̳õàñü Çàðýöê³Ó â³ðû æûööÿÀïàâÿäàííå
1
Óæî äîáðà ñöÿìíåëà, ÿê ̳õàëêà ïðûêàíäûáࢠäà Øë¸ìê³.
Ó í³çåíüêàé, øýðàé ³ áðóäíàé õàö¸íöû äðûãàöå¢ çìðîê. Øë¸ìêà ¢æî ëÿìïó çàïàë³¢, àëå ÿíà áûëà òàêàÿ ìàëüêîòíåíüêàÿ, øòî ïðû ¢ñ¸é ø÷ûðàñö³ ³ ñòàðàííàñö³ ¢ ÿå íå õàïàëà ìîöû ïåðàìàã÷û öåìðû, ïàíàâà¢øàé ó õàöå, ³ ÿíà òîëüê³ àñâÿòëÿëà ñâà³ì ïóäë³âà-æâàâûì áëÿñêàì í³çåíüê³ ñòîë³ê ç ãàðîé øàâåöêàãà íà÷ûííÿ ³ êóäëàòóþ ãàëàâó Øë¸ìê³.
- Äîáðû âå÷àð! - ãóêíó¢ ̳õàëêà, ïåðàñòàâ³¢øû ñâàþ äçåðàâÿøêó ïðàç âûñîê³ ïàðîã.
- À... Äîáðû âå÷àð, äîáðû âå÷àð!.. Íó-íó, äîáðà, øòî çàéøî¢ñÿ... Ñÿäàé!..
̳õàëêà âîëüíà ¢çäûõíó¢, âûöÿãíó¢øû àáåäçâå íàã³. ³äàöü áûëî, øòî ¸í äîáðà çìó÷û¢ñÿ, ïàêóëü äàéøî¢.
- À øòî æ... Òðýáà, ÿê òîé êàæà, õëåá åñö³.
- Ãýòà òàê...
- Íó, øòî òàáå ¢ âîëàñö³ ñêàçàë³?.. Äà¢íî ïðûåõà¢?
- À âî, òîëüê³ øòî êàíÿ çà⸢ íà âûãàí... Øòî?.. Äû øòî æ ÿíû ñêàæóöü - àäíà õå¢ðà... Äàë³ çíî¢ çàï³ñêó. Ó ³õ, â³äàöü, óìîâà òàêàÿ: òûÿ ï³øóöü, êàá âî÷û àäâåñö³, à ãýòûÿ òîëüê³ ñìÿþööà - çíàþöü, øòî í³õòî íå ïàêàðàå çà íåñëóõìÿíñòâà... Àëå ñïàëîõàë³ñÿ, ÿê ñêàçà¢, øòî ¢ ãóáåðíþ ïàåäó... ß, áðàò, òàì íàðàá³¢ ãâàëòó... À ìíå øòî? Óñ¸ ðî¢íà ðàá³öü íÿìà ÷àãî. À ïðàåçä äàðìîâû. Ó ãóáåðí³ í³÷îãà íå çðîáÿöü - ó Ìàñêâó ïàåäó, äà ñàìîãà Ëåí³íà äàéäó, à ñâàéãî äàá'þñÿ. Ìíå íå òîå ¢ ãàëàâå, øòî òàì ïîæí³ íà ÿê³ âîç íå äàë³, - ãýòà ãëóïñòâà... Àëå ÷àñ óæî ³õíþþ õå¢ðó ðàçàãíàöü.
- Íå, àëå æ äà ÷àãî äàéøëî? Çàñåë³, çàêóï³ë³ âîëàñöü, ðîáÿöü øòî õî÷óöü, äû ÿø÷ý ñìÿþööà ç íàøàãà áðàòà.
- ßêîå, óæî ³ ðàçãàâàðâàöü íå õî÷óöü. Ó÷îðà Ïëàòîí³õà ïàéøëà ê ñàêðàòàðó, êàá ïàïåðêó äࢠó ìëûí... Áåç ôóíòࢠêàá... ² ñëóõàöü íå ñòà¢. ͳ÷îãà, êàæà, æûâà áóäçåø, êàë³ ³ ôóíòû àääàñ³... À ¢ òîé íå òî øòî, äûê ó ðîò íå÷àãà ïàêëàñö³; äàñòàëà íåäçå ïóäç³ê... Âåäàåø, Øë¸ìêà, ÿ ÷àñàì àæ òðàñóñÿ àä çëîñö³. Çäàåööà, íà øìàòê³ á ðàçàðâà¢...
- Çëîñöþ í³÷îãà íå ïàìîæàø. Òóò, áðàò, ïàë³òûêà òðýáà... Âî øòî, ̳õàëêà: ÿê ñàáå õî÷àø, à ãýòàãà çäàðýííÿ ç ïîæíÿì³ í³ÿê íÿìîæíà ïðàïóñö³öü. Òóò, áðàò, êàë³ äîáðà ¢çÿööà, ìîæíà - âåäàåø øòî?..
- Êàá òîëüê³ ñâàå ïàäòðûìàë³...
- Ñâàå? Äûê õòî òóò íå ðàä áóäçå àä ³õ ïàçáàâ³ööà?.. Ö³ æ ãýòà ìû òîëüê³ ç òàáîé ïàêðû¢äæàíû?.. Äû âî öÿïåð... ïîæí³ ãýòûÿ ñàìûÿ... Ç áÿäíåéøûõ æà í³êîìó íå äàë³, áàãàöå³ ïàäçÿë³ë³.
- Àãà, âî ÿø÷ý, Øë¸ìêà... Óçíࢠÿ, êîëüê³ çà àðýíäó ïëàö³öü íàëåæàëà... ßêðàç ïàëàâ³íó òàãî, êîëüê³ ÿíû ñàáðàë³...
- Àãà! Âî! À ¢ñå áà÷ûë³, øòî æûòà ¢ñ¸ ¢ âîëàñöü ïàâåçë³... Äçå æ ÿíî äçåëàñÿ? Ãà? Õàáàð... Òîëüê³ øòî áàãàöå³ àäìîâÿööà, ñêàæóöü, øòî ìåíø ññûïàë³...
- Äçÿäçüêà íå çáðýøà... çàãðîçÿöü õ³áà. Òîëüê³ é çàãðàç³öü ÿãî íå äóæà ë¸ãêà... Çà¢òðà ¢ðàíí³ ðàçìÿðàöü áóäóöü. Ñïî¢çàþ ÿø÷ý ðàç, ïàãëÿäæó, øòî ÿíû çàïÿþöü.
- Òû, ̳õàëêà, ÷ó¢, øòî Ãðûøêà çíî¢ àá'ÿâ³¢ñÿ òóò ó âàêîë³öàõ? Óö¸ê, êàæóöü, ç àñòðîãà... Óæî ¢ Ñåäë³ø÷û, êàçàë³, àäíàãî çàá³òàãà çíàéøë³: ç ãîðàäà íåéê³...
- Âî, õàëåðà, à? ²çíî¢, çíà÷ûööà, ëþäçÿì ñïàêîþ íÿìà. ² êàòîðû ðàç!..
- Äàðìà òû, ̳õàëêà, ó âîëàñö³ ðàñõàäç³¢ñÿ. Ëåïåé áû ïàö³õó, êàá àäðàçó, çíåö³ê³, à òî ë³õà ³õ âåäàå... ÿíû æ í³ ïåðàä ÷ûì íå ñïûíÿööà...
- Íå áàþñÿ... Øòî áóäçå, òî áóäçå... Êàë³ æ íå ìàãó ÿ íåÿê... ßê çàê³ï³öü ó ñýðöû, ÿê çàêëàêî÷à, äûê íå òîëüê³ øòî... à, çäàåööà, á³ööà á ïàëåç...
- Ý, ãýòà, áðàò, êåïñêà...
Øë¸ìêà äà¢íî ¢æî ïàê³íó¢ ðàáîòó. Ãóòàðêà çàõàï³ëà àáîäâóõ. Àõ³íóòûÿ òàåìíûì, çìðî÷íûì ñâåòàì êàïö³ëê³, ÿíû ¢ ãýòû ÷àñ áûë³ ïàäîáíû äà çàãàâîðø÷ûêà¢. Áë³ñêó÷ûì³ âà÷ì³ ¢ïàðòà ¢ãëÿäàë³ñÿ àäç³í ó òâàð äðóãîãà, ìàõàë³ ðóêàì³, íàõ³ëÿë³ñÿ àäç³í äà àäíàãî ³ ¢ñ¸ ãàâàðûë³, ñïÿøàþ÷ûñÿ, ïåðàïûíÿþ÷û... À êàë³ ðàïòàì ñö³õàë³, óãëûá³¢øûñÿ ¢ ñâàå äóìê³, ó öåñíàé õàö¸íöû ïàâ³ñàëà æóäàñíàÿ ö³ø. ² òàäû êîëüê³ ÷àñ³íàê ó ïàâåòðû ïàíàâàëà íàïðóæàíà-æàëîáíàÿ ïåñíÿ öâûðêóíà.
