Мара аб прышэсці царства поўнай свабоды і справядлівасці ў гэтым свеце мае доўгую і добра вядомую гісторыю. Пра гэта гаворыцца ў Шумерскім эпасе пра Гільгамеша, у старадаўніх Ізраільскіх прароцтвах. Гэтаму вучыў і на гэта спадзяваўся Ісус са сваімі паслядоўнікамі. У сярэднявеччы ў Эўропе пашыраліся хіліястычныя і рэвалюцыйныя рухі, якія асуджалі сапсаванасць Папы і прапаведавалі непазбежны канец гэтага свету і цудадзейную замену яго іншым, які стане ўвасабленнем абсалютнай чысціні і справядлівасці. Толькі вернікам, што пакаюцца ў грахах, будзе дазволена ўступіць у тысячагадовае валадарства Хрыста і яго святых, якое будзе неўзабаве абвешчана, а астатніх чакаюць вечныя пакуты або чысцец да другога і апошняга прышэсця. У Божым тысячагадовым Валадарстве не можа быць месца тым, хто не верыць: грэшнікам і матэрыялістам, бо толькі выбраным будзе дадзена спазнаць радасць выратавання[1].

І сярэднявечныя, і больш познія рухі за Божае тысячагоддзе, што квітнелі ў Афрыцы і Азіі пры каланіяльным праўленні, прыцягвалі шмат увагі навукоўцаў, як з прычыны іх істотнага падабенства, так і ў выніку іх значнай разнастайнасці - па часе і культурным кантэксце, па ступені сваёй актыўнасці, па наяўнасці ці адсутнасці постаці Месіі. Усе гэтыя адрозненні даюць падставы вызначыць некаторыя агульныя характарыстыкі, якія пацвердзілі б правільнасць трактоўкі гэтых рухаў як рухаў за «Божае тысячагоддзе». Было б справядліва вызначыць гэтыя рухі як рухі выратавання, што абвяшчаюць непазбежны канец гэтаму сапсаванаму свету і надыход праз волю Божую новага залатога веку зямнога шчасця для Божых абраннікаў. У такім вызначэнні не згадваюцца ні тысячагадовыя Валадарствы, ні Месія, паколькі сярэднявечныя рухі не надавалі вялікага значэння ролі Месіі, тады як каланіяльныя рухі не звярталіся да праўлення святых, якое яны часта замянялі вяртаннем продкаў. Аднак усе гэтыя рухі былі натхнёныя верай у Апакаліпсіс, калі гэты разбэшчаны свет будзе змецены адным ударам, і Бог, самастойна ці праз свайго прадстаўніка, усталюе залаты век дасканаласці і справядлівасці на зямлі[2].

Акрамя гэтага агульнага падабенства некаторыя рысы паўтараюцца ў большасці рухаў за тысячагадовае Валадарства Божае. Яны былі выдатна падсумаваны Ёнінай Талман (Yonіna Talmon)[3]. Па-першае, рухі за Божае тысячагоддзе трымаюцца лінейнай канцэпцыі часу. Яны прадчуваюць рэвалюцыйны скачок у светлую будучыню з разбэшчанай і сапсаванай, але неадназначнай мінуўшчыны. Па-другое, выратаванне павінна быць зямным. Абраннікі могуць быць выратаваныя толькі на гэтай зямлі, і Валадарства Божае павінна ўсталявацца ў гэтым свеце праз «плён зямны», што было відавочна адлюстравана ў сімвалізме «культа грузу» (Cargo cult). Па-трэцяе, выратаванне будзе калектыўным, але абмежаваным. Выратуецца не асоба і не ўвесь свет, а асобная група, «абраныя людзі», носьбіты дабравесця, якія чакалі і маліліся дзеля суднага дня. Па-чацвёртае, рух за Валадарства Божае заўсёды і паўсюль з'яўляецца звышнатуральным. Сапраўднае выратаванне можа прыйсці толькі ад Бога: толькі ён можа ўсталяваць сваё Валадарства. Чалавек не можа прынесці выратаванне, ён можа толькі быць гатовым да яго. Малітвы, пільнасць і пакаянне могуць дапамагчы, але ўласна суд, а разам з ім праклён ці абранне, належаць аднаму Богу. Па-пятае, і гэта ў некаторай ступені з'яўляецца працягам папярэдняй асаблівасці, існавала агульная вера ў пасрэдніка, які мог быць Месіяй або прарокам, накшталт Ёхіма Фіёрскага (Joachіm of Fіore) ці Ндунгумуа з Фіджы (Ndungumoі), або лідэрам-вызваліцелем, як Сімон Кімбангу (Sіmon Kіmbangu) ці Андрэ Матсва (Andre Matswa) з Конга. Але таксама сярод падобных рухаў існавала тэндэнцыя і да ўзвышэння і ўмацавання постаці палітычнага арганізатара і абуджальніка,

які часам зусім не падобны да харызматычнага лідэра. І, нарэшце, няглядзечы на тое, што рухі маглі розніцца - ад стабільнай і акрэсленай секты да аморфнага, эфемернага шэрагу груповак, - заўсёды існаваў касцяк адданых вернікаў, фанатычных паслядоўнікаў харызматычнага пасрэдніка. Такім чынам, гэта былі асноўныя рысы, уласцівыя гэтым ірацыянальным і супярэчлівым масавым рухам, якія паўставалі ў розныя часы і ў большасці рэлігійных традыцыяў.

З ростам цікавасці да гэтых рухаў сярод даследчыкаў шырылася перакананне, што было б правільна разглядаць іх як папярэднікаў і нават параджальнікаў такіх свецкіх масавых рухаў, як нацыяналізм і камунізм. Свецкія ідэалагічныя рухі ўсё больш разглядаліся як спадкаемцы і ў пэўнай ступені сурагаты больш ранніх рухаў за тысячагадовае Валадарства Божае. Была нават зроблена спроба выявіць і прасачыць паходжанне эўрапейскага нацыяналізму і фашызму ад сярэднявечных хіліязмаў. Развіццё гэтага падыходу прывяло да ідэі трох стадыяў: ад рухаў за тысячагоддзе Божага Валадарства да нацыяналізму і потым да камунізму, пры гэтым кожная стадыя адпавядала стану грамадскай свядомасці масаў у адпаведны гістарычны перыяд[4]. Гэтыя сувязі маглі лічыцца гістарычнымі або проста эвалюцыйнымі, але сама ідэя сувязяў, якая таксама несла ў сабе ідэю паслядоўнага развіцця свядомасці, была вельмі прывабнай.

Зразумела, гэтыя аргументы вылучаліся як кансерватарамі, так і радыкаламі. І калі для кансерватараў наяўнасць веры ў Божае тысячагоддзе дае падставу слепа кляйміць нацыяналізм, гэтая самая асаблівасць дапамагае радыкалам пазбегнуць таго, што ў іншым выпадку магло б быць небяспечным адхіленнем ад сапраўднай задачы. Для кансерватара накшталт Кедуры (Kedourіe) нацыяналізм з'яўляецца свецкім спадкаемцам і паслядоўнікам хрысціянскай веры ў тысячагадовае Валадарства Божае, якая такім чынам нясе адказнасць за ўсю ягоную абсурднасць[5]. Для сацыялістаў, як Хобсбом (Hobsbawm) і Ўэрслі (Worsley), гэтыя латэнтна-палітычныя рухі служаць прыкметай і прадвяшчаюць надыход сапраўдных палітычных рухаў, у прыватнасці нацыяналізму. А яны ўжо ў сваю чаргу пры з'яўленні адпаведных умоваў абвяшчаюць прыход такіх універсалісцкіх рухаў, як сацыялізм і камунізм[6]. Тым не менш, як гіпотэза аб «свецкім спадкаемцы», так і гіпотэза аб «трох стадыях», пагаджаюцца з цэнтральнасцю і вызначальным характарам веры ў Божае тысячагоддзе, якая нібыта з'яўляецца найбольш істотнай крыніцай нацыяналізму.

Мне хацелася б аспрэчыць менавіта гэтую думку. Рух за тысячагадовае Валадарства далёкі ад таго, каб быць сапраўды цэнтральным матывам і непасрэднай крыніцай нацыяналізму. Фактычна, ён адыграў найменшую ролю ва ўзнікненні і распаўсюджванні нацыянальных ідэяў і рухаў, як бы шырока мы яго ні трактавалі. Нацыяналізм не абвяшчае аб непазбежным канцы гэтага свету і надыходзе іншага, ён не забяспечвае выратаванне вернікам, у ім няма месца для звышнатуральнага, і, у адрозненне ад рыторыкі Фіхтэ і Мадзіні, ён не разглядае сябе як будаўніка «Валадарства Божага» на зямлі, а толькі прэтэндуе зрабіць зямлю больш спрыяльным асяроддзем для пэўнай катэгорыі людзей. У сапраўднасці некаторыя збольшага атэістычныя касмапаліты, хоць і з элементамі месіянства, зразумеўшы, што свет яшчэ не гатовы для іх высокіх ідэалаў, перанеслі свае палкія спадзяванні на ўласную «нацыю», надаўшы свайму нацыяналізму рамантычныя і залішне страсныя адценні. У гэтым звужаным сэнсе, і толькі ў ім, можна лічыць, што месіянскі рух за тысячагадовае Валадарства Божае паступова ператварыўся ў нацыяналізм. Але нацыяналізм не мае ніякіх сувязяў з сапраўды рэлігійным рухам за тысячагадовае Валадарства Божае і, такім чынам, памылкова разглядаць нацыяналізм як свецкага спадкаемцу ці як стадыю развіцця гэтага руху. Мы па-сапраўднаму не зразумеем нацыяналізм, калі станем глядзець на яго выключна праз прызму гэтага руху да Божага Валадарства, хутчэй нам неабходна разгледзець некаторыя больш традыцыйныя рэлігійныя крыніцы нацыяналізму, а таксама новыя нерэлігійныя ідэі, якія сутыкнуліся з традыцыйнымі вераваннямі. Бо нацыяналізм можна зразумець толькі як перапляценне розных плыняў і ідэяў, як рэлігійных, так і нерэлігійных, як іх пэўнае сутыкненне і нават канфлікт напачатку Новага часу, і менавіта гэтае мяшанае паходжанне дазваляе нацыяналізму спалучаць розныя рэчы, трансфармавацца і пры гэтым заўсёды заставацца акрэсленай і пазнавальнай ідэалогіяй.

КАРАНІ ТЫСЯЧАГАДОВАГА ВАЛАДАРСТВА

Падыход, які я хацеў бы аспрэчыць, - тэорыя нацыяналізму як трансфармацыя веры ў тысячагадовае Валадарства Божае, як у кансерватыўным, так і радыкальным варыянтах, - трымаецца на двух відах аргументаў: першы звязаны з ідэяй роднасці, а другі - з ідэяй карэляцыі паміж двума рухамі. Першы спрабуе паказаць блізкую роднасць паміж ідэаламі і наступствамі гэтых двух рухаў, другі ставіць на мэце адлюстраваць шчыльныя ўзаемадачыненні і давесці, што хіліястычны рух за тысячагадовае Валадарства Божае заўсёды папярэднічае нацыяналізму. Я пачну з аргументу роднасці.

