зброі, кожны з якіх меў іншае прызначэнне. Вялізная дубальтоўка патрэбна была для забівання ваўкоў, якія душылі цялят нашай пані; крэмневы пісталет мог спатрэбіцца для абароны іншай графінінай маёмасці, а вайсковы палаш - для абароны яе гонару. Сваю маёмасць і гонар бацька, напэўна, абараняў бы цывільным кіем, бо ўвесь той яго баявы рыштунак, месяцаў праз колькі зноў памазаны тлушчам, ляжаў на гарышчы ў такім закутку, што нават я не мог яго знайсці.
Само сабой, я ведаў пра гэтую зброю і проста сох па ёй. Часта мне мроілася, што вось зраблю такі высакародны подзвіг, за які бацька дазволіць мне стрэліць з вялізнага пісталета, а пакуль што - бегаў цішком да леснікоў і вучыўся «смаліць» з іх доўгіх аднастволак, у якіх была такая ўласцівасць, што ад стрэлу даставалася толькі маім сківіцам, а шкоды ніякаму жывому стварэнню не было.
Аднойчы, калі бацька намазваў дубальтоўку, прызначаную на ваўкоў, пісталет - для абароны графінінай уласнасці і палаш - для абароны яе гонару, мне ўдалося ўкрасці жменю пораху, які не меў, як мне здавалася, нейкага пэўнага прызначэння. Калі бацька паехаў у поле, я ўзяў вялізны ключ ад свірна, амаль з такім жа дулам, як і ў стрэльбы, ды яшчэ і з дзіркай збоку, і пайшоў з ім на паляванне.
Вялікі ключ я да палавіны набіў порахам, усыпаў туды шчопці патрушчаных гузікаў ад непрыстойнай часткі вопраткі, затоўк, як належыцца, клоччам, а для самога выбуху прыхапіў карабок запалак.
Толькі я выйшаў за дом - адразу ўбачыў некалькі варон, што палявалі на панскіх качанят. Амаль на вачах у мяне адна з гэтых шкодніц схапіла качаня і, не могучы лёгка панесці яго, прысела на хлеўчуку.
Убачыў я такое, і кроў продкаў ажно закіпела ва мне. Падкраўся да хлеўчука, шмаргануў запалку, нацэліўся ключом у левае вароніна вока, ткнуў агеньчык у тую дзірачку збоку ключа... Гахнула - нібы гром. Са страхі хлеўчука скацілася задушанае качаня, да смерці перапалоханая варона ўцякла на найвышэйшую ліпу, а я са здзіўленнем пераканаўся, што ад вялікага ключа ў руцэ маёй засталося толькі яго вуха, але затое са страхі хлеўчука пачаў паказвацца клубочак дыму, як быццам нехта люльку закурыў.
Праз некалькі хвілін хляўчук, злотых на пяцьдзесят, шугануў у неба полымем.
Пазбягаліся людзі, галопам прыляцеў з поля бацька, пасля чаго ў прысутнасці ўсіх гэтых доблесных ды шаноўных асоб нерухомая маёмасць, як сказаў пан вінакур, «выгарала да самага нутра зямлі».
А са мною тым часам адбывалася несусветнае. Спачатку я пабег у дом і павесіў на сваім месцы вуха разарванага ключа. Тады шыбануў у парк з намерам утапіцца ў сажалцы. Праз некалькі хвілін намер мой карэнным чынам змяніўся, я вырашыў ілгаць, як пісарчук, адмовіцца ад ключа, ад стрэлу і хлеўчука. Калі ж мяне схапілі - адразу да ўсяго прызнаўся.
Павялі ў палац. На тэрасе я ўбачыў бацьку, пані графіню ў павалочыстай сукні, графіньку, апранутую даволі куца, і маю сястру, што плакала разам з графінькай; потым убачыў ключніцу Салюсю, камердзінера, лёкая, буфетнага хлопца, кухара, кухарчука і цэлы рой пакаёвак, швачак і дваровых дзяўчат. Калі я паглядзеў у другі бок - там, за будынкамі, былі верхавіны ліпаў, а трохі далей - жаўтлява-карычневы слуп дыму, што нібы знарок уздымаўся над пажарышчам.
Тут я прыпомніў словы арганіста, які гаварыў, што сына такога застрэліў бы, і зрабіў з гэтага вывад, што калі ўжо да гэтага дойдзе, дык, мусіць, іменна сёння. Спаліў хляўчук, сапсаваў ключ ад свірна; сястра плача, уся служба, у поўным зборы, стаіць перад палацам - як гэта разумець?.. Я глядзеў толькі, ці тут кухар са сваёю стрэльбай, - гэта яго абавязкам было страляць зайцоў і смяротна хворую свойскую жывёлу.
Прывялі мяне да самой пані графіні. Яна паглядзела на мяне сумнымі вачыма, а я, склаўшы рукі назад, бо так прывык машынальна рабіць, стаяў перад бацькам, а галаву задзёр угару, бо пані была высокая.
Так мы і пазіралі адно на аднаго некалькі хвілін. Служба маўчала, а ў паветры пахла гарам.
- Мне здаецца, пане Ляснеўскі, што гэты хлопчык вельмі жывы па характару? - мілагучна сказала пані графіня майму бацьку.
- Лайдак!.. Падпальшчык!.. Сапсаваў такі ключ! - адказаў бацька, а потым хутка дадаў: - На калені, зладзюга ты, перад паняй!..
Ён злёгку падштурхнуў мяне наперад.
- Хочаце забіць, дык забівайце, а я перад нікім не стану на калені! - адказаў я, не зводзячы вачэй з пані, якая зрабіла на мяне дзіўнае ўражанне.
- Ах, мая долечка!.. - зжахнулася, склаўшы рукі, Салюся.
- Супакойся, мой хлопчык, ніхто цябе тут не пакрыўдзіць, - сказала пані.
- Якраз ніхто... Як быццам я не ведаю, што вы мяне застрэліце... Так жа мне абяцаў арганіст! - запярэчыў я.