ßíà ë³ëàñÿ ñðýáíûì ðó÷àéêîì ç çàïå÷÷à, öóäî¢íûì³ ñòðóíàì³ çâ³íåëà ïà õàöå ³ áûööàì íàïàì³íàëà àá ÷ûìñÿ àäâå÷íûì, íåïàçáû¢íûì.
- Âåäàåø, Øë¸ìêà... òû ãðàìàòíåé çà ìÿíå... Òû íàï³øû àá óñ³ì, çàÿâó ãýòêóþ íàï³øû. Ïàäï³øàìñÿ ¢ñå... Áàÿööà áóäóöü, àëå ÿ ¢ãàâàðó. À ÿ ïàåäó... Ïàåäó ïðîñòà ¢ ãóáåðíþ, óÿ¢ëþñÿ ¢ ×àêó, ö³ êóäû òàì, äû ¢ñ¸ ³ âûêëàäó, øòî ¢ íàñ òóò ðîá³ööà...
- Ëàäíà... Òîëüê³ êàá ãýòà ö³øêîì, ÿíû êàá íå çíàë³, à òî çàãàäçÿ ïðûãàòóþööà... ÿø÷ý ïàäâÿäóöü òàêóþ ìàøûíêó, øòî ³ ÷ûñòûì³ çàñòàíóööà... Äû ³ òàáå íåáÿñïå÷íà...
- Âà¢êî¢ áàÿööà - ó ëåñ íå õàäç³öü... Äû ìû äóæà íå áóäçåì ëàïàòàöü. Òîëüê³ øòî òûÿ áóäóöü âåäàöü, øòî ïàäï³ñâàöü áóäóöü... Àëå ¢ñ¸ ðî¢íà: íå ñõàâàåøñÿ àä ãýòûõ æóë³êà¢...
- Ëàäíà, ãëÿäç³!..
Ñÿáðóê³ äî¢ãà ÿø÷ý ñÿäçåë³ ³ ãàìàí³ë³... ßê âûéøࢠ̳õàëêà àä Øë¸ìê³, íà âóë³öàõ óæî ïóñòà áûëî, à ¢ âîêíàõ ö¸ìíà: óñå ñïàöü ïàëÿãë³.
Íî÷ áûëà ö¸ìíàÿ. Ïàòûõࢠìÿêê³, êâîëû âåòðûê. Ðàçàì ç ãýòûì âåòðûêàì íà ̳õàëêó ïàòõíóëà ÷ûìñÿ áàäç¸ðûì, óçìû¢íûì. ¨í ãîðäà âûïÿ¢ ãðóäç³, óçäûõíó¢ ãëûáîêà-ãëûáîêà ³ øïàðêà ïàêàâûëÿ¢.
Íà äóøû áûëî ë¸ãêà, âàëüãîòíà, áûööàì íåéê³ öÿæàð çâàë³¢ñÿ. Ïðûíÿ¢øû ïý¢íóþ ïàñòàíîâó, ̳õàëêà ñóïàêî³¢ñÿ... ² òîëüê³ ïàä óïëûâàì äóìàê-ëåòóöåííÿ¢, ÿê³ÿ òðàïÿòàë³ñÿ ¢ ÿãî ãàëàâå, íåöÿðïë³âàñöü íåéêàÿ áðàëà... Õàöåëàñÿ, êàá õóò÷ýé-õóò÷ýé ñïî¢í³ëàñÿ çàäóìàíàå. ² ¸í, ñàì òàãî íå ïðûêìÿ÷àþ÷û, ³øî¢ óñ¸ øïàð÷ýé ³ øïàð÷ýé, øûðîêà ìàõàþ÷û ñâà¸é äçåðàâÿøêàé.
2
- ×-û-¢-ðû... ×-û-¢-ð-û... ÷-û-¢-ðû...
Ñìàãëà êîñû ¢ï³âàþööà ¢ ïîæíþ... Ç ñìàêàì æðóöü ÿäðàíóþ, ñàêàâ³òóþ òðàâó... Àæ ñë³íà öÿ÷ý... ² òî òàì, òî ñÿì íà ¢ñ³ì àáøàðû ïîæàíü ïàä áë³ñêó÷àé ñòàë¸âàé ãóáîé âàðóøûööà ³ êëàäçåööà ¢ ðî¢íûÿ ãóðáû øà¢êîâàÿ òðàâà... Áûööàì íåéê³ÿ öóäî¢íûÿ çâÿðû - ìàëûÿ ³ ïðàæýðë³âûÿ - àïàíàâàë³ ïîæíþ ³ ñêóáóöü-çë³çâàþöü ÿå ãóñòóþ ïî¢ñöü... À ÷àñàì³ ¢çäûìàåööà êàòîðû, âåñåëà-çäàâîëåíà áë³ñíå íà ñîíöû ³ çàïÿå ïàáåäíà íà ¢ñþ âàêîë³öó.
- Ëÿñü!.. ëÿñü!.. ëÿñü!.. ëÿñü!..
ßäðàíà... Ðàíà ÿø÷ý... Òîëüê³ ñîíöà íÿäà¢íà ¢çûøëî ³ ñïðàñîíêó çóñ³ì ãóëüòàâà ñâåö³öü... Ïàñëÿ íà÷íîãà ñíó ÿø÷ý âî÷û ñàáå íå ïðàìûëà... Íàâàò íå áà÷ûöü, øòî íà êâåòêàõ-êðàñóíÿõ ÿø÷ý ñìåëà-çàäç³ðë³âà ççÿå ðàñà...
Ó àäíûì ìåñöû ãóðòîê ñÿëÿí... Ñÿäçÿöü, ëÿæàöü íà ãóñòîé âî¢íå-òðàâå. Âîääàëü êîñû ïà¢òîðêíóòû ¢ çÿìëþ... Ïàãðîçíà áë³ø÷àöü íà ñîíöû âûøìóðûæàíûì³ ÿçûêàì³...
Òóò áàãàöå³ ¢ñå... ² ñàâåò òóò: ñòàðøûíÿ - çäàðîâû ìóæûê ç ãðóáûì äðà¢ëÿíûì òâàðàì - òîëüê³ âî÷û õ³òðà, ïóäë³âà áåãàþöü, ³ ï³ñàð - ÿø÷ý ìàëàäçåíüê³, æâàâû ³ ïðàíûðë³âû, øòî ë³ñ³÷êà... Ãýòû - ó ôðýí÷ûêó, ãàë³ôý, ç ïàðòôåëåì - êàì³ñàð, äûé ãîäçå...
Ñÿëÿíå ãóòàðàöü... êðû÷àöü, ðàãî÷óöü. Íàñòðîé âÿñ¸ëû, áàäç¸ðû - âåäàìà, ìîö ñâàþ ÷óþöü... Ñìÿþööà çäàâîëåíà. Ñòàðøûíÿ ç ï³ñàðàì - àñÿðîäàê êàìïàí³³... Ñòàðøûíÿ ñïëÿ÷à ðýæà, à ï³ñàð, âàæíà ìàõàþ÷û ðóêîé, öÿãíå, øòî ïåñíþ ïÿå... ² ñàì çäàâîëåíà ïðûñëóõî¢âàåööà äà ñâà¸é ãàâîðê³... Íàõàïà¢ñÿ íåäçå ñëî¢ ðîçíûõ, ÿê³õ ³ ñàì äîáðà íå ðàçóìåå, ³ ïý¢íû, øòî ðàçóìíû äóæà...
- Íýï... Öÿïåð, áðàò, íýï ó Ðàñå³... Äóìàë³ êàìóí³ñòû ç ïðàëÿòàðñê³ì åëÿìåíòàì äçåëà ìåöü, çíà÷ûööà, óñ¸ ïà äçåìàêðàö³³: êàìóíû, òàêñàìà ñàëõîçû, êóëüòóðû ðîçíûÿ, à âûõîäç³öü, ñîáñöâåííà, øòî ïðàëÿòàðû íà êëàñàâóþ òî÷êó ñòࢠ³... óñ¸, çíà÷ûööà... àì³íü. ßñöåñöâåííà, øòî òðýáà äàöü äàðîãó ïðàâ³ëüíàìó åëÿìåíòó... ñóøíàñö³, ñàìàñòàÿöåëüíû åëÿìåíò, ¸í ìàå çíà÷ýííå...
