epub
 
Падключыць
слоўнікі

Янка Багдановіч

На жыццёвым шляху

З мінулых дзён
  І
  ІІ
  ІІІ
  IV
  V
  VI
Барунскі прытулак
Беларускі прытулак у Вільні і Віленская беларуская гімназія
  ПЕРШАЕ СНЕДАННЕ Ў ВІЛЬНІ
  ПЕРШАЯ МАЯ НАСТАЎНІЦА Ў ВІЛЬНІ АЛЁНА САКАЛОВА
  МАЛОДШАЯ ЗАГАДЧЫЦА ПРЫТУЛКУ МАРЫЯ ШУТОВІЧ
  СТАРШАЯ ЗАГАДЧЫЦА ПРЫТУЛКУ ЛЮБА ВАСІЛЕЎСКАЯ
  НОВАЯ ЗАГАДЧЫЦА ПРЫТУЛКУ
  ЛЮДЗІ З ДОБРАЙ ДУШОЙ І МЯККІМ СЭРЦАМ
  М. КРАСІНСКІ — ІНСПЕКТАР ВІЛЕНСКАЙ БЕЛАРУСКАЙ ГІМНАЗІІ
  НАВАГОДНЯЯ ЁЛКА Ў БЕЛАРУСКІМ КЛЮБЕ НА ВУЛІЦЫ БІСКУПЯЙ, 12
  ПІСЬМЕННІКІ, МАСТАКІ І МУЗЫКАНТЫ
  «КАШАЕДЫ»
  НАСТАЎНІК Н. СІНЯЎСКІ
  «ПАСТУХІ»
  НАСТАЎНІК А. МІХАЛЕВІЧ
  НАСТАЎНІК ЯН КАТОВІЧ
  ДРУЙСКАЯ ГІМНАЗІЯ
  НАСТАЎНІК ВІЛЕНСКАЙ БЕЛАРУСКАЙ ГІМНАЗІІ ДАНІЛЕВІЧ
  ДЫРЭКТАРЫ ВІЛЕНСКАЙ БЕЛАРУСКАЙ ГІМНАЗІІ
  КАРОТКІ ЎСПАМІН АБ НАСТАЎНІКАХ, ЯКІЯ ПРАЦАВАЛІ Ў ВІЛЕНСКАЙ БЕЛАРУСКАЙ ГІМНАЗІІ
Беларуская друкарня імя Францішка Скарыны ў Вільні
  ВЫБАРЫ Ў ПОЛЬСКІ СОЙМ
  МІТЫНГ У ЗАЛІ КРЭНГЕЛЯ ПА ВУЛІЦЫ ЛЮДВІСАРСКАЙ, ЯКІ ПРАВОДЗІЎ ДВАРЧАНІН
  ЯКАЯ ПРЭСА ДРУКАВАЛАСЯ Ў ДРУКАРНІ ІМЯ ФРАНЦІШКА СКАРЫНЫ Ў ВІЛЬНІ
  БЕЛАРУСКІ КАЛЯНДАР НАСЦЕННЫ І КНІЖКА
  ПЕРАМЯШЧЭННЕ ДРУКАРНІ З ВУЛІЦЫ ЛЮДВІСАРСКАЙ, № 1 НА ВУЛІЦУ ЗАВАЛЬНУІО, № 6—10 І № 1
  ДРУКАРНЯ«РАЙДА»
  ЗАКЛЮЧЭННЕ АБ ПРАЦЫ ДРУКАРСКАЙ
Поўнач
  ЛЕНІНГРАД
  НОЧ З 4 НА 5 КРАСАВІКА 1953 ГОДА
  ВОЛАГДА
  ВАРКУТА
  ШАХТА № 8
  СУСТРЭЧА З ЖОНКАЮ І МАЛОДШАЙ ДАЧУНЬКАЙ ЛІЛЯЙ
  У ОЛП ШКОЛА
  РАЗВІТАННЕ
  ДРУГІ ТЭЦ
  НА АБЛЕГЧАНЫМ
  СУСТРЭЧА З ТАВАРЫШАМІ
  КАМІСІЯ З МАСКВЫ
  ТУНДРА І ЯЕ ПРЫРОДА
  ПАЎНОЧНАЕ ЗЗЯННЕ
ПЕДАГАГІЧНАЯ ПРАЦА Ў ВІЛЕНСКІХ ШКОЛАХ
  ПАВІЛЬНІС, 23-я ШКОЛА
  ПАЛКОЎНІК СМАЛЯНІНАЎ — ШЭФ НАШАЙ ШКОЛЫ
  ШКОЛА № 22
  ВЫЕЗД У ПОЛЬСКУЮ НАРОДНУЮ РЭСПУБЛІКУ
  ШКОЛА № 11
КАРОТКІ БІЯГРАФІЧНЫ ПАКАЗАЛЬНІК


 

 

З мінулых дзён

 

І

У 1915 годзе, пад канец лета, з кожным днём усё часцей і часцей праязджалі праз нашу вёску рускія казакі і цэлыя роты жаўнераў, якія часта спыняліся ў нас на адпачынак і раскладалі свае лагеры па хатах, агародах, садах. Быў я тады яшчэ зусім малы, не разумеў, што такое вайна, і часта ў бацькі пытаўся, чаго гэтыя жаўнеры па нашай вёсцы лазяць. Ад бацькі можна было пачуць толькі адно слова «вайна», і на гэтым наша гутарка канчалася. Потым я ў бацькі не пытаўся, бо ён і так выглядаў перапалоханым, пабялеў, вочы яго павялічыліся, а твар асунуўся...

Дні хутка беглі адзін за адным, і ўсё страшней і страшней рабілася на свеце... З кожным днём вецер мацней дзьмуў з захаду, неба пакрывалася чорнымі хмарамі, якія паволі сунуліся на ўсход. Уся прырода пачала заміраць: перасталі птушкі пець, конікі стракатаць, камары і авадні звінець, скаціна ў полі рыкаць, і песні людскія гэтак жа заціхлі, занямелі.

Штораз часцей былі чутны гарматныя стрэлы, кулямётныя чэргі. Народ кідаўся з кута ў кут, не ведаў, ці ўцякаць куды, ці заставацца на сваёй роднай зямельцы.

Сумны час! Ад усяго адпалі рукі, ніхто не хацеў брацца за работу, бо сам не ведаў, хто будзе з яе карыстаць. У нас якраз у гэты год надта ўрадзіў лён, усе вяскоўцы зайздросцілі маёй маці, але яна казала, што першы раз у жыцці нарвала такога харошага лёну і што, здаецца, не прыйдзецца ім карыстацца.

І сапраўды, казакі здратавалі яго коньмі ў гародзе, дзе яго паставілі сохнуць.

Аднойчы казакі, якія стаялі ў лесе, схітравалі: яны ўзарвалі адзін снарад, каб трохі пастрашыць вяскоўцаў. Пасля гэтага выбуху ўся вёска як мага скарэй пазапрагала коней, палажылі на вазы самыя важныя рэчы і пачалі ўцякаць, а куды — самі не ведалі. Ад’ехаліся мо на якіх пяць-шэсць вёрст, у двор Біляны, і там чакалі вечара. Пад вечар некалькі чалавек адправілі на разведку ў вёску.

Вярнуўшыся з вёскі, мужчыны расказалі, што ўсіх курэй, качак, гусей, свіней казакі пазабіралі і цяпер пякуць іх у лесе і смяюцца з нас, што мы такія дурныя. Даведаўшыся пра гэта, сяляне скарэй узяліся запрагаць коней і ехаць дамоў.

Уехаўшы ў лес, яны пабачылі вогнішчы, каля якіх сядзелі жаўнеры і елі гарачую кураціну, а ў нашых бедных «бежанцаў» толькі слінка цякла па губе, гледзячы на іх.

Пасля вяртання ў вёску, на другі дзень вечарам, у нашу хату ўвайшло поўна жаўнераў. Маці зараз жа запаліла ў печы, каб згатаваць бульбы на вячэру. Жаўнеры прынеслі поўнае рэшата круп і папрасілі маці згатаваць для іх добрую кашу, маці выканала іх просьбу.

Ціхая ночка... Панурая ночка, неба асветлена такім страшным чырвоным полымем, быццам і яно само занялося агнём. Навокал вёскі было ціха, спыніліся стрэлы, крыкі жаўнераў і людзей — пасля вандровак і перапалоху ўсе спалі як забітыя. Паглядзеўшы далей у бок лесу, можна было пабачыць агонь і дым, што вялікімі клубамі ішоў уверх: гарэлі розныя пабудовы, масты на чыгунцы, станцыі, вёскі. Гэта ўсё было падпалена рускімі войскамі, якія нічога не хацелі пакідаць сваім ворагам.

У гэту ноч бацьку не прыйшлося ні на хвіліну задрамаць: мусіў увесь час пільнаваць скаціну і збожжа ад жаўнераў; маці, лёгшы на пяколак, можа, якую гадзінку і паспала, але дзе ж там заснеш, калі думкі страшныя ў галаве рояцца, думаецца аб страшэнных разрухах, пра тое, што ўвесь свет займаецца агнём і з кожным днём з’яўляюцца новыя магілкі са свежанькімі насыпамі жоўценькага пясочку і крыжамі з просценькіх круглячкоў бярозы ці якога іншага дрэва.

Ночка хутка прайшла. Прачнуўшыся раніцай, я ўбачыў, што ў хаце нікога не было, ні жаўнераў, ні бацькі з маткай. Злезшы з печы, я пайшоў шукаць бацькоў сваіх; доўга лазіў усюды, але нідзе не мог знайсці іх. Сеў я на прызбе перад хатаю і з жалю пачаў горка плакаць, ажно раптам чую голас маці:

— Ты ўжо ўстаў?

Я з радасці аж падскочыў, лягчэй мне стала на душы, і ў вачах пасвятлела, як пабачыў сваю дарагую матульку.

Маці ўзяла мяне за руку, павяла ў хату, дала есці, а сама ізноў пайшла да працы. Пасля снядання памагаў я бацькам насіць рознае рыззё на будову акопа для «схову ад смерці».

Каля паўдня сонейка выглянула на зямельку і пачало сваімі касулькамі саграваць людзей, весялей і лягчэй зрабілася на сэрцы. Хмарка за хмаркай плылі чарадою, мо і яны шукалі старонкі супакою і справядлівасці? Пакуль мы знасілі рэчы ў акоп, сонейка зусім нізка спусцілася і пачало хавацца за хмаркі.

Настаў вечар.

Гэты астатні вечар перад прыходам немцаў быў найстрашнейшы з усіх: усё навокал было ахоплена агнём.

Тых, хто сабраўся ў акоп, было ўсіх чалавек дваццаць — і старых, і малых. Кожны сядзеў у страху, як мыш пад мятлою, і не мог высунуць галавы, каб паглядзець на свет божы. Жанчыны, павыцягваўшы з-за пазухі ружанцы, пачалі ціха маліцца, а мужчыны таксама сабе пад нос нешта шапталі. Раптам па версе акопа забрахаў наш чорненькі сабачка, які асцерагаў людзей ад ворагаў. Усе заціхлі і пачалі слухаць, што будзе далей. Сабачка не пераставаў брахаць. Было ясна, што нехта прыйшоў — ці рускі, ці немец. Аж раптам у акоп усунулася галава немца і пачуўся крык:

— Матка, хлэба, масла! Хлэба, масла, матка! Хлэба! Масла!

Усе пачалі дарыць новапрыйшоўшым гасцям хлеб і сала, бо не было масла ў тую цяжкую часіну. І так бадай цэлы дзень прыходзілі да нашага акопа немцы, просячы хлеба і масла.

 

ІІ

Немцы, прыйшоўшы да нас, пачалі заводзіць свае парадкі, як прыказка кажа, кожны па-свойму ад розуму адыходзіць, дык і тут было тое самае. Жывёлы, якая засталася пасля рускіх, за адну ноч не стала — усю немец перадушыў.

Раніцай, вылазячы з акопа, усе, як старыя, так і маладыя, пайшлі ў вёску глядзець на гэтыя нямецкія «парадкі». Помню як сягоння, калі прыйшоў да суседа, убачыў я, як пасярод хаты стаяў вялікі цэбар, напоўнены курынай і гусінай крывёю, вуліца ўся была засыпана пер’ямі, а выган і гароды — саломай, сенам і збожжам, якое жаўнеры павыцягвалі з гумнаў. Паглядзеўшы на ўсё гэта, як нішчылася праца людская, над каторай многа пралівалася поту, так што маглі паўстаць новыя рэкі і акіяны, сумна стала. Немцы ў нас усё пазабіралі: вазы, санкі, бароны, сохі, нават якія былі вяроўкі і наогул самую драбязу. Вось жа ў маёй памяці і засталіся «забраныя вяроўкі», праз каторыя мне прыйшлося цэлую зіму хварэць. Гэта было так.

Немец, забраўшы нашы вяроўкі, прычапіў іх да студні, каб даставаць ваду. Я быў тады яшчэ зусім малы, пайшоў да студні, адчапіў я гэныя вяроўкі, скруціў іх і як мага бягом да акопа. Наліха дало гэта заўважыць немцу. Ён калі скочыць за мной, ды так моцна крыкнуў па-нямецку, што мне аж цёмна ў вачах зрабілася, і я сам не ведаў, куды і дзе ўцякаць. Праз некалькі мінут, калі дайшоў троху да памяці, бачу, што ляжу ў акопе, а нада мною стаіць многа кабет, што паміж сабою радзяцца, і адна са старэйшых кабет кажа, што трэба зёлкамі пакурыць... Праўда, праз некалькі дзён пасля таго перапалоху я стаў хадзіць па хатах, дзе жылі немцы, і пачаў з імі трохі ладзіць. Прынясу катораму вады ці так чым услужуся, а за гэта атрымліваў ад іх невялічкі мяшочак салодкіх сухароў, да якіх вялікі меў смак.

Стрэлы чуліся хвілёва, бывала, у дзень якія дзве-тры гадзіны не чуваць стрэлаў, тады так зробіцца на дварэ ціха і спакойна, што, здаецца, усё замёрла навекі, як зямля, так сонца і зоры... Салдаты і тыя, прылёгшы дзесьці пад кустком, спакойна адпачывалі на вольным і лёгкім свежым паветры. Часам катораму, відаць, штосьці забаліць, бо так цяжка застогне, што, здаецца, зараз памрэ. У гэту спакойную часіну прывозілі раненых у адну хату — шпіталь. О Божа! Які ж страх агартаў мяне, калі я глядзеў на гэтых бедных людзей, што енчылі ад вялікага болю і смагі і толькі рукі выцягвалі, просячы «васар, мутар! васар, мутар!» (вады, матка! вады, матка!). Кабеты спрабавалі падаць, але немец не дазваляў і адганяў усіх ад гэтых няшчасных людзей. Шмат бедакоў адыходзіла на той свет, не было таго дня, каб не прыходзілася хаваць двух, трох, чатырох і болей чалавек.

Могільнік немцы дужа прыгожы зрабілі, абнеслі навокал плотам, з камення вымуравалі невялікі помнічак з надпісам нейкім — ніхто не мог прачытаць, бо напісана было па-нямецку. І на гэтым жа могільніку капалі магілы, дзе клалі па некалькі чалавек у адну, магілкі абкладалі дзярном, а зверху ставілі крыж з надпісам.

Аднойчы вечарам многа немцаў паселі на веласіпеды і паехалі ў бок лесу, аж раптам іх сустрэў снарад, які шмат пазабіваў і параніў. Сярод іх быў забіты і нямецкі ксёндз. Назаўтра раніцаю хавалі аднаго толькі ксяндза, і мы прымалі ўдзел у гэтым пахаванні. Калі апусцілі яго ў магілу, старшы падаў каманду, і салдаты некалькі разоў выстралілі і штосьці па-нямецку заспявалі. Гэта песня кожнага, хто быў там, так сціскала за сэрца, што аж слёзы пачалі капаць з вачэй. Магілку прыгожую зрабілі. Наверх яе палажылі некалькі вянкоў і абразкоў з надпісамі, хто іх клаў. Яшчэ і да сягонняшніх дзён ляжаць тыя вянкі, толькі паіржавелі.

Гэтак увесь час ходзячы і гледзячы на такія страшныя падзеі, стаў я неспакойны. Бывала, як прыйду да акопа і сяду на якім-небудзь каменьчыку або бервянцу, пачыналі ў маёй галаве раіцца розныя дзіўныя думкі, што аж часам есці не хацелася. Няраз маці кліча на гарачую бульбу:

— Ідзі скарэй есці, бо бульба астыне!

Бывала тады, што і слоўца няветлівае выскачыць:

— Не хачу!

Але калі супакойваўся, то памаленьку ўлазіў у акно і прасіў прабачэння ў маці, а яна давала есці. Пад’еўшы, калі было спакойна, вылазіў наверх, а калі не — дык прыходзілася мне сядзець як птушцы ў клетцы. Але ж што можна зрабіць у такі жыццёвы час? Няраз думалася: Божа мой, Божа, ці калі гэта ўсё знішчанае паўстане, пабудуецца нанава, ці не?! Гэта ж цяпер прыйдзецца не аднаму чалавеку жыць пад голым небам, дзе могуць яго напаткаць голад і холад, нуда і бяда! З другога боку нешта шаптала: не бядуй — пакуль вырасцеш, то ўсё можа быць: там, дзе цяпер стаялі старэнькія хаткі, будуць стаяць новыя, дзе лясы былі, будуць засеяныя збожжам нівы, а дзе былі зялёныя загоны, там лясы могуць вырасці.