Па-першае, нацыяналізм і рух за тысячагадовае Валадарства Божае, як лічыцца, спрыяюць нараджэнню новай маралі. Абодва рухі з пурытанскім энтузіязмам прапаведуюць ідэал сацыяльнай справядлівасці, прагнуць універсальнай этыкі, зямной любові і рэвалюцыйнага братэрства. Для тых, хто верыць у тысячагадовае Валадарства Божае, - гэта перайманне ўсеахопнай любові Хрыста, для нацыяналістаў - сацыяльная згуртаванасць і братэрства, трэцяя ідэя - рэвалюцыйнага братэрства - выказана французскімі рэвалюцыянерамі. У абодвух рухах маральнасць дабрачынных абраннікаў аддзяляе іх ад індывідуалістычнага і матэрыялістычнага свету. Новая этыка загадвае сваім прыхільнікам забыцца на ўсе сувязі з сям'ёй, класам, царквой і дзяржавай, каб вызваліць душу з сапсаванага і дэградаванага мінулага. Абраннікі могуць удзельнічаць у будучым выратаванні толькі праз стараннае нутранае ачышчэнне духу і праз напружаную барацьбу і апантанасць. Вернік толькі тады можа спадзявацца на выратаванне, калі ён цвёрда адмаўляецца ад радасцяў жыцця, і калі ён цалкам прысвячае сябе, сваё цела і душу новаму жыццю ў дабрачыннасці і братэрстве. І толькі праз калектыўную дабрачыннасць на зямлі можа быць усталявана царства справядлівасці[7].

Такім чынам, што тычыцца ідэалогіі, рух за тысячагадовае Валадарства Божае і нацыяналізм гавораць на адной мове і дыхаюць адным паветрам. Францысканскія манахі прысвячалі сябе малітвам, свядома ішлі на беднасць і цнатлівасць. Іх нацыяналістычныя спадкаемцы ў якабінскай Францыі і Арндтскай Германіі ішлі па тым жа шляху самаахвярнай дабрачыннасці і арганізаванага братэрства. Гэтаксама існуюць моцныя паралелі паміж двума рухамі ў іх сацыяльных наступствах. Абодва рухі мабілізуюць і аб'ядноўваюць вялікую колькасць людзей, якія першапачаткова былі рассеяны ў эканамічна адасобленых вёсках і невялікіх мястэчках - па-за палітычнай арэнай вялікіх гарадоў. Эвангелістычныя групы, якія спявалі ўрыўкі з Бібліі аб тысячагадовым Валадарстве Божым, збіралі разам жыхароў цэлых вёсак, запальвалі іх агульнымі ідэямі і крыўдамі і такім чынам разбуралі правінцыйнасць іх лакальных інтарэсаў і адасобленага жыцця. Сапраўды, рух за тысячагадовае Валадарства Божае збольшага з'яўляецца латэнтна-палітычным рухам. Ён не мае ідэі ўлады «ад гэтага свету». Тым не менш ён быў здольны з'яднаць разам палітычна наіўных, «нямых» сялян і ўвогуле беднякоў, якія маглі належаць да беззямельных пралетарыяў, нядаўніх імігрантаў або да запрыгоненых ці напалову свабодных сялянаў на заваяваных тэрыторыях і ў этнічных меншасцях. Выпадак з этнічнымі меншасцямі адбыўся ў Конга, дзе Баландзье (Balandіer) даследаваў так званы «святы нацыяналізм» БаКонга, жыхары якога марылі пра адраджэнне свайго старажытнага Валадарства[8]. Таксама і кімбангуізм дапамагаў мабілізаваць і палітызаваць вясковае насельніцтва і быў цесна звязаны з этнічным нацыяналізмам. Безумоўна, адна з прывабных рысаў нацыяналізму - гэта ягоная здольнасць злучаць і аб'ядноўваць вакол агульнай мэты даволі розныя інтарэсы, пры гэтым адсякаючы і падаўляючы ўсе формы сектанцтва і месніцтва. Іншымі словамі, нацыяналісты проста працягваюць працу, распачатую хіліястамі: яны ствараюць вялікія групоўкі і знішчаюць старыя лакальныя сувязі і сімпатыі[9].

Важную мабілізуючую ролю адыгрывае ў абодвух рухах тэндэнцыя зводзіць разам эліту і масы. Новая мараль настолькі ўніверсальная і надзённая, што яна змятае ўсе сацыяльныя бар'еры, у тым ліку маёмасныя і статусныя. Акрамя таго, лідэры руху за тысячагадовае Валадарства Божае збольшага паходзяць не з вышэйшага класу. Часцей за ўсё гэта выхадцы з нізоў сярэдняга класу з незадаволенымі амбіцыямі або дэзарыентаваныя і маргіналізаваныя няўдачнікі. Яны ідэальна факусуюць любыя лакальныя крыўды і незадаволенасці, асабліва ў грамадстве, якое не мае легальных каналаў для выказвання гэтых крыўдаў. Іх пазапартыйная пазіцыя аўтсайдэраў дазваляе ім аб'ядноўваць усе разрозненыя інтарэсы і крыўды ў адзіны магутны рух. Сабатай Цві (Sabbataі Zvі) прывабліваў гэбраяў як з Турцыі, так і з Польшчы, яго сіянісцкія паслядоўнікі здольныя аб'яднаць у адну паству гэбраяў з Расеі, Германіі, Марока і Емена, пры гэтым кожная група мае свой спецыфічны досвед і лад жыцця. Гэткім чынам пазапартыйная эліта атаясамліваецца і сама атаясамлівае сябе са сваімі паслядоўнікамі, а былыя адрозненні паводле дабрабыту і сацыяльнага статусу страчваюць актуальнасць у грамадстве новай маралі, якое выкоўваецца ў барацьбе[10].

У ідэалогіі нацыяналізм гэткі ж рэвалюцыйны, як і рух за тысячагадовае Валадарства Божае. Ён ставіць задачу перагледзець статус тых, хто не мае прывілеяў, зрабіць апошняга першым. Ён абвяшчае надыход новай эры, калі будзе адроджана супольнасць, калі этнічнае братэрства (або сапраўдныя вернікі) знойдуць выратаванне і мір. Рэформаў недастаткова, надыходзіць рэвалюцыя. Толькі поўнае скасаванне старога ладу можа забяспечыць удасканаленне чалавека і надыход Валадарства Божага, і толькі чалавечая апантанасць і чалавечая дзейнасць могуць падрыхтаваць у сэрцы рэвалюцыю, за якую змагаюцца абодва рухі[11].

Аргументы аб карэляцыі ідуць у тым жа накірунку. Яны паказваюць, што ў шмат якіх выпадках нацыяналізм і рух за тысячагадовае Валадарства Божае супадаюць. Відаць, найбольш паказальны прыклад Конга. Кімбангуізм расквітнеў у 1920-я гады, хутка ён змяніўся рухам какістаў Сімона Мпадзі (Sіmon Mpadі), а потым матсваізмам. Сам Сімон Кімбангу нарадзіўся ў 1889 годзе. Ён праваліў экзамены ў ангельскай місіі, і ў 1921 годзе да яго «дакранулася ласка Божая». Пасля гэтага ён зрабіўся катэхізатарам, лекарам і прарокам і пачаў фармаваць ксенафабічныя суполкі, якія спявалі Біблію, практыкавалі дарослы хрост і пакаянне. Абвясціўшы сябе месіяй Кі-Конга, ён закляйміў магію, адрадзіў культ продкаў і абвясціў, што надыходзіць канец гэтага сапсаванага свету. Неўзабаве яго паслядоўнікі прыйшлі да канфлікту з бельгійскімі ўладамі, асабліва калі яны пачалі абвяшчаць, што лаяльнасць да бога супярэчыць усялякай іншай лаяльнасці. Бельгійцы арыштавалі, судзілі, вынеслі абвінаваўчы прысуд і саслалі Кімбангу, ён памёр у турме ў 1950 годзе. Падобны лёс напаткаў і яго паслядоўнікаў: Матсву саслалі ў Чад у 1930 годзе, а Мпадзі быў у зняволенні чатыры разы. Баландзье не мог не звязаць гэтыя рухі за Божае тысячагоддзе з рухам БаКонга і падобнымі да яго нацыяналістычнымі рухамі, якія паўсталі ў перыяд жорсткага эканамічнага бязладдзя і каланіяльнай эксплуатацыі[12].

Падобныя сувязі паміж рухамі за тысячагадовае Валадарства Божае і пачаткамі нацыяналізму могуць быць выяўлены ў Н'ясалэндзе і Судане. Паводле Шэперсана (Shepperson) і Прайса (Prіce), нацыяналістычнае паўстанне Джона Чылембве (John Chіlembwe) супраць белых уладаў Н'ясалэнда 1915 года адбылося дзякуючы дзейнасці вандроўнага эвангелісцкага місіянера Джозефа Бута (Joseph Booth), які, як здаецца, прынёс ідэі Ўочтаўэрскага руху ў Паўднёвую Афрыку ў першым дзесяцігоддзі нашага стагоддзя[13]. Бясспрэчна, вера ў непазбежны надыход Валадарства Божага адыграла важную ролю ў руху мясцовага рэлігійнага адраджэння Чылембве[14]. Ісламскія вераванні ў надыход хіліястычнага царства Магдзі таксама мелі сувязь з першапачатковай фазай нацыяналізму, і не толькі ў Судане, а нават у далёкім Сенегале і Камеруне. І тут прароцтвы пра надыход тысячагадовага Валадарства Божага разбуралі крэўныя сувязі і рыхтавалі свядомасць людзей да радыкальных палітычных зменаў[15].

Як сведчаць крыніцы, рух за надыход Божага тысячагоддзя часта апярэджваў нараджэнне нацыяналізму і ў Азіі. Так у Бірме адразу ж пасля паўстання Сая Сана (Saya San) 1930 года, якое адбывалася па-за межамі гарадоў, у асяроддзі інтэлектуалаў пачалося фармаванне Тхакінскага нацыянальнага руху. Сая Сан абвясціў, што ён Будыйскі кароль, які вярнуўся на трон, і звярнуўся да сялянскіх масаў з заклікам высяляць брытанцаў. Праўда, паўстанне хутка задушылі[16].

У Кітаі паўстанне тайпінаў 1850-х камбінавала хрысціянскія і кітайскія ідэі і папярэднічала нараджэнню кітайскага нацыяналізму[17]. У далёкіх стэпах Цэнтральнай Азіі, сярод высокіх Алтайскіх гор, Айрат Хан, апошні з вялікіх валадароў айратаў, паўстаў на белым кані ў 1904-м годзе перад айрацкім пастухом Чотам Чэлпанавым, каб абвясціць канец царскай улады. Бурханізм, «белая вера» маленькага, слабога і збяднелага племені айратаў паўстала супраць расейскай праваслаўнай царквы і расейскай улады, беручы прыклад з пераможных японцаў, і спадзявалася на месіянскае вяртанне да даўніх нацыянальных традыцый, што паходзілі яшчэ ад нашчадкаў Чынгіз-хана[18].

Сляды антыкаланіяльнага нацыяналізму можна таксама знайсці ў «кульце грузу» у Меланэзіі[19]. Так, у 1885 годзе жыхар Фіджы Ндунгумуа, якому давялося многа падарожнічаць, заявіў аб сваёй няўраннасці, абвясціў сябе прарокам і пачаў прапаведаваць аб будучым падпарадкаванні эўрапейскіх гандляроў і місіянераў фіджыйцам, як толькі яны атрымаюць тавары альбо «груз». Паслядоўнікі Ндунгумуа пачалі верыць, што Біблія была створана імі, а белыя ўкралі Біблію разам з таварамі і дабрабытам. Хутка Ндунгумуа здолеў знайсці грошы на правядзенне традыцыйных прэстыжных святаў і на ўтрыманне паўвайсковых сілаў. Аднак, калі ён загадаў сваім прыхільнікам спаліць пасевы, каб быць гатовымі да надыходу тысячагадовага Валадарства Божага, ён быў дэпартаваны і змешчаны ў турму[20].