- Íó ³ íàñàáà÷û¢ñÿ òû, à! - ïåðàïûí³¢ àäç³í ç ñÿëÿí - áåëàáðûñû, ÷ûðâîíû, ç çà¢ñ¸äàøíÿé õ³òðà-ë³ñë³âàé óñìåøà÷êàé íà òâàðû. - Âî, öÿáå á ó âîëàñöü, íà ìåñöà Ïðîíüê³íà... Âîñü áû àäëåìàíòàðàâà¢... õå-õå-õå-õå...
² ñåëÿí³í çàë³¢ñÿ öÿíþòê³ì äðîáíåíüê³ì ñìÿøêîì - áûööàì çàáðàõࢠìàëàäû ø÷àí¸íàê...
ϳñàðó ãýòà ¢ïàäàáàëàñÿ, ³ ¸í ç äàâîëüíàé ì³íàé íàðûõòàâà¢ñÿ öÿãíóöü äàëåé ñâàþ ïðàìîâó, óæî íàâàò ïà÷à¢:
- Äû íå ¢ òûì... Ãýòà øòî...
Àëå ñòàðøûíÿ, ÿêîìó, â³äàöü, íå ïà íóòðó ïðûéøëîñÿ, øòî õâàëÿöü ÿãî ïàìî÷í³êà, ïåðàïûí³¢, ïàêàçâàþ÷û, øòî ³ ¸í òàêñàìà òðîõó âåäàå:
- ßíî çðàçóìåëà... ×àëàâåê ñòàëû, çàìîæíû, ¸í âàãó ìàå, à íå òî øòî äðûíäóøêà ÿêàÿ...
- Íó, à ÿê ç õóòàðàì³ ¢ íàñ? - çìÿí³¢ ãóòàðêó ñòàðû äçåä. - Óñ¸ ãàìàí³ë³, ãàìàí³ë³, ï³ñàë³, à öÿïåð ³ íå, ÷óöü í³÷îãà... Ìóñ³öü, ïðûìåðçëà íàøàÿ ñïðàâà...
- ßêîå òàáå ïðûìåðçëà... Ö³ æ öÿïåð ìîæà ïðûìåðçíóöü, óëåòêó... Ãýòà, áà÷ûø, æàðêà ìåðàöü öÿïåð, äûê äà ç³ìû ÷àêàþöü...
Ìóæûê³ çàðàãàòàë³...
- Äû ³ ÿê æà ìåðàöü öÿïåð?.. Çóñ³ì íå âûïàäàå... Òðàâó ìîæíà ïàïñàâàöü...
- Ç õóòàðàì³ âîñü ÿê äçåëà àáñòà³öü... Ñîáñöâåííà íà õóòàðû íÿìà ñóø÷àñòâóþ÷àãà çàêîíó, çíà÷ûööà, äçÿéñöâ³öåëüíàãà... Òðýáà íåàáõàäç³ìà, êàá óñ¸ âîá÷àñòâà ïà ñâàéìó ñîáñöâåííàìó äàáðàâîëüíàìó æàëàí³þ ³ ñòðàìëåí³þ ïðûíÿëî êàòýãàðû÷àñêàå ïàñòàíà¢ëåííå ¢ õàäàòàëüñöâå àá ðà¢íàìåðíûì ðàçäçåëå çÿìåëüíàé ñîáñöâåííàñö³...
- Ãýòà çíà÷ûöü, çÿìëþ ïåðàäçÿë³öü?
- ßñöåñöâåííà...
- Âóíü ÿê... Íó, ãýòà, áðàò, ïà÷àêàé!..
- ßíû á çãàäç³ë³ñÿ...
- Ãýòà çíà÷ûöü, ïðàöàâàë³, ïðàöàâàë³, à öÿïåð ÷îðòó ëûñàìó, ëàéäàêó ñïðàäâå÷íàìó... Íå, äçÿêóé çà ãýòà!
Áåëàáðûñû çðàá³¢ âûãëÿä, øòî õî÷à ñêàçàöü íåøòà äóæà ñìåøíàå, ³ ïðàï³ø÷à¢:
- Òû, êàæàø, ïðàöàâà¢, à ÿíû ëàéäà÷ûë³... À íàøòî òû íàéì³òà äçåðæûø?.. Ãýòà, áðàò, íåëüãà... Òîëüê³ ñâà³ì³ ðóêàì³ ìîæíà ïðàöàâàöü, à ãýòà ¢æî áóäçå... Òàâàðûø ï³ñàð, ÿê ãýòà çàâåööà?
- Ýêñïëààòàöûÿ...
Íåêàòîðûÿ çàðàãàòàë³...
- À öÿïåð, - äàäࢠáåëàáðûñû, - òû ïàâ³íåí àääàöü ñâàéìó áàòðàêó ïàëàâ³íó çÿìë³, ïàëàâ³íó æûâ¸ëû...
- ² ¢çàðàöü ÿìó íà ïåðøû ðàç.
- Íå, áðàò, õóò÷ýé ¸í ïàäàâ³ööà, ïàêóëü ÿ ÿìó äàì õàöÿ àòîïàê.
- Áàöþøêà éäçå!
- À... ÷àñ óæî...
- Äà÷àêàë³ñÿ ¢ðýøöå...
- Äûê ÿê, çíà÷ûöü, ÿìó äçåñÿö³íó àäðýæàì? - çàïûòࢠñòàðøûíÿ.
- ßê æà, òðýáà... Êàá ãýòà òàê, à òî ÿãî æ ïîæíþ ³ äçÿë³öü áóäçåì...
- Ãýòà æ íå ÿãî, à öàðêî¢íàÿ...
- Íó, ãýòà ¢ñ¸ ðî¢íà...
- Òàâàðûø ï³ñàð, à ÿê ó ïàïåðöû ñêàçàíà? Ãà?.. - çíî¢ çàëàïàòࢠáåëàáðûñû. - ̳æ áÿäíåéøûõ ðàçäçÿë³öü, à?
² çíî¢ ïàñûïà¢ñÿ äðîáíûì, ïðûäóøàíûì ñìåõàì...
Óñå ¢ñòàë³... Ïàäûøî¢ ïîï, ÿø÷ý ìàëàäû, ç ðûæàé áàðîäêàé...
- Çäðàñòâóéöå!..
- Äçåíü äîáðû, áàöþøêà!..
- Íó, øòî, òàâàðûøû, ðàáàâàöü íàðûõòàâàë³ñÿ ñâàéãî áàöþøêó?..
- Äû íå, áàöþøêà!.. ßêîå òàì ðàáàâàöü... Ìû, ìîæà á, ³ çóñ³ì íå áðàë³ ¢ âàñ, äûê óñ¸ ðî¢íà âîçüìóöü ãýòûÿ - óñÿê³ÿ òàì Ö³øê³ äû Øë¸ìê³... Ðàç ïàïåðà ïðûéøëà, çíà÷ûööà, êàá öàðêî¢íûÿ ïîæí³ ïàäçÿë³öü ì³æ áÿäíåéøûì³ ñÿëÿíàì³...
- Çíàþ, çíàþ... Óñ¸ ³õíÿÿ ðàáîòà... Êàðö³öü ³ì ÷óæîå äàáðî...
- Àëå, áàöþøêà, ìû âàñ íå ïàêðû¢äç³ì... Ìû ¢æî òàê ïàñòàíàâ³ë³ ì³ðàì, êàá âàì äçåñÿö³íó àäðýçàöü... Ç ÿêîãà áîêó õî÷àöå, ç òàêîãà ³ âûá³ðàéöå.
- Íàø äîëã, ñîáñöâåííà, êëàïàö³ööà àá óñ³õ ãðàæäàíàõ, ìàþ÷ûõ íàõàäæýííå ¢ íàøûì ðà¸íå... Àáñóäæýííå íàøà - óäà¢ëåòâàðûöü âàñ âàçìîæíàñöþ... Äçåñÿö³íà âàì áóäçå ïðàäñòà¢ëåíà ¢ çàêàíàìåðíóþ ñîáñöâåííàñöü...
ϳñàð ãýòûÿ ñëîâû ñêàçࢠòàê óðà÷ûñòà, òàê³ì âàæíûì òîíàì, øòî ¢ñå - ³ íàâàò ¸í ñàì - ðàòû ïàðàçÿâàë³...
- Íó, øòî æ, äçÿêóþ ³ çà ãýòà...
- À ÿ òàê äóìàþ, õëîïöû, - ãóêíó¢ ñòàðøûíÿ, - íå ïààäñûõàþöü ó íàñ ðóê³, êàë³ ìû ÿø÷ý ïà ïðàêîñó ïðîéäçåì áàöþøêó... Íÿ¢æî æ ìû äàçâîë³ì, êàá íàø áàöþøêà ñàì çà êàñó ¢çÿ¢ñÿ!.. Íàì æà ñîðàì áóäçå...
- Ýò!.. Àá ãýòûì ³ ãàâàðûöü íå âàðòà!..
- Àäìåðûì, õëîïöû, äûé çâàë³ì çàðàç!..
