Арнольд Макмілін

Беларуская літаратура ў 50-60-я гг. XX ст.


ПРАДМОВА

Гісторыя не была літасцівай да Беларусі. І сапраўды, часам краіна пазбаўлялася нават магчымасці ганарыцца самабытнасцю сваёй гісторыі. У такіх абставінах другая і, можна спадзявацца, апошняя дэкларацыя нацыянальнай незалежнасці 1991 г. (пасля абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918-м, што праіснавала кароткі час) была, безумоўна, вельмі значнай падзеяй для беларусаў. У той час, калі пішуцца гэтыя радкі, усё яшчэ ідзе барацьба за сапраўдную, а не фармальную незалежнасць. Палітычныя падзеі, што адбываліся на працягу дзесяцігоддзяў і прывялі да гэтага, аказалі моцнае ўздзеянне на літаратурны працэс, у той жа час на гэтыя падзеі ў Беларусі паўплывала і сама літаратура, якая прыспешыла іх такім самым чынам, як гэта было ў Расеі і шмат якіх іншых частках былога Савецкага Саюза. З іншага боку, смерць Сталіна ў 1953 г. выклікала адносна слабую рэакцыю ў Беларусі, бо шмат якія выбітныя даваенныя пісьменнікі эмігравалі, памерлі альбо, што найчасцей здаралася, былі зняволены ці расстраляны. У краіне, відавочна, амаль зусім не ўзнікалі ідэі рэфармавання, якія для Расеі былі абагульненыя ў артыкуле Ўладзіміра Памеранцава «Об искренности в литературе», надрукаваным у часопісе «Новый мир» у тым самым годзе. У Беларусі, краіне, якой не пашанцавала з геаграфічным становішчам, жыхары якой прызвычаіліся да чужога прыгнёту, у той краіне, чыя гісторыя і нацыянальная годнасць былі прыціснуты спачатку царызмам, а потым, у больш завуаляванай форме, польскімі (на заходняй тэрыторыі ў перыяд з 1921 па 1939 г.) і камуністычнымі ўладамі (на ўсходзе), рахманае насельніцтва здавалася пасіўным і запалоханым да такой ступені, што адраджэнне беларускай літаратуры, пра якое пойдзе гаворка ў гэтай і наступнай кнігах, пачалося хутчэй напрыканцы, чым на пачатку 1950-х. Аднак перад тым, як казаць пра гэтыя дзесяцігоддзі, трэба ўзгадаць крыху і ранейшую літаратурную гісторыю гэтай цудоўнай і шматцярплівай краіны. У бібліяграфічных спасылках можна знайсці некалькі гістарычных аглядаў, у тым ліку і маю «Гісторыю беларускай літаратуры ад яе вытокаў і да нашых дзён» (McMillin, 1977[а]), якая абрываецца на сярэдзіне 70-х і змяшчае толькі адну мізэрную частку пра «пасляваеннае развіццё». Менавіта для таго, каб аддаць належнае шматлікім выдатным пісьменнікам, прыгаданым у ёй, а таксама давесці гісторыю да нашых дзён, і было распачата гэтае даследаванне.
Беларуская літаратура мае агульныя карані з расейскай і ўкраінскай, пачынаючы з XI-XIV стст., калі агульнай літаратурнай моваю была царкоўнаславянская. Сярод найбольш ранніх пісьмовых помнікаў, што ўзніклі на беларускай этнічнай тэрыторыі, былі жыцці Ефрасінні Полацкай (XII ст.) і Аўрамія Смаленскага (прыблізна 1240 г.). Творы гэтага перыяду, прысвечаныя паломніцтвам, былі малацікавымі, у той час як гамілетычныя творы Клімента Смаляціча (памёр недзе пасля 1164 г.) і асабліва Кірылы Тураўскага (прыблізна 1130-1182 гг.) могуць лічыцца выдатнымі ўзорамі гэтага жанру. Аднак найбольш выбітнай фігурай у рэлігійнай літаратуры быў Францыск Скарына (прыблізна 1490-1551 гг.), адзін з першадрукароў у славянскім свеце, які не толькі выдаў свае ўласныя пераклады Бібліі з папулярнымі каментарамі і арыгінальнымі гравюрамі, але таксама даў першыя ўзоры беларускай паэзіі. Можна азначыць, што летапісанне ранняга перыяду адышло на другі план у сувязі з росквітам у канцы XVI ст. мемуарнай літаратуры, прадстаўленай «Дзённікам» Фёдара Еўлашоўскага (1546-1616), «Допісамі» Філона Кміты-Чарнабыльскага (1530-1587), Баркулабаўскім летапісам і, пазней, «Дыярушам» (1645) палеміста Афанасія Філіповіча (прыблізна 1597-1648). Большасць іншых твораў гэтага часу адрознівалася звышвузкім характарам і не ўяўляла сабой ніякай літаратурнай каштоўнасці. Тым не менш да нас дайшлі дзве яскравыя палітычныя сатыры: «Прамова Мялешкі» (першая палова XVII ст.) і «Ліст да Абуховіча» (1655). Пасля ўпершыню надрукаваных Скарынам вершаваных малітваў месца вядучага лірычнага жанра занялі геральдычныя эпіграмы, грувасткія 13-складовыя панегірыкі, у стварэнні якіх найбольш практыкаваліся Андрэй Рымша (1550?