Дзень за днём праходзяць, а мы як сядзелі ў акопе, так і сядзім, у хату не дазваляюць перабірацца, бо там жывуць афіцэры. А ў гэтым акопе такая сырасць, што пачынаюць хварэць маленькія дзеткі і нават некаторыя з старэйшых. Я доўга не паддаваўся хваробе, але нарэшце-такі аблажыла яна мяне, і мусіў я легчы ў ложак. У гэтым душным акопе малая надзея была на папраўку. Днём, калі было спакойна і цёпла, выносілі мяне на двор, клалі на саломе, тады рабілася трохі лягчэй.

Вось аднойчы, як ляжаў на дварэ, прыйшлося заўважыць нейкую «птушачку», якая круцілася непадалёку ад нашага акопа,— гэта быў рускі аэраплан, які кінуў пару бомбаў у нямецкіх салдат, а сам як мага ўцякаў за лес. Спалоханыя немцы паднялі крык, пабеглі да сваіх гармат і сталі страляць у яго, але дарэмна. Мяне, хворага, у той час скарэй схапілі і панеслі ў акоп.

Сонейка пад поўдзень пачало мацней прыграваць, хоць і было ўжо зусім слабое, бо восень веяла халоднымі вятрамі. Лісты з дрэў з кожным днём ападалі ўсё шпарчэй і шпарчэй і пакрывалі зямельку, як узімку снегам. На палях яшчэ віднеліся пасохшыя бульбоўнікі і несабраныя льны або аўсы. У агародах стаяла счарнеўшая ад дажджоў капуста і віднеліся цыбукі цыбулі, памідораў, бобу і фасолі. Сады былі акалочаны немцамі так, што нідзе не было відаць аніводнага — хоць бы на лякарства! — яблычка або грушкі. Усё для «добрага госця» згадзілася падчас гашчэння на нашай зямельцы!

У адну нядзелю немцы папрасілі нашых жанчын, каб яны напяклі для іх бліноў. Просьба была выканана. Наеўшыся нашых смачных беларускіх бліноў, немцы (толькі цяпер!) дазволілі нам увайсці ў сваю родную хату і спячы для сябе хлеба ці які праснак. Кабеты ў гэту хвіліну мелі многа работы, мусілі расчыніць вялікую дзяжу цеста, каб хапіла на доўгі час, бо, можа, не скора такое шчасце ізноў пакажацца... Пасадзіўшы хлеб у печ, пайшлі да акопа на сняданне, а праз пару гадзін пайшлі даставаць з печы хлеб. Ажно там ужо раней за іх пастараліся немцы і раздзялілі хлеб паміж сабой, а нашы кабеткі маглі толькі слёзамі паміж сабой падзяліцца!.. Вось такая была «заплата» за бліны, якія пяклі для «добрых ягамосцяў», пануючых па нашых хатах і не спагадаючых, што кабеты з малымі дзецьмі душацца ў зямлі — у акопе!..

Вось якія «парадкі» заводзілі немцы над нашым беларускім народам падчас сусветнай вайны!

Нядоўга нам прыйшлося яшчэ сядзець у гэтым акопчыку, можа, якія тры тыдні. Аднаго дня прынёс старшы немец паперку ад каменданта, дзе пісалася, каб мы да заўтрашняе раніцы спакавалі ўсе свае рэчы і прыгатавалі вазы. Калі гэта ўсё было зроблена, раніцай прыехала нейкіх пяць немцаў конна, якія прыгналі з сабой яшчэ адну фурманку, дзе сядзеў нейкі старычок, якога немец увесь час сцёбаў па плячах нагайкай, а за што — ніхто не ведаў. Мо ён ехаць не хацеў, а можа, так з якой прычыны, адзін Бог толькі ведаў! На гэту новую фурманку таксама палажылі некалькі пакункаў маёй цёткі — удавы, якая не мела каня.

У майго бацькі быў якраз тады зусім маладзенькі канёк, каторага перад прыходам вайны купіў у Крэве за 40 рублёў. Не мог ён яшчэ шмат чаго на воз палажыць, бо баяўся, што конік не пацягне. Але неяк было ўладжана. Што пакінулі, а што з сабою забралі — і рушылі ў дарогу. Яшчэ мелі адну-адзіную пацеху — гэта кароўку, але не доўга, бо кожны дзень немцы прыходзілі па яе, прасілі бацькоў, каб «прадаў» ім, а цяпер — перад выездам — прыйшлі, далі бацьку нейкую картачку ў рукі, а самі адвязалі ад плота кароўку і павялі да свайго лагера. Праўда, што за два гады атрымалі грошы за гэтую кароўку, але колькі!.. Смех і казаць! Калі сабраліся ў дарогу з гэтым маладзенькім каньком, катораму прыйдзецца мо гэтулькі дарогі прагайсаць, і калі ўсе суседзі з вёскі з’ехаліся ў наш канец, двух немцаў заехала наперад, адзін ззаду і двух па баках гэтага абозу, і чакаюць, пакуль старшы падасць каманду. Старшы сядзеў на добрым белым кані з паперамі ў руках, усё нешта ў іх прыглядаўся і з другім радзіўся.

Праз некалькі мінут даў знак рукой, каб памаленьку ўжо рушылі. І вазы пачалі пасоўвацца ўперад...

Раптам пачуўся плач, енк кабет і дзяцей, каторыя развітваліся са сваім мілым кутком, не ведаючы, надоўга ці накоратка, а мо і назаўсёды!..

 

ІІІ

Мінаючы свае палі, кожны, як стары, так і малады, кінуў яшчэ вокам на загончыкі і хаткі, якія адлучаліся ад сваіх людцоў і сумна паглядалі ў сінюю даль... Дарогі цягнуліся то ўправа, то ўлева, то звужаліся, то пашыраліся, і на кожнай можна было заўважыць некалькі фурманак, што памаленьку цягнуліся ўперад, а за возам — ідучых мужчын, жанчын і нават большых дзетак. Пасярэдзіне палёў уздоўж цягнуўся вялікі гасцінец, на які ўсе фурманкі з’язджаліся і ўтваралі сабою велізарны ланцуг, што памаленьку пасоўваўся на захад.

Па абодва бакі гасцінца разлягаліся сялянскія палеткі, прыбраныя ў рознага роду збожжа. Бедныя людцы, не паспеўшы прыняць сваёй працы з поля, пакінулі ўсё гэта і ўцяклі, куды доля гнала, недзе ў няведамую старонку... Развітваліся з уцекачамі рэчкі, узгоркі, лясы, бары, гаі і ўсё, што сустракалася ў дарозе. Уся прырода была як нежывая: тут калісьці шумелі лес, бор і гай, а цяпер яны толькі пазіраюць панура і сумна на сваіх суседзяў, якія едуць у чужую далёкую старонку.

Ох, дарога, дарога... І куды ж яна, сапраўды, вядзе гэты няшчасны, пакутны народ? І дзе ж канец яе будзе?.. Скарэй можа завесці туды, адкуль людзі адыходзяць назаўсёды ў нябеснае гаспадарства, дзе можна вольна і свабодна адпачыць!

Праехаўшы некалькі вёрст, мы пабачылі вялікі панскі двор — Гарэцкаўшчыну. Пана ў ім не было: выехаў перад прыходам немцаў у Маскву: засталося толькі некалькі парабкаў, якія даглядалі за ўсім. Даехаўшы да гэтага двара, людзі зрабілі невялікую папаску. Нашы суседзі мелі там знаёмых, дык і схітравалі: як толькі немцы пайшлі есці, тады яны скарэй за свае вазы і ў пуню ўехалі, такім спосабам асталіся там на ўвесь час. Іншыя ж, адпачыўшы, рушылі наперад...

Сонейка зусім было нізенька. Надыходзіў вечар. На дварэ зрабілася холадна, бо вільготную зямельку пачаў пакрываць туман. Глянуўшы наперад, не можна было ўбачыць ні пачатку, ні канца гэтага абозу. Праз нядоўгі час мы ўехалі ў лес, дзе было так цёмна, што некаторыя мужчыны і жанкі рабілі з саломы вехці і палілі іх; з гэтай лясной гушчы былі чутны толькі енк дзетак і трэск галля з-пад калёс і конскіх капытоў.

Запанавала ночка, а яшчэ ўсе памаленьку карэпскаліся ў гэтым цёмным, панурым і глухім, як пустыня, лесе. Каля поўначы ўсе змагліся — прымлелі. Як людзі, так і жывёла шукалі ратунку, каб дзе як пераначаваць гэту няшчасную і пакутную ночку. Затрымаўшы вазы, немцы паехалі шукаць начлегу. Праз некаторы час яны вярнуліся і скіравалі фурманкі ў іншы бок, праз нейкія рвы, межы і драты.

О Божа, чаго тады толькі людцы не дазналіся! Пакалечылі ногі, рукі і твары, пакуль выехалі на нейкую досыць вялікую прагаліну, дзе і зрабілі начлег.

Мужчыны скора павыпрагалі коней і пусцілі іх на пашу, а жанчыны, падаставаўшы з мяшкоў гаршкі і прадукты, пачалі варыць сумную вячэру. У адзін міг заззяла ад вогнішчаў уся прагаліна. Было добра відаць, як каля кожнага агеньчыка сядзела кучка маленькіх дзетак і паглядала на гэтыя гаршчочкі, у каторых варылася вячэра, а некаторыя нават яшчэ нязвараную бульбачку хапалі з гаршкоў, відаць, згаладаліся за цэлы дзень, як ваўчаняты. Павячэраўшы, некаторыя спраўлялі сабе будкі, у якіх лажыліся спаць, а іншыя і так, пад сінім небам адпачывалі.

Пераначаваўшы, самай ранічкай, яшчэ да ўсходу сонца, усе як адзін рыхтаваліся ў далейшую, сумную, нямілую дарогу. Некаторыя пачалі былі снеданне варыць, але дарэмна. Немцы, прыехаўшы конна, пачалі паганяць мужчын, каб скарэй запрагалі коней і ехалі. Ізноў дарога, дарога...

Праязджаючы праз вёскі, мы бачылі, як сяляне выходзілі з хат, глядзелі на нас, няшчасных бежанцаў, і плакалі, бо і іх можа такая ж доля спаткаць, як і нас. Некаторыя выносілі хлеб і раздавалі падарожнікам, распытваючыся, «куды вас, людцы, гэтыя «недаверкі» вязуць?». Адказвалі ім, што і самі не ведаем, дзе гэтай дарозе будзе канец...

Праходзілі дні і ночкі, а за імі і тыдні, а канца ўсё не было.

І вось пасля доўгіх цярпенняў наш няшчасны караван апынуўся ў адной такой вёсачцы, што хіба ўвесь свет перабраўшы падобнай не знайшоў бы: хаты паабдзіраныя, вокны павыбіваныя, дзверы пазніманыя, печы таксама знішчаныя. І вось у гэтыя хаты нас рассялілі, у кожную па якіх пяць-шэсць сем’яў. Нягледзячы, аднак, на паганыя абставіны, усе ўзяліся за працу: хто якую меў посцілку, пачалі забіваць вокны, дзверы, каб усцерагчыся ад зімовага і вясенняга холаду самім і дзеткам.

Памаленьку пачалі зжывацца з бядой і горам і адначасова думаць аб жыцці далейшым. Праз некалькі дзён жыцця ў гэтай гаратлівай вёсцы немцы ўсіх мужчын і жанчын пагналі на поле капаць бульбу; прыходзілася палову дня на немцаў працаваць, а палову для сябе. Кожны з бежанцаў стараўся, каб найболей для сябе накапаць — нарыхтаваць спажыву на цэлую зіму. Гэта капанне цягнулася нейкіх паўтара тыдні, за гэты час мы сабе назапасілі на цэлую зіму, але не прыйшлося з гэтай працы карыстаць: прыйшоў наказ ад каменданта збірацца ў дарогу.

Дарога, ізноў дарога... Сяляне-бежанцы плакалі, бо ўсё трэба было пакідаць і збірацца ізноў няведама куды. Шкода было пакідаць гэту вёсачку, бо прывыклі ўжо да яе. Жаль было тае працы, якую пакідалі няведама каму.

Калі спатыкалі дзе якія стагі сена ці збожжа, падбягалі да гэтых стагоў і скублі з іх пошар для скаціны, якая не менш людзей адчувала «бежанскую нядолю». Ой, цяжкая была падарож, бо маразы з кожным днём павялічваліся. Восеньскае балота пачало змярзацца ў цвёрдыя груды, якія ўскладнялі падарож бежанцам. Пры такіх цяжкіх абставінах прыходзілася ехаць некалькі дзён гэтай простай і няведамай дарогай, якая цягнулася недзе далёка-далёка на захад...

Дні рабіліся штораз карацейшымі, а ночы даўжэйшымі і халаднейшымі. Пасля непрытульнага начлегу зноў прыходзілася ехаць і ехаць у невядомасць. Памлеўшыя людзі і жывёла не маглі ўжо далей цягнуцца; няраз, калі дарога ішла ў гару, немцам прыходзілася злазіць са сваіх коней і памагаць папіхаць вазы. Многа было такіх выпадкаў, што бедная жывёліна цягне, цягне воз, а потым упадзе і ўжо больш не ўстае. Бачачы гэта, немцы пачалі шукаць якога-небудзь ратунку; вось двух немцаў паехалі шукаць якой пустой вёскі або двара, каб гэтыя няшчасныя людцы маглі трохі адпачыць. Неўзабаве прыйшлося пабачыць разведку, якую ўсе чакалі як збаўлення. Зараз жа гэтых немцаў, што вярнуліся, усе абступілі і сталі прыслухоўвацца, якія навіны. Але нічога не змаглі даведацца, бо немцы гаварылі між сабою па-нямецку. Нарэшце яны пачалі рукамі паказваць у бок дарогі. Тады здагадаліся бежанцы, што недзе недалёка ад гэтага месца ёсць пустая вёска ці двор, а можа, нават і мястэчка. Звярнуўшы абоз з доўгай і шырокай дарогі на нейкую вузенькую, травой паросшую прагонку, пакіравалі ў бок апусцелага двара.

Праехаўшы добрых пару вёрстаў, з-за горкі мы пабачылі вялізарныя каміны — гэта быў бровар у двары Канвэлішках, які здалёк выглядаў як палац. А далей за броварам то там, то сям цягнуліся невялікія чварачкі з разваленымі камінамі і павыбіванымі вокнамі. На самай сярэдзіне двара, каля саду, стаяў доўгі мураваны дом — відаць, некалі быў панскі палац, а цяпер немцы з яго зрабілі стайню. Уехаўшы ў двор, немцы пачалі рассяляць па бараках бежанцаў. Некаторым выпала аж на самым версе бровара. Мой бацька з дзядзькам пайшоў да старшага немца прасіць, каб нас пасялілі дзе-небудзь у цяплейшай кватэры дзеля таго, што былі дзеці хворыя. Праўда, немец іх просьбу выканаў і даў нам вельмі добры і цёплы барак.

 

IV

Нядоўга прыйшлося і ў гэтым двары пажыць, толькі, здаецца, нейкія тры-чатыры месяцы. Вось тут, калі ўсё было ўпарадкавана і трохі прыгледжана з кватэрай, бацькі і дзядзькі мусілі ісці да працы. Была тады зусім глухая восень, але, нягледзячы на гэта, у тым двары яшчэ амаль зусім не пачыналі капаць бульбу, буракі, капусту і іншую гароднінку.

Неяк на трэці дзень пасля прыезду прыйшлі немцы да чваракоў і загадалі, каб усе мужчыны бралі коней і вялі да вялікіх гумнаў малаціць збожжа, а ўсе кабеты — капаць бульбу, нягледзячы на тое, што ўжо была замерзлая зямля. Усе пайшлі, дома засталіся толькі малыя дзеці ды зусім старыя кабеткі. За працу немцы нічога не плацілі, давалі толькі ў месяц на душу шуфаль жыта і некалькі пудоў бульбы, а для коней — вязку саломы, змешанай разам з сенам; загад жа мусілі выконваць як след. Ну і што ж зробіш, чалавеча,— вайна, мусіш кожнага салдата слухаць, бо не паслухаеш — нагайка засвішча па тваёй спіне!..

Вось так з дня на дзень кідаліся і чакалі чагосьці лепшага, а мо і горшага...

Быў вельмі цікавы і сумны ў гэтым двары адзін выпадак: малыя дзеці гулялі на двары і знайшлі нейкую «люлячку». Прынёсшы дамоў у бровар, дзе жыло каля сарака чалавек, яны пачалі яе ножыкам калупаць і пароць, аж раптам гэта люлячка разарвалася і некалькі чалавек пакалечыла. Пасля гэтага бацькі не выпускалі малых дзяцей на двор. Гэта была перасцярога для дзяцей, а таксама і для дарослых, бо шмат аказалася выпадкаў і са старэйшымі людзьмі, што праз такую «люлячку» трацілі здароўе, а часам нават і жыццё.