- Ах, мая долечка!.. - зноў зжахнулася ключніца.
- Старасць маю ганьбіць! - грымнуў бацька. - Скуру здзёр бы з нягодніка і соллю пасыпаў бы, каб пані графіня не ўзяла яго ў абарону.
Кухар, які стаяў у кутку тэрасы, ажно ссінеў ад смеху, прыкрыўшы рот рукою. Я не мог вытрымаць і паказаў яму язык.
Служба зашапацела здзіўлена, а бацька, схапіўшы мяне за плячо, гукнуў:
- Ты гэта што?.. Каля пані графіні - язык салапіць?..
- Я паказаў язык кухару, бо ён думаў, што застрэліць мяне, як старога буланага...
Пані графіня яшчэ больш пасумнела. Адгарнула з майго лба валасы, зблізку паглядзела ў вочы і сказала майму бацьку:
- Хто ведае, пане Ляснеўскі, што яшчэ будзе з гэтага дзіцяці?..
- Шыбенік! - адрэзаў заклапочаны бацька.
- Невядома, - не згадзілася пані, гладзячы мае шорсткія валасы. - Трэба было б у школу яго аддаць, а то здзічэе тут.
Потым яна, адыходзячы ў салон, сказала прыцішана:
- З гэтага матэрыялу будзе чалавек, пане Ляснеўскі... Трэба толькі яго вучыць.
- Будзе па вашай волі, пані графіня! - адказаў бацька, даўшы мне па карку.
Усе пайшлі з тэрасы, а я застаўся, нібы скамянеўшы на месцы, глядзеў на дзверы, у якіх знікла наша памешчыца. Толькі цяпер я з жалем падумаў, што дарма не стаў перад ёю на калені, а ў грудзях мяне штосьці душыла. Калі б яна загадала, я ахвотна лёг бы на пажарышчы хлеўчука і памаленьку спёкся б. Не за тое, што яна не загадала кухару застрэліць мяне або адлупцаваць, але за тое, што ў яе такі салодкі голас, такі журботны позірк.
Пачынаючы з гэтага дня, у мяне было менш свабоды. Пані графіня не хацела страціць у полымі рэшту сваіх будынкаў, бацьку было прыкра, што ён не змог разлічыцца са мной за спалены хляўчук, а мне самому трэба было рыхтавацца паступаць у школу. Вучылі мяне арганіст і вінакур, на змену. Была нават гаворка, што некаторыя прадметы будзе выкладаць гувернантка з палаца. Аднак калі тая дама, пазнаёміўшыся са мной, убачыла, што ў кішэнях маіх поўна нажоў, камення, шроту і пістонаў, так спалохалася, што сустракацца са мной другі раз не захацела.
- Я такім бандытам урокаў не даю, - сказала яна маёй сястры.
А я тады стаў ужо значна сур'ёзнейшы. Толькі аднойчы хацеў паспрабаваць павесіцца. Але трапіўся нейкі іншы занятак, дык я і не зрабіў самому сабе нічога дрэннага.
Нарэшце, у пачатку жніўня мяне завезлі ў школу.
Дзякуючы рэкамендацыйным лістам пані графіні экзамены я паздаваў зусім добра, пасля чаго бацька ўладзіў мяне на кватэру, дзе і харчаванне, і рэпетытар, і сямейная апека ды ўсё іншае за дзвесце злотых і пяць карцоў* натураплаты за год, а таксама справіў мне школьную форму.
* Карэц - даўнейшая мера, каля 129-ці кілаграмаў.
Новая вопратка так спадабалася мне, што я не змог нацешыцца ёю за ўвесь дзень, устаў ціхутка ноччу, упоцемку надзеў мундзір з чырвоным каўняром, шапку з чырвоным аколышам і хацеў пасядзець так некалькі хвілін. Таму, аднак, што ноч была дажджлівая, з дзвярэй трохі цягнула, а я, не лічачы мундзіра і шапкі, быў без нічога, узяў ды задрамаў і праспаў да раніцы ў новай форме.
Такі спосаб начавання развесяліў маіх сябрукоў, але ў гаспадара нашай кватэры абудзіў падазрэнне, што дома ў яго завёўся незвычайны свавольнік. Гаспадар пабег у заезд, дзе спыніўся мой бацька, і сказаў яму, што ні за якія грошы не будзе трымаць мяне на кватэры, хіба што бацька дадасць яму пяць карцаў бульбы на год. Пасля доўгага торгу сышліся на трох карцах, бацька затое развітаўся са мной такім чынам, што я і не шкадаваў, калі ён паехаў, і не сумаваў па доме, дзе мне часцей даводзілася б адчуваць такую самую прыхільнасць.
Мая вучоба ў першым класе не вызначылася якімі-небудзь незвычайнымі падзеямі. Сёння, гледзячы на той час з гістарычнай адлегласці, як вядома, неабходнай для аб'ектыўнага погляду на рэчы, хачу прызнацца, што ў агульных рысах жыццё маё не надта змянілася. У школе трохі даўжэй сядзелася ў закрытым памяшканні, дома - часцей бегалася па вольнай прасторы. Я змяніў цывільную вопратку на школьную форму, а асобы, што працавалі над гарманічным развіццём маіх фізічных і духоўных здольнасцей, замест нагайкі карысталіся розгамі.
Вось і ўсё.
Як вядома, школа, дзе хлопцаў гуртам рыхтуюць да жыцця ў грамадстве, дае ім такія веды, якіх яны не набылі б, гадуючыся паасобку. У гэтым я пераканаўся на першым тыдні вучобы, калі навучыўся майстэрству «адціскаць тварог», для чаго патрэбна па меншай меры тры асобы, якіх не знойдзеш за межамі грамадства.