- Âÿë³êàå ñïàñ³áà... Íÿõàé âàì Áîã ïàìàãàå!..
Ìóæûê³ ¢æî ¢çÿë³ñÿ çà êîñû, àëå ¢áà÷ûë³ Ì³õàëêó, ÿê³, êàëäûáàþ÷û, ê³ðàâà¢ñÿ íà ³õ àä äàðîã³, ³ ñïûí³ë³ñÿ ¢ ÷àêàíí³, çàö³êà¢ëåíûÿ... Ïà÷àë³ çàêóðâàöü ³ ïåðàìà¢ëÿööà ¢ïà¢ãîëàñà...
̳õàëêà, í³ íà êàãî íå ãëåäçÿ÷û, í³ ç ê³ì íå ïðûâ³òà¢øûñÿ, ïàäûøî¢ äà ñòàðøûí³ ³ ìî¢÷ê³ ïàäࢠÿìó ïàïåðûíó... Ñòàðøûíÿ âàæíà ïàêðóö³¢ ÿå ¢ ðóêàõ, ø÷ûðà ïðûãëåäçå¢ñÿ, ñòàðàþ÷ûñÿ í³áû ðàçàáðàöü, øòî ¢ ¸é íàï³ñàíà, ³, ïý¢íà, íå, ðàçàáðà¢øû í³÷îãà, àääࢠï³ñàðó. Òîé ïðûäࢠñâàéìó ïòóøûíàìó òâàðó ñóð'¸çíû âûðàç, ÿê³, âÿäîìà, ³ íàëåæûöü ïðûìàöü «íà÷àëüñòâó» ïðû ñïà¢íåíí³ ñëóæýáíûõ àáàâÿçêà¢, ³ ñòࢠ÷ûòàöü...
- Ïà âàøàìó äçåëó ðýçàëþöûÿ íå ìîæà áûöü... Ëóã³ ïàäçåëåíû... ÿñöåñöâåííà, ³ ïðû÷ûòàþø÷àÿ çà àðýíäó ñóìà ç óëàäçåëüöࢠóçûñêàíà... Çíà÷ûööà, ðýçóëüòàòó íå ïðàäâ³äç³ööà...
Áëåäíû òâàð ̳õàëê³ äðûæý¢ àä ìîöíàãà àáóðýííÿ. ¨í ãëÿäçå¢ íà ï³ñàðà òàê³ì ïîãëÿäàì, ÿê³ áåç ñëî¢ ãàâàðû¢, øòî ÿìó âåëüì³ òðóäíà ñòðûìàööà, êàá íå ê³íóööà íà ãýòàãà ø÷àíþêà...
- Âû ïàâ³ííû ñïà¢íÿöü çàãàäû âûøýéøàé óëàäû, - ñêðîçü çóáû ïðàãàâàðû¢ ¸í äðûæà÷ûì ãîëàñàì.
- Êàë³ òàáå âîëàñöü àáÿöàëà, äûê ³äç³ äûé êàñ³ òàì ó âîëàñö³, - àäïàë³¢ ñòàðøûíÿ.
Ñÿðîä ñÿëÿí ïà÷ó¢ñÿ ñìåõ, à áåëàáðûñû íåäçå ççàäó çàõëûíó¢ñÿ ñâà³ì áðûäê³ì ñàáà÷ûì ðîãàòàì...
̳õàëêó ðâàíóëà...
- Çëàäçå³!.. Êðûâàï³¢öû!.. Áàíäûòû!.. Ïàäàâ³ööà âàì ãýòàþ ïîæíÿþ!.. Æðýöå!.. ϳöå íàøó êðî¢, êóëà÷÷î ïðàêëÿòàå!.. Íÿïðà¢äà... Áóäçå âàì êàíåö, äðàïåæí³êàì!.. Âû ìÿíå ïàïîìí³öå!.. ß ïðûãàòóþ âàì ìåñöà!..
Öÿïåð õîöü áû ³ õàöå¢ ñòðûìàööà ̳õàëêà - íå çäîëå¢ áû!.. Ïðàðâàëàñÿ ãàäàì³ íàê³ïå¢øàå ìîðà çëîñö³ ³ íÿñòðûìàíà ïàë³ëîñÿ áóðë³âàé, áðóäíàé ïàòîêàé ïðàêë¸íà¢, ïàãðîç ³ ëàÿíê³.
Áàãàöå³ àáóðûë³ñÿ... Çàëÿìàíòàâàë³ íà ¢ñå ëàäû, àáñòóï³ë³ ̳õàëêó... Êîñû ïàãðîçíà çàáë³ø÷ýë³ ¢ ïàâåòðû. Ñïðàâà ñòàíàâ³ëàñÿ ñóð'¸çíàé. Óæî ïîï, çàêàñà¢øû ïîëû, øïàðêà ïàøûáàâࢠïðý÷ àä ãðàõó...
Àëå ãâàëò ñÿëÿí áûööàì àöâÿðîç³¢ ̳õàëêó. ¨í çìî¢ê ³ ñìåëà ãëÿäçå¢ íà ðàç'þøàíûõ ñÿëÿí. Òûÿ ïàìàëó àäñòóï³ë³. ̳õàëêà ïàâÿðíó¢ñÿ ³ ïàéøî¢ íà ïîæí³. Óñëåä ÿìó íåñëàñÿ ìîöíàÿ ëàÿíêà, ÿêóþ ïàêðûâࢠïðàðýçë³âû ãîëàñ ñòàðøûí³:
- Ãëÿäç³, êðûâàíîã³, äàáðûêàåøñÿ!..
Áîëü, àá³äà ³ çëîñöü - ìîöíàÿ, àãíÿâàÿ çëîñöü ê³ïåëà ¢ ãðóäçÿõ ó ̳õàëê³... Ãîðëà ñóäàðãàâà ñö³ñêàëàñÿ, à ¢ ìàçãó íàñòîéíà, áàëþ÷à á³ëàñÿ äóìêà: «Õóò÷ýé, õóò÷ýé êîí÷ûöü ãýòû çäçåê, ãýòàå çëà÷ûíñòâà!..»
Ó òîé æà ñàìû äçåíü, óâå÷àðû, ̳õàëêà ïàäà¢ñÿ ¢ ãîðàä...
3
Áûëà áóðë³âàÿ íî÷. Ñòàðû Äíÿïðî ãîéäà¢ñÿ ¢çàä ³ ¢ïåðàä ö¸ìíûì³ õâàëÿì³ ³ ñÿðäç³òà áóð÷ý¢, íåçäàâîëåíû òûì, øòî õòîñü òóðáóå ÿãî, çäçåêâàåööà íàä ÿãî ñòàðàñöþ. ² ¢ õìóðûì çäç³¢ëåíí³ ñëóõà¢, ÿê äçåñü óãàðû, íà âûñîê³õ àáðû¢íûõ áåðàãàõ, âûå ³ òóæûöü çáÿíòýæàíû ëàçíÿê...
Íà ñàìûì áåðàçå Äíÿïðà, ó êàïåøöû, ëÿæࢠ̳õàëêà. ¨í óâåñü çàêàïà¢ñÿ ¢ ïàõó÷àå ñåíà ³ ¢ çàö³øøû äóìà¢-ïåðàäóìâࢠñâàå äóìê³...
Íà äâàðý øóìåëà, ãóäçåëà, äîæäæ æîðñòê³ ñö¸áà¢, à ¢ ñåíå áûëî ãýòàê ö¸ïëà, çàö³øíà, ïðûòóëüíà... ² ÷ûì áîëüø ðàçãóëüâàëàñÿ âàêîë íåïàãîäà, òûì ãëûáåé óâàõîäç³¢ ̳õàëêà ¢ ñàìîãà ñÿáå ³ ¢ ïàêî³ ïðûâîäç³¢ äà ëàäó ñâàå äóìê³...
Ó÷îðà âÿðíó¢ñÿ ¸í ç ãîðàäà. Òàì ñïðàâ³¢ ñâภäçåëà, óçíÿ¢ íà íîã³ êàãî íàëåæûöü. Öÿïåð áû¢ ïý¢íû, øòî õóòêà ¢ñ¸ áóäçå ¢ñêðûòà ³ ïðûéäçå êàíåö êóëàöêàìó ïàíàâàííþ. Àëå âîñü, øòî ãýòà çíà÷ûöü, øòî, ïàêóëü ¸í âÿðíó¢ñÿ ç ãîðàäà, ÿìó òóò ñåíà àääçÿë³ë³ äû íàâàò ñêîøàíàãà ¢æî... ¨í ïåðø ³ áðàöü íå õàöå¢, àëå Øë¸ìêà ïàðà³¢ óçÿöü, êàá ñóïàêî³öü íà ÿê³ ÷àñ âîðàãà¢. Óçÿ¢... íàâàò ï³ëüíàâàöü ïàéøî¢ íàíà÷...