У Эўропе таксама некаторыя рухі за тысячагадовае Валадарства Божае мелі палітычныя адценні. Так, пасля пагромаў Хмяльніцкага ў 1648-50-х гадах тысячы польскіх гэбраяў натоўпамі ішлі за фальшывым месіяй Сабатаем Цві са Смірны, які абвясціў сябе параджэннем боскім на падставе кабалістычнага тэксту Загара (Zohar). Нягледзячы на тое, што рабіны праклялі яго, а султан прымусіў яго перайсці ў іслам, масы, якія пакутавалі фізічна і эканамічна, працягвалі яму верыць. Пазней яны пачалі верыць Герцлю (Herzl)[21]. Падобна да гэтага, у семнаццатым стагоддзі ў Англіі падчас грамадзянскай вайны моцныя секты «тысячагадовага Валадарства» пад кіраўніцтвам прыхільнікаў Пятай манархіі і прамоўцаў-пустасловаў пачалі абвяшчаць замену старой манархіі на новую, і гэта ў Англіі, ачышчанай ад тыраніі і папізму. Іх казані супалі з уздымам ангельскага нацыяналізму, асабліва сярод «ураўніцеляў», якія гаварылі аб прыроджаных правах ангельцаў і аб рэстаўрацыі іх саксонскіх прывілеяў, паколькі знікла «нармандскае ярмо»[22].

Існуе таксама вялікае падабенства ў сацыяльным складзе нацыяналізму і руху за тысячагадовае Валадарства Божае. Абодва звяртаюцца да тых, хто не мае прывілеяў[23]. Яны знаходзяць прыхільнікаў сярод сялян, якіх найбольш моцна закранула каланіяльная эксплуатацыя. Яны вабяць людзей, якія стаяць на скраі грамадства ў сацыяльным і ў геаграфічным плане. Яны ўвасабляюць крык адчаю за стагоддзі заняпаду і прыгнёту, а таксама негатыўнае стаўленне перыферыі да цэнтраў дабрабыту і ўлады. Безумоўна, «аўтанамісцкія» рухі ў Брытаніі, Францыі, Гішпаніі і Канадзе могуць трактавацца як сучаснае праяўленне паўстання занядбанай перыферыі[24].

Тут мы падыходзім да яшчэ цяснейшай сувязі паміж дзвюма формамі пратэсту, таму што правал аднаго руху з'яўляецца прычынай з'яўлення другога. Расчараваныя ў сваіх спадзяваннях на тысячагадовае Валадарства Божае, людзі больш рэалістычна ацэньваюць сітуацыю. Усё большую цікавасць выклікаюць рэальныя шляхі да залатога веку. Дзейнасць перастае быць простай кампенсацыяй, эмацыйнай палёгкай у палітычным тупіку. Новыя свецкія веды ад кантактаў з больш развітымі грамадствамі надаюць нацыяналістычнаму пратэсту сілы і эфектыўнасці. Рэшткі цыклічных канцэпцыяў, якія ляжаць у аснове руху за тысячагадовае Валадарства Божае, саступаюць дарогу больш «праметэйскаму» светапогляду, які ўхваляе творчыя магчымасці чалавека, што дазваляюць вырашаць праблемы і адпавядаць непазбежным зменам. Старыя рэлігійныя канцэпцыі замяняюцца палітычным афармленнем сацыяльных крыўдаў, і нацыяналізм добра адпавядае першай стадыі гэтай новай палітычнай свядомасці[25].

Безумоўна, само паходжанне нацыяналізму ў Эўропе можа быць звязана з палітызацыяй старажытных рухаў за тысячагадовае Валадарства Божае. Пачынаючы ад біблейскіх прарокаў, манаскага хіліязму ясеяў, праз Апакаліпсіс і роздумы пра тысячагадовае Валадарства Божае абата з Калабрыі Ёхіма Фіёрскага, ў канцы адзінаццатага стагоддзя з'явілася спецыфічна хрысціянская традыцыя хіліязму і рэлігійнай рэвалюцыі[26]. Паводле Ёхіма, свет застаўся сапсаваным, нягледзячы на першае прышэсце Хрыста. Хутка ён будзе змецены, а разам з ім Папа, царква і каралі, каб быць замененымі на Трэцюю эпоху сусветнай любові[27]. Францысканскія манахі ў Італіі, брацтвы вольнага духу ў Заходняй Эўропе, анабаптысты ў Мюнстэры семнаццатага стагоддзя і прыхільнікі Пятай манархіі ў Англіі прыўнеслі гэтыя антынамічныя ідэі ў эўрапейскую філасофію. Яны праявіліся ў рацыяналізме Дэкарта і Спінозы, працах Канта і выказваннях Лесінга (Lessіng) і Фіхтэ і адтуль увайшлі ў асновы нацыяналізму. Хоць форма іх выяўлення змянілася за стагоддзі, ідэі і светапогляд засталіся ранейшымі. У гэтым свеце заўсёды існуе прага дасканаласці, памкненне да ўдасканалення чалавека і грамадства. Сёння гэтая ідэя прысутнічае ў тэорыях сацыяльнага прагрэсу і нацыянальнага адраджэння, але гэта не больш чым секулярызаваная версія хіліязму Ёхіма з яго верай, што дабрадзейнасць і апантанасць могуць усталяваць на зямлі царства справядлівасці[28].

МАДЭРНІСЦКІЯ ТЭМЫ

Адна рэч - сцвярджаць, што месіянскі імпульс з'яўляецца элементам усіх рухаў за нацыянальнае адраджэнне, і зусім іншая - прыраўноўваць гэты імпульс да руху за тысячагадовае Валадарства Божае і лічыць, што ён ляжыць у падмурку нацыяналізму ці з'яўляецца вызначальным фактарам ягонага развіцця. У далейшым я звярну ўвагу на галоўныя памылкі гэтага падыходу, спадзеючыся прапанаваць некаторыя альтэрнатыўныя гіпотэзы, якія тычацца паходжання і сутнасці сучаснага нацыяналізму.

Калі разгледзець аргументы карэляцыі ў часавым разрэзе, стане зразумела, што карэляцыя паміж рухамі за тысячагадовае Валадарства Божае і нацыяналістычнымі рухамі дастаткова негатыўная. З аднаго боку, многія рухі за тысячагадовае Валадарства Божае - у сярэднявечнай Эўропе, на выспах Ціхага акіяну і ў Афрыцы - доўгі час не замяняліся нацыяналістычнымі рухамі. З другога боку, у шмат якіх выпадках нацыяналізм, калі і з'яўляўся, дык зусім на іншых тэрыторыях. Так у Італіі рух за Валадарства Божае францысканскіх манахаў у трынаццатым стагоддзі не замяняўся італійскім нацыяналізмам некалькі соцень гадоў. Падобная сітуацыя адбылася і з мюнстэрскімі анабаптыстамі ў Германіі[29]. І хоць рух гусітаў меў пэўнае этнацэнтрычнае адценне, але сапраўдны рух чэшскага нацыяналізму з'явіўся толькі па сканчэнні чатырох стагоддзяў. Разнастайныя рухі за тысячагадовае Валадарства «культа грузу» таксама не спарадзілі выразнага нацыяналізму, нягледзячы на тое, што яны мелі яўныя антыкаланіяльныя рысы. Нацыяналізм не прыйшоў на змену рухам за тысячагадовае Валадарства Божае ў Афрыцы, гэта бачна на прыкладзе сектаў Харыса (Harrіs) ці Матсвы. Наадварот, секты Матсвы і Лумпы (Lumpa) фактычна ўвайшлі ў канфлікт з нацыяналістычнымі рухамі і новай незалежнай дзяржавай[30].

З іншага боку, шмат якія нацыяналістычныя рухі не былі непасрэдным спараджэннем рухаў за тысячагадовае Валадарства. Так, прамежак у два стагоддзі і розніца ў сацыяльным і геаграфічным становішчы аддзяляюць рух за тысячагадовае Валадарства пад кіраўніцтам гэбрайскага месіі-дзеяча Сабатая Цві ў 1650-х ад Сіянісцкага руху. Некалькі стагоддзяў ляжаць паміж ідалапаклонствам Жане д'Арк і нацыяналізмам, які з'явіўся ў часы Французскай рэвалюцыі, або паміж месіянскім запалам швайцарскіх пратэстанцкіх рэфарматараў шаснаццатага стагоддзя і швайцарскім нацыяналізмам васемнаццатага стагоддзя[31]. У многіх выпадках цяжка знайсці якія-небудзь рухі за тысячагадовае Валадарства, якія б папярэднічалі ўздыму нацыяналізму: няшмат такіх у Індыі і сярод татараў, нічога няма ў Бельгіі, Нарвегіі, Эгіпце, Румыніі, Грэцыі, Японіі, Арменіі ці Аргентыне, - і гэта першае, што кідаецца ў вочы. Сапраўды, значная большасць нацыяналістычных рухаў не выяўляе папярэдняй сувязі з рухамі за тысячагадовае Валадарства. Наадварот, часам няўдалы нацыяналізм нараджаў рухі за тысячагадовае Валадарства Божае. Так можа быць асэнсаваны рух Маў Маў (Mau Mau), паўстанне Сая Сана ў Бірме і распаўсюджванне кімбангуізму сярод жыхароў БаКонга[32]. Толькі сярод неразвітых народаў, як айраты ці н'яса, назіраўся пераход ад руху за тысячагадовае Валадарства Божае да нацыяналізму, але і тыя нацыяналістычныя рухі былі прымітыўнымі і хуткацечнымі. Нават рухі за тысячагадовае Валадарства, што пашырыліся ў часе Ангельскай рэвалюцыі ў 1640-х гадах, выйшлі з моцнага ўздыму нацыянальнага пачуцця, гісторыя якога ўзыходзіць да часоў Генрыха VІІІ і Елізаветы. Цікавы той факт, што гэтае пачуццё хоць і было шырока распаўсюджана, але не знайшло выяўлення ў шырокім нацыяналістычным руху пасля 1660 года[33]. Калі і існуе якая-небудзь сувязь паміж двума рухамі, то больш верагодна, што рух за тысячагадовае Валадарства Божае з'яўляецца прадуктам нацыяналізму, а не наадварот.

Існуе, нарэшце, аргумент, які звязвае ўзнікненне эўрапейскага нацыяналізму з хрысціянскімі рухамі за тысячагадовае Валадарства Божае. Але тут трэба ўсвядоміць вялікую бездань, што аддзяляе апошнюю ўспышку гэтага хіліязму ў семнаццатым стагоддзі ад першых нацыяналістычных рухаў часоў Французскай рэвалюцыі. Гэтыя паўтары стагоддзі былі сведкамі пашырэння асветніцтва, уздыму абсалютысцкай дзяржавы, паслаблення рэлігійнай улады і росту гандлю і меркантылізму. У гэты перыяд былі паўстанцы і летуценнікі, але яны не мелі вялікага жадання вярнуцца да традыцыяў руху за тысячагадовае Валадарства, якія ўжо паказалі ўсю сваю недарэчнасць. Хрысціянская Эўропа не праявіла большай рэвалюцыйнай апантанасці і не дала свету больш паўстанцаў, чым, скажам, Атаманская імперыя ці Індыя за гэты самы перыяд. Паўстанні адбываліся часцей у канцы васемнаццатага стагоддзя, але яны не мелі ніякай сувязі з традыцыяй руху за тысячагадовае Валадарства Божае, якая ўжо ўвайшла ў эўрапейскія філасофскія дыскусіі. Безумоўна, уяўляць, што картэзіянская палеміка магла паўплываць на гэтыя больш познія

паўстанні ці мець нейкую сувязь з рухамі за тысячагадовае Валадарства Божае або з нацыяналістычнымі рухамі, - гэта значыць прыпісваць філасофскім ідэям значна большую моц і ўплыў, чым яны маюць у сапраўднасці[34].

