epub
 
Падключыць
слоўнікі

Янка Сіпакоў

Экстаз

Святое месца каля Святых Гор нечакана паклікала да сябе, і ўсхваляваная душа з

трымценнем і заміраннем азвалася на гэтыя запросіны...

Мы кажам: дзякуй табе, Міхайлаўскае, што

ты знайшлося для Пушкіна — у генія

павінна быць сваё Міхайлаўскае ці свая

Ясная Паляна.

Але ж гэта была ссылка, было выгнанне —

яго дом быў турмою, яго парк быў турмою, яго сцежкі былі турмою. Сораць —

турма, возера Маленец — турма, хацінка Арыны Радзівонаўны — таксама

турма.

Мы кажам: дзякуй табе, жанчына, дзякуй

табе, каханне, якое, нібы міг бліскавіцы, успыхнула ў гэтай турме.

Але ж Ганна Пятроўна Керн была замужам

і гэтае каханне да аднаго было здрадаю другому?

І ўсё ж, дзякуй табе, каханне, бо ты нават

флірт можаш узвысіць да такой чысціні,

якой усе мы марым пакланяцца.

Пушкінскае свята паэзіі. Пскоў з яго ракою

Вялікаю. Святыя Пушкінскія Горы з дарагою магілаю, дзе вялікі сын прытуліўся

да роднае маці.

І вось нарэшце Міхайлаўскае.

Хоць я і не быў тут ніколі, усё здаецца мне

знаёмым — зусім жа блізка, вось там, за

Апочкаю, за Невелем, мая Беларусь,

мая паўночная зямля, дзе такія ж самыя ўзгоркі і кусты, палі і лугі, рэкі,

лясы і сцежкі.

І ўсё ж хаджу, як заварожаны, гляджу, як

заварожаны, стаю, як заварожаны.

Стаю каля хаты, на Сораць гляджу, за Сораць гляджу.

Дрэвы шумяць гэтак жа, як і пры ім шумелі.

Краявіды тыя ж самыя, якія і ён бачыў.

І вецер, здаецца, той жа, што варушыў яго

крылатку.

У сённяшнім леце стаю, а здаецца, даўняе

лета чую.

Удзень стаю, а здаецца, ноч бачу.

 

...Цудоўная летняя ноч, навошта

ты такая прыгожая? Навошта так

звабліва пахнуць твае травы? Навошта свеціць поўня? Навошта такая цішыня, ад якой закладае

вушы і грудзі — няма як дыхаць?

Гэта б’ецца маё сэрца ці, можа,

яе? Няўжо яна ў маім садзе

забылася сваё сэрца? Не, сэрца не

забудзеш — яно заўсёды з целам. Я

ненавіджу цябе, ноч, што ты такая

панадная і ласкавая! Чуеш, ненавіджу! Нішто не павінна быць цудоўным без яе! Пах травы ненавіджу,

поўню — ненавіджу! А яшчэ нядаўна ўсё гэта я так любіў! Змоўкніце,

конікі! Вы раздражняеце мяне і не

даяце зноў і зноў успамінаць яе вобраз. Што гэта — яе смех, яе голас?

І чаму так пахне дарожным пылам?

Ах, які ж я неразумны: то ж нядаўна паехала яна, і гэты пыл ад яе

экіпажа. Не выдумляй! Дарожным

пылам пахне заўсёды ўвечары, а

паехала яна колькі дзён таму. І з

ёю сеў гэты кузен. Я ненавіджу іх

экіпаж! Я ненавіджу ўсё, што нядаўна любіў: ненавіджу купанне ў рацэ, ненавіджу сенакос. Ненавіджу

дарогу ў Трыгорскае — і верхнюю, і

ніжнюю,— якімі так цешыўся: месяц з правага боку — туды еду, месяц з левага боку — адтуль еду. А

навошта месяц? Ён прыгожы толькі

тады, калі асвятляе твой твар. К

чорту і Трыгорскае — навошта яно,

калі там няма цябе! Былі толькі

лета і ты. А зараз — адно толькі лета. І тое хутка састарыцца ў восень... Кожную ноч я гуляю па сваім парку і паўтараю сам сабе: «Яна

была тут, яна спатыкалася аб вось

гэтае карэнне, а мне балела: я

ўздрыгваў ад кожнага такога дотыку.

Я б’ю карані нагамі і лашчу рукамі — яны кепскія, бо палохалі яе, і

добрыя, бо помняць яе ножкі. Камень, аб які яна спатыкнулася, ляжыць на маім стале, а галінку геліятропу, якая была на яе грудзях і

якую я выпрасіў у каханай, бачу і ў

цемры...