- Äûê ÷àãî æ ãýòà ³õ óçíÿëî? Àõàìÿíóë³ñÿ? Ñïàëîõàë³ñÿ? Íåáÿñïåêó ïà÷óë³?..
̳õàëêà çäàâîëåíà ¢ñì³õíó¢ñÿ...
- Áàÿööà... Ïà÷àêàéöå, íå òîå ÿø÷ý áóäçå!..
Àëå ÿê í³ áû¢ ïý¢íû ̳õàëêà ¢ ñâà¸é ïåðàìîçå, ó ÿãî í³ íà àäíó ÷àñ³íêó íå âûõîäç³ëà ç ãàëàâû àïàñêà. Óñ¸ çäàâàëàñÿ, øòî íå çäàäóööà òàê áàãàöå³, øòî ÿø÷ý áóäçå çìàãàííå, äûé íå àáû-ÿêîå - çìàãàííå íà æûöö¸ ³ ñìåðöü. ² çäàâàëàñÿ ÿìó, øòî «òûÿ» íå ñÿäçÿöü ó ãýòû ÷àñ «çëàæû¢øû ðóê³», à ðûõòóþööà, ï³ëüíà ðûõòóþööà... Àëå øòî ÿíû ìîãóöü çðàá³öü?..
̳õàëêó ¢ñïàì³íàëàñÿ ïåðàñöÿðîãà Øë¸ìê³, óñïîìí³¢ñÿ Ãðûøêà-áàíäûò... Êàæóöü, âÿðíó¢ñÿ, òóò óæî êðóö³ööà. ² íåøòà ïàäîáíàå äà ñòðàõó çàâàðóøûëàñÿ ¢ñÿðýäç³íå... Çàá'þöü... ³ì ÷àëàâåêà çàá³öü - øòî ìóõó... Ö³ ìàëà çäàðýííÿ¢ áûëî?
Àëå ̳õàëêà õóòêà àäàãíࢠïàëàõë³âûÿ äóìê³.
- Øòî ìíå áàÿööà? ×àãî øêàäàâàöü? Øòî ìíå ÷àêàöü àä æûööÿ? Çã³áëà ¢ñ¸... Íå ÷àëàâåê óæî. Íå áóäçå ø÷àñöÿ - óñ¸ ðî¢íà.
Øêàäà ñòàëà ̳õàëêó ñàìîãà ñÿáå. Æàëü àá ì³íóëûì, àá æûöö³ çàãóáëåíûì óñêàëûõíó¢ äóøó... ² ç íåéêàé áàëþ÷àé óöåõàé ¸í óãëûá³¢ñÿ âà ¢ñïàì³íê³. Àäç³í çà àäíûì çàì³ãàöåë³ ìàëþíê³ òàãî ñâåòëàãà, ïðûãîæàãà, øòî êàë³ñü áûëî ³ ñ÷ýçëà íàçà¢ñ¸äû, ñ÷ýçëà ðàïòàì, íå÷àêàíà...
Áû¢ ÿê óñå. Æû¢ ïî¢íûì æûöö¸ì.
ßê ÿø÷ý ìàëû áû¢, áåãà¢, ãàðýçâà¢... Ïåðøûì áû¢ ñÿðîä ñÿáðóêî¢... ßê òàäû âîëüíà æûëîñÿ!.. ͳ÷îãà íå çíà¢, íå äáà¢ í³ àá ÷ûì, çíࢠòîëüê³ ãóëüí³ ñâàå, çàáàâû äç³öÿ÷ûÿ.
Ïîòûì óçðîñ. Ïàñïûòࢠòðîõ³ ãîðà. Áàöüêà ïàì¸ð, ç àäíîé ìàòêàé çàñòà¢ñÿ. Öÿæêà ïðûéøëîñÿ. Ïàçíà¢, ÿê òðóäíà ïðàöî¢íàìó ëþäó õëåá äàñòàåööà. Àëå ¢öåõà áûëà êâåòêà-äçÿ¢÷ûíà. Ç ¸é óñ¸ ãîðà ñâภðàçâàæà¢. Ø÷ûðà ëþá³¢ ÿå, òàê, ÿê òîëüê³ ìîæíà ëþá³öü. ² ÿíà ÿãî òàêñàìà. Áûâàëà, äçåíü - ïðàöà, à ¢íî÷û - ÷àñ³íû êàõàííÿ. ² ïðàöà áûëà í³ïà÷ûì.
À ïîòûì - ðàññòàííå. Ó ñàëäàòû ¢çÿë³. Òàì ÿø÷ý ãîðø ïðûéøëîñÿ. Àëå çàòîå òàì øìàò íàâó÷û¢ñÿ ÷àìó, ïàçíࢠ- àäêóëü çëî íà çÿìë³, õòî â³íàâàò, øòî ïðîñòàìó íàðîäó òàê öÿæêà æûâåööà. Ç ëþäçüì³ ïàçíà¸ì³¢ñÿ - íåéê³ì³ äç³¢íûì³, íîâûì³. Óñ¸ äàá³âàë³ñÿ ø÷àñöÿ ãàðîòíàìó ëþäó... Çà ãýòà ³ ïàêóòó íåñë³, ãîðà ïðûìàë³. Ïàñëÿ ¢æî ³ ñàì ãýòê³ì ñòà¢, àëå í³÷îãà çðàá³öü íå ¢äàëîñÿ. Ó áîéêó ïàãíàë³, íàãó àäàðâàëà. Äî¢ãà ¢ øï³òàë³ ëÿæà¢, ñà ñìåðöþ çìàãà¢ñÿ. Ïåðàìîã, àëå íå íà ðàäàñöü ñàáå, âÿðíó¢ñÿ áÿçíîã³ ¢ äâîð...
Êàõàíêà ÷àêàëà... ² âîñü - ñòðýë³ñÿ... Ñë¸ç êîëüê³ áûëî... Áà÷ûöü ø÷àñöå ³ çíàöü, øòî íÿìà ÿãî, øòî ¢æî ðàçá³ëàñÿ, çãóáëåíà - îé, ÿê ãýòà öÿæêà! Õóòêà çíî¢ ðàçëó÷ûë³ñÿ... çàìóæ ïàéøëà. Ñàì ãýòà ¢ëàäç³¢, êàá íå ìó÷ûöü ÿå ³ ñÿáå...
² ïàöÿãíóëàñÿ øýðàå, íóäíàå æûöö¸... Íàâàò ³ âîëüíàñöü ïðàéøëà íåÿê íå¢çàìåòêó. Óñ¸ áàãàöå³ àðóäàâàë³, ñ³ëó ¢çÿë³ çíî¢, ÿê ðàíåé, áÿäîöå äûõíóöü íå äàâàë³. ² òàê àæ äà ãýòàãà ÷àñó. À öÿïåð - íåâÿäîìà.
² ¢ ̳õàëê³ çíî¢ àäíà çà àäíîé ïàëÿöåë³ äóìê³ àá ñïðàâå. Äóìê³ íàçîéë³âûÿ, òóðáîòíûÿ. ̳õàëêà ñàáðࢠóñå ñ³ëû ³ ñ³ëêîì ïåðàðâࢠ³õ... Çíî¢ óãëûá³¢ñÿ ¢ ðóæîâûÿ, ëàãîäíûÿ ¢ñïàì³íû. ² ïàä óïëûâàì ³õ ¸í ñóïàêî³¢ñÿ. Äóìê³ àõ³íóë³ñÿ ìÿêêàé, ñìóòíàé ïÿë¸íêàé, çë³ë³ñÿ ¢ íÿÿñíûÿ àáðàçû ³ ïà÷àë³ ïàìàëó ïåðàõîäç³öü ó ö³õóþ äðýìó.
Ðàïòàì ¸í àáóäç³¢ñÿ... Ö³ ãýòà çäàëîñÿ ÿìó? Áûööàì ãàâîðêà ïà÷óëàñÿ... ̳õàëêà ïðûñëóõà¢ñÿ... ßø÷ý... Öÿïåð óæî ñêðîçü øóì âåòðó ³ äàæäæó âûÿ¢íà ïà÷óë³ñÿ ãàëàñû... Õòî ãýòà?.. Õ³áà çà ñåíàì õòî ïàäö³êàåööà? Âûç³ðíóöü ö³ ïà÷àêàöü?.. Âîñü ³ àñöÿðîæíûÿ êðîê³ íå÷ûÿ...
- Òóò ¸í, ïàâ³ííà... - ïà÷ó¢ñÿ ñêðîçü áóðó ïðûäóøàíû ãîëàñ.