Такім чынам, карэляцыя паміж рухам за тысячагадовае Валадарства і нацыяналізмам вельмі малая. Да таго ж іх ідэалагічныя характарыстыкі і наступствы раздзяляе бездань.

Таму што нацыяналізм звяртаецца да больш адукаваных і заможных гарадскіх колаў, у адрозненне ад руху за тысячагадовае Валадарства Божае. Вядомыя выпадкі сялянскіх нацыяналістычных рухаў, у прыватнасці ў Кітаі і на Кубе, калі інтэлігенцыя звярталася больш да сялян, чым да іншых групаў насельніцтва. Але і там нацыяналізм спачатку з'яўляўся ў гарадах. У абсалютнай большасці выпадкаў нацыяналізм з'яўляецца гарадскім рухам «сярэдніх класаў» у тым сэнсе, што ён знаходзіць сваіх першых прыхільнікаў сярод сярэдніх пластоў насельніцтва ў гарадах. Сярод вяскоўцаў ён распаўсюджваецца ў выніку гарадской агітацыі, і галоўную ролю ў ім адыгрываюць гарадскія кадры. Прафесійныя групы, якія найчасцей прадстаўленыя ў нацыяналістычным руху, - гэта цывільныя службоўцы і чыноўнікі, юрысты і журналісты, настаўнікі, іншыя высокаадукаваныя спецыялісты, некаторыя прадпрымальнікі, а таксама святары нізкага і сярэдняга сану[35]. Гэтыя групы вылучаюць амбіцыйных і забяспечаных людзей, якія спрабуюць увайсці ў цэнтры ўлады і прывілеяў, парушаючы манаполію старажытных арыстакратычных ці святарскіх кланаў або прадстаўнікоў іншаземнай дынастыі. Гэта не азначае, што нацыяналістычныя рухі не могуць выяўляць крыўды сялян ці новага гарадскога пралетарыяту, а таксама падтрымліваць іхнюю барацьбу. Гэта зрабілі Тылак і Гандзі ў Індыі напачатку дваццатага стагоддзя. Але хутка яны прыйшлі да высновы, што гэтая стратэгія прыносіла не толькі набыткі, але і страты, таму што новыя прыхільнікі патрабавалі новай сацыяльнай і эканамічнай платформы, а гэта пагражала лепш забяспечаным старым прыхільнікам Партыі Кангрэсу. Нацыяналістычны рух рэдка адыходзіць ад свайго галоўнага бастыёну - вольнай кааліцыі ніжэйшых сярэдніх пластоў грамадства і новай эліты, бо менавіта адтуль выходзяць сапраўдныя прыхільнікі нацыяналізму. Такім чынам, нягледзячы на тое, што нацыяналізм становіцца «бяскласавай» ідэалогіяй у тым сэнсе, што яго ідэалы зразумелыя ўсім сацыяльным пластам, - ён пачынаецца як рух «сярэдняга класу» супраць арыстакратаў або каланізатараў і можа не ператварыцца ў «масавы» ці шматкласавы рух. Няправільна бачыць у нацыяналізме сілу, якая абавязкова звязвае эліту з масамі. Такой можа быць рыторыка нацыяналізму, але рэальнасць часта бывае зусім іншай. Да таго ж мы не павінны прыраўноўваць сацыяльную базу нацыяналізму і руху за тысячагадовае Валадарства Божае, які звяртаецца да пазбаўленых прывілеяў жыхароў перыферыі, а не да амбіцыйных прадстаўнікоў гарадскіх пластоў[36].

Але нацыяналізм з'яўляецца не толькі рухам гарадскіх і прафесійных пластоў насельніцтва: гэта таксама і праграма адукаваных людзей. У кожным грамадстве кантакт з заходняй думкай нараджаў пласт рацыяналістаў і асветнікаў, чыя raіson d'etre* сканцэнтравана на жаданні ўзняць культурны ўзровень іх грамадстваў. Магчымасць увайсці ў кола адукаваных з іхнімі ўласнымі праблемамі даволі абмежаваная для большасці насельніцтва адсталых краін. І тое значэнне, якое надае нацыяналізм адукацыі для грамадства, можа пераканаць толькі сама амбіцыйных дзяцей непрывілеяванага слою[37].

* raіson d'etre (фр.) - мэта існавання (заўв. перакл.)

Аргумент, што нацыяналізм, як і рух за тысячагадовае Валадарства Божае, аб'ядноўвае і мабілізуе насельніцтва, таксама трэба ўдакладніць. З аднаго боку, нацыяналізм з яго моцным акцэнтам на грамадскае дзеянне сапраўды правакуе палітычную актыўнасць сярод тых, хто раней пасіўна з усім пагаджаўся. Але аб'яднанне, якога дамагаюцца нацыяналісты, значна адрозніваецца ад імкненняў хіліястаў. Апошнія імкнуцца дасягнуць братэрства сярод тых абраных, якія вераць у надыход Валадарства Божага. Нацыяналісты ж намагаюцца аб'яднаць людзей адной культуры на адной тэрыторыі. Але ні тэрыторыя, ні этнічная прыналежнасць не фігуруюць у марах аб тысячагадовым Валадарстве Божым. За некаторымі выключэннямі, як у выпадку з ужо вызначанымі нацыянальна жыхарамі БаКонга ці гэбраямі, этнічная прыналежнасць і тэрыторыя не адыгрывалі вялікай ролі ва ўздыме рухаў за тысячагадовае Валадарства. «Абраныя» - гэта абраннікі Божыя, а не людзі, абраныя этнічна. У выпадках, калі чакаецца вяртанне продкаў, і гэта разумеецца як Новы Ерусалім, маецца на ўвазе хутчэй племянная, а не этнакультурная традыцыя. Акрамя таго, тыя, хто спадзяецца на Апакаліпсіс, вераць, што нябеснае святло будучыні разбурыць мінулае з усімі яго тэрытарыяльнымі і крэўнымі сувязямі[38].

Іншая рэч з нацыяналізмам. Гісторыя і этнічная традыцыя адыгрываюць галоўную ролю ў нацыяналістычнай думцы, пры гэтым імкненне да незалежнасці з'яўляецца адной з галоўных мэтаў руху. Ад самага пачатку нацыяналістычныя рухі ідэалізуюць этнічныя сувязі, фальклор, зямлю продкаў, мову, рэлігію, звычаі і так званае паходжанне, каб толькі сцвердзіць і надаць большы тэрытарыяльны акцэнт брацкаму пачуццю салідарнасці, згубленаму або занядбанаму праз месніцтва, сектанцтва і недахоп камунікацыі[39]. Калі неабходна стварыць сапраўднае пачуццё прыналежнасці да супольнасці ў народзе, чые памеры, раздробненасць і разнароднасць гэтаму перашкаджаюць, і калі існуе магчымасць захаваць і надаць новае жыццё старажытным і напаўзабытым этнічным сувязям і агульным успамінам, тады этнічная прыналежнасць і тэрыторыя натуральна становяцца цэнтрамі мабілізацыі і аб'яднання. Неабходнасць выхаваць пачуццё радзімы і гістарычных каранёў настолькі важная, што нацыяналісты змушаюць навукоўцаў аднаўляць, перапісваць ці нават ствараць нанова этнічную і палітычную гісторыю, ад якой часам засталіся толькі цьмяныя ўспаміны[40]. Такім чынам, у той час, як рух за тысячагадовае Валадарства паварочваецца спіной да мінуўшчыны і сучаснасці ў сваім фанатычным запале дачакацца надыходу ператворанай будучыні, нацыяналізм імкнецца ўваскрасіць далёкае мінулае, якое можа дапамагчы сфармаваць і вызначыць супольную будучыню. Пры гэтым ён акцэнтуе сваю ўвагу на сучасных палітычных і тэрытарыяльных праблемах. Нацыяналізм спрабуе выпрацаваць інтэгральную мадэль грамадскага развіцця, звязаць у адно мінуўшчыну, сучаснасць і будучыню грамадства.

Гэта прыводзіць нас да найбольш цікавых і супярэчлівых характарыстыкаў гэтых двух рухаў - да іх ідэалагічных поглядаў. Безумоўна, і там, і тут ёсць пэўная прага ўдасканалення, апантанасць і самаахвярная дзейнасць у іх палымянай новай маралі. Абодва рухі ў розных аспектах з'яўляюцца рэвалюцыйнымі, калі пад тэрмінам «рэвалюцыя» разумець сацыяльныя змены, пры якіх стары лад звяргаецца і замяняецца на новы. Але калі даследаваць прычыны, мэты і метады такой рэвалюцыйнай дзейнасці, адрозненні пачынаюць пераважаць. І менавіта гэтыя адрозненні не дазваляюць пагадзіцца з тэорыямі «свецкага спадкаемцы» і «трох стадыяў».

Галоўнае адрозненне паміж мэтамі абодвух рухаў тычыцца месца сучаснага свету ў іх планах. Прыхільнікі руху за тысячагадовае Валадарства Божае не хочуць мець справы з гэтым светам: ён ад пачатку сапсаваны і пракляты. Нацыяналісты, наадварот, прымаюць сучасны свет, прынамсі, як зыходны пункт. Такім чынам, песімістычны і эсхаталагічны светапогляд хіліястаў кантрастуе з зямнымі, больш абмежаванымі памкненнямі нацыяналістаў (што аднак можа суправаджацца напышлівай рыторыкай). Так, Мадзіні, Міцкевіч і Арндт лірычна апявалі лепшыя якасці адроджанай Італіі, Польшчы і Германіі, і няма сумненняў, што больш старажытная рэлігійная, хоць не абавязкова звязаная з тысячагадовым Валадарствам традыцыя ўплывала на з'яўленне і фармаванне гэтых ідэалаў[41]. Але фактычныя патрабаванні нацыяналістаў і іх дзеянні дэманструюць, што стварэнне нацыянальнай дзяржавы - гэта зусім не чаканне дня, калі будзе звергнуты стары свет і ўсталюецца нарэшце тысячагадовае Валадарства. Якімі б ні былі палёты лірычнай фантазіі ў некаторых ідэалогіях, падыход да дзяржаўнасці, які яны фактычна прапануюць, датычыць менавіта гэтага свету і існуе ў ім. Гэта тэорыя з'яўляецца цалкам свецкай, належыць да матэрыяльнага свету - як і надзея на сацыяльнае і палітычнае вызваленне ад «іншаземнай» тыраніі. Сапсаваны, а таму асуджаны на знішчэнне не свет, а толькі іншаземец, захопнік і каланізатар. Калі гэтыя «дэфармацыі» будуць ліквідаваны, грамадства здолее зноў знайсці сябе. Яно зможа загаіць свае раны, як толькі пачне рэалізоўваць сваю аўтэнтычную энергію і адраджаць сваю сапраўдную саматоеснасць.