Алея Керн. Тое ж самае карэнне — тоўстае,

векавое, выслізганае да бляску: хоць і

ведаем, што іх выслізгалі іншыя ногі,

усё роўна боязна ступаць — яны помняць

тую ноч.

Як і вось гэтыя дрэвы, што, разам з маладым

выгнаннікам, таксама глядзелі тады з надзеяй у бок Трыгорскага, якое засланіла

яму ўсё на свеце: і сваю крыўду, і чужую радасць.

Зараз радасць у яго была свая!

Але ж навошта тады тут, на возеры, яшчэ і

гэты востраў адзіноты?

Радасці ж самота непатрэбна. Ды і само

Міхайлаўскае на той час — востраў

адзіноты.

Значыць, паэту нават на востраве патрэбен

куточак адзіноты?

...Цябе няма, але ты са мною. Я цябе бачу! Вось твае журботныя вочы...

Вось твае вусны — такія блізкія і

такія жаданыя... І я ўжо ля тваіх

ног. Абдымаю іх і люблю. Адчуваю

твае калені... Дзе я? Што я? Гэта

што — трызненне? І я шукаю поўдзень у дзве гадзіны дня? Хоць яно

і смешнае, але шчырае. О, я ўсё аддаў бы, каб гэтае трызненне стала

яваю! Я кахаю цябе болей, чым табе

здаецца. Навошта мне хаваць свае

пачуцці і саромецца іх? Бо калі я жывы,

а любові не маю,— я мёртвы.

Калі я ўмею ўсё, ведаю ўсе таямніцы, а любові не маю,— я ніхто і нішто. Веды — драбніца, розум — глупства, прароцтвы — лухта. Усё гэта

знікне, а каханне застанецца. Важней

за жанчыну няма нічога на свеце.

Высакародней за каханне — таксама,

нічога няма. Што зрабіць мне, каб

убачыць цябе вось зараз? Пакінуць

радзіму? Засіліцца? Ажаніцца? Ні

тое, ні другое, ні трэцяе: тады я не

ўбачу цябе ніколі. Можна захацець

убачыць цябе аднойчы, а можна хацець гэтага заўсёды. Я хачу бачыць

цябе заўсёды! Я хачу ехаць да цябе

кожны дзень. Ніхто не ведае, як я

пакутую без цябе ў сваім выгнанні.

І ведаць не будзе. Пакутаваць трэба

аднаму, бо пакуты на людзях —

блюзнерства. Яна невыносная, гэтая

цёплая летняя ноч! І яе цішыня, яе

насалода... Задушы мяне, спакуслівая летняя ноч! Не шкадуй — задушы: я пазнаў шчасце раней, чым

развітаюся з жыццём. Я зацалую

твае рукі, якія адчую на сваёй шыі!

Я не хачу думаць пра цябе, дрыяда,

каб не звар’яцець, але не магу, думаю. Я злуюся, шалею і ўсё роўна,

бачыш,— ля тваіх ног. Я паміраю ад

смутку! Хачу думаць пра нешта іншае, а думаю толькі пра цябе. Што

яднае людзей? Журба? Жаданне? А

можа, падабенства душ? Ці наадварот — іх рознасць? О ты, дзіватворніца! Ствары цуд — з’явіся! Мілая,

чароўная, прывабная... Ах, нягодніца! Даруй, чараўніца. Ты самая прыгожая і пяшчотная. Хто паслаў цябе — суцешыць мой боль і маю адзіноту? Хто ён, гэты заступнік? Не, я

не варты твайго кахання! Мне здаецца, ніколі ў жыцці ніхто не змусіць мяне перажыць такія хваляванні, якія я перажыў з табою... Што

гэта са мною? Я — нібы чатырнаццацігадовы хлапчук, які не ведаў ніколі

жанчыны...

 

«У дрэва ніжнія галінкі — для ўсіх: на іх

можа ўзабрацца кожны, хто пажадае.

І толькі самыя верхнія, пяшчотныя і далікатныя,— для птушак і матылёў: чалавеку

яны недасяжныя.

Дык вось у Міхайлаўскім, убачыць якое

марыць кожны паэт свету, я адчуваю

сябе такім шчаслівым, нібыта ўзабраўся

на самую верхнюю галінку...»

Так расказваў пра сваё захапленне гэтым

краем бельгійскі паэт Марыс Карэм.

А мне здавалася, што і я знаходжуся недзе

каля той жа самай галінкі...