-1599?), Лукаш і Кузьма (памёр у 1606 г.) Мамонічы (працвіталі ў апошнюю чвэрць XVI ст.). Безумоўна, адметным вершаваным творам (магчыма, калектыўным) з'яўляецца «Лямант на смерць Лявонція Карповіча» (1620). Сімяон Полацкі (1629-1680), больш вядомы па сваіх паэтычных творах на расейскай мове, таксама пісаў па-беларуску ў перыяд сваёй ранняй творчасці між 1648 і 1664 гг.
У XVIII ст. Беларусь была амаль поўнасцю паланізаваная (гэты працэс паскорыўся пасля Люблінскай вуніі 1569 г.), і ў гэты час быў надрукаваны толькі адзін значны беларускі твор (хоць і макаранічны) - «Камедыя» (пастаўлена ў 1787 г.) Каятана Марашэўскага (працаваў у канцы XVIII ст.), заснаваная на традыцыях школьнай драмы з яе інтэрмедыямі. У ХІХ ст. драма працягвала развівацца далей дзякуючы творчасці Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча (1807-1884), першага прафесійнага беларускага пісьменніка, аўтара першага беларускага перакладу Міцкевічавага «Пана Тадэвуша» (пераклад быў амаль цалкам канфіскаваны). У сваіх трох п'есах Дунін-Марцінкевіч спалучыў традыцыі польскага сентыменталізму XVIII ст. з сатырычным рэалізмам, заклаўшы тым самым першааснову пазнейшай беларускай драмы. Ягоныя этнаграфічна багатыя, часта гумарыстычныя вершаваныя апавяданні спрыялі адраджэнню беларускай паэзіі. Этнаграфія была, па сутнасці, зыходным пунктам для некалькіх пісьменнікаў пачатку ХІХ ст.: Яна Баршчэўскага (1794-1851), Яна Чачота (1796-1847) і Аляксандра Рыпінскага (1811-1900). Па-за межамі гэтага шэрагу стаіць першы вядомы верш з таго часу, як Беларусь была далучана да Расейскай імперыі, - «Зайграй, зайграй, хлопча малы...», напісаны сялянскім паэтам Паўлюком Багрымам (1813?-1891?). У гэты час вельмі папулярнымі былі таксама два ананімныя бурлескныя творы: стылізаваныя «Энеіда навыварат» (не пазней 1830-х гг.) і «Тарас на Парнасе» (ХІХ ст.), якія высмейвалі вядомых асобаў расейскай і польскай літаратуры. Па сваёй літаратурнай вартасці яны, прынамсі, не ўступаюць тагачасным творам вядомых аўтараў.
Розныя забароны і канфіскацыі, якія ахапілі беларускую літаратуру, трохі зменшыліся ў канцы ХІХ ст., калі з'явілася некалькі паэтаў з выразна акрэсленай грамадзянскай пазіцыяй: Янка Лучына (псеўданім Івана Неслухоўскага, 1851-1897), Адам Гурыновіч (1864-1894) і, канечне ж, перадусім Францішак Багушэвіч (1840-1900), званы «бацькам сучаснай беларускай літаратуры», які садзейнічаў распаўсюджванню сацыяльных рэформаў і развіццю нацыянальнай самасвядомасці. З 1905 годам прыйшла яшчэ большая свабода, і галоўнай падзеяй сталася заснаванне газеты «Наша ніва» (1906-1915), якая павінна была стаць жыццёвым цэнтрам і стымулам усіх нацыянальных памкненняў. У першыя тры гады свайго існавання газета апублікавала 950 артыкулаў з прыблізна 500 вёсак і гарадоў. Сярод іх былі і першыя працы некаторых пісьменнікаў, якім пазней было наканавана стаць нацыянальнымі класікамі, а менавіта Янкі Купалы (псеўданім Івана Луцэвіча, 1882-1942), Якуба Коласа (псеўданім Канстанціна Міцкевіча, 1882-1956) і Максіма Багдановіча (1891-1917). Купала, які стаў рэдактарам «Нашай нівы», надзвычай