З гэтага бачна, што нацыяналісты збольшага пачуваюцца ў свеце як дома. Насцярожана аптымістычнае пачуццё здароўя гаворыць таксама і аб іх стаўленні да будучыні. Яны ўпэўненыя, што здолеюць адаптаваць для ўласных калектыўных мэтаў дзейсную мараль канкурэнцыі, індывідуальнага поспеху і ўпэўненасці ў сваіх сілах, якая з'яўляецца неад'емнай часткай індустрыяльнай этыкі пры капіталізме. Такім чынам, калі светапогляд руху за тысячагадовае Валадарства прынцыпова адпрэчвае любую свецкую этыку, нацыяналізм яе «анексуе». Яна - зерне для яго млына, і, як і марксізм, нацыяналізм яе выкарыстоўвае, каб пашырыць межы яе дзеяння. «Будаўніцтва нацыі» ёсць ні што іншае, як сцвярджэнне гэтага свету[42].

Але рух за тысячагадовае Валадарства, і тут мы падыходзім да сутнасці рэчаў, у сваёй аснове з'яўляецца крыкам роспачы. Ён сцвярджае, што свет асуджаны на знішчэнне, і чалавек без свайго выратавальніка - Бога, ці яго памазаніка, не можа ўзняцца над сваім матэрыяльным асяроддзем. Некалькі шчаслівых душаў, калі яны паспеюць раскаяцца, могуць усё ж выратавацца, але чалавек, створанае ім грамадства і яго філасофія будуць ушчэнт знішчаны. Сёння, магчыма, «Валадарствы» Мюнстэра ці Андалузіі могуць выглядаць як мініяцюрныя прататыпы справядлівага і вольнага грамадства на зямлі, але непасрэдныя ўдзельнікі глядзелі на рэчы па-іншаму. Ці ж не андалузскія рабочыя-анархісты абвясцілі, што яны супраць шлюбу, пакуль не будзе ўсталяваны новы свет?[43]

Такім чынам, не існуе храналагічнага ці тыпалагічнага пераходу ад руху за тысячагадовае Валадарства да нацыяналізму. Светапогляды гэтых рухаў адлюстроўваюць зусім розныя каштоўнасці і сацыяльныя ўмовы. Магчыма, праўда тое, што «як дамінантная форма пратэсту рух за тысячагадовае царства заўсёды дае волю секулярызаваным формам і такім чынам стаецца маргінальным і звычайна больш міралюбівым» (курсіў арыгіналу). Можа быць справядлівым і тое, што ўвогуле рухі за тысячагадовае Валадарства паўстаюць «сярод пластоў і групаў з найбольш «архаічнай», калі ўжыць слова Хобсбома, свядомасцю. Яны (рухі) будуць губляць свае ўплывы пры мадэрнізацыі такіх груповак, яны будуць тым больш захоўвацца, чым больш культурна і сацыяльна адсталым з'яўляецца рэгіён»[44].

Але гэта нічога не гаворыць аб ролі нацыяналізму ў такой мадэрнізацыі, не тлумачыць, як ажыццяўляецца пераход ад «архаічнага» стану да «палітычнага», і зусім не дае разумення, чаму менавіта нацыяналізм становіцца пераважнай формай пратэсту. Бо нацыяналізм - гэта значна больш, чым ідэалогія антыкаланіялізму ці незадаволенасць іншаземнай прысутнасцю. Ён ставіць сабе за мэту пабудаваць нацыю, свет нацый, дзе кожная з іх свабодная, унікальная і з'яднаная, і кожная можа ўнесці нешта адметнае ў шматнацыянальнае чалавецтва. Нацыяналізм, такім чынам, пачынае крытыкаваць наяўны стан рэчаў з сярэдзіны. Ён шкадуе аб адсутнасці свабоды і адзінства, аб страце саматоеснасці. Каб выправіць такую сітуацыю, неабходны правы на ўласны выбар, неабходны салідарнасць і самавызваленне. Зрэшты, нацыяналізм з'яўляецца філасофіяй калектыўнай самадапамогі для тых, хто падзяляе адзіны гістарычны лёс, і ягоная крытыка грамадства - гэта крытыка сацыяльнай і палітычнай залежнасці[45].

Але хіліясты не цікавяцца крытыкай грамадства і палітычнымі справамі. Яны мараць пра іх поўнае знішчэнне. І такі палымяны іх містычны палёт ад пакутаў гэтага свету, такі абсалютны іх маніхейскі песімізм, што яны могуць толькі верыць у непазбежнае і поўнае знішчэнне гэтага свету недасканаласці і цемры боскай рукой. Толькі нешматлікія рухі дазваляюць нешта большае, чым проста абыякавасць і пасіўнасць. Такі містыцызм па сутнасці самазнішчальны, бо ягоная надзея, народжаная няўцямным расчараваннем у свеце, абавязкова павінна хутка развеяцца[46].

Гарадскі статус, свецкая, грамадзянская адукацыя, агульнае этнічнае паходжанне і тэрыторыя, калектыўная самадапамога, аптымістычнае сцвярджэнне свету - гэта галоўныя тэмы нацыяналізму і матэрыял для «адраджэння» нацыяў. Міф дзяржаўнасці адначасова і практычны, і рамантычны - ён з'яўляецца праектам сацыяльнага будаўніцтва і культурным прадпрыемствам. Рух за тысячагадовае Валадарства Божае зусім не такі, ён амаль ці зусім нічога не ведае пра гэтыя тэмы. Ён з'яўляецца там і тады, дзе гэтыя праблемы яшчэ не паўсталі. Калі яны становяцца сапраўды істотнымі, яны адцясняюць хіліястычныя крыўды і засланяюць мары аб тысячагадовым Валадарстве Божым. І хоць пэўны месіянскі элемент увайшоў у нацыяналістычны светапогляд, ён не мае вялікага значэння і паходзіць, збольшага, з нехіліястычных крыніцаў.

НЕАТРАДЫЦЫЯНАЛІЗМ, РЭФАРМІЗМ І АСІМІЛЯЦЫЯ

Калі хіліястычныя мары не з'яўляюцца галоўнай крыніцай нацыяналістычных міфаў і памкненняў, ці існуюць тады іншыя традыцыі думкі, з якіх карыстаў нацыяналізм, і з якіх ён браў свае тыповыя тэмы?

Я хацеў бы разгледзець тры альтэрнатыўныя духоўныя традыцыі, якія, як мне здаецца, былі такімі крыніцамі. Дзве з іх па характары рэлігійныя, трэцяя - класічная і збольшага свецкая па сваіх настроях. З рэлігійных традыцыяў адна - пурытанская і часам нават фундаменталісцкая, другая - абарончая і рэфармісцкая, з адценнем рацыяналізму. Першая дала нараджэнне шэрагу «неатрадыцыяналісцкіх» рухаў і рэжымаў, асабліва ў краінах ісламу, якія ўнеслі моцны ксенафабічны элемент і заахвоцілі свецкі нацыяналізм да лідэрства ў некалькіх новых дзяржавах. Рэфармісцкія і эвалюцыйныя рэлігійныя ідэі дапамаглі правесці рэформы ў галіне адукацыі і такім чынам з'явіліся другой важнай крыніцай, асабліва для ліберальных нацыяналістычных рухаў сярэдняга класу. Трэцяя, класічная, традыцыя адыграла больш істотную ролю ў Эўропе, чым за яе межамі. У неэўрапейскіх краінах класіцызм быў прапушчаны праз каланіяльны досвед, многія мясцовыя кіраўнікі паглыбіліся ў старажытную класіку ці нават у язычніцтва асветнікаў. Не дзіўна, што ў такой атмасферы некаторыя найбольш аптымістычныя прадстаўнікі з нацыянальных элітаў паверылі ў касмапалітычны ідэал адзінай, прычым непазбежна заходняй цывілізацыі. Калі гэтыя людзі заўважылі, што іх энтузіязм вестэрнізацыі не падтрымліваюць самі заходнія народы і іх кіраўнікі, многія перанеслі сваю амаль што «месіянскую» апантанасць на свае залежныя і пагарджаныя нацыянальныя супольнасці, надаючы нацыяналізму, які ў выніку нараджаўся, атэістычны і рацыяналісцкі запал.

Такім чынам, гэтыя традыцыі былі галоўнымі крыніцамі нацыяналізму, і я хацеў бы зрабіць кароткі агляд кожнай з іх.

Неатрадыцыяналізм

Неатрадыцыяналізм уплывае на нацыяналістычную ідэалогію і дзейнасць як непасрэдна - праз свае фундаменталісцкія рухі і рэжымы, так і ўскосна - праз неабходнасць выкарыстоўваць для свецкіх нацыяналістычных лідэраў энергію і эмоцыі «масаў». У апошнім выпадку папярэдняя мадэрнісцкая свецкая ідэалогія вымушана набыць атавістычныя, нават фундаменталісцкія адценні, каб адпавядаць існуючаму стану сацыяльнай свядомасці сялян ці працоўных-імігрантаў.

Прыклады неатрадыцыяналісцкіх рухаў могуць быць знойдзены ў краінах ісламу і будызму. Адным з найбольш вядомых з'яўляецца Мусульманскае Брацтва. На вышыні сваёй папулярнасці ў Эгіпце напрыканцы 1940-х гадоў брацтва мела да мільёну прыхільнікаў[47]. Ідэалогія брацтва была пурытанскай, ваяўнічай, фундаменталісцкай і папулісцкай. Яна адмаўляла і скарумпаваны суфізм, і рацыяналізм ісламскіх рэформаў, і, як і Вахабісцкая традыцыя, яна ставіла ісламскія запаветы над усімі іншымі прыхільнасцямі, нават да арабскай нацыі. Брацтва хацела даць масам сапраўдную, несапсаваную форму ісламу. Зыходзячы з гэтага, яно распрацоўвала праграмы паляпшэння дабрабыту, падтрымлівала строгую культурную цэнзуру і кантроль над жанчынамі, дамагалася жорсткага пакарання для парушальнікаў Карану і адмаўляла замежны капіталізм. «Фашысцкі» і таталітарысцкі аспекты нават больш заўважныя ў гэтай арганізацыі з яе «кланамі» і «сем'ямі», шэрагам груповак, сакрэтнымі коламі, адданымі лідэру Хасану аль-Бана (Hasan al-Banna). Для Мусульманскага Брацтва менавіта рух і лідэр, а не грамадскі кансэнсус, вызначаў лаяльнасць і прымушаў падпарадкоўвацца.

Спроба звязаць брацтва і яго пакістанскую копію, - элітныя паўвайсковыя папулісцкія рухі пад кіраўніцтвам Джама'ат-і-Ісламі (Jama'at-і-Іslamі) ці Алама Машрыкі (Allama Mashrіqі), - з раннімі хрысціянскімі рухамі за тысячагадовае Валадарства Божае даволі сумнеўная. Фундаменталісцкія рухі лепш разглядаць як аднаўленчыя, скіраваныя на адраджэнне не нацыянальнай, а рэлігійнай супольнасці - праз строгае прытрымліванне традыцый, да якіх яны дадаюць масавую тактыку, арганізаванасць і масавую сацыяльную праграму. Такія рухі, накшталт панісламскага «крыжовага паходу» аль-Афгані, не з'яўляюцца ні рухамі за тысячагадовае Валадарства, ні нацыяналістычнымі рухамі, хоць у пэўнай ступені да іх падобныя. Але яны дапамагаюць усталяванню палітычнага клімату, спрыяльнага для ўздыму нацыяналістычнага руху, і яны здольныя наблізіць рух да больш традыцыяналісцкага светапогляду.