Толькі цяпер я, нарэшце, адкрыў у самім сабе той сапраўдны талент, прырода якога ахоўвала мяне ад тэарэтычных пошукаў, а штурхала да калектыўнай дзейнасці. Я належаў да першакласных ігракоў у мячык, бываў камандзірам у бойках, наладжваў групавыя прагулы, дырыжыраваў у класе агульным тупатам ці бэканнем, чым мы, усе шэсцьдзесят хлапчукоў, займаліся сяды-тады для адпачынку. Затое, аказаўшыся сам-насам з граматычнымі правіламі, выключэннямі, скланеннямі і спражэннямі, якія, як вядома, з'яўляюцца асновай філасофскага мыслення, я раптам адчуваў у душы нейкую пустату, з глыбіняў якое выплывала санлівасць.
Калі я пры такой здольнасці выкручвацца ад вучобы мог на ўроках адказваць даволі складна, дык гэта толькі дзякуючы моцнаму зроку, які дазваляў мне чытаць з кніжкі, што ляжала на другой ці на трэцяй парце. Здаралася часамі, што я выдаваў зусім не тое, што было зададзена, і тады я хапаўся за стэрэатыпны спосаб апраўдання. Казаў, што добра не пачуў або - спалохаўся.
Наогул быў я вучнем будучыні, не толькі таму, што абуджаў нездаволенасць у старых руцінёраў, а карыстаўся сімпатыяй маладых, але і таму, што добрыя адзнакі па розных прадметах, а разам з гэтым і надзею перайсці ў наступны клас бачыў я толькі ў марах, якія значна апярэджвалі рэчаіснасць.
Мае адносіны з настаўнікамі былі розныя.
Настаўнік лацінскай мовы ставіў мне нягоршыя адзнакі таму, што я стараўся на ўроках гімнастыкі, якія вёў таксама ён. Ксёндз, выкладчык рэлігіі, наогул не ставіў мне адзнак, бо я засыпаў яго мноствам нялёгкіх пытанняў, на якія ў яго быў заўсёды той самы адказ: «Ляснеўскі, стань на калені!» Настаўнік малявання і каліграфіі хваліў мяне як мастак, але ганіў як каліграф; аднак таму, што ў разуменні ягоным майстэрства пісьма было найважнейшым школьным прадметам, у душы сваёй ён галасаваў за каліграфію і ставіў мне «калы» ці «двойкі».
Арыфметыку я разумеў зусім добра, бо выкладалася яна метадам нагляднага навучання - біццём па лапах за няўважлівасць. Настаўнік польскай мовы прарочыў мне выдатную кар'еру, бо я аднойчы нейкім цудам напісаў на яго імяніны верш - пахвалу ягонай суровасці. Адзнакі па іншых прадметах залежалі ад таго, наколькі добра падказвалі мне сябры і ці на той, што трэба, старонцы была раскрыта кніга на пярэдняй парце.
Найбольш блізкія адносіны былі ў мяне з інспектарам. Чалавек гэты так прызвычаіўся выпрошваць мяне на ўроках з класа і да сустрэч са мною пасля заняткаў, што аднойчы шчыра занепакоіўся, чаму гэта я за цэлы тыдзень ні разу не нагадаў яму пра сябе.
- Ляснеўскі! - гукнуў ён, аднойчы сустрэўшы мяне на вуліцы. - Ляснеўскі!.. Ты што - дахаты?..
- А я ж нічога не зрабіў.
- Дык што, сёння цябе не запісалі ў журнал?
- Далібог, не!
- І вывучыў усё?
- Але ж сёння мяне не выклікалі!..
Інспектар задумаўся.
- Штосьці тут не так! - шапнуў ён. - Ведаеш што, Ляснеўскі, ты тут хвілінку пачакай.
- Даражэнькі мой пане інспектар, дык я ж ні ў чым не вінаваты!.. Далібог! Ну далібог жа!..
- Ага - ты божышся, асёл?.. Пайшлі ж, калі так!.. Калі і праўда, што ты нічога не натварыў, дык на наступны раз залічыцца!..
Наогул у пана інспектара ў мяне быў адкрыты крэдыт, і гэта стварыла мне ў школе пэўную папулярнасць, тым больш грунтоўную, што яна ні ў кім не абуджала жадання канкурэнцыі.
У ліку некалькіх дзесяткаў першакласнікаў, адзін з якіх ужо галіў вусы сапраўднай брытвай, трое цэлымі днямі гулялі пад партай у карты, а іншыя былі здаровыя, як кантаністы*, быў калека - Юзя. Хлопчык маленькі на свае гады, гарбаты, благі, з сінім носікам, бледнымі вачыма і гладкімі валасамі. Быў ён такі кволы, што ў дарозе са школы дахаты павінен быў адпачываць, і такі баязлівы, што, калі яго выклікалі адказваць урок, нямеў са страху. Ніколі ён ні з кім не біўся, толькі іншых прасіў, каб яго не білі. Калі яму аднойчы «далі ляшча» па сухой, як кіёчак, руцэ - самлеў, аднак, апрытомнеўшы, не паскардзіўся.
*Кантаніст - салдацкі сын, выхаванец ніжэйшай вайсковай школы.
Ён не быў сірата, але бацька прагнаў маці, а Юзя пакінуў сабе, сам захацеў кіраваць яго вучобай. Сам хацеў праводзіць сына ў школу, разам з ім праходжвацца, падвучваць яго, аднак не рабіў усяго гэтага з-за недахопу часу, які ў яго дзіўна хутка знікаў у Мошкі Ліпы, што гандляваў гарэлкай і аўсяным півам.
Такім чынам у Юзя не было аніякай апекі, а мне часамі здавалася, што на такога мальца нават і бог з неба глядзіць неахвотна.
А грошы ў Юзя ўсё-такі бывалі, па шэсць і па дзесяць грошаў на дзень. За іх ён павінен быў у перапынку купляць сабе дзве булачкі і сасіску. Але таму, што ўсе з яго здзекаваліся і трэба было неяк страхавацца, ён купляў пяць булачак і раздаваў іх найдужэйшым сябрам, каб мець у іх ласку.
Гэты падатак не вельмі яму дапамагаў, бо апроч пяці падкупленых было разоў тры болей тых, каго ён не мог падкупіць. Дакучалі яму няспынна. Той ушчыкне, той тузане за валасы, іншы чым-небудзь уколе, яшчэ іншы дасць лузгана, а ўжо найменш адважны назаве гарбатым.