 

...О гэтыя графы і генералы, гэтыя

Варанцовы і Насельродэ! Бачыце,

што адзін піша другому: «Вызваліце мяне ад Пушкіна: гэта, можа

быць, вельмі добры хлопец і неблагі

паэт, але мне не хацелася б далей

мець яго ні ў Адэсе, ні ў Кішынёве...» Таму і схавалі мяне тут... Слухайце, а і праўда, кіньце вы свайго

генерала ў сваіх Лубнах, закладзіце

коней на Востраў і прыязджайце!

У Трыгорскае? Не — у Міхайлаўскае! Ведаеце, я пачастую вас нават

печанаю бульбаю. Не любіце? Што

вы — смачней за яе няма на свеце

нічога! Матуля ведала гэта і заманьвала мяне ў дом печанаю бульбаю...

Вар’ят, гавару адно, а думаю другое!

Спазмы... Спазмы ад таго, што я

зноў уявіў вас у сваім парку. А затым уявіў Лубны і Ермалая Фёдаравіча побач з вамі. К чорту ўсіх

мужоў і ўсіх генералаў! Я ненавіджу

ўсіх генералаў! А ў чым вінаваты

Ермалай Фёдаравіч? Разумны, паважны. І самая вялікая яго віна ў

тым, што ён ваш муж. Не магу

ўявіць, як можна быць вашым мужам! Бачыце, аж за чатырыста вёрст

вы абудзілі ўва мне рэўнасць. Я ўяўляю, як вы кружыце ўсім там галовы — направа і налева. Усміхаецеся графам, ларніруеце генералаў.

Какетнічаеце з рознымі кузенамі...

Я ж бачыў, як вы какетнічалі з гусарамі, з якімі я некалі піраваў у

Магілёве і якія прыехалі да мяне ў

Міхайлаўскае. Ах, як вы спявалі ім

у Трыгорскім «Венецыянскую ноч»!

З якім пачуццём і абяцаннем — нібы хацелі ўсіх закахаць у сябе. О, гэта ж не Трыгорскае, а вар’яцкі дом!

Я ненавіджу сваіх гусараў і нават

сляпога Ваню Казлова, на чые вершы вы спявалі з такім хваляваннем

песню, раўную яго да вас... «Ёй не

міла вабнасць ночы»... Ненавіджу і

баркаролу! Я не люблю зараз слоў —

яны могуць быць такія ж саладжавыя і ліпкія, як і пагляды... Вы какетнічаеце несур’ёзна? А мне баліць

напраўду! Як добра, што ўсе кахаюць па-рознаму. Адны — пачціва,

другія — нясмела, трэція — стрымана... О, каб яны кахалі вас па-іншаму, я звар’яцеў бы!.. І яшчэ — нехта

Рокатаў. З яго пахвалою: «Чароўная

жанчына. Я б яе пакараў ізаляцыяй.

Такія жанчыны небяспечныя для

грамадства». Ёлупень! О, якія ж яны

дурныя, гэтыя дужа разумныя людзі!

А сам ты — лепшы? Памятаеш, як

практыкаваўся ў красамоўстве перад

ёю ў Аленіных: «Вы хочаце ў рай,

а я хачу ў пекла, таму што там будзе вельмі многа такіх харошанькіх,

як вы, жанчын...» Цалую і перацалоўваю вашы рукі — даруйце. А вы,

як і абяцалі ў лістах, пацалуйце мяне ў вочы... Ці спяць вашы вусны?

Ноч жа... О, непакорна-пяшчотная

ноч, уціхамірся нарэшце! Мне здаецца, тваё паветра такое густое і

трывожнае, як перад навальніцаю.

А можа, гэта навальніца ўжо варочаецца, як гром, у душы? Распаласуй, навальніца, напятую цішыню,

ад якой не знаходжу я месца ў сваёй

журботнай вясковай глухмені! Раздзяры яе! Чорцік, стань анёлам!

О, я помню, тое дзіўнае імгненне,

калі ўпершыню ўбачыў цябе...

 

Была на паляне трава — няма на паляне

травы.

Была паляна прасторная, стала паляна цеснаю.

Шумна і весела зрабілася на сцежках суму

і адзіноты.

А дзе ж ён сам, Аляксандр Сяргеевіч? Ага,

вунь на сцэне — як і павінна быць, разам з паэтамі.

Не, на сцэне яго толькі партрэт, а сам ён,

канечне ж, сярод людзей.

Розныя мовы ўсхваляюць яго геній, розныя

народы кланяюцца Міхайлаўскаму.

А навокал палі, якія ён бачыў, лугі, па якіх

хадзіў.