Аналагічныя рухі з'явіліся ў будысцкіх і індуісцкіх традыцыях на пачатку нашага стагоддзя. Гэтыя неатрадыцыяналісцкія рухі не былі ні сапраўды хіліястычнымі, ні спецыфічна нацыяналістычнымі ў сваёй сутнасці, хоць яны і падтрымлівалі нацыяналістычныя мэты. Напрыклад, у 1921 годзе pongyіs або палітычныя манахі Бірмы арганізаваліся ў Савет Сангха Саметгжы (Sangha Sametggі) і пачалі займаць ключавыя пасты ў палітычных партыях. Пад кіраўніцтвам У Отама (U Ottama) pongyіs трансфармавалі традыцыйны будысцкі пошук вызвалення ад пакутаў у кампанію барацьбы з сацыяльным і палітычным злом, асабліва з чужаземным праўленнем, і іх дзейнасць паказала сябе вельмі эфектыўнай ў палітызацыі вясковага насельніцтва і арганізацыі масавага будысцкага руху[51]. Манахі не былі зацікаўленыя ва ўсталяванні незалежнай бірманскай дзяржавы, але іхняе выкарыстанне рэлігійных традыцыяў надало маладому бірманскаму нацыяналізму яго першы рэлігійны тэзіс - забарону насіць абутак у пагадах, і некаторы час перашкаджала больш мадэрнісцкаму нацыяналістычнаму кіраўніцтву ГСБА (Генеральны Савет Бірманскіх Асацыяцыяў - заўв. перакл.)[52]. Больш таго, іх методыка масавых дзеянняў, аналагічная тактыцы Гандзі, і падтрымка антыбрытанскага руху Хілафата хоць і не былі спецыфічна нацыяналістычнымі, але паспрыялі таму, што свецкі нацыяналізм ад самага пачатку скіраваўся ў рэчышча традыцыяналізму[53].

Не менш паказальным было выкарыстанне традыцыяў лідэрамі «заходняга» тыпу, такімі як Тылак і Гандзі ў Індыі напачатку 20 стагоддзя. Зварот Тылака да культаў Шывы і Калі быў не проста спробай маніпуляваць атавістычнымі масавымі пачуццямі[54]. Тылак разумеў, што толькі праз індуізм, звязаны з патрэбамі вясковых масаў, можна было па-сапраўднаму аб'яднаць і надаць новае жыццё Індыі. Ён быў добра падрыхтаваны, каб пераўтварыць суровыя пропаведзі і эпас Бхагават Гіты ў заклік да актыўнасці і «незацікаўленага» тэрарызму. І гэта дало яму магчымасць мабілізаваць народныя масы Індыі супраць лідэраў брагманізму і брытанцаў[55]. У Японіі гэтаксама дарадчыкі імператараў Мейдзі пасля 1868 года сцвярджалі, што масы можна абудзіць і мабілізаваць толькі шляхам іх «рэтрадыцыяналізацыі». Такім чынам, было неабходна адраджэнне сінтаісцкіх культаў, каб прыстасаваць культ самога імператара і традыцыйную паслухмянасць масаў да новай рэальнасці - японскай нацыянальнай дзяржавы[56]. Магчыма, з прычыны гэтага часцяком свецкія, а часам і хрысціянскія па веравызнанню арабскія нацыяналісты ад аль-Язіджы (al-Yazіjі) і аль-Афгані (al-Afghanі) да Насэра (Nasser) і Мішэля Афлака (Mіchel Aflaq) забяспечвалі ісламу такое істотнае месца ў арабскім пантэоне і спрабавалі прымірыць лаяльнасць да рэлігійнай супольнасці ці умы з арабскім нацыянальным пачуццём[57].

Карацей кажучы, «неатрадыцыяналізм» у такіх далёкіх адна ад адной краінах як Індыя, Японія і Эгіпет сфармаваў жыццяздольнае ідэалагічнае апірышча і аказаў моцны ўплыў на ўздым нацыяналістычнага руху. Рэдка ў незаходніх тэрыторыях свецкі нацыяналізм можа дазволіць сабе ігнараваць даіндустрыяльныя прыхільнасці вясковага ці нядаўна ўрбанізаванага насельніцтва. Безумоўна, у той час, як найбольш адукаваны і заможны пласт насельніцтва ў гарадах ўсё больш вестэрнізаваўся, вясковае насельніцтва яшчэ больш прывязвалася да сваіх традыцыяў[58]. І там, дзе чужаземныя кіраўнікі праяўлялі жорсткасць або неадпаведнасць, нацыяналісты разумелі, што яны мусяць абуджаць гэта насельніцтва, выкарыстоўваць яго рэлігійны запал ці нават прапаноўваць уласную квазірэлігію, такую, як камуністычны нацыяналізм, бо іншым шляхам нельга было заваяваць незалежнасць.

Рэфармізм

Рухі за рэлігійную рэформу і рэінтэрпрэтацыю займаюць асаблівае месца ў генэзісе нацыяналізму. Нярэдка яны папярэднічаюць нараджэнню нацыянальнай ідэі і маюць агульны грунт. Лідэры нацыяналістычнага руху часта паходзяць з тых жа сацыяльных пластоў, што і рэфармісты, існуюць таксама паралелі і ў пытаннях арганізацыі. Часам нават існуе спакуса разглядаць нацыяналізм як свецкага спадкаемцу рэлігійных рэформаў, а не руху за тысячагадовае Валадарства Божае.

Але гэта было б значным спрашчэннем. Як нацыяналістычныя, так і рэфармісцкія рухі з'яўляюцца надта складанымі і амбівалентнымі, надта разнастайнымі, каб магла існаваць гэткая монакаўзальная сувязь. Акрамя таго, як нацыяналізм, так і рэфармізм могуць трактавацца як паслядоўная рэакцыя на пэўныя аспекты мадэрнізацыі, прынесеныя кантактам з імперыялістычным і ў той жа час рэвалюцыйным Захадам. Напрошваецца больш сціплая гіпотэза: з пункту гледжання роднасці і карэляцыі рухі за рэлігійную рэформу ўнеслі значны ўклад у асновы, ідэалы і сацыяльную базу ранніх нацыяналістычных рухаў[59].

Некалькі прыкладаў могуць праілюстраваць маю думку. У дзевятнаццатым стагоддзі ў Германіі існаваў прыкметны рух за «кансерватыўныя рэформы» як сярод прадстаўнікоў рамантызму, так і іх народніцкіх (voelkіsch) паслядоўнікаў. Гэтая плынь шмат чым абавязана вяртанню да пачуццёвага аспекту хрысціянства ў працах Шлеермахера (Schleіermacher) і Фіхтэ прыкладна ў 1800-х гадах і ідэалізацыі сярэднявечча ў творах Наваліса, Тыка і братоў Шлегеляў. Пантэістычнае ці дэістычнае хрысціянства з яго эмацыянальнымі рэінтэрпрэтацыямі стварыла спрыяльны клімат для вяртання да «арганічнага» гатычнага мінулага, якім захапляўся нават малады Гётэ. Што ў сваю чаргу паспрыяла ўзнікненню ранняга рамантычнага нацыяналізму Мюлера, Фіхтэ, Арндта і Яна, з яго папулісцкім зваротам да сярэднявечных мадэляў сацыяльнага адзінства[60]. Пазней гэтыя самыя рэлігійныя рэінтэрпрэтацыі стымулявалі расавы нацыяналізм народніцкіх пісьменнікаў. Пасля 1850 года такое эмацыяналізаванае і германізаванае хрысціянства стала ўсё больш атаясамлівацца з Эдай і паўночнымі культамі дахрысціянскіх германскіх плямёнаў. Гэтую тэндэнцыю мы знаходзім у расісцкіх выказваннях Вагнера, у неартадаксальных і эвалюцыянісцкіх народніцкіх інтэрпрэтацыях Поля дэ Лагардэ і ў містычным Volk-спірытуалізме папулярнага Юліуса Лангбена (Julіus Langbehn)[61]. У падобнай манеры некаторыя кансерватары-славянафілы ў Расеі адаптавалі праваслаўе да рамантычных і гегельянскіх эвалюцыйных ідэяў. Гэта прывяло іх да адмаўлення афіцыйных дактрынаў царызму і царквы і да спецыфічнага бачання расейскага грамадства як арганічнага адзінства, заснаванага на асаблівых расейскіх духоўных каштоўнасцях, у духу гуманізаванага хрысціянства. Толькі абапіраючыся на гэтыя духоўныя каштоўнасці, якія для славянафілаў былі ўвасоблены ў сялянскіх масах, Расея магла пазбегнуць атамізацыі і сацыяльных канфліктаў, што нявечылі сучасныя заходнія грамадствы[62]. У творах Дастаеўскага, там, дзе ён дае прагнозы і прароцтвы, культ манаскага праваслаўя і пакуты годнага сялянства даводзяцца да скрайнасці. Але і іншыя, больш празаічныя славянафілы, як Хамякоў, Аксакаў і Страхаў, таксама лічылі сялянскую абшчыну цэнтральным звяном у будучым адраджэнні і ўзвялічанні Расеі[63].

Гэткая ж тэндэнцыя пераходу ад кансерватыўнага рэфармізму да свецкага нацыяналізму назіралася ў Эгіпце, дзе рух Салафія пад лідэрствам Рашыда Рыда (Rashіd Rіda) у 1900 годзе зрабіў спробу вярнуцца да чыстага і сапраўднага ісламу, без скажэнняў і цемрашальства[64]. Заахвочваючы вывучэнне супольнай арабскай гісторыі, ён паспрыяў уздыму нацыяналізму. Таксама і ў Афрыцы адасабленне «эфіёпскіх» цэркваў, асабліва метадыстаў, ад місіянерскіх цэркваў было ў сутнасці рухам за кансерватыўную рэформу. Гэты рух змяніў літургію і малітвы, прыстасаваўшы іх да афрыканскіх рэаліяў, але пакінуў без зменаў асноўныя тэалагічныя дагматы. Нават пазней, калі набралі моц сінкрэтысцкія культы і пачалі ідэнтыфікаваць гэтыя дагматы з ушанаваннем продкаў, важнасць эфіёпскага руху для нацыяналізму выяўлялася перадусім у сцвярджэнні права афрыканцаў кантраляваць свае ўласныя кангрэгацыі, а таксама ў падтрымцы афрыканскай культуры[65]. У абодвух гэтых выпадках рэлігійныя і культурныя рэформы дапамагалі развіццю свецкага нацыяналістычнага руху[66].

Існуюць і больш радыкальныя версіі рэлігійнай рэформы. Напрыклад, у Індыі вестэрнізаваны рэфармізм Роя (Roy) прывёў да ўзнікнення арганізацыі Брагма Самадж пад кіраўніцтвам Чандра Сена (Chandra Sen), якая закляйміла ідалапаклонства і політэізм. У сваю чаргу скрайні рацыяналізм гэтай арганізацыі справакаваў Даянанда Сарасваці (Dayananda Saraswatі) заснаваць Ар'я Самадж (Arya Samaj) у 1875. Апошняя таксама выступала супраць індуісцкіх культаў і політэізму, але ставіла за мэту стварэнне ачышчанай нацыянальнай рэлігіі праз зварот да Ведаў і Варны[67]. Абедзве гэтыя арганізацыі былі антыбрагманскімі і сацыяльна-рэфармісцкімі і абедзве дапускалі сімбіёз заходняй адукацыі з усходнімі ідэямі і рытуаламі. Іх спрэчкі мелі вялікі ўплыў на ідэі ранняга нацыяналізму Кангрэсу[68].