Юзя толькі пасмейваўся на гэтыя жарцікі, часамі прасіўся: «Годзе ўжо!..», а то і зусім нічога не гаварыў - абапрэцца на сваіх худых руках і плача.
Сябры крычалі тады: «Зірніце, як горб трасецца!..» і дакучалі яму яшчэ горш.
Я спачатку не звяртаў на гарбатага ўвагі, бо ён здаваўся мне размазнёй. Але аднойчы той наш здаравяк, што ўжо галіўся, сеў перад Юзем і пачаў даваць яму пстрычкі то ў адно, то ў другое вуха. Гарбун плакаў наўзрыд, а клас ажно тросся ад рогату. Тады мяне штосьці кальнула ў сэрца. Я выхапіў свой нож-складанчык, пырнуў таго дубіну ў руку, да самай касці, і закрычаў, што я зраблю так кожнаму, хто Юзя зачэпіць!..
У здаравілы пайшла кроў, ён збялеў як сцяна, і здавалася, што самлее. Увесь клас раптам перастаў рагатаць, а потым пачуўся крык: «Так яму, няхай не лезе да калекі!..» Тут увайшоў настаўнік, пачуў, што я параніў сябра нажом, і ўжо хацеў паклікаць інспектара і дзядзьку з розгамі, аднак сябры пачалі прасіць за мяне, нават і сам паранены здаравіла. Дык мы пацалаваліся, спачатку я са здаравілам, пасля ён з Юзем, тады Юзя са мной, - гэтым і абышлося.
На працягу ўсяго ўрока гарбунок усё паварочваўся да мяне і ўсміхаўся, відаць, таму, што за ўвесь гэты час ніхто не даў яму лузгана. У перапынку таксама ніхто яму не дакучаў, а некаторыя сказалі, што будуць Юзя абараняць. Ён ім дзякаваў, але падбег да мяне і хацеў мне даць булку з маслам. Я не ўзяў, ён засаромеўся, а потым ціха сказаў:
- Ведаеш, Ляснеўскі, што, - скажу я табе адзін сакрэт.
- Гавары, - сказаў я, - толькі хутка.
- У цябе ўжо ёсць друг?
- А навошта ён мне?
- Бачыш, калі б ты захацеў, дык я мог бы стаць тваім другам.
Я паглядзеў на яго зверху. Ён яшчэ больш разгубіўся і зноў спытаўся тонкім, прыглушаным галаском:
- Чаму ты не хочаш, каб я быў тваім другам?
- А навошта мне такі салапяка, як ты!..
Носік яго пасінеў больш, чым заўсёды. Юзя хацеў ужо адысціся, але звярнуўся да мяне яшчэ раз:
- Дык, можа, хочаш, каб я з табою сядзеў?.. Бачыш, я слухаю, калі новае задаюць, я мог бы рабіць за цябе прыклады... Я ўмею добра падказваць...
Гэтая аргументацыя здалася мне сур'ёзнай. Падумаўшы трохі, я прыняў гарбунка за сваю парту, а мой сусед згадзіўся, за пяць булак, уступіць яму сваё месца.
Пасля абеду Юзя перабраўся да мяне. Гэта быў мой найшчырэйшы памочнік, сябар і паклоннік. Ён вышукваў словы і рабіў пераклады, запісваў, што задаецца, насіў чарніліцу, пёры і алоўкі для нас абодвух. А як ён падказваў!.. За час вучобы ў школе многія мне падказвалі, некаторых нават ставілі за гэта на калені, аднак кожнаму з іх было вельмі далёка да Юзя. У падказванні гарбунок быў мастаком, умеў гаварыць са сціснутымі зубамі ды з такім жа пры гэтым нявінным выразам твару, што ніводзін з настаўнікаў нават і не падазраваў...
Кожны раз, калі я трапляў у карцэр, гарбунок крадком прыносіў мне хлеб і мяса са свайго абеду. Калі ж са мной здаралася нейкая большая непрыемнасць, ён са слязамі на вачах запэўняў сяброў у тым, што я ў крыўду не дамся.
- Ого! - гаварыў ён. - Казя дужы. Ён як схопіць таго дзядзьку за плечы, як гваздане яго аб зямлю, ого! Не бойцеся!..
І сапраўды, сябры мае не баяліся, толькі ён, бедалага, баяўся за нас абодвух.
Калі гарбунку на якім-небудзь уроку не трэба было быць уважлівым, ён гаварыў мне кампліменты:
- Божа мой! Каб гэта ж я быў такі дужы, як ты!.. Божа мой! Каб я быў такі здольны... Ведаеш, калі б ты толькі захацеў, дык і за месяц стаў бы першым вучнем...
Аднойчы, зусім нечакана, настаўнік нямецкай мовы выклікаў мяне да стала. Перапалоханы Юзя толькі паспеў падказаць мне, што да чацвёртага скланення адносяцца ўсе назоўнікі жаночага роду, напрыклад: die Frau - пані...
Я рвануўся з-за парты, выйшаў, стаў і з вялікай упэўненасцю паведаміў настаўніку, што да чацвёртага скланення адносяцца ўсе назоўнікі жаночага роду, напрыклад: die Frau - пані... Але на гэтым мае веды скончыліся.
Настаўнік зірнуў мне ў вочы, паківаў галавой і загадаў перакладаць. Я прачытаў па-нямецку гладка і гучна раз, потым яшчэ гладчэй - другі раз, аднак, калі пачаў і трэці раз чытаць тое самае, настаўнік сказаў мне ісці на месца.
Вяртаючыся да парты, я заўважыў, што Юзя вельмі ўважліва прыглядаецца да настаўнікавага алоўка - з выглядам вельмі разгубленым. Я машынальна спытаўся ў гарбунка:
- Не ведаеш, што ён мне паставіў?
- Адкуль мне ведаць... - уздыхнуў Юзя.
- А як табе здаецца?