Двор гэты знаходзіўся ў даволі прыгожым месцы. За дваром цякла невялічкая рэчка, убраная па абодва бакі ў прыгожыя зялёныя дрэўцы. Вадзічка, вельмі чыстая і хуткая, бегла ў вялікі стаў, а з ставу ізноў у няведамую даль... Каля ставу стаяў вялікі млын, каторы і дзень і ноч усё лапатаў і лапатаў: ён малоў для людзей збожжа на хлеб. Часта наязджала вельмі многа фурманак, так што ставілі вазы ў каляю, ці, інакш кажучы, у доўгі шнур. У млыне мужчыны, пасеўшы, гутарылі між сабою пра сваё жыццё, пра няшчасную і дакучлівую вайну, каторая так доўга цягнецца, а таксама бедавалі па сваіх сынах, якіх забралі на вайну, а найгорш пра тое, ці прыйдзецца ім вярнуцца да свайго родненькага кутка. Часам і крык раздаваўся: гэта заходзілі сваркі паміж мужчынамі. І за што, каб хто спытаў,— за няшчасную калейку, хто мае першы засыпаць. А тут немец прывозіў і без калейкі засыпаў сваё збожжа ў кашы...

Далей за гэтым млыном цягнулася вялікая і даволі шырокая дарога да мястэчка, а па баках раскінуліся вялікія абшары дворных палёў і лугоў. Па палях то там, то сям віднеліся невялічкія бярэзнічкі або хваёвыя ляскі.

Усярэдзіне двара рос вялікі малады сад, каля якога знаходзілася многа капцоў, напоўненых бульбай. Немцы часта адкопвалі гэтыя капцы і напаўнялі іх або выбіралі бульбу. Для нас, малых, гэта была найбольшая ўцеха: як толькі немец адкапае, дык тады набярэцца малых дзяцей, і ідуць да капцоў. Тады давай у кішэні або фартушкі браць, што там было, а немец ганяецца за намі ды крычыць рознымі словамі. Вось так і праходзіла жыццё беднага выгнанага народу, каторы мусіў працаваць толькі за няшчасны кавалак хлеба і за бульбу.

Настала зіма. Снег пакрыў зямельку. На полі перарвалася праца. Цяпер кабеты маглі дома адпачыць і дагледзець за дзецьмі, каторыя ўсе паабдзіраліся, лазячы па балоце. Толькі для мужчын не было адпачынку, яны мусілі заўсёды працаваць, як увосень, так і зімою.

Надыходзіла свята — Каляды. Трэба было штосьці падрыхтаваць сабе на свята, хоць якую скварку, а ў той час і гэта было цяжка дастаць. Вось мой бацька з дзядзькам паехалі ў адну вёску, якая знаходзілася недалёка ад двара, каб купіць украдкам якога кабанчыка на свята.

Вярнуўшыся дамоў апоўначы, яны прывезлі з сабою даволі вялікага кабана. Закалолі і абсмалілі яго ў гэтую самую ноч, каб не бачылі немцы. Раніцай ужо маглі есці свежанінку, якой даўно не бачылі. Дзень гэты выдаваўся нам, малым, вялікім святам і застаўся радасным успамінам аж да сягонняшняга дня.

Не магу ўспомніць, ці прыйшлося дачакацца Каляд у гэтых чвараках, ці не, бо пасля таго вясёлага дня скора ізноў трэба будзе збірацца ў дарогу. Наколькі памятаю, здаецца, свята Каляд спаткала ўсіх бежанцаў у вялікай дарозе.

Як толькі пачаў разлягацца голас немца «Сабірайся! Сабірайся!», раздаўся крык, шум, плач усіх людцоў. Вось ізноў выязджай у дарогу, якая так абрыдла, нібы горкі перац. Трэба слухаць «пана», такі лёс выпаў табе, народзе! Давай ізноў пакавацца. Пазбіраўшы свае лахманкі і спакаваўшыся на вазы, зварухнуўся ізноў вялікі абоз у няведамую даль...

Цяпер жа ехаць было зусім немагчыма, таму што шмат было навеяна снегу. Саней не было, а ў калёсах дык зусім было цяжка. Мучыўся чалавек, а яшчэ больш — жывёліна, што цягнула вазы.

Але найгоршая бяда напаткала кабет, каторыя мелі малых дзетак, якіх трэба было на такім марозе напаіць і накарміць, падчас калі старому чалавеку носа не можна было выткнуць з кажуха ці з якога бурноса. Але што ж зробіш, такая, відаць, божая воля.

Цяпер ужо малая была надзея на жыццё: дарога няведамая, прадуктаў у запасе няма, а есці трэба. А скуль іх возьмеш, з-пад снегу не дастанеш?..

Адна пацеха была — абяцанка правадыроў абозу, яны казалі, што будзе чаго есці і піць. Толькі на гэта і спадзяваліся.

Калі мінулі знаёмыя месцы, разлягліся перад намі вялікія, бясконцыя белыя палі, толькі дзе-нідзе стаяў шэра-белы сасоннік і скрыгатаў ад цяжару снегу, які наваліўся на яго так, нібы хацеў адабраць жыццё... Неба было пакрыта хмарамі, відаць, яно хацела падсыпаць свежага сняжку, каб было мякчэй ісці беднаму народу. Вецер быў заходні і дзьмуў якраз у твар падарожнікам...

 

V

Дарога цягнулася даволі доўгі час. Прыходзілася цэлы дзень ехаць, толькі нанач заязджалі ў якое-небудзь мястэчка, дзе маглі трохі адпачыць і павячэраць. Праўда, яды трохі давалі немцы, так, напрыклад, у адным мястэчку падчас заезду бежанцаў прынеслі вялікі кацёл кавы і хлеба белага, якога доўгі час мы ўжо не бачылі ў вочы, і кожнаму дасталося па кубку кавы і па кавалку белага хлеба. Бывалі такія выпадкі, што і страву давалі, але надта рэдка трапляліся гэткія аказіі.

Цяперашняя дарога была найбольшая з усіх. Але, нарэшце, даехалі да таго месца, куды гналі нас «паны нашы». Былі гэта дзве вялікія і пустыя вёскі, адна называлася Заполле, а другая — Шляхты. У гэтай вёсцы, Шляхтах, да нашага прыезду амаль нікога не было, толькі дзве хаты былі занятыя: у адной жыў нейкі шляхтун, а ў другой — двое старых братоў-кавалераў, адзін з іх быў дурны. Усе астатнія хаты былі пустыя. Тут нам давялося жыць каля трох гадоў.

Прыехаўшы ў гэту вёску якраз вечарком — заходам сонца — і з вазоў паздымаўшы свае рэчы, пайшлі мы ў хату, а хата — Божа мой мілы! Не было там ні вокнаў, ні дзвярэй, страха аблупленая, адным словам, адна пустая рагаўня стаяла. Холадна было. Пайшлі грэцца ў хату да гэтых двух старых кавалераў. Прыйшоўшы, паселі на лавах і сядзім, узіраемся на ўсё, што было ў хаце. Аж чуем, нехта злазіць з печы — гэта быў той дурны — і давай нас з хаты выганяць. Мы, малыя, дык моцна перапалохаліся, але скора брат яго супакоіў, і зноў пачалася гутарка мужчын і жанчын з гаспадаром.

Вечарам усе мужчыны пайшлі да старасты ў хату, дзе немцы раздавалі для бежанцаў прадукты. А тым часам жанчыны пазабівалі посцілкамі вокны і дзверы і пачалі паліць у печы. Прыйшоўшы ў хату, мужчыны прынеслі з сабой хлеба, рыбы, круп нейкіх, мяса конскага, цукру, чаю і чагось яшчэ, нейкай сушанай бручкі. Скора была зварана вячэра. Павячэраўшы, ляглі ўсе на зямлі спаць. А як жа добра спалася пасля такога цяжкага і доўгага падарожжа!

Мелі мы коней, а карміць іх не было чым. Трэба было нейкую раду даваць. Вось назаўтра пайшлі да гумнаў і давай дзерці страху ды карміць змучаную жывёлу. Але гэтага надоўга не хапіла, калі яшчэ ўся зіма была наперадзе. Паспрабавалі мы жабраваць — ездзіць па людзях, але людзі ў той час былі бедныя, і ніхто нічога не даваў. Ну і што ж, мусілі мы прадаваць сваіх коней за бясцэн, а самі заставацца з голымі рукамі.

Вялікага голаду ўсё ж бежанцы не ведалі, усё-такі немцы дбалі трохі пра гэтых людзей: кожны тыдзень прывозілі прадукты і раздавалі. Прывёзшы ў вёску, збіраліся мужчыны ў хату якую-небудзь і там гэта ўсё дзялілі так, каб нікому крыўдна не было. Вось так і жылося памаленьку, чакалася, каб ужо скарэй гэта ўсё скончылася і можна было вярнуцца ў свой родны кут.

Скора немцы перасталі выдаваць прадукты для бежанцаў, затое ўсіх мужчын пагналі працаваць на станцыю. Плацілі па тры маркі ў дзень і кожную сераду давалі па некалькі фунтаў пшанічнай мукі на бліны. Вось неяк памаленьку кідаліся з боку на бок. Чакалі, каб скарэй вясна прыйшла, можа, трохі было б лягчэй. Жанчыны пайшлі б да людзей працаваць — быў бы кавалак хлеба.

Прыйшла вясна, сонейка прыгрэла, пачало са стрэх капаць, пацяклі ручаёчкі па вуліцах, палі зазелянелі. Людцы тамтэйшыя выйшлі на поле са сваімі конікамі, пачалі зямельку збожжам засяваць, а нашым людцам, гледзячы на гэта ўсё, пачало за сэрца браць!.. О Божа наш добры, хто ж нашу зямельку ўзарэ, хто ж яе засее, хто ж ёй паможа, хто ж ёй палечыць тыя раны, што вайна нарабіла? Прыляцелі птушачкі, пачалі песенькі спяваць, але людзям было няміла іх слухаць, калі сэрца рвалася туды, да свайго загончыку, да сваіх палеткаў, да сваіх імшараў, палёў і лугоў!

І так памалу праходзілі дзень за днём, месяц за месяцам, год за годам, а ўсё думалася і думалася аб вяртанні. Перажываць даводзілася ўсяго, і добрага, і благога, але больш благога, чым добрага.

Прайшло лета, настала ізноў зіма, прыйшлі грамніцы — ужо людзі пачалі гаварыць, што зімы палавіна. Якраз у гэты момант прыйшлося нам развітацца назаўсёды з малой Ганначкай — сястрычкай, каторая мела ўжо чатыры гадкі. Пахаваўшы яе, маці наплакалася на могільніку, а прыйшоўшы дамоў, як лягла ў ложка, так і праляжала два гады, а пасля і пайшла следам за ёю. Смутныя насталі хвіліны жыцця. Маці хворая ляжыць у ложку, не можа есці зварыць, бацька ад цямна да цямна мусіў працаваць на кавалак хлеба, а мы з меншым братам былі малыя і не маглі нічога зрабіць, хіба толькі часам схадзіць да мястэчка купіць малака ў немцаў. Але калі гора прыціснула, навучыўся я ўсё рабіць.

Недалёка ад нашай вёскі жыў адзін хлапец з маткай, можа, якіх вёрст шэсць ці сем. Ён заўсёды дбаў пра нашых людцаў. Бывала, намеле некалькі воркаў мукі, прывязе ў гэтыя вёскі, дзе былі бежанцы, і ў кожную хату дае па некалькі гарцаў. Людзі яго паважалі і шанавалі і называлі збавіцелем сваім. Вось гэты чалавек многа і нам памог у нашым жыцці няшчасным. Прывозіў ён усяго: масла, сыру, яек, хлеба і да хлеба, а нават і каня пазычаў матку вазіць да доктара.

Урэшце выпадкова даведаліся, што ўжо вайна ўспакоілася і можна варочацца дамоў на свае сядзібы. Варочацца то варочацца, але каб потым ізноў не выгналі назад. Мой бацька, не помню з кім, пайшоў пехатою аж да самай сваёй вёскі — пераканацца, што можна варочацца. Усе людцы чакалі іх вяртання як збаўлення, але калі дачакаліся, то мала было ўцехі, бо было там усё панішчана, як будыніна, так і зямля. Наша хата стаяла, толькі было разабрана гумянцо, а нашага дзядзькі і другіх вяскоўцаў усё дашчэнту было знішчана, як хаты, так хлявы, але тыя суседзі, што адсталі ад нас, ужо вярнуліся.

Пачалі ў немцаў прасіць, каб далі цягнік для ўсіх, трэба ж было як-небудзь вярнуцца. Але гэта ўсё не так скора рабілася: прыходзілася абысці ўсе мястэчкі, што знаходзіліся навокал гэтай вёскі, а потым аблазіць усе іхнія начальствы, а там пасылалі адзін да другога, другі да трэцяга, а трэці да чацвёртага і г. д. Час скора праходзіў, адказу ўсё не было.

Аж нарэшце прыйшоў загад ад нейкага старшага, каб далі некалькі вагонаў. Загад быў выпаўнены: усіх людзей і рэчы, якія хто меў, спакавалі ў два таварныя вагоны, як селядцоў у бочку, і павезлі туды, адкуль прывезлі...

 

VI

Вярнуўшыся да сваіх загонаў, цяжка было распазнаць, дзе, што і калі было. Дзе стаяла будыніна, там цяпер праведзена вузкакалейка, а дзе не было дамоў, а цягнуліся шнуры поля, там цяпер знаходзіліся вялікія, новапабудаваныя дамы, акопы і розныя склады. Усё было перавернена дагары нагамі. Вёскі нашай была большая палова спалена, а тыя хаты, што асталіся, былі таксама перароблены на нямецкі лад, і ўсюды быў праведзены электрычны дрот (самой электрычнасці ўжо не было, хоць немцаў знаходзілася тут многа).

Усе суседзі былі вярнуўшыся, толькі некалькі хат засталося на рускім баку. Каб мы прыехалі дамоў раней, маглі б з пачатку вясны што-небудзь сеяць або пасадзіць. А наш позні караван не мог нічога пасеяць, бо было позна — пачатак лета. Праўда, былі такія, што пасадзілі бульбу, але мала з яе карысталі.

Насталі страшэнныя часы. Пачаўся голад, людзі самі не ведалі, што рабіць, бо ў іх жыцці да гэтага часу такога страху яшчэ не было.

Чаго толькі не пробавалі, чаго не рабілі, чаго не елі! Хіба толькі таго, чаго на свеце не было! Хадзілі ў лес па шышкі, што растуць на ляшчыне, збіралі верас і з яго зацірку варылі, сушылі траву і з яе пяклі хлеб. Быў і такі выпадак: адзін селянін купіў няведама дзе пуд лубіну, прывёз яго да млына, каб змалоць. Калі высыпаў у кош, дык людзі жменькамі расхапілі. Вось якія былі часы! Аднак жа людзі неяк жылі, кідаліся памаленьку. Шмат памёрла з голаду і старых і малых, а некаторым і пара была памерці.

Час мінаў. Падышла зіма, надышлі сумныя Каляды, прыйшоў і Вялікдзень. Гэта апошняе свята найбольш асталося ў памяці, і вось чаму: як ведама ўсім, у вялікую суботу або на першы дзень Вялікадня ўсе людзі — ці бедныя, ці багатыя — мусяць пасвяціць яечка, кавалачак скораму, хлеба кусочак і солі якую драбінку.

А ў гэты час якраз не было чаго свяціць, ніхто не меў ніякай скваркі, толькі мо часам дзе-нідзе ў каго засталася адна-адзіная курачка. Вось помню як цяпер, калі людцы прыйшлі ў вялікую суботу да невялічкага касцёла Богу памаліцца і пасвяціць які прасначок, спечаны з травы, пасля набажэнства ксёндз выйшаў з касцёла і пачаў свяціць, а людцы ў немы голас пачалі плакаць. Такім чынам былі пасвячаны людскія слёзы — маглі на першы дзень імі разгавецца і адсвяткаваць гэта вялікае свята...

Прыйшло лета. Трэба было хадзіць на працу — калючы дрот здымаць. Быў я яшчэ зусім малы, а брат і таго меншы, дык немцы спачатку не хацелі мяне прыняць, але потым, як людзі сказалі, што я бацькоў не маю і што няма з чаго пражыць, тады яны злітаваліся і прынялі мяне да працы. Меншым хлапчукам плацілі адну марку ў дзень, дарослым мужчынам тры маркі, а дзяўчатам адну марку і дзесяць пфенігаў. Праўда, работа была цяжкая, не раз прыходзіў з працы акрываўлены, абарваны каля гэтага калючага дроту, але што ж зрабіць — дзякуй і за гэта. Шмат чаго прыйшлося пры гэтай працы пабачыць: акопаў незлічоныя дзесяткі, розных снарадаў, трупаў многа і іншага. Калі паглядзіш удаль, дык аж жудасна робіцца на душы. Нідзе не ўбачыш ні вёсачкі, ні нават асобнай хацінкі — усюды ўсё знішчана, пазарастала бярэзнікамі, парыта акопамі, абмотана ўсюды калючымі дратамі.