музычнай неарамантычнай паэзіяй закрануў унікальную струну ў душы народа пад час зменаў і крызісу нацыянальнага жыцця, а ягоныя чатыры п'есы, у першую чаргу, «Паўлінка» (1912), заклалі аснову беларускай нацыянальнай драмы. Колас хутка праявіў сябе як празаік, які валодаў цудоўным разуменнем чалавечай псіхалогіі, адчуваннем мясцовага каларыту, дарам апавядальніка і музычным стылем, пра што сведчаць дзве вершаваныя паэмы, якія, праўдападобна, з'яўляюцца ягонымі найбольш цікавымі творамі. Гэта «Новая зямля» (1911-1923) - высокалірычная энцыклапедыя дарэвалюцыйнага беларускага жыцця, прадстаўленага вачамі селяніна, і «Сымон-музыка» (1911-1925) - тонкі аналіз адносінаў паміж мастаком і навакольным светам, поўным неразумення. У паэзіі Максіма Багдановіча знайшло адлюстраванне выдатнае веданне заходнеэўрапейскай культурнай спадчыны, што, безумоўна, надала беларускай літаратуры пэўную вытанчанасць. Іншымі значнымі фігурамі ў перыяд нацыянальнага адраджэння былі ссыльны паэт Алесь Гарун (псеўданім Аляксандра Прушынскага, 1887-1920), малавывучаны, але надзвычай непасрэдны, арыгінальны і энергічны творца, толькі зараз рэабілітаваны ў роднай краіне, і Змітрок Бядуля (псеўданім Самуіла Плаўніка, 1886-1941), паэт-імпрэсіяніст, стваральнік кароткага апавядання, які пазней стаў вядучым беларускім раманістам.
Развіццё беларускай раманістыкі, прадстаўленай акрамя Бядулі Максімам Гарэцкім (1893-1939) і Цішкам Гартным (псеўданім Зміцера Жылуновіча, 1887-1937), супала з расейскай рэвалюцыяй 1917 г. Гарэцкі, стваральнік першай гісторыі беларускай літаратуры, вядомы таксама тонкім псіхалагізмам, якім прасякнуты ягоныя журботныя апавяданні і раман «Дзве душы» (1919), які адрозніваецца багатай мовай і апісвае імклівае развіццё сітуацыі ў Беларусі на зломе гісторыі. Гартны паспрыяў фармаванню традыцыі эпічнай прозы, але ягоныя ўласныя творы не вытрымалі праверкі часам.
Пасля кароткачасовага перыяду існавання Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918 г. і падзелу краіны ва Ўсходняй Беларусі ў 20-я гг. настаў перыяд энтузіязму, калі афіцыйнай стала савецкая палітыка беларусізацыі, што праводзілася ў даволі ліберальнай атмасферы ленінскай новай эканамічнай палітыкі. У гэты час узнік цэлы шэраг актыўных самастойных літаратурных аб'яднанняў: «Маладняк» (1923-1928), «Узвышша» (1926-1931) і «Полымя» (1927-1932). Такія паэты, як Міхась Чарот (псеўданім Міхаіла Кудзелькі, 1896-1937) і Міхайла Грамыка (1885-1969) зацята змагаліся з мінулым, у той час як іншыя, напрыклад, Уладзімір Дубоўка (1900-1976) і Язэп Пушча (псеўданім Іосіфа Плашчынскага, 1902-1964), выкарыстоўвалі сатыру, каб процістаяць камуністычнаму канфармізму і рэпрэсіям, але пасля ганенняў на беларускіх літаратараў у канцы 20-х гг. і нават пасля смерці Сталіна ніхто з іх ўжо больш не ўздымаў свайго голасу.
У гады першай савецкай пяцігодкі былі забаронены самастойныя літаб'яднанні і заснаваны адзіны Саюз пісьменнікаў, але асноўныя чысткі ў Беларусі (што, для прыкладу, у параўнанні з Расеяй былі справакаваны яшчэ адным «злачынствам» - «буржуазным нацыяналізмам») праводзіліся ў 1936-1939 гг. У выніку краіна пазбавілася многіх прагрэсіўных пісьменнікаў і крытыкаў даваеннага перыяду. Літаратурнае жыццё Заходняй Беларусі, што знаходзілася пад Польшчай, хоць і было лягчэйшым, чым ва ўсходняй частцы краіны, але далёка не ідэальным, бо і тут шматлікія пісьменнікі пабывалі за кратамі за свае нацыянальныя і палітычныя погляды. Трэба зазначыць, што аб'яднанне дзвюх частак этнічнай Беларусі адмоўна сказалася на таленце аднаго з буйных паэтаў, выхадца з Заходняй Беларусі, Максіма Танка (псеўданім