̳õàëêà ïàçíࢠãýòû ãîëàñ... ç äçÿö³íñòâà ¸í çíà¸ìû ÿìó... Êàë³ñü ÿíû ç Ãðûøêàì áûë³ ïåðøûì³ ñÿáðóêàì³, òîëüê³ ÿê âûðàñë³, ïàéøë³ ïà àñîáíûõ ïóö³íàõ.
̳õàëêà ñöÿì³¢, ÷àãî ïðûéøî¢ Ãðûøêà, ÷àãî ÿìó òðýáà... Ïà öåëó ïàáåãë³ ìóðàøê³... Äóõ çàíÿëî... Øòî ðàá³öü? Óöÿêàöü àáî ÷àêàöü, çàòà³¢øûñÿ - ìî íå ïðûìåöÿöü?
Ìàöàå íåõòà ïà ñåíó... Âîñü óæî áë³çêà... Ñõàï³¢ çà íàãó...
- Òóò!..
Íåøòà öÿæêàå íàâàë³ëàñÿ íà ̳õàëêó.
- Óñ¸!.. - ì³ãíóëà ¢ ̳õàëêàâûõ äóìêàõ.
Àëå ñòðàõ ïàääࢠñ³ëû... ²ðâàíó¢ñÿ, ïåðàêóë³¢ íåêàãà, ê³íó¢ñÿ ¢ ìîêðóþ, áÿçäîííóþ öåìðó.
Áåã ÿê ìîã, íå çâàæà¢, øòî áàë³öü, ÿê àãí¸ì ïÿ÷ý, àáðóáàê-íàãà... ² çíà¢, øòî íå ¢öÿ÷ý, àëå ¢ñ¸-òê³ áåã...
Ðàç... Äçåðàâÿøêà íåêóäû ãëûáîêà ¢åõàëà... Ðûíó¢ñÿ äîëó ̳õàëêà... Ìîöíà, áàëþ÷à ðâàíóëà çàñòðà¢øàÿ äçåðàâÿøêà, àæ çàñòàãíࢠíåìà àä áîëþ...
Íàñö³ãë³... íàâàë³ë³ñÿ... ïðûö³ñíóë³... Á³öü ïà÷àë³...
- Ãâàëò! - íåÿê êîðàòêà, ãëóõà ïàíåñëàñÿ ¢ áóðë³âûì ïàâåòðû ³ ¢ðàç àáàðâàëàñÿ âåòðàì...
Áîëüø íå ìîã êðû÷àöü ̳õàëêà: íåéêàé áðóäíàé àíó÷àé ðîò çàòêíóë³... Á³ë³, ëàÿë³ñÿ... Ê Äíÿïðó ïàöÿãíóë³, øòóðõàþ÷û...
̳õàëêà í³÷îãà íå ïîìí³¢. Ïà÷ó¢, øòî ÷àïëÿþöü íà øûþ íåøòà öÿæêîå... Ñöÿì³¢ òàäû...
«ßê ñàáàêó! - ì³ãíóëà ¢ äóìêàõ, - çà ïðà¢äó...» Ñâîëà÷û, êðûêíóöü õàöå¢ òàê, êàá ïà÷ó¢ óâåñü ñâåò, à çàìåñò òàãî ïðàñòàãíࢠíåÿê íåìà...
Øàë¸íàÿ, äç³êàÿ çëîñöü àãàðíóëà... Ñàáðࢠóñå ñ³ëû àñòàòí³ÿ - ³ðâàíó¢ñÿ...
Äàðýìíà. Ñö³ñíóë³ äóæûÿ ðóê³... Íåõòà ¢äàðû¢ ïà ãàëàâå òàê, øòî ̳õàëêà ïðûòîìíàñöü çãóá³¢.
Ïÿñîê, êàìåíí³ äðîáíûÿ ïàñûïàë³ñÿ ¢ âàäó... Çàáóëüêàòàë³ êâîëà-æàëîáíà, áûööàì çàïëàêàë³...
Ïëÿñü!!!
Ïàöàëóíêàì ø÷ûðûì, ìàãóòíûì ñïàòêࢠÄíÿïðî ñâàþ àõâÿðó...
² ñö³õëà ¢ñ¸ íà õâ³ë³íêó... áûööàì æàõíóëàñÿ äç³êàé, ñòðàøýííàé ïàäçå³...
À ïîòûì óñ¸ çàøóìåëà, çàâûëà... Ëàçíÿê çàöÿãíó¢ õà¢òóðíóþ ïåñíþ...
4
Íà äðóã³ äçåíü òîëüê³ ³ áûëî ãàìîíàê, øòî ïðà ̳õàëêó. Äçå ¸í ïàäçå¢ñÿ?.. Óñå ãàâàðûë³, ³ êîæíû íà ñâîé ëàä ðàá³¢ äàãàäê³. Àäíû íå çíàõîäç³ë³ òóò í³÷îãà íàäçâû÷àéíàãà, êàçàë³, øòî ïðîñòà ïàéøî¢ êóäû ïà äçåëó ³ íå¢çàáàâå âåðíåööà; äðóã³ÿ êàçàë³ - óòàï³¢ñÿ ¢ Äíÿïðû: àäûøî¢ñÿ ¢ ïàö¸ìêàõ äû íÿ¢ìûñëÿ ³ áóõíó¢ ç âûñîêàãà áåðàãà; òðýö³ÿ òîëüê³ ê³âàë³ ãàëîâàì³ äû ìíàãàçíà÷íà öàäç³ë³ ñêðîçü çóáû:
- Òóò íåøòà ¸ñöü...
Àëå öÿæêàÿ ïðàöà õóòêà çàö¸ðëà ö³êàâàñöü äà ãýòàãà çäàðýííÿ.
Ïàãàâàðûë³ äçåíü-äðóã³ ³ ïåðàñòàë³... Çàáûë³ñÿ, áûööàì ³ íå áûëî í³êîë³ Ì³õàëê³. Òîëüê³ áàáû-ïëÿòóõ³ ç óëàñö³âûì ³ì ìàñòàöòâàì óñ¸ òâàðûë³ äà ñìåõó öóäî¢íûÿ áàéê³ äû ïàêðû¢äæàíàÿ áÿäîòà ÷àñàì³, ðàçâàæàþ÷û ñâàå íÿãîäû, óñïàì³íàëà âåðíàãà ñÿáðà:
- Ýõ, íÿìà íàøàãà ̳õàëê³... ¨í áû ïàñòàÿ¢ çà íàñ, íå äࢠáû ¢ êðû¢äó. ¨í áû äàñòóêà¢ñÿ, ðàñêðû¢ óñå ³õí³ÿ çëà÷ûíñòâû...
À Øë¸ìêà, ÿê òîëüê³ ïà÷ó¢, øòî ç ̳õàëêàì íåøòà çäàðûëàñÿ, àäðàçó ñöÿì³¢, øòî ãýòà çíà÷ûöü, ³ àä ø÷ûðàãà ñýðöà ïàøêàäàâࢠñÿáðóêà.
- Ñàì çàãóá³¢ ñÿáå... Íå ïàñöÿðîãñÿ... Íó, öÿïåð ìîé ÷àðîä, òðýáà êàí÷àöü íà÷àòàå äçåëà...
² ¸í ïàñïåøíà ñòࢠçá³ðàööà.
- Êóäû ãýòà òû? - çàïûòàëà ÿãî ìàòêà.
- Òðýáà, ³íòàðýñ ¸ñöü...
² òàåìíà-ñóð'¸çíà äàäà¢:
- Êàë³ õòî ñïûòàå, ñêàæû, øòî çà òàâàðàì ïàåõà¢.
- Îé, ìîé ñûíîê, ö³ íå çàìûñë³¢ òû øòî? Ãëÿäç³, áåðàæûñÿ... Ñàì âåäàåø, ÿê³ ÷àñ öÿïåð... Øòî òîëüê³ äçååööà - áàðàí³ Áîæà!..
- Íå áîéñÿ, ìàìà!.. ß - êðóòê³, ìÿíå ãîëûì³ ðóêàì³ íå âîçüìåø...
Íàçà¢òðàãà ¸í óæî áû¢ ó ïàâÿòîâûì ãîðàäçå. Òàì ¸í ïðîñòà íàê³ðàâà¢ñÿ ¢ ìÿñöîâàå àääçÿëåííå äçÿðæà¢íàé ïàë³òû÷íàé óïðàâû.
Ïðûéøî¢øû ¢ êàíöûëÿðûþ, ¸í ñïûòà¢ñÿ ¢ ñóïðàöî¢í³êà¢, äçå ìîæíà áà÷ûöü çàãàä÷ûêà.
- À âàì íàâîøòà ¸í?
- Ó ìÿíå ñàêðýòíàå äçåëà...
Ñóïðàöî¢í³ê³ çäç³¢ëåíà àáãëÿäàë³ ÿãî íåñàìàâ³òóþ ô³ãóðó.