Найстрашнейшай праявай была электрычнасць, праведзеная па дроце ўздоўж граніцы, каб людзі не ішлі ў Расію. Праз яе шмат людзей загінула, а таксама нямала і жывёлы, што неяк была схавана ад рукі нямецкай. Працаўнікоў заўсёды раздзялялі на невялічкія групкі, у каторыя ўваходзілі адзін старэйшы мужчына, дзве кабеты або дзяўчыны і трох-чатырох падлеткаў. Гэта групка мусіла за дзень накруціць восем шпуль калючага дроту, а часам і памагчы немцам узарваць некалькі снарадаў.

Але нядоўга прыйшлося хадзіць да гэтага дроту. Аднаго дня самай раніцай сабраліся работнікі з розных вёсак на гэта поле, дзе працавалі, прыехаў туды старшы немец — называлі яго камендантам — выплаціў усім грошы і сказаў, каб болей ужо не выходзілі на работу, бо немец мусіць выязджаць дадому.

Праўда, з аднаго боку, было сумна, што перарываецца работа і не будзе дзе зарабіць нават гэту няшчасную марку, а з другога — плыла ў сэрцы нейкая радасць: мо хто іншы прыйдзе і будзе лепей. Так вось усе людцы маліліся і рукі ўверх узносілі, каб хаця скарэй сталіся якія змены ў іхнім жыцці. Не раз у святочныя дні збіраліся нашы людцы на вуліцы ці ў якой хатцы і гаварылі, што Керанскі як прыйдзе, дык для сялян палепшае. Прыйшоў і Керанскі, але нічога новага і добрага не паказаў і не даў. Пры яго панаванні грошы валяліся аж на сметніках, але за іх нічога не можна было купіць.

Вось помню, адзін раз, пайшоўшы ў лес, набраў я невялічкі збаночак ягад і нясу дамоў, аж спатыкае мяне салдат і кажа:

— Мальчышка, прадай мне гэтыя ягады.

— А колькі ж дасі мне за іх?

— Маеш табе семдзесят рублёў.

Мне, як малому яшчэ, што не разумеецца ў грошах, тады здалося надта многа, бо помню: мой бацька перад вайной за сорак рублёў купіў добрага коніка, на якім прыходзілася падарожнічаць увесь час. Дык я з вялікай прыемнасцю аддаў яму гэту жменьку ягад за семдзесят рублёў. А што купіў я за іх? Усяго дзве маленькія скрыначкі шпілек.

Пачалі ўрэшце некаторыя людцы цешыцца, што прыйдуць да нас нейкія легіёны і прынясуць «шчасце» для беларускага сялянскага народу. Шмат хто пайшоў з нашай вёскі ў гэтыя «легіёны», якім памагалі ваяваць, бо былі абяцаны «і зямля, і шчасце, і свабода»... Але калі сягоння запытацца, пачуем адны словы: «Кепска... кепска... кепска...» Значыцца, куды ні кінемся, дзе ні глянем — усюды кепска...

1931

 

 

Барунскі прытулак

Баруны — невялікае правінцыяльнае мястэчка, размешчана паміж Ашмяной і Крэвам — па дарозе едучы з Вільні праз Ашмяну і далей праз Баруны да Крэва. Крэва такжа малое мястэчка, а мае значэнне гістарычнае — пабудаваны замак, безумоўна, гэты замак знішчаны, стаяць толькі руіны. Але вернемся да мястэчка Баруны. Да вайны яно не мела ніякага росту: былі дзве-тры крамкі і некалькі сем’яў жыдоўскіх. Касцёл досыць вялікі і пры касцёле ўзносіўся дом мураваны трохпавярховы. Вось у гэтым доме і знаходзіўся прытулак для дзяцей-сірот, якія засталіся пасля вайны без бацькоў. Гэты прытулак заложаны праз вядомага беларуса кс. М. Пятроўскага, які ў той час з’яўляўся пробашчам гэтага ж касцёла. Многа рук і працы прылажыў тут ягоны бацька Пятроўскі.

Пачну з самага пачатку, як усё было, раскажу падрабязна.

Пасля першай сусветнай вайны па вёсках панаваў фармальны голад, людзі не мелі чаго есці, бо ўсё было вайною знішчана: будынкі, хлявы, гумны і г. д. Трэба было пачынаць ад новага, купляць жывёлу, а яе не было, будаваць дамы, хлявы, а з будаўнічым матэрыялам такжа стаяла праблема. І вось вёска апынулася ў вельмі крытычным палажэнні.

У 1918 годзе мае бацькі памёрлі, пакінулі адну дзесяціну зямлі і хатку малую, нават падлогі ў хаце не было: дзве лавы стаялі і з дошак стол, а збоку ложак стары з дошак — вось і ўсё багацце, праўда, адна засталася курыца, і тую панесла ліса. Мне было тады 12 гадоў, а брату Віктару 9 гадоў. З чаго трэба было пачынаць жыць? Ні кала ні двара — гавораць людзі, але не нам адным так было, не мы адны знаходзіліся ў такой цяжкой сітуацыі. Хто меў бацькоў, тому лягчэй, а хто не меў, тому было вельмі цяжка пражыць.

Кідаліся на ўсе бакі як маглі, але неяк давалі рады — праз зіму сушылі ў печы сена, таўклі ў ступе і пяклі «ляпешкі» — елі, хаця і не смачныя былі. Вясною збіралі крапіву і іншыя расліны, як лебяду, і таксама ўсё гэта «смакавалі». Вось так ратаваліся ад голаду і холаду. Настаў вельмі крытычны момант, і трэба было проста хадзіць па вёсках прасіць куска хлеба ці бульбіны.

І вось аднойчы, ходзячы і плачучы, добрыя людзі параілі пайсці ў Баруны да кс. М. Пятроўскага папрасіць прыняць у прытулак. Так мы і зрабілі. Пайшоў я ў Баруны прасіць аб прыняцці нас у прытулак.

Праўда што, кс. Пятроўскі і ягоны бацька старэнькі прыхільна аднесліся да маёй просьбы. Сказалі, што трэба прынесці даведку з Вішнеўскай воласці, што я не маю бацькоў. Перада мною стала вялікая задача: даведку дык выдадуць, але ж зіма, па калена снегу, ледзь дайшоў да Барун — 12 кіламетраў, а трэба ж яшчэ назад вярнуцца, а пасля да Вішнева 8 вёрстаў, ды з Вішнева да нашае вёскі, ды ізноў у Баруны — сколькі валакіты, а хто ведае — пойдзеш, а мо не адразу дастанеш?

Так і было — прыйшлося хадзіць за даведкай да Вішнева аж тры разы па гурбах снегу і вялікім марозе. Але ўсё ж такі дастаў.

Забраўшы брата Віктара, пайшлі ў Баруны. Былі прыняты. Настала новая эра ў нашым жыцці. Безумоўна, што хоць у нашай хаце нічога не было, аднак шкада было яе пакідаць — сваё роднае, спадчына па бацьках, каторую пакінулі для нас. У той час у нашай хаце яшчэ жыў бацькаў брат Янка, але быў вельмі нядобрым чалавекам, мог памагчы дастаць даведку, але не толькі не памог, а нават добрага слова ад яго не пачулі.

У Барунскім прытулку знаходзілася больш-менш няпоўная сотня дзяцей, прыбылых з усіх куткоў Барунскай, Крэўскай і Вішнеўскай воласцей-гмін, хлопчыкі і дзяўчаткі, маленькія і большанькія, некаторыя мелі маці або бацьку, а многія не мелі бацькоў, у тым ліку і я з братам.

Трэба шчыра сказаць, што кармілі і апраналі нядрэнна. Праўда што, з хлебам было цяжэй, але заўсёды міска стравы — крупа з фасоляй ці зацірка, забеленая кансэрвавым малаком. Часам на снеданне атрымоўвалі кавалачак хлеба з какавай, гэта ўжо было для нас вялікім святам. У дні святочныя даставалі кашу з крупы рысавай — гэта вялікі быў люксус.

Вельмі часта на кухню прыходзіў бацька кс. Пятроўскага і правяраў ежу — памятаю, як браў апалонік і мяшаў у катле, шукаючы зацірачных клёцак. Не давяраў кухаркам, яны часта частку прадуктаў забіралі, а больш вады далівалі, але калі бачылі, што часта правяраецца, не рабілі гэтай «камбінацыі». Праўда што, гэтага старэнькага дзеці празвалі «комкі» — так ён называў клёцкі — дык вось, не разумеючы яго, бедненькага, які стараўся для дзяцей дабра, яны яго называлі «комкі».

Дні міналі. Не ўспомніў яшчэ пра жыллё. Памяшканне не было халодным — зімою апальвалі печы, а дровы людзі падвозілі з лесу. Многія мелі ўжо коні і сані. На просьбу кс. Пятроўскага адклікаліся з прыхільнасцю. Вось тут трэба ўспомніць пра постаць арганізатара кс. Пятроўскага. Вельмі быў прыемны чалавек, высокага росту, вялікі прыхільнік да дзяцей і любіў свой народ, народ беларускі, за што даводзілася і цярпець, але аб гэтым будзе гутарка далей. Апрача бацькі і маці, была сястра Кася, яна нас вучыла чытаць, пісаць і лічыць — усе вельмі яе любілі, проста лічылі за сваю маці. Загадчыцай прытулку была назначана Марыя Куцько, жыла яна ў мястэчку Баруны — на цэлы дзень прыходзіла ў прытулак і апекавалася дзецьмі. Адны яе любілі, другія — не. У гэтым выпадку цяжка ўсім дагадзіць. Мне асабіста вельмі падабалася, і я магу аб ёй успомніць толькі добрым, шчырым, прыемным словам. Многа яна такжа прыклала рук над апекай маладога пакалення ў той час. Наогул, усе тыя апекуны працавалі з гуманнай душой.

Будучы ў Барунскім прытулку, мне давялося першы раз пазнаёміцца з беларускаю кніжкаю, праўда што, нас у школе вучылі толькі па-польску, мы паміж сабою гаварылі толькі па-беларуску, нават, наколькі памятаю, нашыя, як кажуць, пшэложонэ таксама гутарылі на беларускай мове. Кніжачка на беларускай мове трапіла адному прытулковаму хлопчыку, а была гэта кніжачка да набажэнства. Вось, памятаю, сабралася нас групка дзяцей у будцы, дзе была вадакачка, каторая качала ваду наверх у бак, а з бака разыходзілася па ўсім доме. Чыталі з вялікім зацікаўленнем, пыталі яго, адкуль ён яе дастаў — не сказаў, але можна было здагадацца, што з рук кс. М. Пятроўскага.

Вось аднойчы ў Барунах адбываўся, як кажуць, фэст. На гэты фэст прыходзіла многа людзей, а таксама з'язджалася многа духоўных ксяндзоў. На гэтую ўрачыстасць прыехаў ведамы беларускі пісьменнік, гісторык, навуковец і палітычны дзеяч кс. Адам Станкевіч, ён жа ў касцёле падчас набажэнства гаварыў навуку-казанне на беларускай мове. Пасля ўрачыстасцяў засцянковая шляхта пачала смяяцца і крытыкаваць кс. Адама Станкевіча за тое, што быццам гаварыў казанне «па-простаму». Сялянам гэта казанне вельмі спадабалася, гаварылі, што «хоць адзін ксёндз сказаў па-нашаму ў касцёле казанне». Усе Адама добра зналі, што ён паходзіў з вёскі Арляняты ў пяцёх кіламетрах ад Барун. У нас, у прытулковых дзяцей, было вельмі добрае ўражанне што да асобы кс. Адама Станкевіча. Праўда, яшчэ да кс. М. Пятроўскага прыязджалі беларускія клерыкі, як Віталіус, Шмулька і другія. Яны нам часта чыталі «Беларускую Дудку» Францішка Багушэвіча. Многія вывучылі на памяць такія вершы, як «Здарэнне», «Хрэсьбіны Мацюка» і другія, амаль кожны дзень іх паўтаралі. Любілі гэтых клерыкаў і ім спакою не давалі — як толькі іх пабачаць — просяць чытаць «Дудку». Час ад часу высвятлялі нам фільмы, у той час фільмы былі нерухомыя. Вось застаўся адзін такі фільм у памяці. У нядзелю, пасля касцёла, у салі парафіяльнай сабраліся людзі, а адначасова і прытулковыя дзеці — паказвалі фільм «Чэнстахова». Першы раз бачачы такія абразкі, мы мелі трохі страху глядзець на палатно, адначасова было і вельмі цікава. Часта псаваўся апарат, і ў канцы паказвання быў перапынак.

Апрача беларускіх клерыкаў, у Баруны прыязджалі і настаўнікі з Кракава, якія толькі гаварылі па-польску. Чаго яны сюды прыязджалі — цяжка сказаць, можа, адбываліся летнія настаўніцкія курсы, магчыма, і так было. Яны праз усё лета прабывалі ў Барунах і часта спявалі польскія песні.

Як ужо было ўспомнена аб кс. Адаме Станкевічу, хацелася б больш падрабязна напісаць на гэтых старонках аб чалавеку, каторы вельмі шмат добрага зрабіў для беларусаў і Беларусі. Нарадзіўся ён, як ужо гаварылася, у вёсцы Арляняты Ашмянскага павету Віленскай губерні — у той час — пры цары. Вучыўся ў рэальнай школе Ашмянскай, пазней у Віленскай духоўнай семінарыі ў Вільні, а ў 1913 годзе ўжо закончыў Пецярбургскую акадэмію і вярнуўся ў Вільню. У Вільні арганізаваў Беларускі прытулак, апекаваўся гэтым прытулкам, далей з’яўляўся выкладчыкам і дырэктарам якісь час Віленскай беларускай гімназіі. З’яўляўся рэдактарам часопіса «Хрысціянская Думка». Аўтар многіх беларускіх кніжак, такіх, як «Доктар Фр. Скарына», «Беларускі Хрысціянскі Рух», «Хрысціянства на Беларусі», «Казімір Сваяк». У касцёлах Яна, Баніфратараў, Мікалая, Міхала адпраўляў набажэнствы для беларусаў-католікаў. Заснавальнік Беларускай друкарні імя Фр. Скарыны ў Вільні, апрача друкарні такжа і беларускай кнігарні «Пагоня». Адным словам, шмат прыклаў рук да беларускай справы. У 1949 годзе памёр у далёкай Сібіры. Вечная яму памяць! Бацькі ягоныя і брат пахаваны на арляняцкім могільніку, а сястра — не ведаю.

У 1920 годзе пачалася вайна польска-балынавіцкая. Настаў вельмі трывожны час, адбываліся перамены ў прытулку. Насталі вельмі цяжкія дні. Забракла прадуктаў, не было чым карміць дзяцей. Кс. М. Пятроўскі быў затрыманы на якісь час. Праходзіў час галодны і халодны. Летам у 1920 годзе вярнуўся кс. М. Пятроўскі ў Баруны. Матэрыяльнае становішча цяжка было выправіць: па-першае, шмат было, як кажуць, «разбазарана» прадуктаў, а дастаць не было скуль. Прыходзілася прасіць у багацейшых, а яны адмаўляліся, можа, і самі па вайне не мелі. Вось і з’явілася прычына да ліквідацыі Барунскага прытулку.

Восенню прыйшлося кс. М. Пятроўскаму многа дзяцей адаслаць па дамах, а гэтая справа была вельмі непрыемнай.

Высылалі тых дзяцей, каторыя мелі бацьку або маці, а тых, каторыя не мелі бацькоў, не адсылалі.

Дык вось такіх дзяцей асталося толькі шаснаццаць, у тым ліку і я з братам Віктарам. Пачалі хадзіць чуткі, што гэтых 16 дзяцей павязуць у Вільню, далучаць да другога прытулку, паўставаў страх у душы. Куды павязуць, які лёс нас там чакае?..

Трэба з душой адкрытай сказаць, што ўжо атмасфера паўстала вельмі непрыемная: па-першае, што на дзяцей прытулковых глядзелі ўжо зусім іначай, не было тэй ласкавай душы, каторая працякала раней. Па-другое, што намнога пагоршала з ежаю, а гэта мела вялікае значэнне для дзяцей.

Вось за пяць кіламетраў ад Барун распаложана вёска Біцяняты. З гэтай вёскі выйшаў вядомы беларускі ксёндз Уладзіслаў Чарняўскі, і хацелася б хоць коратка аб ім успомніць.

Нарадзіўся ў беднай вясковай хаціне. Вучыўся ў Каўнасе і Вільні ў духоўнай семінарыі. Закончыў у 1944 годзе. У той час арцыбіскупам віленскім быў ведамы польскі шавініст Ялбжыкоўскі, іменна ён не хацеў Ул. Чарняўскага пасвяціць у духавенства, матывуючы, што Чарняўскі беларус, не любіць палякаў і г. д.

Пасвяціў Уладзіслава Чарняўскага біскуп Рэйніс, літовец, які замяшчаў біскупа Ялбжыкоўскага. Ксёндз Ул. Чарняўскі праз які час працаваў у касцёлах на Літве, пазней пераехаў на Беларусь, дзе працуе ў мястэчку Вішнева Валожынскага раёна. Многа ўкладае працы над тым, каб беларускае насельніцтва малілася ў сваёй роднай мове, многа гэтаму перашкаджаюць палякі.