Алея Керн побач, лаўка Анегіна недалёка

над кручаю і нават да Святагорскага манастыра, пад скляпеннямі якога — дзякуй Казлоўскаму! — гучалі, сціскаючы

сэрца, «Аве, Марыя» і «Я помню дзіўнае

імгненне», блізка...

І ўвесь свет побач.

 

...А можа, я выдумаў яе? Можа, гэта

мая фантазія нарадзіла яе? Але ж

галінка геліятропу, што глядзіць на

мяне... Але ж камень, аб які яна

спатыкнулася... Яна для мяне — то

рэальная какетлівая маладая жанчына — зямная і вабная, якой — уся

мая ўвага і страсць. То раптам яна

аддаляецца, і бачу я ўжо яе, як прывід — яе вобраз светліць праз нейкі

незямны засціл, і на яго глядзіш з

хваляваннем і непакоем — як на сонца, зажмурыўшыся. Яна ўсміхаецца

не толькі вуснамі і вачамі, яна

ўсміхаецца ўсёю сабою: рукамі ўсміхаецца, плячамі ўсміхаецца. Душою

ўсміхаецца... Каханне ўсёмагутнае,

і якая асалода слугаваць яму! Мудрасць і каханне несумяшчальныя.

А я хачу іх сумясціць — хачу і кахаць, і быць мудрым. Чароўнасць

сышла на маю адзіноту. А зараз,

калі яна паехала, маё выгнанне —

яшчэ болей нясцерпнае. Я — д’ябал,

а той, хто бачыць ўва мне д’ябла,—

бог для мяне. О, чароўная даўкая

ноч, ты д’ябал і бог адначасова!..

 

Раніца ў Міхайлаўскім. Шчаслівыя, што пераначавалі ў такім слынным месцы, весела ўмываемся — хто з чаго — каля

школы-інтэрната, дзе ўсе спалі ў вялікай залі, перагароджанай просцінамі на

пакоі.

Паліваю з нейкай конаўкі на рукі Рыгору

Рыгоравічу Пушкіну, праўнуку паэта,

звычайнаму маскоўскаму інжынеру —

надзіва сціпламу, нават сарамліваму чалавеку,— і пытаюся: «Як вам спалася?»

«Цудоўна! — смяецца ён.— А як яшчэ можа

спацца ў маім родным родавым маёнтку?»

 

...О, ноч, аціхні сама і супакой мяне!

Я не магу болей! А што ты маўчыш,

мой аргамак, мой слаўны вараны

конь? Ты ж памятаеш, як сядлалі

цябе, як садзілася яна і вы скакалі

між жытоў — аж развяваліся за вамі

яе блакітныя стужкі. Паехалі! А куды?

Абы-куды! Толькі б ехаць! Туды, дзе няма гэтай задушлівай і пажадлівай, гэтай праклятай ночы...

Мілая! Каханая! Сама чароўнасць!

У Аленіна ты так свяцілася, што я

мог аслепнуць. Я здзіўляўся: хіба

можна быць такою прыгожаю? Я хачу, каб толькі я адзін глядзеў на цябе, любаваўся табою! І калі нехта

яшчэ зірне на цябе гэтак жа, як я,—

памру! Не змушай мяне паміраць,

мой жызнёнак! О, я помню дзіўнае

імгненне, калі перада мной узнікла

ты... Што, што? Кажаш, я не першы

гавару табе такія словы? «А ведаеш,

імператар Аляксандр Паўлавіч казаў

мне тое ж самае: «Я ніколі не за-

буду першага імгнення, калі ўбачыў

вас...» Зноў гэты Аляксандр! Відаць,

такі мой лёс — хадзіць поплеч з ім і

каля мае бяды, і каля мае радасці...

Ён сказаў: «Не забуду»? І потым вы

ларніравалі яго на парадах, аглядах

і ў дывізіёнах? Строілі яму вочкі,

танцавалі з ім? Ён запрашаў вас у

Пецярбург, а вы наіўна адказвалі

яму: «Прыязджайце лепей вы да нас

у Лубны», на што ён, усміхнуўшыся,

канечне ж, адказаў: «Прыеду, абавязкова прыеду»? Ты абагаўляла яго,

пакланялася яму, глядзела на яго

з захапленнем? Цар! Прыгажун-мужчына! А сэрца жанчыны заўсёды

мужчынскай славы просіць... Ненавіджу імгненне, ненавіджу цябе, ненавіджу імператара! Усіх імператараў ненавіджу! Мала яму, што

саслаў мяне сюды, у выгнанне —

«калежскі сакратар А. Пушкін звольнены са службы і адпраўлены ў

ссылку ў пскоўскі маёнтак бацькоў

пад нагляд грамадзянскіх і духоўных

улад»... «Каб выправіць пяро і слова», па-салдафонску прызнаўся потым Бенкендорф...