Яўгена Скурко, 1912-1995). Нягледзячы на тое, што ён захаваў і жывую фантазію, і бліскучыя здольнасці вершаскладання, роля дзяржаўнага дзеяча, пераўтварэнне ў публіцыста і вымушаны зварот да палітычнай тэматыкі не спрыялі далейшаму развіццю Максіма Танка як мастака. Адзіным выключэннем на фоне заняпаду і застою даваеннага дзесяцігоддзя быў раманіст Кузьма Чорны (псеўданім Мікалая Раманоўскага, 1900-1944). Стварыўшы серыю раманаў, моцных сваёй рэалістычнай тэхнікай апавядання, ён фактычна паклаў пачатак беларускаму сацыяльна-палітычнаму і псіхалагічна-аналітычнаму раману. Беларускі раман 30-х гг. і, без сумнення, ваеннага часу быў скалечаны крывавай рукою сталінізму, і менавіта таму, каб надаць гэтаму адпаведную вагу, пачатак гэтага даследавання павінен весціся ад смерці Сталіна.
Мэта гэтай кнігі не ў тым, каб уключыць усіх пісьменнікаў, якія што-кольвечы друкавалі пасля смерці Сталіна, незалежна ад аб'ёму іх magnum opus, калі ён усё яшчэ належыць перыяду да 1953 г., як, напрыклад, эпічны раман Піліпа Пестрака (1903-1978) «Сустрэнемся на барыкадах» (1951-1954). Больш раннія дасягненні пісьменнікаў таксама аўтаматычна не ўключаюцца сюды ў тым выпадку, калі публікацыі паслясталінскага перыяду не ўнеслі нічога новага, як гэта было з апошнімі артыкуламі Якуба Коласа.
Галоўным крытэрыем аднясення пісьменнікаў да розных раздзелаў стала дзесяцігоддзе, у якім яны набылі вядомасць. Амаль усе пісьменнікі, пра якіх пойдзе гаворка ў раздзеле «Пяцідзесятыя гады», пачалі сваю кар'еру пры Сталіне, але, як пабачым далей, далёка не ўсе з іх засталіся верныя сталінскім прынцыпам у такой ступені, як Пятрусь Броўка, які будзе намі разглядацца ў першую чаргу. На самой справе, творчасць многіх пісьменнікаў, што патрапілі ў першы раздзел, зноў зведала росквіт у 60-я гг. і пазней. Такім чынам, падзел на дзесяцігоддзі можа трохі заблытаць чытача, але спадзяюся, што індэкс імёнаў паменшыць любыя складанасці, звязаныя з відавочна штучным размеркаваннем пісьменнікаў па перыядах. У гэтай кнізе, першай з трох запланаваных, чатыром самым буйным пісьменнікам прысвечаны асобныя раздзелы рознага аб'ёму, у той час як іншыя вядомыя мастакі ўключаны ў рубрыкі ў межах галоўных раздзелаў. Усе астатнія пісьменнікі размешчаны ў галоўных раздзелах кнігі адпаведна з жанрамі іх творчасці: паэзія, проза альбо драма.
У наступнай кнізе гаворка пойдзе пра літаратурныя дасягненні беларускай дыяспары, а апошняя кніга цыкла будзе змяшчаць асобныя раздзелы, прысвечаныя прозе, паэзіі і драме 70-х, 80-х і 90-х гг., а таксама Рыгору Барадуліну, Міхасю Стральцову, Уладзіміру Арлову і іншым буйным фігурам беларускай літаратуры.
Я ўдзячны спадарству за падтрымку і дапамогу ў тым, што часам здавалася мне сізіфавай працай: супрацоўніку бібліятэкі імя Францыска Скарыны ў Лондане айцу Аляксандру Надсану за дапамогу ў росшуках яе часам добра схаваных каштоўнасцяў; Юрасю Лаўшуку (таксама бібліятэкару) і Ўладзіміру Сакалоўскаму за тое, што забяспечылі мяне кнігамі, якія мне самому было б вельмі цяжка здабыць; многім іншым беларускім сябрам, у тым ліку Іне Пановай, Ніне Мячкоўскай і Васілю Быкаву за іх энтузіязм і падтрымку; Бэну Чатэрлі за тэхнічнае садзейнічанне на многіх стадыях стварэння кнігі. Больш за ўсё я абавязаны сваёй жонцы Святлане, якая ў сваім дзяцінстве была далучана да сапраўдных беларускіх каштоўнасцяў. Без яе няспыннай падтрымкі гэты праект мог ніколі не з'явіцца на свет.

Аўтар

Далей будзе


Крыніца: Арнольд Макмілін. Беларуская літаратура ў 50-60-я гг. XX ст. Менск, Беларускі кнігазбор, 2001.
Пераклад: А.Літвіноўская
OCR: Алесь Хмара

Беларуская Палічка: http://www.knihi.com