Пішучы пра Баруны, успамінаючы некаторыя вёскі, з каторых выйшлі вялікія людзі, сыны, верныя свайму народу, хацелася б яшчэ хоць пару слоў папісаць пра мястэчка Альшаны, а яно такжа не так далёка ад Барун, кіламетраў не больш як дванаццаць.

Чым жа Альшаны праславіліся? Там працавалі як касцельныя настаўнікі беларускія пісьменнікі Андрэй Зязюля (кс. А. Астрамовіч), ягоная выдана кніга «З родных загонаў», і Вінцук Адважны — кс. Я. Германовіч, ягоныя кніжкі «Хлапец», «Як Казюк сабіраўся да споведзі», «Гануліны клопаты» і цэлы рад другіх кніжак. Вось памятаю, што Вінцук Адважны пісаў пра альшанскіх жыхароў, а дакладней — якую характарыстыку даў Альшанам: «Хоць альшанцы — пільчаўнікі і канаводы, але народ ганаровы».

Пісьменнік Зязюля даўно памёр, памяць па ім засталася, а Вінцук Адважны жыве па сёння, вельмі старэнькі — мае больш 80 гадоў1. Сястра яго жыла ў Вільні па вуліцы Зыгмунтоўскай. У часе вайны немцы кінулі ў схон бомбу, і яна была забіта, была пахавана на гародзе, які належаў разам з домікамі да айцоў Марыянаў. Трэба адмеціць, што тут і жылі да вайны беларускія клерыкі, якія вучыліся ў Віленскай духоўнай семінарыі, а было іх да дзесяцёх. Апекаваўся імі, як ведама, кс. Германовіч. Гэта пляцоўка была як філіял Друйскай гімназіі.

Хочацца яшчэ ўспомніць некаторыя аўтэнтычныя факты.

Памятаю, пасля вайны польска-бальшавіцкай у нашым прытулковым гародзе, дзе стаяў невялічкі свіран, жыў паранены салдат-бальшавік. Вось я пастараюся больш падрабязней апісаць гэты абразок.

Салдат быў высокага росту, твар выглядаў даволі інтэлігентна. Прозвішча мы не ведалі. Паранены быў у нагу, хадзіць не мог, а толькі поўзаў па гародзе, збіраў кавалачкі хлеба. Гэты салдат, як відаць, быў вельмі гуманным, шчырым, з добрай душой чалавекам. Дзеці падносілі яму свае скромныя кавалачкі хлеба, але ён ад дзяцей не прымаў, а сам, не могучы хадзіць, поўзаў, збіраючы крошкі. Яго мы ўсе шкадавалі, але былі не ў сілах аблегчыць яго цярпенне. Прасілі кухаркі, загадчыцы прытулку, каб памагала ім апекавацца. Жыў ён у гэтым свіронку да позняй восені, пачаў патроху хадзіць. І вось аднойчы, калі мы прыйшлі, яго пабачыць ужо не маглі. Куды ён пайшоў, цяжка сказаць. Спачатку мы яго вельмі баяліся, а пасля прывыклі, адважна падыходзілі да свірна і падавалі яму ежу. Трэба сказаць, што мы самі ў той час даставалі вельмі малыя порцыі, але дзяліліся з чалавекам-салдатам.

Другім такім эпізодам быў непрыемны выпадак.

А было гэта так.

Пасля вайны засталася на нашым панадворку бочка ад бэнзыну. У бочцы бэнзыну не было, а можа, трохі на дне. Прытулковыя дзеці, гуляючы, часта заглядалі праз дзірку ў гэтую бочку. Былі такія «смельчакі», каторыя прапаноўвалі ўкінуць запалку з агнём, але старэйшыя перасцерагалі іх, каб гэтага не рабілі.

Вось аднойчы рана, калі дзеці падняліся з ложкаў і пайшлі на снеданне, раздаўся моцны выбух, з вокнаў высыпаліся ўсе шыбы. Мы, доўга не думаючы, кінуліся ў схрон, ніжэй, дзе хаваліся ў часе вайны. Вось некаторыя дзеці замест у схрон, а ў тым ліку і я, выбеглі на панадворак і проста ўбачылі непрыемны выпадак.

Адзін з нашых прытулковых, звалі яго Антусь, падгаварыў яшчэ другога, каторы жыў недалёк ад Барун, і кінулі запалку з агнём. Наступіў моцны выбух. Вырвала дно бочкі і ўдарыла гэтым дном Антуся па нагах, абедзве нагі паламала Антусю, а суседу апаліла твар. Трэба было паведаміць аб гэтым выпадку бацькам Антуся. Загадчыца прытулку выслала мяне з Лісоўскім. Пайшлі — кіламетраў было пяць. Калі ступілі на парог іхны, маці падняла крык, пачала плакаць. Яны чулі гэты выбух дома. Прыйшлі бацькі да Барун, пазычылі возік і адвезлі Антуся ў Ашмяну ў бальніцу.

Пачалася падрыхтоўка да вывазу дзяцей з Барун у горад Вільню, а гэта ні больш ні менш кіламетраў да ста. З Барун да Вільні ў той час адзіная камунікацыя была коньмі, падводамі, бо калейкі не было, аўтобусы не хадзілі. Фурманкі часта ездзілі ў Вільню за прадуктамі для кааператыву, які знаходзіўся ў гэтым доме, дзе і прытулак. То ж мелі магчымасць адаслаць дзяцей фурманкамі, падводамі. Трэба адзначыць, што прадуктаў не было, але ўбрання, чаравікоў і інш. прытулак меў шмат, і таму ўсё трэба было запакаваць у скрынкі, а тут стаяла таксама праблема і з дошкамі. Заботы-клопаты немалыя. Усім давялося паднатужыцца, як кажуць, падціснуць пас да жывата.

Вельмі часта прыходзілася мяняць чысло на выезд, не ведаю, што была за прычына з боку польскай адміністрацыі і адміністрацыі прытулку, цяжка сказаць.

Непрыемна было так доўга чакаць, увесь час у страху, каб не адаслалі дахаты, а такія погаласкі хадзілі, нават даволі аўтарытэтныя. Праз які час ужо зусім не мелі надзеі на выезд, аб усім гэтым нам дакладваў вось гэты Антусь, аб якім я ўжо ўспамінаў. Ён іменна быў і закрыстыянам, ведаў аб усім.

У лістападзе, а мо нат на пачатку снежня шаснаццаць дзяцей былі адпраўлены ў Вільню, далучаны там да Беларускага прытулку. Сярод іх былі: Язэп Багдановіч, Віктар Багдановіч, Янка Багдановіч з вёскі Гірбяняты; Язэп Лісоўскі і Ванда Лісоўская з вёскі Каранды; Язэп Лісоўскі з вёскі Копцевічы; Пятруся і Лявося — прозвішчы іх забыў — і другія.

З гэтых у 1924 годзе Язэп Багдановіч памёр, будучы вучнем 4-й клясы Віленскай беларускай гімназіі.

Зараз у Вільні з тых прыезных, апроч мяне, нікога не засталося. Хадзілі чуткі, што Лісоўскія памёрлі яшчэ да вайны. Праўда гэта ці не — не магу сказаць. Віктар Багдановіч згінуў на вайне польска-нямецкай, служыў у войску, 4-м палку кавалерыі, адным словам, не вярнуўся з вайны. Што датычыць Пятрусі і Лявосі — сёстры былі з прытулку забраны праз іхную цётку, якая жыла за Барунамі па дарозе да мястэчка Крэва. Вось такім спосабам і зліквідаваўся Барунскі прытулак.

Будучы ў Віленскім беларускім прытулку, мне прыходзілася некалькі разоў спатыкацца з кс. М. Пятроўскім. А было так.

Як я ўжо ўспамінаў, кс. М. Пятроўскі быў свядомым беларусам. Гэта не падабалася біскупам віленскім, дык яны яго з Барун выслалі ў кляштар на ізаляванне ад беларускага насельніцтва. Дык вось яго прыслалі ў Вільню да касцёла св. Стэфана па вуліцы Панарскай. Гэты касцёлак у часе вайны быў дашчэнту знішчаны і так застаўся па сённяшні дзень.

Вось памятаю, аднойчы кс. А. Станкевіч папрасіў мяне занесці кс. М. Пятроўскаму падушку, што я і зрабіў. Прыйшоўшы, бачыў, як сядзеў каля печкі, а была зіма, і грэўся. Вельмі шкада было добрага чалавека, апекуна бедных дзяцей.

У той час такіх, як кс. М. Пятроўскі, многа было саслана з Беларусі ў кляштары, ізалявана ад свету польскім нацыяналізмам, шавінізмам, які гуляў па нашых землях2.

Час ад часу спатыкаў я ў Вільні сястру Пятроўскага Касю. Дзе яна працавала — не ведаю, не прыйшлося з ёю гаварыць, проста не меў адвагі да яе падысці, а яна, можа, мяне не пазнавала. Безумоўна, да сённяшняга дня ніхто з іх не дажыў. Вельмі добрыя былі старэнькія маці і бацька кс. М. Пятроўскага, вельмі шчыра адносіліся да прытулковых дзяцей, проста як бацькі-апекуны.

У Барунах пасля вайны пры Польшчы праз які час была арганізавана польская настаўніцкая семінарыя. Многа нашых настаўнікаў, з якімі мне прыходзілася працаваць, закончылі Барунскую настаўніцкую семінарыю.

1974

 

 

Беларускі прытулак у Вільні і Віленская беларуская гімназія

Віленская беларуская гімназія і Беларускі прытулак знаходзіліся па вуліцы Вастрабрамскай пад № 9. Будынак складаўся з дзвюх часцей: з правага і левага крыла. Пасярэдзіне дома стаяў Траецкі манастыр.

Беларускі прытулак размяшчаўся ў левым крыле дома на трэцім паверсе. На першым знаходзіўся Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Правае крыло і часць левага займала Віленская беларуская гімназія. Па другой старане дома быў сад і агарод, у гародзе стаяў невялікі домік, у якім жылі праваслаўныя манашкі, якія маліліся ў Траецкім манастыры. Кухня прытулку была на першым паверсе па правай старане корпуса. Побач з панадворкам была брама, праз якую можна было выйсці на вуліцу Коньскую і адначасова да Галі, дзе былі розныя ларкі з прадуктамі і прамысловымі таварамі. На гэтым панадворку вучні гулялі ў футбол, лапту і гарадкі, там такжа адбываўся ўрок-лекцыя гімнастыкі. Вокны амаль усіх клясаў выходзілі на панадворак. Усё відаць было як на далоні. Праўда, трэба прызнацца, што вокны ад мяча былі бедныя, часта вучні выбівалі, за што мелі вялікія непрыемнасці з боку адміністрацыі школы, а таксама і ад дырэктара.

У 1920 годзе ў месяцы снежні нас 16 дзяцей хлопцаў і дзяўчатак прывезлі з Барунскага прытулку ў Віленскі беларускі прытулак.

Беларускі прытулак у Вільні арганізаваўся ў 1919 годзе. Наколькі прыпамінаецца, у гэтым жа годзе была заснавана Віленская беларуская гімназія.

Закладчыкам Беларускага прытулку з’яўляўся ведамы беларускі дзеяч кс. Адам Станкевіч, які нарадзіўся ў вёсцы Арляняты ў сям’і селяніна, бацькі мелі невялікую гаспадарку не больш васьмі гектараў зямлі, домік невялічкі і забудоўку. Брат ягоны, не адной маці, Валюсь, якісь час прабываў у Амэрыцы. У 1926 годзе, наколькі прыпамінаю, вярнуўся з Амэрыкі да бацькоў, і тут іх напаткала вялікае гора: адной ночы дабраліся на памяшканне зладзеі і застрэлілі бацьку кс. Адама Станкевіча. Зладзеяў палавілі, і яны былі асуджаны польскім судом на шэсць і сем гадоў. Маці Адама была вельмі скромная, добрая, шчырая кабеціна. У часе акупацыі нямецкай памёрла і пахавана на могільніку арляняцкім непадалёк ад свайго доміка, там жа і брат і ягоная жонка Людвіка.

Пры заснаванні прытулку, не сумняваюся, Адаму Станкевічу дапамагалі і другія віленскія беларусы. Кіраўнікамі, ці, дакладней, загадчыкамі, прытулку былі Люба Васілеўская — старшая загадчыца, а Марыя Шутовіч — малодшая загадчыца, хаця ў той час Марыя Шутовіч мела большы голас, як Люба Васілеўская, а гэта зразумела, бо М. Шутовіч была больш нахайлівая, дасужая, без яе нідзе не абышлося, каб яна не ўсунула носу, а Люба Васілеўская была жанчына вельмі культурная і скромная.

Будучы яшчэ малышамі ў Вільні, нам прыйшлося які час патужыць за Барунамі, дзе пражылі няпоўныя два гады. У Барунах, як я ўжо згадваў, запазналіся мы з беларускім друкам. У Барунах мы хадзілі ў школу, дзе вучылі нас па-польску. Вучыцелі былі прыехаўшыя з Польшчы з Кракава.

Як ужо ўспаміналася, у 1920 годзе гэты прытулак быў зліквідаваны. Дзеці, каторыя мелі бацьку або маці, адасланы былі дамоў, а тых дзяцей, каторыя не мелі бацькоў, былі круглымі сіротамі, прывезлі ў Вільню. Везлі нас падводамі на санях і колах, пачыналася зіма, было мала снегу. У прытулку прынялі нас вельмі шчыра, душэўна, накармілі, завялі на трэці паверх спаць, а пасля абеду павялі паказаць горад, касцёлы і г. д.

Трэба прызнацца, што кармілі вельмі слаба, жыццё ў Вільні было вельмі цяжкае пасля вайны, дваццаты год. Часта прыходзілася быць без хлеба. Даставалі толькі жытнюю зацірку на снеданне, абед і вячэру. Нічога дзіўнага, што семінарысты, якія вучыліся ў гэтым доме, называлі нас «зацірачнікамі».

Многа гадоў прыходзілася вучыцца ў голадзе і холадзе. Бывала, што ідзеш на ўрокі нашча, нічога не меўшы ў роце, жываце, а такжа не маючы сшытка да пісання.

Пры гэтай нагодзе хацелася б усім шчыра падзякаваць, каторыя апекаваліся намі, аддавалі душу і сэрца для прытулковых дзяцей. Вялікі вам і шчыры дзякуй!.. Многіх ужо не стала на зямлі, але яшчэ і знойдзецца групка, якая жыве раскінутая па свеце.

 

ПЕРШАЕ СНЕДАННЕ Ў ВІЛЬНІ

Раніцаю 1920 года ў месяцы снежні нас прывезлі падводамі ў Вільню. Спатыкалі на панадворку і адразу павялі на кухню. У гэтым часе на кухні знаходзілася вельмі многа дзяцей, елі снеданне і спяшаліся да школы. Нам прыйшлося больш гадзіны чакаць, пакуль будуць свабодныя сталы. Пасадзіўшы нас за стол, далі па куску хлеба і па кубку какавы — вялікае было свята,— даўно бачылі ўсё гэта ў вачах. Пасля снедання пайшлі спаць. Спалі мы да абеду, а пасля абеду павялі нас у горад пазнаёміцца з старадаўняй Вільняй. Першым месцам была Вострая Брама. Тут мы даўжэй затрымаліся, яна на нас зрабіла вялікае ўражанне. Доўга-доўга маліліся, каб як вярнуцца назад у Баруны...

Пасля пайшлі па вуліцы Вялікай аж да Замкавай гары і Катэдры. Усё нас вельмі цікавіла, кожны куток, кожнае выставовае акно. Мы ж ніколі гэтага не бачылі.

Як вярнуліся мы з горада, ужо ў нас быў другі настрой, мы дзяліліся ўражаннямі, расказвалі адзін другому і забывалі аб нашым мястэчку Барунах.

У тым часе ў Вільні ходнікаў яшчэ не было. На вуліцах былі пакладзены цэглы або дошкі, па якіх прыходзілася хадзіць. Электрычнага святла таксама не было, а калі і было, дык вельмі мала. Горад асвятляўся газам. Газавая станцыя знаходзілася паміж вуліцамі Віленскай і Адама Міцкевіча, зараз там пабудаваны оперны тэатр. Што датычыла камунікацыі аўтобусаў — нават і мовы не было. Па вуліцах ездзілі дарожкі-вазнікі, а іх было ў той час вельмі многа. На кожнай вуліцы былі зроблены стаянкі. Усе гэтыя дарожкі былі індывідуальнымі, дзяржаўных не было.

Што датычыць у той час базараў, самы большы быў на Лукішках, дзе зараз пастаўлены помнік Леніну і называецца плошча Леніна.

Кірмашы адбываліся два разы ў тыдзень. Сяляне прыязджалі з усіх куткоў нашага краю. Вясною, чацвёртага сакавіка, кожны год праходзіў традыцыйны кірмаш «Казюк». На працягу трох дзён на гэтым кірмашы вясковыя сяляне, а таксама мястовыя прадавалі розныя народныя вырабы: начоўкі, балеі, коні з дрэва і другія тавары, а з мястэчка Смаргоні жыхары прывозілі вельмі смачныя смаргонскія абаранкі. У той час Смаргонь славілася сваімі абаранкамі нават за мяжой дзяржавы.