- Я, - сказаў гарбунок, - даў бы табе пяцёрку, ну, няхай чацвёрку, але ён...
- А ён колькі паставіў? - настойваў я.
- Здаецца, кол... Ды гэта ж дурань, што ён там ведае... - адказаў Юзя тонам глыбокага пераканання.
Нягледзячы на сваю кволасць, хлопец ён быў працавіты і быстры. Звычайна я чытаў у класе раманы, а ён слухаў настаўнікаў і пасля пераказваў мне іх урокі.
Аднойчы я спытаўся ў яго, пра што гаварыў наш настаўнік заалогіі.
- Ты ведаеш, - адказаў гарбунок з таямнічым выглядам, - пра тое, што расліны падобныя да жывёлаў.
- Асёл ён, - адказаў я.
- Ну! - сказаў гарбунок. - Ён мае рацыю. Я ўжо трохі яго разумею.
Я пачаў смяяцца і сказаў:
- Калі ўжо ты такі разумны, дык скажы: чым вярба падобная да каровы?
Хлопец задумаўся і паволі пачаў:
- Бачыш... карова расце, і вярба таксама расце...
- А далей што?
- Бачыш... карова корміцца, і вярба корміцца сокамі з зямлі...
- А далей што?
- Карова жаночага роду, ну, і вярба таксама жаночага.
- Але ж карова махае хвастом! - сказаў я.
- А вярба махае галінамі! - адказаў ён.
Такая сума доказаў падарвала маю веру ў наяўнасць розніцы паміж жывёламі і раслінамі. Сам гэты погляд спадабаўся мне, і з таго часу я пачаў любіць заалогію, выкладзеную ў падручніку Пісулеўскага. Дзякуючы вывадам гарбунка па гэтым прадмеце ў мяне пачалі з'яўляцца пяцёркі.
Аднойчы Юзя не прыйшоў у школу, а назаўтра перад абедам мне сказалі, што мяне нехта кліча. Я выбег на калідор трохі ўстрывожаны, як звычайна ў такіх выпадках, але замест інспектара ўбачыў дзябёлага мужчыну з барвовым тварам, фіялетавым носам і чырвонымі вачыма.
- Гэта ты, хлопча, Ляснеўскі?
- Я.
Ён пераступіў з нагі на нагу, нібы пахіснуўшыся, і сказаў:
- Зайдзі ты да майго сына Юзя, ну, да гарбатага, ведаеш? Ён хворы, яго надоечы трохі пераехалі...
Ён зноў пахіснуўся, неяк дзіка зірнуў на мяне і пайшоў, гучна тупаючы па падлозе. Мяне - як варам аблілі. Здавалася, што лепш бы ўжо мяне пераехалі, а не беднага гарбунка - такога добрага і кволага...
На вялікім перапынку я не пайшоў дахаты абедаць, а пабег да Юзя.
Яны з бацькам жылі на ўскраіне горада ў двух пакоіках аднапавярховага дома. Увайшоўшы, я застаў гарбунка на кароткім ложку. Юзя быў адзін, зусім адзін. Цяжка дыхаў і дрыжаў ад холаду, бо печ не напалена. Зрэнкі яго так расшырыліся, што вочы былі амаль чорныя. У пакоі - сыравата, са столі ападалі кроплі з адліжнага снегу.
Схіліўшыся над ложкам, я спытаўся:
- Што з табой, Юзя?
Ён ажывіўся, раскрыў рот, нібы ва ўсмешцы, аднак - толькі застагнаў. Узяў мяне за руку высахлымі ручанятамі і пачаў гаварыць:
- Я, відаць, памру... Але баюся так вось... адзін... І таму я папрасіў, каб ты прыйшоў... Гэта... ведаеш... нядоўга, а мне будзе трохі весялей...
Яшчэ ніколі я не бачыў Юзя такім, як сёння. Здавалася, што з калекі вырастае волат.
Ён пачаў глуха енчыць і кашляць, ажно на вуснах выступіла ружовая пена. Потым заплюшчыў вочы і цяжка дыхаў, а часам і не дыхаў зусім. Калі б я не адчуваў поціску яго гарачых ручанят, дык і падумаў бы, што ён памёр.
Так мы сядзелі гадзіну, дзве, тры - моўчкі. Я амаль страціў уладу над сваімі думкамі. Юзя адказваў рэдка і з вялікім намаганнем. Ён сказаў, што на яго наехаў ззаду нейкі воз, што вельмі забалела ў паясніцы, але цяпер ужо не баліць, што бацька ўчора прагнаў служанку, а сёння пайшоў шукаць іншую...
Пасля, не адпускаючы маёй рукі, ён папрасіў, каб я памаліўся. Калі ж я зрабіў гэта і пачаў песню-малітву «Як толькі ўстане ранішняя зара», Юзя перапыніў мяне:
- Не гэтую... Лепш «Усе нашы дзённыя справы»... Бо я ўжо заўтра, відаць, не прачнуся...
Сонца зайшло, насунулася нейкая шэрая ноч, бо за хмарамі свяціў месяц. У кватэры не было свечкі, зрэшты, я і не думаў запальваць яе. Юзя быў усё больш ды больш неспакойны, трызніў і толькі час ад часу прытомнеў.
Позна было ўжо, калі ад вуліцы моцна грукнула брамка. Нехта прайшоў па двары і, свішчучы, адчыніў дзверы нашага пакоя.
- Гэта татка? - спытаўся гарбунок.
- Я, сынок! - адказаў той нехта ахрыплым голасам. - Як маешся? Напэўна ж лепей!.. Так і павінна быць!.. Не апускай вушэй, сынок!..
- Татка... цёмна ў нас... - сказаў Юзя.
- Лухта гэта!.. А тут хто? - спытаўся ён, наткнуўшыся на мяне.
Прыйшлося аказацца:
- Гэта я...
- Ага, Лукашыха? Добра!.. Пераначуй сёння ў нас, а заўтра я табе пакажу... Я губернатар!.. Ром-ямайка!..
- Добрай ночы, татка!.. Добрай ночы!.. - шаптаў Юзя.