Гэткія ж разыходжанні ў рамках гэбрайскага рэфармісцкага руху ў сярэдзіне дзевятнаццатага стагоддзя паміж радыкаламі - Гольдхайм (Holdheіm), Фрыдляндэр (Frіedlander) і Абрагам Гайгер (Abraham Geіger) - і кансерватарамі - Ціткін (Tіtkіn) і Захарыя Франкель (Zecharіah Frankel) - паспрыялі ўсталяванню сіянізму ў Цэнтральнай Эўропе[69]. Тэмай дыскусій было выкарыстанне іўрыта ў малітвах, вяртанне ў Сіён і прырода Месіі. У той жа час Ёст (Jost), Цунц (Zunz) і Грэтц (Graetz) адраджалі гэбрайскую гісторыяграфію. Разам з гегельянскімі катэгорыямі Нахмана Крахмаля (Nachman Krochmal) яны паспрыялі эвалюцыйнай інтэрпрэтацыі юдаізму, што ў сваю чаргу паўплывала на ранніх сіяністаў, - такіх, як Луцата (Luzzato), Смаленскін (Smolenskіn) і Мозес Гес (Moses Hess)[70]. Нават у такіх аддаленых землях татараў і туркаў, як Казань, Крым і Цэнтральная Азія, рэлігійны рэфармізм Марджані і Гаспрынскага прынёс сацыяльнае і культурнае абуджэнне, якое зрабіла вялікі ўнёсак у пантурэцкі рух і татарскі нацыяналізм у 1890-х гадах[71].

Падабенства паміж рэфармізмам і раннім нацыяналізмам з'яўляецца і ідэалагічным, і сацыяльным. Абодва рухі выкарыстоўваюць эвалюцыйную схему. Рэфармісты лічаць, што чалавек знаходзіць сваю сапраўдную сутнасць у разуменні боскага прызначэння і яго мэтаў у гісторыі. Гэтаксама і нацыяналізм прадугледжвае няспынную барацьбу за нацыянальную аўтаномію і самавызначэнне, за абуджэнне сапраўднай супольнасці і салідарнасці[72]. Такім чынам, абодва рухі аптымістычныя і не прапаведуюць надыход канца свету. Яны абапіраюцца на годнасць, адукацыю і самаачышчэнне з мэтай стварэння «новага чалавека», самадастатковага і свабоднага. Яны трымаюцца этыкі самадапамогі і самапавагі[73]. Абодва рухі ставяць за мэту спалучэнне мясцовых каштоўнасцяў і заходняй навукі. Абодва рухі прынялі рацыяналістычны этас і дух канкурэнцыі Новага часу, але хочуць паставіць яго на службу больш узнёслым калектыўным мэтам.

Ёсць таксама пэўнае сацыяльнае падабенства. Рэфармісцкія рухі аддаюць перавагу стабільным рэлігійным суполкам або вольным задзіночанням, а не самазамкнёным сектам і ячэйкам, як рухі за тысячагадовае Валадарства Божае ці камуністычныя рухі. Прыкладамі такіх вольных арганізацыяў могуць быць тэалагічныя семінары, згуртаванні пісьменнікаў (напрыклад, «почвенники» у Расеі, якія гуртаваліся вакол часопісаў братоў Дастаеўскіх «Время» і «Эпоха», ці журналісты Рашыда Рыда з «аль-Манара» у Эгіпце), таварыствы за сацыяльныя рэформы, як Брагма Самадж ці Будысцкая Асацыяцыя Моладзі ў Бірме[74]. Нацыяналісты таксама часта аддаюць перавагу непрымусовым, нетрадыцыйным і нават раздробленым арганізацыям. У выпадку крызісу, канечне, рух можа патрабаваць больш бясспрэчнага падпарадкавання, але ў спакойныя часы нацыяналісты карыстаюцца больш складанымі, часцяком супярэчлівымі сродкамі для ажыццяўлення сваіх мэтаў. Яны гуртуюцца вакол навуковых аб'яднанняў, прапагандысцкіх часопісаў, групаў, партыяў, кангрэсаў, якія змагаюцца за палітычныя правы, - такіх, як камітэт Хібат Сіён ў Расеі, Гаміндан ці Афрыканскі дэмакратычны сход, які быў адкрыты для ўсіх заходнеафрыканскіх краінаў[75]. Толькі ў перыяды скрайніх рэпрэсіяў нацыяналісты арганізоўваліся ў невялікія партызанскія групы ці тэрарыстычныя ячэйкі, якія часта былі не больш чым дадатковым аргументам у палітычнай барацьбе. Як і рэфармісцкія суполкі, нацыяналістычныя арганізацыі з'яўляюцца незалежнымі ў сваіх дзеяннях. Тэарэтычна, іх сябры маюць аднолькавыя правы, а афіцыйныя асобы выбіраюцца. Аднак на практыцы тыя, хто мае сродкі і веды, імкнуцца дамінаваць ці нават ізаляваць сябе ад шараговых сябраў[76].

Такія элітныя тэндэнцыі ў нацыяналістычных і рэфармісцкіх асацыяцыях паўстаюць у выніку аднолькавых крытэрыяў сяброўства. Адукацыя з'яўляецца асноўным вызначальным чыннікам становішча ў абодвух рухах, адукацыя разам з адданасцю справе. У выпадку з нацыяналізмам гэтая адукацыя больш свецкая і больш заходняя, але ў кожным разе менавіта свецкая адукацыя, а не паходжанне ці багацце, нараджае новых прэтэндэнтаў на ўладу і прывілеі, людзей, якіх звычайна не прызнаюць закасцянелыя прадстаўнікі мясцовай іерархіі або іхнія імперскія гаспадары. У выніку ствараецца пласт прафесійнай інтэлігенцыі, які фармуе галоўную сацыяльную базу як рэлігійна-рэфармісцкага, так і нацыяналістычнага рухаў[77].

Вось чаму раней мы сцвярджалі, што нацыяналістычныя рухі з'яўляюцца рухамі адукаванага гарадскога сярэдняга пласта, а не збяднелага сялянства ці эксплуатаванага пралетарыяту, на якіх абапіраецца рух за тысячагадовае Валадарства. Толькі пры далейшым развіцці нацыяналістычнага руху, пры некаторых абставінах і ў некаторых выпадках яго лідэры могуць зрабіць спробу пашырыць сацыяльную базу за кошт ніжэйшага і сярэдняга класу ці нават рабочых і сялян, але пры гэтым ім часта даводзіцца звяртацца да «неатрадыцыяналісцкай» плыні. Такім чынам, свецкая адукацыя і яе выкарыстанне для прапаганды займаюць галоўнае месца ў генэзісе нацыяналізму. У пэўным сэнсе «нацыя» сама па сабе з'яўляецца толькі інстытуалізацыяй свецкай адукацыі, якая забяспечвае нацыі няспыннае самаўдасканаленне і мабільнасць[78].

Тут таксама праглядаецца прычынная сувязь з раннім нацыяналістычным рухам. Бо напружанне паміж Розумам і Адкрыццём, якое паўстае ў рэлігійна-рэфармісцкіх рухах, непазбежна вядзе да прыняцця свецкай думкі і права індывідуума рэінтэрпрэтаваць традыцыю для сваіх патрэбаў. У выніку гэтага можа адбыцца лёгкі трыумф рацыяналізму, што ў сваю чаргу можа выклікаць распад самой традыцыі або рэлігіі. Спроба рэфармаваць рэлігію сканчаецца, такім чынам, яе знікненнем. Каб пазбегнуць такой пагрозы, больш кансерватыўныя рэфармісты звяртаюцца да этнічнай гісторыі як да крытэрыя жывой супольнай традыцыі, якая не павінна губляць сваю значнасць і ў тэхналагічна-капіталістычную эру. Такім чынам, уласна правал рэлігійнай рэформы становіцца зыходным пунктам для нацыяналізму. Рэлігійная рэформа зрабіла нацыянальную традыцыю свецкай і дэмакратычнай. Каб захаваць яе ад знішчэння, яна надае ёй цяпер гістарычнае і сацыяльнае значэнне. Народная традыцыйная рэлігійнасць становіцца больш істотным чыннікам, чым сама рэлігія[79].

Асіміляцыя

Акрамя рэлігійных крыніцаў нацыяналізму, існуе таксама свецкая традыцыя, якая зрабіла вялікі ўнёсак у нацыяналістычны сінтэз. Гэтая традыцыя паходзіць з класічнай Грэцыі і Рыма і была ізноў адкрытая ў перыяд ранняга Рэнесансу, стаўшы вельмі ўплывовай напрыканцы васемнаццатага стагоддзя ў Эўропе і Амерыцы. Язычніцкі і свецкі па сваёй сутнасці класічны ідэал polіs'а вызначыў узор палітычнай супольнасці і адпаведную ёй форму праўлення[80]. Ягоная прывабнасць для інтэлектуалаў васемнаццатага стагоддзя была ў абяцанні ўсенароднай салідарнасці, якой, на жаль, зусім не было ў абсалютысцкіх дзяржавах таго часу[81]. «Неакласічны» культ дабрачыннасці васемнаццатага стагоддзя быў і касмапалітычным, і тэрытарыяльным. Ён настойваў на маральным і палітычным абнаўленні існуючых «нацыянальных» дзяржаваў - Францыі, Швайцарыі, Амерыкі, Польшчы, Прусіі, Аўстрыі, Гішпаніі, нават Англіі - праз грамадзянскую дабрачыннасць і патрыятызм іх адукаваных класаў, адначасова ён абвяшчаў універсальнасць, нават касмапалітычнасць сваіх маральных ідэалаў. Культ аднаўлення на аснове палітычнай дабрачыннасці старажытных не ведаў межаў і не быў чыёйсьці выключнай уласнасцю. Бо саюз грамадзян ці палітычная супольнасць, у межах якой магло адбыцца такое ачышчэнне і абнаўленне, былі не эўрапейскай цывілізацыяй і не «Захадам», а салідарнасцю і братэрствам старажытных і прызнаных палітычных адзінак з вызначанымі мовамі, звычаямі і рэлігіямі[82]. Такія супярэчнасці ў межах неакласічнай традыцыі былі адным з фактараў у адпрэчванні тых, хто хацеў «асімілявацца» у адзіную «заходнюю» цывілізацыю. Бо якімі б узнёслымі ні былі мары філосафаў, нават ім даводзілася прызнаваць значныя палітычныя і культурныя адрозненні ў такой усеагульнай цывілізацыі і прапаноўваць адпаведна канкрэтны «нацыянальны» варыянт прагрэсу для магчымага грамадзяніна свету. Многія з так званых асімілятараў мужна парвалі з роднымі традыцыямі і набылі веру. Дэісты ці агностыкі, яны прыйшлі да адчування, што сам чалавек, сваімі намаганнямі і без чыёй-небудзь дапамогі можа пераадолець балючыя праблемы чалавечай і прыроднай недасканаласці, якім Бог традыцыйных рэлігіяў не дае рады. Але пасля лісабонскага землятрусу ў 1755 годзе Асветніцтва ўвайшло ў больш сур'ёзную і маралістычную фазу, калі скептыкі і няверуючыя аб'ядналіся ў пошуках агульнай мэты чалавецтва, прагнучы чалавечай салідарнасці як сродка папярэджання ці мінімізацыі вынікаў канфліктаў і катастрофаў[83]. Яны ўсё больш знаходзілі іх у суровых гарадах-дзяржавах антычнасці і племянных абрадах, апісаных у Бібліі, сярод спартанцаў, ранніх рымлянаў і гэбраяў часоў Майсея[84]. У такім стаічным клімаце касмапалітычныя ідэалы пачалі губляць сваю прывабнасць. Неэўрапейцы, якія хацелі «асімілявацца» у эўрапейскую цывілізацыю, хутка былі вымушаныя забыцца на свой касмапалітызм і далучыцца да абноўленай нацыянальнай супольнасці, у якой яны жылі ці з якой яны былі звязаны, як Караіс і Альфіеры з Францыяй. Альбо наадварот, вярнуцца на свае родныя землі, каб адрадзіць сваіх заняпалых і занядбаных суродзічаў.