Другім такім рынкам-базарам з'яўлялася Галя, непадалёк ад нашай гімназіі, дзе мы вельмі часта наведваліся. Гэты базар быў вельмі негігіенічным, праносіўся непрыемны запах селядцоў, якія прадаваліся пад адкрытым небам.

На другі дзень мы пазнаёміліся з калегамі, якіх лёс узнагародзіў так, як і нас. Гэтыя дзеткі паглядалі на нас, што мы даставалі лепшую ежу, а нам сэрца балела, бачачы, што яны ядуць жытнюю зацірку. Пазнаёміліся з загадчыцамі Любай Васілеўскай і Марыяй Шутовіч. Люба Васілеўская па мужу, а яе дзявочае прозвішча, наколькі прыпамінаю, Чарняўская.

Тут жа прыйшлося спаткацца з сваімі землякамі: В. Сяцько, які пражываў у Вішневе, маім родным мястэчку. З бацькамі часта ездзіў на кірмаш. Бацька купляў вялікую абаранку, качку і доўгі цукерак. Станкевіч, каторы вучыўся ў гімназіі і прабываў у прытулку, хоць у яго бацькі былі і жылі ў вёсцы Арляняты. Найбольш дзяцей было з смаргонскага кутка, з вёскі Шутавіч, пераважна прозвішчы мелі Шутовічы і Жабінскія. Былі яшчэ з Прудоў і Залесся па прозвішчы Янчуковічы, Жабінскі Антось і Валодзя. Далей з Наваградка, Баранавіч і другіх куткоў Беларусі. У Беларускім прытулку знаходзіліся і пляменнікі Варонкі — Ядвіга Варонка, пісьменнік А. Салагуб, мастакі Семашкевіч Р., Сідаровіч, Марцінчык — брат доктара Марцінчыка, Мурашка і другія.

У 1921 годзе прыехала яшчэ дзяцей да нас з Горадна. Былі ўжо падросткі, паступалі ў старшыя клясы гімназіі, пераважна дзяўчаткі, хлопцаў было толькі двух — Марцінчык і Мурашка, я аб іх ужо ўспамінаў. Прыбылі не больш як сто чалавек, некаторыя гаварылі, што налічвалі сто тры, сто пяць чалавек. Беларускі прытулак намнога павялічыўся, трэба сказаць, што і варункі матэрыяльныя, больш дзяцей, больш трэба прадуктаў, каб выкарміць дзяцей.

З другога боку — намнога прытулак ажывіўся. Амаль кожны вечар дзяўчаткі выходзілі ў сад і да позняй ночы спявалі беларускія песні. Нам вельмі добра было чуваць, бо нашыя вокны выходзілі ў сад.

Марцінчык і Мурашка былі вялікімі наставохамі і з намі не дружылі, што на нас рабіла вельмі прыкрае ўражанне. Калі яны позна вярталіся з гароду, дык у той час мы ўжо спалі. Яны нас будзілі сваімі падрыхтоўкамі да спання. Нас яны вымушалі рабіць ім розныя непрыемнасці, вось мы так і паступалі з імі: зацягвалі вяроўкі ад аднаго ложка да другога. Яны падалі, а потым пачыналася вялікая «сумятня». Прайшло некалькі месяцаў, і ўсё наладзілася, яны пачалі жыць з намі па-сяброўску, мы на іх ужо не скардзіліся настаўніцы прытулку.

Вось памятаю адзін выпадак. Яшчэ мы знаходзіліся на каранціне, гэта значыць нікуды нас не выпушчалі з прытулку, нават не дазвалялі хадзіць у клас вучыцца. Аднойчы дзеці пайшлі ў лазню, якая знаходзілася па вуліцы Партовай, 10. Выходзячы з лазні, дзяжурныя забыліся нанасіць вады ў кухню, а без вады і не было б абеду. Старшая настаўніца Люба Васілеўская ўзялася сама насіць ваду, перажывала за дзяцей, каб толькі не засталіся без абеду. Тут праявіла яна сваю гуманнасць.

У гэты час да яе памяшкання дабраўся нядобры чалавек і ўсё яе «багацце» вынес: паліто, сукенкі, чаравікі і іншыя прадметы. Яна засталася без нічога. Непрыемная гісторыя адбілася на ўсіх дзецях. Кожны з нас вельмі шкадаваў Любу Васілеўскую, бо ўсё гэта сталася толькі праз нашых дзяжурных, каторыя так халатна аднесліся да свайго дзяжуру. І зараз, калі пішу гэтыя радкі, бярэ за сэрца той непрыемны выпадак.

 

ПЕРШАЯ МАЯ НАСТАЎНІЦА Ў ВІЛЬНІ АЛЁНА САКАЛОВА

Прыпамінаецца адзін эпізод. Пасля ранішняга снедання я, замест ісці ў прытулак на трэці паверх, пайшоў на другі — у гімназію. Былі заняткі. Я стаяў на калідоры і плакаў. Пачуўшы голас, плач, выйшла з клясы вучыцелька. Гэта і была Алёна Сакалова.

— Чаго, дзетка, плачаш?

— Я хачу вучыцца! — адказаў.

— Добра, хадзі ў клясу!

Павяла мяне, пасадзіла за школьную парту, дала кніжку — наколькі прыпамінаю — «Родны Край» — і сказала:

— Вучыся, вось гэты вершык на памяць.

Я яго доўга вучыў, праўда, частку вывучыў, а частку адклаў на другі раз.

Пасля ўрокаў я пайшоў у прытулак, дзе было многа непрыемнасці. Тут па маім адрасе пасыпалася шмат слоў непрыемных ад старэйшых вучняў, каторыя, па загаду загадчыцы, шукалі мяне па ўсім горадзе. Гэта непрыемнасць так закранула сэрца, што я расплакаўся, праўда, сорамна было перад загадчыцай Любай Васілеўскай.

Былі ў прытулку і вельмі добрыя дзеці. Яны мне сказалі:

— Ідзі і перапрасі загадчыцу!

Я так і паступіў. У той час яе дома не было, паехала на склад за прадуктамі. Калі вучні прывезлі частку прадуктаў і паехалі другі раз, узялі мяне з сабою. Ногі дрыжэлі, сэрца білася ад страху! Убачыўшы мяне, Люба Васілеўская пачала гразіць пальцам. Яшчэ больш працінаў страх цела і душу. Доўга не чакаючы, перапрасіў, і яна мне даравала.

Я з вялікай радасці хапаў скрыні з прадуктамі і насіў на воз, стараўся паказаць, што я добрым буду і больш таго не зраблю.

Ад гэтага часу загадчыца заўсёды мяне пасылала за прадуктамі, ад душы і сэрца прызнаюся, што ніколі не браў ні кавалачка цукру ці сланіны. Аб гэтым добра ведала загадчыца і заўсёды ставіла ў прыклад другім. Вельмі многа памагала дзеткам, мела добрую, шчырую, гуманную душу.

Муж Любы Васілеўскай вельмі часта нам даваў грошы на сшыткі. Вельмі часта прасілі мяне, каб паглядзеў за памяшканнем. Аб гэтым будзе яшчэ гутарка ў далейшым. А цяпер вярнуся да маёй першай настаўніцы Алёны Сакаловай.

Алёна Сакалова-Лекант працавала ў гімназіі ад самага яе пачатку існавання. Працавала з дзецьмі малодшых клясаў. Была вельмі добрай настаўніцай, любілі яе дзеткі, і яна іх любіла, апекавалася так, як родная маці. Жыла яна па вуліцы Вастрабрамскай пад нумарам, наколькі памятаю, 12-м, побач з гімназіяй. Мела двух сыноў, аднаго звалі Тосік, а другога — не памятаю. Вучыліся ў гімназіі. Малодшы памёр, а старэйшы закончыў гімназію і вучыўся ў Віленскім універсітэце. Вельмі часта прыходзілася памагаць пілаваць дровы і насіць, складаць у складзік. Пасля працы заўсёды садзіла за стол і частавала. У Сакаловай часта можна было застаць настаўніцу Банцлебен, яна ў гімназіі выкладала нямецкую мову, добрая была і як настаўніца, і як чалавек.

Банцлебен жыла па вуліцы Антокаль, у канцы мела свае два невялічкія домікі, жыла з братамі.

Сказаў бы, што гэтыя дзве настаўніцы сапраўды былі постацямі для дзяцей у гімназіі, а мо і маткамі. Апекаваліся шчыра, адносіліся з любоўю і сэрцам да дзяцей, памагалі чым маглі. Слаўная ім памяць!

Алёна Сакалова памёрла пасля вайны, пахавана ў Вільні на праваслаўным могільніку Быліны. Банцлебен таксама памёрла, дзе пахавана — не ведаю, не прыйшлося мне там бываць. Да майго зняволення адведваў яе з таварышамі па школе.

 

МАЛОДШАЯ ЗАГАДЧЫЦА ПРЫТУЛКУ МАРЫЯ ШУТОВІЧ

Марыя Шутовіч пражывала ў будынку, дзе знаходзіліся прытулак і гімназія. Спачатку ў левым крыле будынка на першым паверсе, а пасля перанеслася на правае. Жыла вельмі добра, так гаварылі галодныя дзеці прытулку.

— Сама смачна есць і ўсю сваю радню корміць, а дзетак-сірот абіжае і ўсё ад іх аднімае...

Ключы ад кладовай заўсёды знаходзіліся ў руках настаўніцы. А гэта для яе вялікі быў скарб. Гаварылі кухаркі, што Марыся Шутовіч вельмі часта прыходзіць за прадуктамі па начах і бярэ белую муку, сала, цукар і другія прадукты. Ніхто яе не правяраў. У гэтай кладовай тварыліся «цуды»: атрымлівалі белую муку, а для дзяцей зацірку гатавалі з чорнай жытняй мукі; таксама атрымлівалі какаву, цукар, сала — усё гэта такжа знікала, як вясною снег.

Аб усім гэтым добра ведаў вартаўнік Руды, які жыў каля варотаў ад вуліцы Коньскай. Часта для прытулковых дзяцей расказваў, як нашыя прадукты з прытулку вывозіў Марысі Шутовіч брат Вінцук.

Уся гэта валакіта цягнулася даўжэйшы час. Нарэшце дзеці прытулковыя не сцярпелі і пайшлі са скаргай у камітэт, ад якога атрымлівалі прадукты-харчы. Аб усім расказалі, што рабіла і якія цуды тварыла загадчыца М. Шутовіч. Не паспелі «дэлегаты» вярнуцца да прытулку, як ужо даведалася малодшая загадчыца аб тым, хто хадзіў і што там гаварылі — добры быў нюх у яе братоў, каторыя таксама знаходзіліся ў гэтым прытулку. Усе дэлегаты, каторыя хадзілі са скаргай, не атрымалі вячэры, былі пакараныя за «праступкі». На другі дзень усіх дэлегатаў сабралі, далі па кавалку хлеба, вызначылі «канваіра» Янку Шутовіча і адаслалі на вёску, адкуль яны былі родам.

Вось, як бачым, у нашым прытулку былі вялікія непарадкі з боку малодшай загадчыцы М. Шутовіч.

На гэтым не быў канец. Аднойчы другая група дзяцей прытулковых таксама хадзіла са скаргай на М. Шутовіч. Праўда, была прыслана камісія ў часе абеду. Правяралі, як кормяць. Пыталі дзяцей. Усе ў адзін голас крычалі, што загадчыца крыўдзіць, аднімае прадукты, а гэта гаварылася пры загадчыцы. Марыя Шутовіч не магла праўды перанесці і пачала плакаць.

Гэтых некалькі толькі слоў успомнена. Я думаю, што знойдуцца прытулковыя дзеці, каторыя напішуць больш падрабязна, укажуць больш фактаў, а іх было вельмі многа і ёсць аб чым пісаць. Тое, што я напісаў — кропля ў моры.

М. Шутовіч ведаю як нячэсную і несумленную жанчыну, многа прыносіла зла для прытулку. Заўсёды падкрэслівала, што яна з’яўляецца патрыёткай беларускай, а нават называла сябе «маці» Беларусі. Гэтыя словы вельмі часта паўтараў віленскі беларус А. Яцына: «Маці» Беларусі, каторая крыўдзіла дзяцей!» «Апекавалася» яна не толькі дзецьмі, але і старушкамі, каторыя мелі золата. Так, напрыклад, Юля, якая жыла па вуліцы Ігнацыя. Перад смерцяю забрала яе да сябе, і засталося ёй усё багацце.

У іхняй сям’і былі чэсныя, добрыя дзве сястры, гэта Эмця Шутовіч і Ганна Шутовіч. Першая была вучыцелькай, а другая працавала бухгалтарам у Міністэрстве фінансаў ЛССР. Памёрлі і пахаваны на могільніку Бернардынак. Вечная намяць добрым беларускам!

Яшчэ хачу некалькі слоў успомніць аб брату яе Вайцеху Шутовічу, каторы быў забіты польскім паліцыянтам у Астроўцы, дзе ён працаваў. Слаўны быў беларус, любіў свой народ і сваю Радзіму. Гэтыя трое людзей на М. Шутовіч глядзелі мгліста, не ўважалі яе добрай сястрою, часта і нам на яе скардзіліся, што нават іх крыўдзіць.

Эмілія Шутовіч праз якісьці час жыла ў нашым доме па вуліцы Чарнаса і таму вельмі многа нам расказвала аб нячэснасці сястры М. Шутовіч.

Было яшчэ так: вучні Віленскай беларускай гімназіі, едучы да сваіх бацькоў у час канікул, не мелі на білет грошай, звярталіся да кс. А. Станкевіча. Той ніколі не адмаўляў, але заўсёды даваў грошы на рукі М. Шутовіч, каб яна купіла білет. Рэшту, што заставалася, яна сабе забірала. Гэта не раз было і са мною. Адам даваў ёй пяць злотых, а білет каштаваў тры злоты, значыць, ёй у кішэню пападала два злотых, і вось так накапіла грошай.

Ну, што ж, гісторыя яе добрым словам не ўспомніць!

 

СТАРШАЯ ЗАГАДЧЫЦА ПРЫТУЛКУ ЛЮБА ВАСІЛЕЎСКАЯ

Аднойчы вызвала да сябе Люба Васілеўская. Пара была ўжо позняя. «Нешта сталася,— падумаў я,— што ў такі час, напэўна, гадзіна была 24-я, ноч у той час». Калі я ступіў на яе парог, муж яе Мікалай Васілеўскі паручыў мне аднесці пісьмо для яго маці, каторая жыла па вуліцы Латоча. Я, доўга не чакаючы, панёс пісьмо. Праўда, страху меў трохі, позняя пара, мала народу на вуліцы. Выканаўшы справу, прынёс адказ і аддаў для загадчыцы. Яны мне вельмі падзякавалі, а ў мяне на душы паявілася радасць, што я хоць гэтым зрабіў добры ўчынак. На другі дзень Люба Васілеўская сказала мне, што яны пакідаюць Вільню і ад’язджаюць, наколькі памятаю, у Менск.

Вярнуўшыся ў прытулак з гэтай навіной, расказаў усім дзецям, што Люба Васілеўская пакідае нас. Усе падняліся на ногі, паўстала замяшанне, пачалі плакаць, ніхто не ведаў, што за прычына яе выезду.

Люба Васілеўская была вельмі добрая загадчыца і, як маці дзяцей, усім спачувала, усіх любіла, нікога не пакрыўдзіла, усе яе любілі. Растацца з такой кіраўнічкай вельмі цяжка было. Хадзілі розныя чуткі, што пакідае прытулак па прычыне малодшай загадчыцы М. Шутовіч. Гэта, наколькі пазней выяснілася, была ісцінная праўда. Прычына была ў тым, што ўсе любілі Л. Васілеўскую, а М. Шутовіч ніхто не ператраўляў. Дык вось так і атрымалася — яна змусіла старшую загадчыцу пакінуць прытулак.

Пасля ад’езду Любы Васілеўскай усё ў прытулку пайшло на горшае, дзеці чуліся быццам сіротамі, засталіся без маці і апекі матчынай. Малодшая загадчыца не магла глядзець на дзяцей, яна злавала за тое, што на яе хадзілі скардзіцца ў камітэт, які выдаваў прадукты. У яе на першым плане было: як найлепш карміць сваіх братоў і сясцёр, а на другім — дзяцей прытулковых. Многія з дзяцей хадзілі боса ў школу, праўда, праз калідор, але ўсё ж позняя восень і на дварэ замаразкі...

Прывяду хоць адзін прыклад: вучыцель Шнаркевіч, бачачы босых дзетак, пашыў чаравічкі для Ізабэлі Шутовіч. І што ж? М. Шутовіч не дапусціла, каб трапілі Ізабэлі, а забрала і аддала сваім сёстрам.

Перад выездам Л. Васілеўскай я спаткаўся з ёй выпадкова на вуліцы два разы. Першы раз яна дала мне грошы купіць цукерак для дзяцей. Мы з Янчуковічам Валодзікам купілі і раздалі прытулковым дзеткам. Другі раз, калі спаткаліся на вуліцы Вялікай, яна дала грошы і прасіла купіць мяса і на нядзелю зрабіць добры абед. Так было і зроблена — усе атрымалі па катлеце. Вялікая была радасць!..