- Добрай ночы, дзіця маё, добрай ночы!.. - сказаў той і, схіліўшыся над ложкам, пацалаваў... мяне ў галаву.
Я адчуў, што пад пахай у яго была бутэлька.
- Выспіся, - сказаў ён, - а заўтра марш у школу!.. Раз-два, раз-два - марш!.. Ром-ямайка!.. - гаркнуў і падаўся ў суседні пакойчык.
Там цяжка сеў, відаць, на куфры, грукнуўся галавой аб сцяну, а праз момант пачулася раўнамернае булькатанне, як быццам хтосьці піў.
- Казя, - шапнуў гарбунок, - калі я ўжо буду там... прыйдзі хоць раз да мяне. Скажаш, што нам задалі...
У другім пакоі пачуўся крык:
- За здароўе пана губернатара!.. Віват!.. Я губернатар!.. Ром-ямайка!..
Юзя пачаў трасціся і гаварыць усё больш неспакойна:
- Так мяне ломіць!.. Ты, Казя, сеў на мяне?.. Казя!.. Ой, не трэба ўжо біць мяне!..
- Ром!.. Ром-ямайка! - чулася з суседняга пакоя. Зноў штосьці забулькатала, а потым бутэлька бразнулася аб падлогу.
Юзя прыцягнуў маю руку да вуснаў, схапіў зубамі за пальцы і - раптам пусціў. Ужо не дыхаў.
- Пане! - гукнуў я. - Пане, Юзя памёр!..
- Што ты там плявузгаеш? - мармытнуў ён адтуль.
Я ўсхапіўся з ложка і стаў у дзвярах, гледзячы ў цемру.
- Юзя памёр! - паўтарыў я, увесь калоцячыся.
Чалавек тузануўся на куфры і закрычаў:
- Пайшоў прэч адгэтуль, блазен!.. Я, яго бацька, лепш ведаю, памёр ён ці не!.. Віват губернатару!.. Ром-ямайка!..
Ахоплены жахам, я ўцёк.
Праз усю ноч я не мог заснуць, мяне калаціла, мучылі нейкія кашмары. Уранні мяне агледзеў гаспадар нашай кватэры, сказаў, што высокая тэмпература, што, напэўна, я заразіўся ад Юзя, і загадаў паставіць мне на паясніцы дваццаць крывасосных банек. Пасля яго лекаў наступіў, як сказаў гаспадар, такі крызіс, што я цэлы тыдзень ляжаў у ложку.
Я не быў на пахаванні Юзя, якога праводзіў увесь наш клас з настаўнікамі і ксяндзом. Мне расказалі, што ў яго была чорная труна, абабітая аксамітам, маленькая, як футарал для скрыпкі.
Бацька яго страшэнна плакаў, а на могілках схапіў труну і хацеў з ёю ўцякаць. Аднак, нягледзячы на гэта, Юзя пахавалі, а бацьку яго паліцыя вывела з могілак.
Калі я першы раз прыйшоў у школу, мне сказалі, што нехта ўсё дапытваецца пра мяне. І сапраўды, у адзінаццаць гадзін мяне выклікалі.
Я выйшаў - за дзвярыма стаяў бацька нябожчыка Юзя. Твар яго быў бледна-фіялетавы, а нос шэры, як попел. Ён быў зусім цвярозы, толькі дрыжалі галава і рукі.
Чалавек гэты ўзяў мяне пад падбародак і доўга ўглядаўся ў вочы, а потым раптам сказаў:
- Ты абараніў Юзя, калі з яго ў класе здзекаваліся?..
«Звар'яцеў гэты стары, ці што?» - падумаў я, але нічога не адказаў.
Ён абняў мяне аберуч за шыю і некалькі разоў пацалаваў у галаву.
- Хай цябе бог блаславіць! - шапнуў. - Хай цябе бог!..
Пусціў маю галаву і зноў спытаўся:
- Ты быў пры яго смерці?.. Скажы мне праўду, ён вельмі пакутаваў?..
Ды тут ён раптам адступіўся і хутка сказаў:
- Ці не... нічога ты мне не кажы!.. О, ніхто не ведае, які я няшчасны!..
З вачэй яго пацяклі слёзы. Схапіўся аберуч за галаву, павярнуўся ад мяне і пабег да лесвіцы, крычучы:
- Бедны я!.. Бедны!.. Бедны!..
Ён так моцна крычаў, што на калідор павыходзілі настаўнікі. Паглядзелі ўслед яму, паківалі галовамі і загадалі мне вярнуцца ў клас.
Пад вечар нейкі пасыльны прынёс мне дахаты велікаваты куфэрак і лісток, дзе было напісана:
«Ад беднага Юзя - на памяць».
У куфэрку было многа цудоўных кніжак, што засталіся пасля нябожчыка Юзя, а сярод іх: «Кніга свету», «Гісторыя Цэзара» Канцю, «Дон-Кіхот», «Дрэздэнская галерэя» і шмат іншых. Кнігі гэтыя разбудзілі ва мне вялікае жаданне чытаць сур'ёзныя рэчы.
Добра ўжо развяснілася, калі я выбраўся першы раз наведаць Юзеву магілу. Яна была маленькая і гарбатая, як ён сам. Нехта абсадзіў яе зялёнымі галінкамі. Крокаў са тры далей у траве я знайшоў некалькі бутэлек з надпісам: «Ром-Ямайка». Я праседзеў з гадзіну, але не сказаў Юзю, што нам задалі, бо і сам не ведаў, а ён не спытаўся.
Праз тыдзень я зноў прыйшоў на могілкі. Зноў убачыў галінкі, толькі што паўтыканыя ў магілу, а ў траве - зноў знайшоў некалькі цэлых і пабітых бутэлек.
У пачатку мая па горадзе разышлася незвычайная вестка. Раніцай каля Юзевай магілы знайшлі труп яго бацькі. Побач з ім ляжала на палавіну апарожненая бутэлька з надпісам: «Ром-Ямайка».