- Ïà÷àêàéöå, ¸í çàíÿòû.
Øë¸ìêà ñå¢ íà ëà¢öû ³ ñòࢠàáäóìâàöü, ÿê ³ øòî ãàâàðûöü çàãàä÷ûêó. Ïðàç õâ³ë³í ïÿòíàööàöü ÿãî çàïðàñ³ë³ ¢ êàá³íåò.
Çà ñòàëîì, çàê³äàíûì öýëûì âîçàì ïàïåðû, ñÿäçå¢ ìàëàäû ÷àëàâåê ç âûðàçë³âûì ýíåðã³÷íûì òâàðàì.
- Ó ÷ûì ñïðàâà?
Øë¸ìêà ïà÷à¢:
- À...
Ç ïåðøûõ ñëî¢ ïåðàïûí³¢ ÿãî çàãàä÷ûê:
- Ó íàñ óæî ¸ñöü ïàïåðà ç ãóáåðí³... ß íàäòà ðàä, øòî âû äà ìÿíå òðàï³ë³. Âû ìíå ¢ñ¸ äàêëàäíà àáìàëþéöå, øòî ¢ âàñ äçååööà, ³ íàì òàäû áóäçå ÿñíà, ÿê, ç ÿêîãà áîêó ëåïø óçÿööà çà ãýòó ñïðàâó. ² äç³¢íàÿ æ ðý÷. Çóñ³ì ïàä áîêàì, à áûööàì êðà³íà äðóãàÿ. Õâàëÿ ðýâàëþöû³ íå äàêàö³ëàñÿ äà ãýòàãà ìåñöà, íå çâàðóøûëà ñòàÿ÷àãà áàëîòà. À øìàò ÿø÷ý ¸ñöü ãýòê³õ íå÷àïàíûõ áàëîò!.. Íó, äûê àïàâÿäàéöå!
² Øë¸ìêà äàêëàäíà ðàñêàçࢠàá óñ³ì, øòî äçåÿëàñÿ ¢ ³õí³ì ñÿëå çà àïîøí³ÿ ãàäû ³ øòî öÿïåð äçååööà. Çàãàä÷ûê óâàæíà ñëóõà¢, ÷àñàì³ çàï³ñâàþ÷û øòîñü íà ïàïåðêó... ßê Øë¸ìêà ñêîí÷û¢, ¸í çàäࢠÿìó êîëüê³ ïûòàííÿ¢, íà ÿê³ÿ Øë¸ìêà ç àõâîòàé àäêàçà¢.
- Íó, âîñü øòî... Öÿïåð ìíå ¢ñ¸ ÿñíà... Äçÿêóþ çà âåñòêó. Õóòêà ìû ïàìîæàì âàì. Âûáà÷àéöå, âîñü øòî ÿø÷ý: âû íå âåäàåöå, êàë³ öÿïåð ìàþöü áûöü ó âàñ âàëàñíûÿ?
- Ó íÿäçåëþ ïàõàòó ïàïî¢ñêóþ äçÿë³öü áóäóöü - ïðûåäóöü.
- Àãà... Íó, äîáðà, äîáðà. Öÿïåð âû åäçüöå ¢ äâîð ³ ÷àêàéöå. Âÿäîìà, ëåïåé, êàá í³õòî í³÷îãà íå âåäà¢. Ñâà³ì òàêñàìà íå êàæûöå.
- ß çíàþ. ß ÿø÷ý ³ ̳õàëêó ãàâàðû¢, êàá àñöÿðîæíà...
- À... Øêîäà õëàïöà, òàê³õ íàì ïàáîëåé òðýáà. Øêîäà, øêîäà...
- Íó, áûâàéöå çäàðîâû!
- Áûâàéöå!
Ç ñïàêîéíûì ñýðöàì Øë¸ìêà âÿðíó¢ñÿ ¢ äâîð. Íà ÿãî àäñóòíàñöü í³õòî ¢ ñÿëå íå çâÿðíó¢ óâàã³. Íå äà ãýòàãà áûëî: ³øëà ñàìàÿ ãàðà÷àÿ ðàáîòà.
5
- Òàòêà, òàòêà!.. ²äóöü!..
- Õòî ³äçå?..
- Äðîçä ïðûåõࢠç âîëàñö³ ³ ÿø÷ý íåéê³... Ñþäû ³äóöü!
- À...
² ñòàðøûíÿ ñåëüñêàãà Ñàâåòà áîðçäà ïàñóíó¢ñÿ íàñóñòðý÷ó äàðàã³ì ãàñöÿì.
Ïà âóë³öû çâàæíà ñ³ãàë³ äâà ÷àëàâåê³. Àäç³í ç ³õ áû¢ àïðàíóòû ïà-âàéñêîâàìó ³ íà áàêó ìå¢ ðýâàëüâåð.
Âàëàñíûõ ñóñòðàêàë³ ³ ïðàâîäç³ë³ ö³êàâûÿ âî÷û ñÿëü÷àí, ÿê³ÿ ïà âûïàäêó ñâÿòà áûë³ áë³çêà ¢ñå íà âóë³öû. Ó àäíûõ âà÷àõ ñâÿö³ëàñÿ òîëüê³ ö³êàâàñöü, à ç äðóã³õ ÿñêðàâà ãëÿäçåëà íåñõàâàíàÿ íÿíàâ³ñöü...
- À, ñòàðû âåðàáåé! - çàãàìàí³¢ âàéñêîâû, óáà÷û¢øû ñòàðøûíþ. - Íó, ÿê ìàåøñÿ, ÷îðò áàðàäàòû?
- À äçÿêóþ, í³÷îãà. ßê âû? Íó, çàõîäçüöå, çðàá³öå ëàñêó!..
- Çîéäçåì, çîéäçåì... Øòî, íå ÷àêà¢?
- ßê ãýòà íå ÷àêà¢! Çíà¢, øòî ñ¸ííÿ ïðûåäçåöå...
- Íó, ãýòà äîáðà, øòî ÷àêà¢... Ïðà¢äà, «Ðàìàíàâ³÷»?
- Ïðà¢äà, ïðà¢äà, - ç óñìåøêàé àäêàçࢠ«Ðàìàíàâ³÷», óæî äîñûöü ñòàðû, ïàíóðû ìóæ÷ûíà.
Ó õàöå ¢æî ãàñïàäûíÿ çàâ³õàëàñÿ êàëÿ ïðûïå÷êà.
- Íó, ÿê, øòî? - çàïûòà¢ñÿ âàéñêîâû, ñÿäàþ÷û íà ëàâå. - ßê òóò ó âàñ?
- Äû øòî? ßê âàì òóò ñêàçàöü... Ãàíêà! ²äç³ íà âóë³öó! - êðûêíó¢ ¸í ðàïòàì íà äà÷êó.
Òàÿ ¢æî çíàëà: ïàáåãëà...
- Äû òàê ó íàñ... âû æ, ïý¢íà, âåäàåöå... ÷óë³... ×îðò ÿãî âåäàå! Íåáÿñïå÷íà. Ó ãóáåðí³ áû¢, íåâÿäîìà, øòî òàì íàòâàðû¢. Ñÿäç³ì âîñü öÿïåð, ÿê íà æàðû.
- Ãëóïñòâà. Ñëÿäî¢ íå çàñòàëîñÿ ïàñëÿ ãýòàãà?
- Íó, íàøû õëîïöû íå çáëûøóöü.
- Äçå öÿïåð Ãðûøêà?
- Öÿïåð? Ó äâàðý, ïý¢íà. ¨í ó ѳäàðà ¢ ¸¢í³ çàêâàòàðàâà¢ñÿ. Íå, àá ãýòûì äûê ìû ñïàêîéíû. Âîñü òîëüê³ ñòðàøíà...
- Íå áîéñÿ, ñòàðû, íå ïðàïàäç¸ì. Çåëëÿ æ ñòàíå âî÷û çàë³öü?
- Àá ãýòûì ³ ãàâàðûöü íå òðýáà!
- Ç ïàõàòàé òðýáà ïà÷àêàöü, - ïðàìîâ³¢ «Ðàìàíàâ³÷». - Ïàêóëü íå ¢ëÿæàööà ¢ñ¸...
- Êàë³ æ àðàöü õóòêà ÷àñ áóäçå...
- Íó, ïà÷àêàåöå... Âîñü òðýáà çàðàç ñàáðàöü òóò êàãî äû ïàãàìàí³öü, ïàðàäç³ööà...
- ßíû õóòêà ïðûéäóöü óñå: áà÷ûë³ æ, ïý¢íà, ÿê âû ïðûåõàë³...