Доўга, доўга ўспаміналі Любу Васілеўскую! Успаміналі добрым, шчырым словам, а таксама і яе мужа, каторы таксама многа памагаў для сірот-дзетак, якія знаходзіліся ў прытулку.

Ад таго часу прайшло многа гадоў, ніхто не ведае, які яе напаткаў лёс, але хто з нас яшчэ жыве, успамінаем і будзем успамінаць добрым, шчырым словам.

Пішучы гэтыя радкі, якія мо з часам надрукуюцца, пабачаць свет, я думаю, што знойдуцца вучні, каторыя пражывалі ў Беларускім прытулку і аб гэтым усім добра памятаюць, ды дапішуць і дакончаць гісторыю дваццатых гадоў, успомняць тых, каторыя заслужылі, добрым словам...

 

НОВАЯ ЗАГАДЧЫЦА ПРЫТУЛКУ

Як ужо ўспаміналася, калі гаворка была аб выездзе Любы Васілеўскай, на месца яе прыйшла новая кіраўнічка Кавэрда, імя яе не памятаю. Яшчэ перад паступленнем на пасаду загадчыцы прытулку часта, амаль кожны дзень, прыходзілі ў сталовую двое дзяцей — хлопец і дзяўчына, узростам не больш 12— 15 гадоў. Хлопец быў вышэйшага росту, а дзяўчына — нізейшага, апранутыя ў чорныя доўгія кажухі, прыходзілі з кацялкамі па зупу — страву. Наша кухарка Аня ў часе абеду налівала ім у кацялкі страву. Яны прыходзілі толькі падчас абеднага часу. Жылі ў горадзе. Ніхто аб іх нічога не ведаў, за выключэннем малодшай загадчыцы прытылку М. Шутовіч. Пазней даведаліся іх прозвішча і імя — хлопца звалі Барыс Кавэрда, а дзяўчыну — Людміла.

Неўзабаве ў прытулак з’явілася іх маці, новая загадчыца. У хуткім часе прыйшлі ў прытулак Барыс і Люся, мне здаецца, што было яшчэ і трэцяе дзіця — дзяўчынка.

Пры паяўленні новай загадчыцы пачаўся новы перыяд жыцця ў Беларускім прытулку. Загадчыца мела вельмі цвёрды характар, на кожным кроку чаплялася да кожнай дробнай справы: то за нечысціню, то за нейкую паперку, саломінку і г. д. Настала проста гора для дзяцей. Карала рознымі спосабамі, нэронаўскімі метадамі. Найбольш дасталося мне і майму таварышу Я. Лісоўскаму. Яна нас два разы так карала, што ўсё гэта засталося ў памяці і па сённяшні дзень. Мы яе і празвалі «Чатырохачковая змяя», дзеля таго, што яна насіла пенснэ-акуляры. Калі яна заходзіла ў спальню, усе даслоўна заміралі ад страху. Ведалі добра, што можа знайсці які «грэх» і пакараць так, што ты доўга будзеш памятаць. Вось аднойчы было так.

Загадчыца Кавэрда паслала мяне і Лісоўскага вучыцца ў агародніцкую школу на Звярынцы. А было гэта летам, калі былі ўжо закончаны школьныя заняткі. У агародніцкай школе вучыліся так: першую палавіну дня была тэорыя раслін, а пасля абеду праца на гародзе, палолі градкі, крапіва пякла рукі, непрыемная была праца на гэтых гародах. Нам гэта было не па душы, мы пастанавілі больш не ісці ў агародніцкую школу.

Даведаўшыся аб гэтым, Кавэрда выдаліла нас з прытулку, не дазволіла нават заходзіць на кухню і ў спальню спаць. Настала гора, бяда. Не мелі мы ні бацькоў, ні родных,— праўда, у Я. Лісоўскага быў брат на вёсцы Каранды непадалёк ад Барун. Раіліся, многа перадумалі. Першую ноч спалі пад ложкамі да дванаццатае гадзіны, а пасля перайшлі на ложкі. Раніцай неспадзявана ўбегла ў спальню Кавэрда і знайшла нас, хоць я і схаваўся за печкаю. Яна расправілася з намі як найгоршы тыран гішпанскай інквізіцыі.

На другую ноч прыйшлося начаваць у прыбіральні наверсе. Там ляжала некалькі дошак. Вось на гэтых дошках мы і спалі. Вельмі дакучалі нам холад і смурод. Пазней прыйшлося начаваць у складзіку, дзе жыў вартаўнік Руды. Зараз ён жыве ў Вільні, вельмі ўжо старэнькі, ходзіць на мыліцах. Даводзілася мне з ім гаварыць і ўспамінаць аб тым трагічным жыцці ў прытулку. Добры ён быў чалавек і часта дзяліўся кавалкам хлеба.

Так міналі тыдзень за тыднем. Голад і холад дакучалі нам. Наша кухарка Ганна, ці, як мы яе называлі, Аня, давала нам ежу, праўда,— крадком — баялася Кавэрды.

Аднойчы я спаткаў Ю. Саковіча, вучня Віленскай беларускай гімназіі, які родам з хутара Баўдыры, не больш як пяць вёрст ад Крэва. Я і расказаў усю бяду-гора, якое напаткала мяне і майго земляка Я. Лісоўскага. Ён запрапанаваў нам паехаць на лета да ягоных бацькоў на працу, а праз лета загадчыца аб усім забудзецца і прыме ў прытулак.

Я згадзіўся паехаць да Ю. Саковіча, а Лісоўскі не даў згоды, ён сказаў, што паедзе да брата ў Каранды. Так і было. Мы з Іванам Касцюкевічам паехалі на вёску да Саковічаў.

Праз лета працавалі вельмі цяжка: пасвілі каровы, карчавалі беразняк, пасвілі коні, гэта была самая лёгкая праца, і шмат іншай працы даводзілася рабіць. Хутар быў не малы — да ста дзесяцін зямлі. Было многа кароў, коней — усё трэба было дагледзець. Вельмі здоўжылася нам у іх. Янка Касцюкевіч часта плакаў — яму больш прыходзілася пасвіць каровы, а ў дадатку пяць бычкоў, каторыя часта адлучаліся ад стада і беглі ў другія мясцовасці. Гэта праца была вельмі цяжкая, але думалася, што яны нам добра заплацяць за такую цяжкую і няўдзячную працу.

Нарэшце надышоў доўгачаканы месяц жнівень. Ю. Саковіч мусіў нас адвезці ў Вільню ў прытулак, а адначасова разлічыцца з намі. Нават у сне не снілі, што яны нас так пакрыўдзяць. Атрымалі картовыя рубашку і порткі, апрача таго, па баханцы хлеба і па дзве кілбасы. Вось і ўсё! Праўда, яшчэ бацька даў пару злотых на дарогу, але Юліку, а не нам заплацілі за мазольную працу. Так паступіў чалавек, каторы быў багаты і не меў ні сэрца, ні душы да бедных дзяцей.

Вярнуўшыся ў Вільню, мы напісалі лаяцельны ліст, дык пазней яны прыслалі яшчэ па баханцы хлеба.

Загадчыца Кавэрда доўга мяне не дапушчала ў прытулак, але калі з вёскі вярнуўся Лісоўскі і прывёз ёй гасцінец, яго прыняла. Даведаўся аб гэтым вучань VI клясы гімназіі Валодзя Янчуковіч — родам з Залесся ці Смаргоні — і пайшоў да Кавэрды прасіць, каб прыняла мяне: «Лісоўскага прынялі, трэба прыняць і Багдановіча». Яна апынулася ў крытычным становішчы, і я быў прыняты ў прытулак.

Кавэрда вызначыла нам кару: Лісоўскаму меншую, а мне большую, але, аднак, не прымяніла гэтую кару.

Другое здарэнне было такое: я з Мазуркаю дзяжурылі па спальні. Вечарам вучняў павялі ў Мейскую залю на прадстаўленне, ставілі «Птушку шчасця». Мы як дзяжурныя засталіся напаліць печкі, каб было цёпла ў спальні. Запалілі дзве печкі, выкарысталі — паставілі гатаваць гаршчочак бульбы. Мы былі ўпэўнены, што Кавэрда пайшла разам з дзецьмі на прадстаўленне. На жаль, раптоўна нехта стукнуў дзвярыма — убегла Кавэрда і адразу да печкі — пачула пах бульбы, крыкнула: «Гатуюць!» Мазурка паспеў схапіць кацялок з бульбай і паставіць пад мой ложак, а сам схаваўся пад ложак. А я хутка на свой ложак і накрыўся коўдрай, удаў, што сплю.

Кавэрда вельмі хутка знайшла «парушальніка» і пакарала досыць моцна: Мазурку прымусіла на працягу шасці месяцаў чысціць прыбіральню, а мяне пакарала на шэсць месяцаў нарыхтоўваць дровы для яе печкі.

Вось такія факты засталіся ў памяці да сённяшняга дня. Вось такая «апека» была над дзецьмі загадчыцы Кавэрды.

 

ЛЮДЗІ З ДОБРАЙ ДУШОЙ І МЯККІМ СЭРЦАМ

Пасля выхаду з прытулку загадчыцы Кавэрды намнога лягчэй стала жыццё прытулковае. Ніхто з дзяцей добрым словам не ўспамінаў яе, усе былі вельмі задаволеныя яе выхадам. Была яна сапраўднай тыранкай для дзяцей. Вельмі ўсе дзівіліся, што такую жанчыну з вострым сэрцам і подлай душой дапусцілі быць загадчыцай прытулку.

Хто заняў яе месца — не памятаю, многа часу прайшло ад таго дня, цяжка ўсё прыпомніць. Прыпамінаецца, што вельмі коратка жыла ў нашым будынку п. Шнаркевічыха, не памятаю яе дзявочага прозвішча. Жыла яна ў нас нядоўга, але пакінула па сабе добрую, шчырую, гуманную памяць.

Памятаю, з польскай мовы была ў мяне слабая ацэнка і яна мне многа памагала падрыхтавацца да экзамену, давала бясплатныя лекцыі-ўрокі не толькі мне, але і іншым маім таварышам, каторыя знаходзіліся ў прытулку. Жыла вельмі скромна, апрача стала і нейкага тапчанчыка нічога больш не было. Кожны з вучняў адчуваў яе скромнасць і апеку над дзецьмі. Часта прыходзіцца ўспамінаць добрымі, шчырымі словамі. Сёння ўжо вельмі старэнькая3, але вельмі цікавіцца ўсім і ўсімі. Чытае многа літаратуры і добра ва ўсім арыентуецца, мае вельмі добрую памяць, памятае ўсіх тых, каторыя вучыліся ў Віленскай беларускай гімназіі, а таксама тых, каторыя знаходзіліся ў прытулку. Многія наведваюць, многія забыліся, а частка дзяцей рассыпалася па свеце і не мае магчымасці наведаць.

Другой такой асобай з’яўляўся гр. Рыгор Шырма. Наколькі прыпамінаю, ён не жыў у гэтым будынку, часта прыходзіў у прытулак памагаць дзецям рыхтаваць урокі. Мы ўсе палюбілі яго. Кожны аб ім успамінаў толькі добрым словам. Быў вельмі скромным чалавекам, умеў да кожнага дзіцяці, падысці, пагаварыць, параіць і памагчы ў бядзе. Называлі яго «дзядзька Шырма». Не памылюся — сёння таксама мінчане яго называюць «дзядзькам». На гэта ён заслужыў пашану і любоў. Вялікі дзякуй яму за ўсё шчырае і добрае, якое праяўляў у Віленскім беларускім прытулку!

Было яшчэ многа добрых людзей — вучыцялёў, загадчыкаў прытулку. Можа, знойдуцца добрыя людзі і дапішуць да гэтых радкоў прозвішчы, каторыя буду прыпамінаць.

 

 

М. КРАСІНСКІ — ІНСПЕКТАР ВІЛЕНСКАЙ БЕЛАРУСКАЙ ГІМНАЗІІ

Чалавек высокага росту, з чорнай барадой — павага, аўтарытэт гімназіі. Любілі гэтага чалавека ўсе, як малыя, так і старыя, успаміналі заўсёды добрым словам. Жыў у будынку гімназіі, наколькі памятаю, быў нежанаты, жыў з сястрою. Добры як інспектар, так і вучыцель, выкладчык рускай мовы і лаціны. Застаўся ў маёй памяці на доўгія гады. У нашай клясе, дзе я вучыўся, ён не выкладаў, працаваў са старэйшымі клясамі. Чаму ж застаўся ён на доўгія гады ў памяці?

Адміністрацыя Віленскага беларускага прытулку ўзяла ў арэнду сад, каторы быў распаложаны пры Віленскай беларускай гімназіі. Над гэтым садам загадчыкам быў назначаны М. Красінскі. Аднойчы паклікаў мяне і запрапанаваў назначыць мяне ў сад памочнікам вартаўніка Рудога. За продаж яблыкаў грошы прымаць ад Рудога і перадаваць яму. З вялікай ахвотай я прыняў гэтую прапанову, спадзяваўся, што паямо многа яблыкаў, ніхто не будзе шкадаваць, сад вялікі, яблыкаў многа.

Пачалася новая праца, пара летняя, заняткаў у школе не было, часу вольнага было шмат. Трэба сказаць, што ўраджай быў вельмі добры: яблыкаў, грушаў, сліў — ламаліся дрэвы, пад Галю насілі на дзень па некалькі разоў. Атрыманыя за фрукты грошы перадаваў М. Красінскаму. Давер быў атрыманы, не браў сабе ні капейкі, хоць хадзіў босы і слаба апранены. Вартаўнік Руды часта мне прапанаваў узяць на чаравікі, але сумленне не дазваляла — ні сабе, ні яму.

Прайшло лета. Наступіла восень. Прыехалі вучні з вёсак у гімназію вучыцца. Пачаліся заняткі ў школе, гімназіі. Спачатку ўсё ішло як па масле. Аднойчы пасля заняткаў пайшоў я ў сад збіраць фрукты, падрыхтаваць на рынак. Прытулковыя дзеці, што жылі на трэцім паверсе, прывязалі да вяровачкі кошык, у кошык паклалі кавалачак сыру, апусцілі ўніз у сад і паднялі крык:

— Янка, бяры сыр, насып у кошык яблыкаў!

Гэты кошык прайшоў над акном вучыцельскага пакою, а там у той час быў інспектар М. Красінскі. Убачыўшы гэтую сцэнку, адчыніў акно і пачаў пальцам гразіць мне. Мне зрабілася непрыемна, і я ўцёк з саду і схаваўся ў падвале. Дзеці зверху не бачылі і працягвалі крычаць далей:

— Насыпай хутчэй!

На наступны дзень прыйшлося мне мець гутарку з інспектарам. М. Красінскі заявіў, што яблыкаў для дзяцей не шкада, але на ўсё ёсць свой час!..

М. Красінскі часта любіў жартаваць з вучнямі, асабліва з вучаніцамі старэйшых клясаў. Пазней выехаў ў Менск. Колькі ён там жыў, дзе працаваў — не ведаю. Напэўна ўжо не жыве. Вечная яму памяць! Заслужыў на пахвалу і пашану не толькі школьнікаў, але таксама і старэйшага грамадзянства. Аб ягонай сястрыцы не ведаю таксама, думаю, што і яна памёрла.

Вось вельмі кароценькая характарыстыка М. Красінскага, які з’яўляўся інспектарам Віленскай беларускай гімназіі ў дваццатых гадах.

 

НАВАГОДНЯЯ ЁЛКА Ў БЕЛАРУСКІМ КЛЮБЕ НА ВУЛІЦЫ БІСКУПЯЙ, 12

У 1921 годзе ў часе навагодніх свят адбылася ёлка для беларускіх дзетак. Загадчыца прытулку павяла нас у Беларускі клюб, які размяшчаўся па вуліцы Біскупяй, № 12. Зараз гэты будынак заняты Міністэрствам пошт і тэлеграфу. Назоў вуліцы зменены на Талат-Кялпшы, літоўскага музычнага дзеяча.

Завялі на трэці ці мо на чацвёрты паверх, пасадзілі ў першыя рады. Вокны залы выходзілі на пляц Катэдральны. Праз кароткі час мы маглі палюбавацца катэдраю і Замкавай гарою. Хутка надышло многа дзетак з розных беларускіх школ, якія ў той час існавалі ў Вільні, амаль у кожным раёне горада. Усе дзеткі гаварылі на беларускай мове. Разам з дзецьмі былі таксама і настаўнікі-беларусы. Вось як было прыемна спаткацца на навагодняй ёлцы ў Беларускім клюбе.

Нягледзячы, што зала была вялікая, усе месцы былі перапоўнены. Дзеці, нягледзячы, што былі з розных беларускіх школ, захоўваліся вельмі спакойна, чакаючы пачатку прадстаўлення.

Пачатак прадстаўлення: ставілі «Русалкі». Гэты сцэнічны абразок застаўся ў памяці і да сёння. Усім вельмі спадабалася прыгожая дэкарацыя сцэны — выглядала, як над возерам танцуюць русалкі з доўгімі валасамі і ў светла-блакітных сукенках.

Усё было так прыгожа размалёвана, тым больш што мы, прыехаўшы з Барун, ніколі не бачылі такіх прадстаўленняў і дэкарацыяў сцэны. Адчувалася ў дзяцей столькі радасці, што нат цяжка апісаць. Праз увесь час прадаўжаліся апладысменты.