Дактары сказалі, што чалавек памёр ад анеўрызму.
Здарэнні гэтыя падзейнічалі на мяне па-асабліваму. З таго часу мне было цяжка сярод сяброў, напрыкралі іх шумныя забавы. Я паглыбляўся ў чытанне кніг, што засталіся пасля Юзя, або цішком уцякаў за горад, у зарослыя кустамі яры, і, валочачыся там, разважаў богведама пра што. Часта ўзнікала пытанне, чаму так марна загінуў Юзя і чаму бацька яго быў такі самотны, што так гарнуўся да сынавай магілы. Я адчуваў, што найбольшае няшчасце - акінутасць, і зразумеў, чаму бедны гарбунок шукаў сябра.
Мне таксама патрэбен быў сябар. Але ў класе чамусьці ніхто не падабаўся мне. Я прыгадаў сястру. Не!.. Сястра не заменіць друга.
Аднакласнікі гаварылі пра мяне, што я адзічэў, а гаспадар нашай кватэры ўжо зусім не сумняваўся, што я буду вялікім злачынцам.
На ўрачыстым заканчэнні школьнага года інспектар паведаміў усяму свету, што я перайшоў у другі клас. Здарэнне гэтае напоўніла маю душу радасным здзіўленнем. Раптам пачало здавацца, што хоць наша школа і мае яшчэ наступныя класы, ніводзін з іх не такі дасканалы, як другі. Я пераконваў сяброў, што вучні астатніх класаў, ад трэцяга да сёмага ўключна, паўтараюць толькі тое, што засвоілі ў другім, а ў душы пабойваўся, каб настаўнікі не спахапіліся пасля вакацыяў, што пераведзены я памылкова, і не вярнулі мяне ў першы клас.
Аднак на наступны дзень я ў пэўнай меры асвоіўся са сваім шчасцем, а калі ўжо ехаў дахаты на вакацыі, то ўсю дарогу пераконваў возчыка, што ў нашым класе адзін я пераведзены ў другі заслужана, з найлепшымі адзнакамі. Я прыводзіў яму такія неабвержныя доказы, што ён пачаў пазяхаць. Тады я змоўк і спалохана ўпэўніўся, што вельмі сумняваюся і сам.
Назаўтра, пад'язджаючы да нашага дома, я ў дарозе яшчэ сустрэў сястру Зосю, што выбегла насустрач мне. Я адразу паведаміў, што ўжо другакласнік і што мой сябар Юзя памёр, бо на яго наехалі. А яна сказала, што сумавала па мне, што ў яе курыцы дзесяць куранят, што да пані графіні па два разы на тыдзень прыязджае з візітам нейкі пан, што ў іх гувернантка, закаханая ў пісара, і што нябожчык Юзя яе - значыцца, Зосю - не цікавіць, бо ён жа быў гарбаты. Хоць, вядома, і шкада яго.
Гаворачы гэта, яна старалася выглядаць дарослай паннай.
Бацьку я ўбачыў апоўдні. Ён павітаўся са мной вельмі цёпла і сказаў, што дасць мне на вакацыі каня і дазволіць страляць з вялікага пісталета. А потым дадаў:
- Ідзі цяпер у палац і павітайся з паняй графіняй. Зрэшты...
Тут ён махнуў рукой.
- А што здарылася, тата? - спытаўся я, як чалавек дарослы, ажно спалохаўшыся свае смеласці.
Бацька неспадзявана адказаў нязлосна, з прыкметнай горыччу:
- Ёй ужо не патрэбен стары ўпаўнаважаны. Неўзабаве тут будзе новы пан, а ён і сам справіцца...
Ён раптам змоўк і, адвярнуўшыся, мармытнуў праз зубы:
- Праіграць у карты маёнтак...
Я пачаў здагадвацца, што, пакуль мяне не было, тут адбыліся вялікія змены. Само сабой, павітацца з памешчыцай я пайшоў. Прыняла яна мяне ласкава, а я заўважыў, што яе сумныя вочы сёння глядзяць зусім весела.
Вяртаючыся з палаца, я сустрэў на двары бацьку і сказаў яму, што пані графіня такая вясёлая, як ніколі раней. Круціцца, пляскае ў ладкі, зусім як яе пакаёўкі.
- Хэ! Кожная баба перад вяселлем у добрым гуморы, - сказаў бацька, нібыта сам сабе.
А тут да палаца пад'ехала лёгкая брычка, з яе саскочыў высокі мужчына з чорнай барадой і агністымі вачыма. Пані графіня, здаецца, выбегла на ганак, бо я заўважыў, што яна праз дзверы працягнула да барадача абедзве рукі.
Бацька ішоў перада мною, ціха смяяўся і мармытаў:
- Во, во!.. Усе бабы павар'яцелі!.. Пані ўздыхае па элеганце, а гувернантка па пісары... Для Салюсі застаўся я або ксёндз-пробашч... Во, во!..
Мне ішоў дванаццаты год, і я ўжо многа чуў пра каханне. Той сябар, што галіў вусы і тры гады сядзеў у першым класе, часта гаварыў нам пра свае пачуцці да адной паненкі, якую ён разы два на дзень сустракаў на вуліцы або бачыў праз фортачку. Зрэшты, я і сам чытаў некалькі цудоўных раманаў і добра памятаю, колькі пакут каштавалі мне іх героі.
Па гэтай прычыне бацькава недагаворванне зрабіла на мяне прыкрае ўражанне. Я адчуў сімпатыю да нашай пані, нават да гувернанткі, а да барадача і пісара - амаль варожасць. Ніколі б я гэтага ўголас не сказаў (нават выразна падумаць не смеў бы), аднак мне здавалася, што і наша пані, і гувернантка зрабілі б куды больш адпаведна, калі б уздыхалі па мне.