Прыходзіла дзевятнаццатае стагоддзе, а разам з ім - этнічны прыгнёт, які суправаджаў імперыяльныя заваёвы і каланіялізм. Усё большая колькасць адукаваных незаходнікаў скіроўвалася назад, на свае родныя землі, у роспачы ад краху іх «месіянскіх» касмапалітычных спадзяванняў[85]. Раней яны спадзяваліся ўвайсці як індывідуумы ў эўрапейскую цывілізацыю, цяпер яны перанеслі імпэт на сваё пагарджанае грамадства і пачалі шукаць спосабы, каб выцягнуць яго з невуцтва і заняпаду і далучыць да галоўнай плыні заходняй цывілізацыі, у якую яны ўсё яшчэ цвёрда верылі. Прыхільнікі Захаду, ад Герцэна і Бялінскага да Герцля, Нэру і Атацюрка, яны паставілі перад сваім свецкім месіянствам задачу мабілізаваць іхнія грамадствы, мадэрнізаваць інстытуты і адукаваць людзей, каб «дасягнуць Захаду». Яны бачылі сваю ролю ў правядзенні рэвалюцыі нацыянальнага развіцця, дзе нацыя выступае арэнай і апірышчам у працэсе далучэння да адзінай сусветнай цывілізацыі. Яны не страцілі веры ў рацыяналісцкія мэты Асветніцтва, але абставіны прымусілі іх абмежаваць гэтую веру рамкамі нацыянальных дзяржаваў. Так праявіліся неад'емныя супярэчнасці неакласічнай традыцыі, якія далі штуршок развіццю дэмакратычнага нацыяналізму сярэдніх класаў[86].

МЕСІЯНСКІЯ ЭЛЕМЕНТЫ

З усіх гэтых трох традыцыяў - неатрадыцыяналісцкай, рэфармісцкай і неакласічнай асіміляцыйнай - нацыяналізм чэрпаў і працягвае чэрпаць натхненне і ідэі. Ад пурытанскага традыцыяналізму нацыяналізм узяў істотнасць і глыбіню масавых рэлігійных пачуццяў, якія ён спрабуе паставіць на службу нацыі. Аднак у неатрадыцыяналізме ёсць свая небяспека. Сляпы фанатызм, лёгкае падпарадкаванне волі лідэра і ксенафабічная нянавісць, якую ён спараджае, могуць жывіць фашысцкія і расісцкія рухі, якія расквітнелі ў нашым стагоддзі. Я буду разглядаць некаторыя такія рухі і іх сувязі з нацыяналізмам у наступных раздзелах. Ад другой традыцыі, рэфармісцкай, нацыяналізм узяў усведамленне ролі этнічнасці і супольнай гісторыі, а таксама неабходнасць адаптаваць гэтую гісторыю да зменных умоваў эпохі скепсісу і навуковасці так, каб яна не страціла сваёй унікальнасці. Тут таксама былі праблемы: больш развітыя ліберальныя дэмакратыі былі няздольныя асэнсаваць змены ў этнічнай свядомасці ў сваёй краіне, але да гэтай тэмы я вярнуся пазней. І, нарэшце, ад неакласічнага свецкага ідэалу нацыяналізм пераняў ідэю народнага суверэнітэту і грамадзянства ў прызнанай тэрытарыяльнай «радзіме». І сёння ён працягвае чэрпаць сваё натхненне ў традыцыі polіs'а, пераймаючы яе палітычную страснасць і апантанасць.

Кожная з гэтых традыцыяў, і разам з імі нацыяналістычны сінтэз, перажылі значныя змены ў нашым стагоддзі. У той ступені, як папулісцкі элемент нацыяналістычнай ідэалогіі станавіўся больш моцным, і ўсё больш людзей выходзіла на палітычную арэну, формы і абліччы, якія прымаў нацыяналізм, станавіліся ўсё больш разнастайнымі і гнуткімі. Сёння існуюць «сепаратысцкія» нацыяналістычныя рухі, «расавыя» нацыяналістычныя рухі, «камуністычныя» нацыяналістычныя рухі, «фашысцкія» нацыяналістычныя рухі, «ліберальныя» нацыяналістычныя рухі, «кансерватыўныя» нацыяналістычныя рухі, «традыцыяналісцкія» нацыяналістычныя рухі і «паннацыяналістычныя» рухі. Але нягледзячы на такое багацце назваў, ва ўсіх гэтых варыянтах нацыяналістычны элемент лёгка распазнавальны і, за некаторымі істотнымі выключэннямі, заўсёды з'яўляецца дамінантным. У барацьбе нацыяналізму з канкурэнтамі за розумы і сэрцы сучасных людзей своеасаблівае перапляценне ўтапічных і практычных кампанентаў забяспечвае яму лідэрства. І сёння, здаецца, ён зноў з'явіўся на Захадзе і ў Трэцім свеце з новай энергіяй і сілай. Месіянства рухаў за тысячагадовае Валадарства Божае паказала сябе перашкодай у гісторыі гэтых рухаў, але ж своеасаблівае «месіянства» нацыяналізму, якое выглядае такім практычным і дасягальным, дало нацыяналізму перавагу перад канкурэнтамі.

Дзе ж знаходзіцца своеасаблівае «месіянства» сучаснага нацыяналізму? Яно не мае нічога агульнага з месіянствам рухаў за тысячагадовае Валадарства Божае ці камунізмам. Больш старыя хіліястычныя вераванні бачылі ў надыходзе Месіі надыход Царства святых, Новага Ерусаліму, вяртанне продкаў ці залаты век веры (яго дакладная функцыя рознілася ў розных рэлігійных традыцыях). У асноўным Месія быў вестуном мінулых дзён, які абвяшчае надыход новага ладу, што прыйдзе на змену сапсаванаму свету. Гэты свет будзе знішчаны божым гневам, і Бог абвесціць сваім абраннікам надыход эры выратавання і дасканаласці на зямлі. У камуністычнай версіі таксама існуе канец дзён, ці хутчэй «перадгісторыі», пры якім капіталізм звяргаецца і замяняецца на сацыялізм. У той ступені, як гісторыя ідзе да сваёй рэвалюцыйнай кульмінацыі, камуністычная партыя, якой забяспечана выратаванне, вылучае свайго прарока і лідэра, які выконвае ролю месіі і абвяшчае замену існуючага ладу на новы[87].

Але нацыяналізм не мае сапраўднай ідэі «апошніх дзён», таксама не можа ён забяспечыць выратаванне для сваіх абраннікаў пасля заваёвы незалежнасці. Па яго ўласнай логіцы, усе сябры нацыі належаць да абраных, як і прадстаўнікі іншых нацыяў, бо ўсе нацыі з'яўляюцца аднолькава абранымі ў свеце ўнікальных культураў. Тут няма месца для «месіі». Прарокі і лідэры руху, хоць яны і вельмі ўшанаваныя або харызматычныя, - не больш чым інструменты для ажыццяўлення нацыянальнай волі. Народ сам з'яўляецца сваім уласным месіяй, бо ягоная этыка грунтуецца на калектыўнай самадапамозе. Праз сваё самаздзяйсненне людзі праводзяць сваю ўласную рэвалюцыю, пры якой грамадскае мінулае, незалежна ад таго, адбываецца гэта ў Кітаі ці Расеі, Мексіцы ці Ізраілі, любоўна адраджаецца і перапісваецца.

Для практычнай ідэалогіі, якой з'яўляецца нацыяналізм, «месіянскі» элемент прысутнічае ў ягоным стаўленні да этнічнага братэрства, за якое ён змагаецца. Нацыяналісты вераць, што «месіянская эпоха» надыдзе толькі тады, калі людзі будуць мець агульныя каштоўнасці і пачуцці, як у адзінай вялікай сям'і. Нацыя - гэта такая «сям'я», толькі яшчэ большая; яна складаецца з вельмі многіх сем'яў. Гэтыя сем'і маюць агульныя ўспаміны і агульны досвед і такім чынам нараджаюць калектыўныя эмоцыі і ідэалы, у якіх кожная асоба можа знайсці і рэалізаваць сваю «самасць». Праграма, якую прапануе нацыяналізм для ўвасаблення гэтага настальгічнага, нават прымітыўнага міфа, цалкам адпавядае тэхналагічнай і рацыяналісцкай эпосе. Бо на практыцы нацыяналізм намагаецца стварыць нацыянальна свядомую і з'яднаную эліту, распаўсюдзіць нацыянальную ідэю сярод іншых частак насельніцтва, сфармаваць з насельніцтва нацыю, пазбавіцца ад чужаземцаў і заваяваць правы для карэннага насельніцтва кантраляваць свае ўласныя справы і, нарэшце, стварыць свет на свой уласны капыл, свет тэарэтычна незалежных і раўнапраўных нацыянальных дзяржаваў. Нягледзячы на лакальныя цяжкасці і перыядычныя выпраўленні памылак, гэтая праграма трывала знаходзіцца на шляху да здзяйснення. Яе практычнасць, безумоўна, з'яўляецца адной з прычын няспыннага поспеху нацыяналізму.

Нацыяналізм пазбегнуў спакусы стварыць уласную эсхаталогію, спакусы, перад якой не ўстаялі іншыя ідэалогіі. Ён чэрпае сваю моц з рэальных пачуццяў культурных і груповых адрозненняў, пачуццяў, якія шырока распаўсюджаныя; такім чынам, ён мае глыбокія карані ў сацыяльным ландшафце сучаснага свету і яго каштоўнасцях. Гэта не адмаўляе ўтапічныя памкненні нацыяналізму, а толькі падкрэслівае ягоны аптымізм і практычную здольнасць пераадольваць усе перашкоды праз калектыўныя намаганні.

Метафарай руху за тысячагадовае Валадарства Божае з'яўляецца містычны палёт ад асуджанага свету. Хіліяст марыць пра яго знішчэнне, каб Божыя абраннікі маглі ўвайсці ў зямное царства абсалютнай справядлівасці: «Глядзі, я ствараю новыя нябёсы і новую зямлю, і ўсё былое не будуць памятаць і ніколі не прыгадаюць»[88].

Метафарай нацыяналізму з'яўляецца адраджэнне і аднаўленне, вяртанне з духоўнага выгнання да зямлі абяцанай. Мінулае не было дарэмным. Праз яго смутак і трагедыю нацыя зноў знайшла сябе і імкнецца да адраджэння. У сваёй старой радзіме яна пабудуе жыццё наноў: «і яны адбудуюць спустошаныя гарады і населяць іх; і яны будуць вырошчваць вінаграднікі і піць віно з іх»[89]; «І збаўленыя Богам вернуцца, і прыйдуць да Сіёну са спевамі і бясконцай радасцю над сваімі галовамі: яны атрымаюць радасць і ўдзячнасць, а смутак і плач адляцяць прэч»[90].