Пасля прадстаўлення пачаліся гульні-забавы вакол ёлкі, якая стаяла пасярод залы. Вадзілі розныя карагоды, танцы, спевы і г. д. Гульнямі і забавамі кіравалі настаўнікі беларускіх школ. Нашы настаўнікі таксама прымалі актыўны ўдзел у гэтых забавах. На заканчэнне прынеслі падарункі. Дзяцей паставілі ў некалькі радоў, кожны атрымаў па мяшэчку цукерак, пернічкаў, па яблычку. Мяшэчкі былі пашытыя з прыгожага матэрыялу і выглядалі вельмі эстэтычна. Для дзяцей было вялікае свята, радасць, ніколі мы такога падарунку не мелі, не бачылі ў вочы.

Па сканчэнні пайшлі ў прытулак. У прытулку гэтым падарункам трэба было падзяліцца з таварышамі, каторыя не былі ў Беларускім клюбе.

Навагодняя ёлка, каторая адбылася ў 1921 (а мо і ў 1922 годзе?) у Беларускім клюбе, засталася ў памяці па сённяшні дзень.

У наступных гадах ёлку арганізоўвалі ў Беларускім прытулку па вуліцы Вастрабрамскай, № 9. Ёлку ставілі ў адной з клясаў. На правядзенне ёлкі грошы збіралі па горадзе. Вучні з настаўнікамі хадзілі з скарбонкамі і прасілі ахвяраваць на Беларускі прытулак.

Аднойчы загадчыца прытулку паслала мяне да загадчыка беларускай школы па вуліцы Кальварыйскай (прозвішча яго не памятаю). У яго былі сабраныя грошы на прытулак. Калі я яго наведаў, прыняў з душой і сэрцам. Пачаставаў булкай і какавай, а ў той час гэта было нешта незвычайнае. Атрымаў я ад яго канверт з грашыма і, прыйшоўшы ў прытулак, перадаў загадчыцы. Вось такім спосабам у той час існаваў Віленскі беларускі прытулак.

Трэба сказаць, што не ўсе ахвотна давалі: адны давалі, а другія нават лаялі, не любілі беларусаў польскія нацыяналісты, шавіністы. А ў той час у Вільні такіх было вельмі многа, яшчэ іх называлі хадэкамі, эндэкамі і другімі.

Дачакаліся таго дня, калі была пастаўлена ёлка ў нашым прытулку. Дзеці забаўляліся: танцавалі, спявалі, гулялі ў хованкі, жмуркі да рана, на заканчэнне атрымалі падарункі.

Навагодняя ёлка арганізавалася і ў Віленскай беларускай гімназіі, але толькі для вучняў гімназіі, а не прытулковым. У гімназіі ёлку арганізаваў бацькоўскі камітэт. На чале гэтага камітэта стаялі маці Арсенневай, Падагель і Кепель. З усіх найдужэй старшынёй камітэту з’яўляўся Кепель, які жыў на Антокалі па вуліцы Сёстраў міласэрдзя.

Спачатку дырэктарам гімназіі быў Кахановіч, пазней Астроўскі, коратка Міхалевіч, Паўловіч, Анцукевіч, Кавалевіч, Грышкевіч, А. Станкевіч, а настаўніцкай семінарыі А. Карнюк і г. д. Успомню аб кожным на наступных старонках.

Трэба сказаць, што ў той час былі вельмі цяжкія матэрыяльныя ўмовы, мы, вучні, пераносілі многа гора, многа голаду і холаду. Аднак, нягледзячы на ўсё гэта, дзеці вельмі добра вучыліся, кожны стараўся ў будучыні быць чалавекам добрым, шчырым, гуманным.

 

ПІСЬМЕННІКІ, МАСТАКІ І МУЗЫКАНТЫ

У хуткім часе ў прытулковых дзяцей пачалі выяўляцца таленты. Нашы хлопцы пачынаюць пісаць, маляваць, займацца скульптурай, а таксама знаходзяцца здольныя да музыкі і г. д. Першым такім пісьменнікам стаў Салагуб. Пісаў ён вершам, вельмі часта, ходзячы па нашай спальні, любіў дэкламаваць свае творы. Нам гэтыя творы падабаліся, але мы часта любілі трохі з яго і пасмяяцца, паўтараць яго словы, як: «Вобразы мае родныя, вобразы мае мілыя...» Дзеці пачалі яго і называць «вобразы».

Аднойчы я паўтарыў пры ім гэтыя «вобразы». Салагуб мне на гэта адказаў:

— Янка, ты паэт, толькі што не маеш рыфмы!

Мой адказ быў:

— У цябе не было, аднак паявілася. З часам і ў мяне паявіцца.

Беларускі прытулак і Беларуская гімназія — гэта было адно цэлае, таму што ўсе прытулковыя дзеці вучыліся ў гімназіі, пачынаючы ад клясаў першых да восьмых. Вучні гімназіі і прытулку выдавалі сценныя газеты, такія, як «Крапіва», «Камар», «Муха» і другія. Рэдактарамі былі: Урбановіч, Салагуб, Рамаслоўскі В., Янчуковіч В. і другія даволі здольныя да гэтае працы хлопцы. Асаблівыя здольнасці праяўляліся ў Салагуба, Лукашыка, Бакача і другіх.

Апрача пісьменніцкіх, рэдактарскіх выяўляліся і іншыя мастацкія здольнасці, як у Рамана Семашкевіка, Сідаровіча і другіх. Семашкевіч Раман не толькі маляваў на палатне, але займаўся і скульптурай. З гліны ляпіў розныя фігуры людзей, нават зрабіў свой партрэт, а дзеці да ягонага партрэта дарабілі рогі і называлі «бараном». Маляваў вельмі ўдала, меў да гэтага вялікія здольнасці. Вось аднойчы ён намаляваў на сценах нашае спальні некалькі абразоў, а маляваў вуглём «Распяцце Хрыста на крыжы». Да гэтага абраза мы заўсёды раніцай і вечарам маліліся. Раман Семашкевіч быў вельмі працавіты, ніколі часу не марнаваў, прыйшоўшы з гімназіі, адразу браўся за сваю працу: маляваў, ляпіў, а нават меў мандаліну, выводзіў розныя салаўіныя трэлі — гэта музыка ўсіх зачароўвала, дзеці забываліся аб голадзе і холадзе.

Другім такім мастаком быў Сідаровіч, росту высокага, хударлявы. Вельмі працавіты, да мастацтва здольнасць меў, аднак з навукай цяжкавата яму прыходзілася, проста яна не давалася яму. Які лёс яго спаткаў — не ведаю. Спадзяюся, што мінчане аб ім добра ведаюць, тым больш што ён пакінуў нашу гімназію і выехаў у Менск.

Музыкальных здольнасцей у вучняў было многа. Гралі ад раніцы да вечара хто на мандалінах, хто на гітарах, балалайках і іншых інструментах. Вучыліся ў дзве змены, так што адныя гралі, другія вучыліся і г. д. Прыемна было паслухаць музыку спачатку, а пазней проста не хацелася заходзіць у спальню.

Пры Віленскай беларускай гімназіі быў арганізаваны духавы аркестр, а таксама і струнны. Мне давялося граць у духавым аркестры на працягу шасці гадоў. Струнным кіраваў Дзешкін, а духавым аркестрам — Карэтнікаў.

У духавым аркестры гралі: Пракаповіч, Бакач, Тарасевіч, Місько, Лешка, Маслоўскі, Лукашык, Мурашка, Кунцэвіч і другія.

Спачатку прыходзілася многа і доўга дзьмухаць у гэтыя трубы, пакуль не навучыліся граць. Выступалі з канцэртамі ў гімназіі, Беларускім інстытуце гаспадаркі і культуры і г. д.

Беларуская гімназія часта ладзіла прадстаўленні, заўсёды запрашалі граць. За тое, што мы гралі, ніхто нам не плаціў. Часам частавалі бясплатна ў буфеце, але гэта залежала ад дырэктара гімназіі. Першыя канцэрты нам не ўдаваліся, як кажуць — не атрымліваліся так, як належыць. Пазней пайшло як «па масле». Нас намнога падняло на душы і сэрцы. Граць прыходзілася кожны дзень, а на гэта патрабавалася шмат часу, мусілі адрывацца ад школьнае працы. Вясною гімназія рабіла паходы за горад, безумоўна з аркестрам. У той час у гімназіях мала каторая мела свой духавы аркестр, а тут Віленская беларуская гімназія маршыруе па горадзе з аркестрам. Хто нас запрашаў — мы гралі, як кажуць, за «вячэру». Адміністрацыя нашае гімназіі вельмі добра адносілася да аркестрантаў, асабліва дырэктар Паўловіч.

 

«КАШАЕДЫ»

У нашу гімназію памясцілі Праваслаўную духоўную семінарыю. Гэта для нас быў вялікі ўдар. Нас сціснулі ў адно крыло дома. З гэтым не маглі пагадзіцца. Пачалася заўзятая барацьба вучняў гімназіі з семінарыстамі. Спачатку гэтыя канфлікты праходзілі ў форме даволі прызваітай, культурнай, далей пачалі адны другіх празываць: мы іх называлі «кашаедамі», а яны нас «зацірачнікамі». Сілы былі няроўныя: у іх мужчыны высокія і здаровыя, пажылыя, а ў нас, гімназістаў, элемент складаўся з дзяцей і ў дадатак дзяўчаткі, а яшчэ і другая прычына — частка нашых вучняў жыла па горадзе. Паміж імі і намі вельмі часта завязваліся бойкі ў форме непрызваітай, асабліва па нядзелях, калі мы выходзілі з сталовай пасля абеду. Семінарысты спачатку нам уступалі, а пазней вельмі заўзята біліся з намі. Пачыналася змаганне снежкамі, а пазней — чым папала: паленам, каменем, мятлою і г. д. Памятаю, аднойчы напалі на нашых вучняў за царквою. На жаль, у гэту бойку і я ўмяшаўся. Дасталося вельмі моцна. На наступны дзень сабраліся мы ў большай грамадзе, каб адпомсціць за ўсе іх непрыемныя ўчынкі. У гэтым выпадку мы з імі паступілі негуманна, проста было пазней непрыемна і спатыкацца. Але гэта многа памагло надалей, пачалася згода і перапын у нашых непаразуменнях.

У Праваслаўнай духоўнай семінарыі былі і беларусы, як, напрыклад, у цяперашнім часе бацюшкі: Башлык, Несцяровіч, Сімановіч, Бубін і другія.

Памятаю, адзін з семінарыстаў ажаніўся з нашай вучаніцай. Давялося мне быць на вяселлі. Вяселле рабіў прытулак над брамай ля ўвахода на панадворак. Жаніх быў першага ці другога багаслоўскага курса, а маладая — вучаніцай пятай клясы Віленскай беларускай гімназіі.

Любілі мы хадзіць у царкву, слухаць казанні маладых свяшчэннікаў. Бывалі і такія, што выйдзе, пачырванее, не можа звязаць некалькі слоў. Адзін, нашыя вучні яго называлі «Рыжы», не мог гаварыць. Усе ў царкве з яго смяяліся.

З бацюшкам Башлыком мне давялося спаткацца па Поўначы, дзяліліся мы ўспамінамі аб мінулым, да слёз смяяліся з «грахоў» маладых семінарыстаў і школьных дзяцей. Зараз ён мае прыход на Беларусі непадалёк ад маёй роднай мясцовасці, дзе я нарадзіўся — Вішнеўшчыны каля Багданава.

 

НАСТАЎНІК Н. СІНЯЎСКІ

Нельга забыць тых людзей, каторыя былі добрымі, шчырымі, адданымі для дзяцей. Такім з’яўляўся настаўнік Н. Сіняўскі — выкладчык матэматыкі, гімнастыкі. Праўда, гімнастыка яму не ўдавалася, а матэматыку ведаў. Ростам невялічкі, жыў у свайго цесця па вуліцы Ліпоўка. Па характару быў вельмі добры, можа, і залішне добры. Жыў вельмі сціпла, хаця быў добрым камбінатарам: закупляў сады, проста кажучы, займаўся продажам яблык.

Вось памятаю, аднойчы ён купіў новае паліто шэрае, а было на яго зацеснае. Выйшаў з вучнямі ў гэтым паліто на гімнастыку, пачаў паказваць практыкаванні гімнастычныя — гэта выглядала вельмі смешна, што нават усе вучыцялі гімназіі глядзелі праз вокны на яго, смяяліся да слёз. Нашыя вучні падхапілі настаўніка на рукі, пачалі падкідаць угору і крычаць: «Гура, гура, гура!» — гэтак «віншавалі» з новым паліто. Спачатку, калі падкідалі, смяяўся, а пасля пачаў нас называць «бакасы» — што гэта слова абазначала, ніхто не разумеў, апрача яго самога. Доўга гневаўся на нас, пакуль не забыў тае «ўрачыстасці», якую вучні арганізавалі яму на панадворку гімназіі.

Ведаючы ягоную слабасць, вучні выкарыстоўвалі розныя мамэнты, каб адцягнуць ад заняткаў — на кожнай ягонай лекцыі. Аднойчы ён быў у добрым настроі, пачаў у кожнага вучня пытаць: «На каго будзеш вучыццца?» Я яму адказаў: «На дохтара». Памятаю, спытаўся ў Жабінскага з Смаргоні: «На каго ты будзеш вучыцца?» Той яму адказаў: «На папу рымскага!» На ўсю клясу столькі было смеху, што нават і сам настаўнік смяяўся. У хуткім часе гэты «папеж» Жабінскі быў за хуліганства выключаны з школы — гімназіі і прытулку. Наогул, яшчэ раз падкрэсліваю, Н. Сіняўскі быў чалавек добры і, можа, залішне добры, і таму вучні выкарыстоўвалі ягоную дабрату, шчырасць, гуманнасць.

Былі ў яго жонка і дачка. Дачка вучылася ў нашай гімназіі, жонка была нейкі час хатняй гаспадыняй.

Аднойчы, а была пара восені, субота, пасля заняткаў у гімназіі, папрасіў ён нас дапамагчы вымалаціць ячмень. Гаспадарка цесця была немалая, чатыры гектары зямлі ў самым месце, гэта многа значыла. Пайшло нас, вучняў, да дзесяцёх чалавек. Калі мы прыйшлі, настаўніка яшчэ дома не было — быў у школе. Жонка паказала нам ячмень і малатарню. Мы прыступілі да працы. Добра не ведаючы машыны, чакалі настаўніка. Хлопцы хутка дабраліся да яблыкаў, каторыя знаходзіліся на стрыху. Усім была радасць, наеліся дасыта, нават падрыхтавалі ўзяць з сабою, пачаставаць нашых прытулковых дзяцей. Вярнуўся Н. Сіняўскі з школы, дастаў гнілых яблыкаў і частаваў нас. Мы яму падзякавалі, сказалі, што пасля працы з’ямо.

Прыступілі да работы — малацілі ячмень. Адны круцілі машыну, а другія падавалі снапы. Трэба сказаць, што напрацаваліся — вымалацілі ўвесь ячмень. Было ўжо даволі позна. Запрасіў настаўнік нас на вячэру. Жонка прынесла кумпяк, аб’едзены, у канцы касці было трохі мяса, папярэдзіла: «Толькі ўсяго не «кушайце»! Мы былі галодныя, і ў хуткім часе засталася толькі косць. Убачыўшы такую «гісторыю», лаяла нас, а муж яе супакойваў і сказаў:

— З’елі, няхай ім будзе на здароўе!..

Забыў успомніць, што нават і па чарцы гарэлкі наліў, мы выпілі — закружылася ў галаве.

Жонка Н. Сіняўскага была вельмі скупая, а жончын бацька быў скнара, яго ведалі ўсе жыхары Ліпоўкі. Доўга мы ўспаміналі гэту малацьбу. Жончынага бацьку звалі Нікіцін.

Вельмі шмат можна было б прывесці фактаў, якія здараліся на сцэне гімназіі. Вось яшчэ не ўспомніў:

Н. Сіняўскі быў добрым артыстам, асабліва ўдала ён выконваў «Збянтэжанага Саўку». Які яго лёс у далейшым — не ведаю. Перад вайной выехаў ва Усходнюю Беларусь. Былі чуткі, што нейкі час знаходзіўся ў Сібіры і там памёр. Дачка выйшла замуж і жыла недзе на Беларусі. Жонка трагічна загінула. Па начы знайшлі на вуліцы нежывую, гаварылі, што была прывязана да слупа. Ці гэта праўда, мне не давялося канкрэтна даведацца. Магчыма, што так было з ёю!..

 

«ПАСТУХІ»

На заканчэнне школы нас, прытулковых дзяцей, высылалі на вёскі да сваякоў, знаёмых. А калі ў каго не было такіх, аддавалі на вёску пасвіць каровы. Безумоўна, некаторыя дзеці баяліся і заставаліся на лета ў прытулку.

Пры вельмі цяжкіх матэрыяльных умовах на прытулковых дзяцей часта нападала хвароба «курыная слепата», нястача ў арганізме вітамінаў. Вось гэтай хваробай захварэў і я. Мучыла яна мяне праз тры гады. Калегі параілі паех