За некалькі наступных дзён я абабег вёску, парк, канюшні, ездзіў конна, плаваў у чоўне, але ж неўзабаве пачаў адчуваць, што мне сумна. Праўда, бацька ўсё часцей гутарыў са мной, як з дарослым чалавекам, пан вінакур запрашаў мяне на старку, а пісар навязваўся з сяброўствам, нават абяцаў расказаць пра пакуты з-за гувернанткі, аднак гэта мяне не цікавіла. І старку пана вінакура, і сакрэты пісара я аддаў бы за аднаго добрага сябра. Але, перабіраючы ў думках тых, з кім я закончыў першы клас, прыходзіў да пераканання, што ніводзін з іх не падышоў бы да майго цяперашняга настрою.
Часамі з глыбіняў мае душы выплываў сумны цень нябожчыка Юзя і расказваў мне рэчы невядомыя, і голас яго быў цішэйшы за подыхі летняга ветру. Тады мяне ахутвала расчуленасць і я тужыў, сам не ведаючы па чым... Калі я аднойчы, пад уплывам такіх адчуванняў, валачыўся па зарослых травой паркавых сцежках, дарогу мне перабегла сястра Зося і спыталася:
- Чаму ты з намі не гуляеш?
Мне зрабілася горача:
- З кім?
- Са мной і з Лёняй?
Застанецца вечнай загадкай, чаму ў той момант імя Лёні спалучылася ў мяне з прывідам Юзя і чаму я зачырванеўся так, што твар ажно пякло і на лбе выступіў пот.
- Ты што? Не хочаш з намі гуляць? - здзіўлена пыталася сястра. - На вялікдзень быў тут адзін вучань трэцяга класа і зусім не задаваўся, як ты. Цэлымі днямі з намі хадзіў.
І зноў я без прычыны адчуў нянавісць да таго трэцякласніка, якога ніколі не бачыў. І хоць не адчуваў я аніякай крыўды на Зосю, амаль што гыркнуў ёй:
- Не ведаю я твае Лёні.
- Як гэта - не ведаеш? Няўжо ты не памятаеш, як з-за яе цябе набіла тая гувернантка? Няўжо забыўся, як Лёня плакала і прасіла, каб табе не зрабілі нічога дрэннага, калі згарэў той... хлявок?..
Вядома ж, я памятаў усё, а найлепш самую Лёню; трэба, аднак, прызнацца, што Зосіна памятлівасць узлавала мяне. Мне здалося неадпаведным годнасці майго мундзіра тое, што вясковыя людзі, асабліва дзяўчаты-падлеткі, маюць такую добрую памяць.
Пад уплывам такіх пачуццяў я хамавата адказаў:
- Адчапіся ты... са сваёю Лёняй!..
І падаўся ў глыбіню парку, аднолькава нездаволены і недарэчнымі ўспамінамі сястры, і тым, што я не гуляю з дзяўчатамі. Зрэшты, і сам не ведаю, чаго я хацеў, але быў такі злосны, што калі мы дома сустрэліся з Зосяй, не хацелася з ёю гаварыць.
Засмучаная сястра старалася не пападацца мне на вочы, але тады я шукаў яе, адчуваючы, што мне чагосьці не хапае, што пытанне сумеснай гульні я вырашыў зусім фальшыва. Каб выправіць становішча, калі засмучаная Зося села цыраваць, я схапіў кнігу, якая трапілася пад руку, пагартаў яе трохі і кінуў на стол, як быццам сам сабе сказаўшы:
- Усе дзяўчаты дурныя!..
Мне здалося, што афарызм гэты будзе вельмі мудры. Але адразу, як толькі дагаварыў яго, адчуў у ім штосьці нясмачнае. Стала шкада сястры і сорамна... Не кажучы больш нічога, я пацалаваў Зосю ў адну і ў другую шчаку і пайшоў у лес.
Божа, які я быў няшчасны ў той дзень!.. А гэта ж быў толькі пачатак маіх пакут.
Не хачу нічога ўтойваць. Усю ноч мне снілася Лёня, і з гэтага часу замест беднага гарбунка яна з'яўлялася ў маіх марах. Мне здавалася, што толькі яна магла б быць другам, які мне так даўно патрэбен. У думках я гаварыў з ёю так многа і так хораша, як пішацца ў раманах, а быў я такі ветлівы, як нейкі маркграф. А ў сапраўднасці мяне не хапала нават на тое, каб пайсці ў парк, калі там гулялі дзяўчаты, толькі з-за плота я прыслуховаўся да іх вясёлага смеху, што час ад часу перамяжаўся заўвагамі гувернанткі.
Добра памятаю тое месца, дзе выкідалі смецце з палаца, дзе раслі высокая крапіва і лапухі. Я доўга выстойваў там, каб пачуць некалькі невыразных фразаў, тупат чаравічкаў на сцежцы, каб убачыць мільганне сукенкі, калі мая Лёня скакала цераз вяровачку.
Праз момант усё ў парку змаўкала, і тады я адчуваў сонечную спякоту, чуў бясконцае гудзенне мухаў над сметнікам. Пасля зноў чуўся смех і тупат, праз шчыліну ў паркане бачыў я мільганне сукенак, а потым зноў заставаліся пошум дрэў, цвірканне птушак і назолы-мухі, што лезлі ледзь не ў рот.
Раптам з боку палаца пачуўся голас:
- Лёня!.. Зося!.. Ідзіце сюды!..
Гэта - гувернантка. Узненавідзеў бы я яе, калі б не ведаў, што ёй таксама сумна.
Аднойчы, набліжаючыся да паркана, я заўважыў, што тут яшчэ хтосьці ёсць. З узгорачка ўбачыў я ў лапухах шэры ад старасці саламяны капялюш, з якога вытыркалася бялявая чупрына, бо капялюш быў без дна.
Калі я ступіў некалькі крокаў у той бок, чупрына і капялюш узняліся над лопухам і паказаўся сямі-васьмігадовы хлапчук у доўгай бруднай кашулі, на шыі сцягнутай шнурком. Я загаварыў з ім, але хлапчук усхапіўся і ўцёк, з заечай хуткасцю, у поле. Чырвоны каўнер майго мундзіра і пасрабраныя гузікі наогул рабілі вялікае ўражанне на вясковых дзяцей.