² ñàïðà¢äû, ïðàç êîëüê³ ÷àñ³í ïà÷àë³ çá³ðàööà ìóæ÷ûíû. Ïðûéøî¢ ï³ñàð, ïðûéøî¢ áåëàáðûñû, ÿø÷ý ÷àëàâåê ïÿöü. Ó õàöå çàãóäçåëà ãàìîíêà... Ñïà÷àòêó ïàö³õó, ïîòûì óñ¸ ñìÿëåé, à ÿê ñåë³ çà ñòîë - âàêîë ïëÿøê³ ñàìàãîíó, - çóñ³ì ðàçûøë³ñÿ... Êðûê, ñìåõ, ãâàëò - óñ¸ çë³ëîñÿ ¢ àäç³í íÿçëàäíû ãóä. Ó âîêíû ïà÷àë³ çàç³ðàöü ö³êàâûÿ ãàëîâû, àëå ìóæ÷ûíû íå çâàæàë³ íà ãýòà: êàãî òóò áàÿööà!..
- Äûê, çíà÷ûööà, çÿìëþ äçÿë³öü? - óæî êàòîðû ðàç ïûòà¢ñÿ âàéñêîâû.
², ÿê ³ êîæíû ðàç, ÿìó àäêàçâࢠöýëû õîð ï'ÿíåþ÷ûõ ãàëàñî¢:
- Äçÿë³öü!..
- Âÿäîìà, äçÿë³öü!
- ×àãî òàì ÷àêàöü? Êàá çëûäí³ ÿêîé äàñòàëîñÿ!.. Øòî ÿíû íàì... ö³ âàì? À ìû íå ïàñòà³ì...
- Äû ãýòà âÿäîìà... àä íàñ íå áóäçåöå ¢ êðû¢äçå.
- Âû íàì, à ìû âàì!
- Ãëÿäç³öå æ, áðàòöû! Âû çíàéöå òîå, øòî ìû, ìîæíà ñêàçàöü, ãàëàâó ñâàþ ïàäñòà¢ëÿåì. Âû ïàâ³ííû ãýòà ðàçóìåöü...
- Âÿäîìà! Øòî ìû - äçåö³ ìàëûÿ!
- Êàë³ øòî - íå âûäàâàöü, ðàçàì àäêàçâàöü!
- Äû íÿ¢æî æ! Êàë³ øòî - àïîøíÿå àääàäç³ì, à âûðó÷ûì.
Óñ¸ ï'ÿíåé ³ ï'ÿíåé ðàá³ë³ñÿ ìóæ÷ûíñê³ÿ ãàëîâû, óñ¸ ãó÷íåé ³ áÿçëàäíåé ñòàíàâ³ëàñÿ ãóòàðêà. Óæî òðóäíà áûëî ðàçàáðàöü, øòî ãàâîðûöü êîæíû àñîáíà. Íàâàò ³ ñàì³ ãàâàðóíû, ïý¢íà, íå ðàçóìåë³ òàãî, øòî ãàâàðûë³. Ãàâàðûë³ áë³çêà ¢ñå, à ñëóõàöü - í³õòî íå ñëóõà¢.
² ¢âåñü ãýòû ê³ðìàø çàñö³ëàëà ãóñòàÿ õìàðà òàáà÷íàãà äûìó.
Ïà÷àë³ öàëàâàööà, àáûìàööà. Öÿïåð òîëüê³ ³ ìîæíà áûëî âûëó÷ûöü ç àãóëüíàãà øóìó ìîöíàå öìîêàííå äû æîðñòê³ÿ ñëîâû áðûäêàé ëàÿíê³.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
- Ñàëäàòû, ñàëäàòû ³äóöü! - óëÿöåëà ¢ õàòó íåêàëüê³ õëàï÷óêî¢.
Ìóæ÷ûíû ïåðø ³ ¢âàã³ íå çâÿðíóë³. Òîëüê³ ÿê êîëüê³ ðàçî¢ ïåðàêàçàë³ ³ì ãýòàå ñëîâà - «ñàëäàòû», - ïàñö³õàë³, ïåðàâàðâàþ÷û, ìóñ³öü, ó ñâà³õ ï'ÿíûõ ìàçãàõ ãýòóþ íå÷àêàíóþ âåñòêó... ² í³ÿê íå ìàãë³ ¢öÿì³öü: ö³ ãýòà äîáðà, ö³ äðýííà, øòî ñàëäàòû ³äóöü? Óðýøöå, ïý¢íà, ïàñòàíàâ³ë³, øòî äîáðà, áî ðàïòàì àæûâ³ë³ñÿ.
- Ñàëäàòû! À! Ñàëäàòû! Âîñü äîáðà! Äàâàéöå ³õ ñþäû, ãàëóáî÷êà¢! Âûï'åì!
ϳñàð óçíÿ¢ñÿ ³ ïðàï³ø÷à¢, ÿê òîëüê³ äàçâàëÿë³ ÿìó ñ³ëû:
- Íÿõàé æûâå ×ûðâîíàÿ Àðì³ÿ! Óðà!..
- Óððà! Óððà! ×ûðâîíàÿ Àðì³ÿ!
Ó õàòó ¢âàéøëî ÷àëàâåê ç ïÿöü ÷ûðâîíààðìåéöà¢.
- ²ìåíåì ðýâàëþöû³ âû ¢ñå àðûøòàâàíû!..
- Õà-õà-õà-õà!.. Ãî-ãî-ãî-ãî-ãî!.. Ìàëàéöû!.. Íó ³ ìàëàéöû!.. Àðûøòàâàíû!.. Ãî-ãî-ãî-ãî!..
- Ìà¢÷àöü!.. Æàðòû òóò í³ ê ÷àìó! Áóäçüöå ëàñêàâû, ïàíû ñàìàãîíø÷ûê³, çàðàç æà ³ñö³ çà íàì³!..
- Õà-õà-õà! Õå-õå-õå!..
Àëå ¢æî ¢ ï'ÿíûì ðîãàöå ïà÷óëàñÿ íåéêàå íåäàâåð'å, àïàñêà. Òîëüê³ çóñ³ì çâàð'ÿöåëû ï³ñàð í³êîëüê³ íå ãóáëÿ¢ ïðûñóòíàñö³ äóõó. ¨í, ÿê ìàãà, òûðêíó¢ ïëÿøêàé àá ñòîë, àæ óñ¸ íà ³ì çàçâ³íåëà, ³ çàãâàëòàâà¢:
- Ïëÿøêà àðûøòàâàíà! Õî-õî-õî-õî! Àðûøòàâàíà! Ãîñö³, ïðàøó! ×ûðâîíàÿ Àðì³ÿ! Óððà!
² ¸í, ÿê íåïðûòîìíû, êðû÷à¢, ìàõࢠðóêàì³, àáàðà÷âà¢ñÿ íà ¢ñå áàê³ äà ñâà³õ ñÿáðî¢. Àëå òûÿ ¢æî ñöÿì³ë³ - ïóäë³âà ìà¢÷àë³. ² ëÿìàíò ï³ñàðà íåÿê äç³êà, ïðàðýçë³âà, íåïàäòðûìàíà ðàñê³äà¢ñÿ ïà õàöå...
Ñòàðøû ç ÷ûðâîíààðìåéöࢠïàäûøî¢ áë³æýé äà ÿãî.
- Äàâîë³! Âûõàäç³!
- ßê? Øòî? Êóäû?
ϳñàð íåäàëóæíà-ï'ÿíûì ïîãëÿäàì àç³ðíó¢ñÿ ïà áàêàõ. Ìóæûê³ ¢ñå ìà¢÷àë³, íå ãëåäçÿ÷û àäç³í íà àäíàãî, ï³ñàð çóñ³ì àñàëàïå¢, öÿæêà ïëåõàíó¢ñÿ íà ëàâó, âûëóï³¢ âî÷û ³ ñÿäçå¢, í³÷îãà íå ðàçóìåþ÷û.
- Íó, äàêóëü ñÿäçåöü áóäçåöå! Âûõàäç³ íà âóë³öó! Õëîïöû, áÿðû ³õ!
Ìóæûê³ ñÿäçåë³. Âàéñêîâû çàìàðìûòࢠíåñëóõìÿíûì àä ñàìàãîíó ³ ñòðàõó ÿçûêîì:
- Òàê-òî ÿíî òàê... àëå... ÿê æà ãýòà... áåç óñÿãî... ðàïòàì... ͳ òàáå ìàíäàòó...
- Øòî? Ìàíäàòó? - çà¢âàæû¢ ÿãî ñòàðøû. - ßê ïðàñï³øñÿ, òàäû ÿ òàáå ìàíäàò ïàêàæó. À òû õòî òàê³?
Òîëüê³ öÿïåð ¸í ïðûêìåö³¢ ðýâàëüâåð.
- À... Áóäçüöå ëàñêàâû çíÿöü âàøà àðóææà!
Òîé ìî¢÷ê³ àääࢠðýâàëüâåð.