 

«Імператар упэўніўся, што яму неабходна

прыняць у адносінах да п. Пушкіна некаторыя новыя меры строгасці, і, ведаючы, што яго родныя валодаюць нерухомаю маёмасцю ў Пскоўскай губерні,

яго вялікасць пастанавіў саслаць яго

туды, даверыўшы яго вашым, пан маркіз, пільным клопатам і нагляду мясцовых улад».

 

...Мала яму гэтага, дык ён яшчэ і

сам ходзіць па маіх сцежках ля Міхайлаўскага і Трыгорскага, слядзіць

на маіх алеях, у маім парку. О Божа

мой! Ты, канечне, памагаеш чалавеку, але навошта ж ты прагнеш,

каб ён пакутаваў перад гэтым? Лічыш, што кожны чалавек павінен

зазнаць пакуты, бо без пакут няма

радасці...

 

А свята тым часам гуло і шырылася — усяго

на ім, як і на кожным свяце, хапала.

Але аблітае кола аўтобуса не было хуліганствам.

І спалоханыя ўскрыкі бабулек, якіх знаны

паэт хапаў за калені, не было хамствам.

І лятаючыя талеркі на ўрачыстай вячэры ў

Пушкінскіх Гарах, што з ежаю ляталі

над чынна прычасанымі галовамі і святочнымі касцюмамі,— таксама не былі

здзекам.

Гэта Яраслаў Смелякоў, удзельнік таго даўняга свята паэзіі, былы «зэк» і «вораг

народа», так пратэставаў супраць усіх

несправядлівасцей, усіх ссылак, усіх гулагаў свету...

Успамінаем, як Яраслаў Васільевіч паказваў

нам тады свой пашарпаны пашпарт, дзе

было напісана, што ён беларус.

А пра тое, што больш як хто абураліся тады

яго паводзінамі, маўчым.

І пра тое, як смяяліся хохмам жартаўнікоў-

самавукаў,— таксама маўчым.

Такіх, да прыкладу: «Чым Смелякоў адрозніваецца ад Пушкіна?» — «Пушкіна сюды саслалі, а Смелякова адсюль выслалі».

Верылі пацешкам, якім было весела, што

Смелякова за пракуды адвезлі назад у

Пскоў.

Не, зусім не разумеем мы пратэстаў!

 

...І ўсё ж прыязджайце! Бо я не вынесу гэтай спакуслівай, чароўнай ночы. Я задушу яе, калі вы не прыедзеце! Чуеце,— задушу. Каб яна не

напамінала мне пра вас. Прыязджайце хутчэй! І я абяцаю вам, што ў панядзелак буду вясёлы, у аўторак —

захоплены, у сераду — пяшчотны, у

чацвер — дураслівы, у пятніцу, суботу і нядзелю — буду ўсім, чым вы

захочаце. Ды вы ж і самі ведаеце,

што я бываю то шумна-вясёлы, то

сумны, то нясмелы, то дзёрзкі, то

ласкавы, то нясцерпна нудны, то нават дурнаваты — чалавеку ж нельга

заўсёды быць разумным! Прыязджайце! — крычу. А сам разумею —

не прыедзеце... І ўсё ж я чакаю..Надзея — прыгожая жанчына, але да

мяне яна адносіцца непрыгожа. Мая

прывідная фея! Я кахаю цябе і цябе ж ненавіджу! Цалую твае ручкі

і ненавіджу іх. Асалоду жыцця пазнаўшы, гаркоту хацеў пакінуць

іншым, а яна астаецца са мною. Душа, якая пакутуе, патрэбна жанчыне. Раз’юшанасць і шаленства наша

патрэбна ёй! Бывайце, чароўная!

Я пакутую ад вар’яцтва і цалую вашы ножкі. Не прыязджайце! Я вас

буду чакаць. І пісем — таксама. Памятаеце, я папрасіў у вас дазволу

пісаць вам і вы літасціва дазволілі.

І ўсё ж я хачу, каб мае пісьмы вы

хавалі на грудзях. Разумею, што нашы пісьмы будуць перахопліваць,

будуць смяяцца з іх, смакаваць іх,

нават спальваць. А вы ўсё ж пішыце!

Хаця, хіба можна каханне давяраць

словам, а словы — пісьмам?..

 

У галечы і жабрацкай беднасці жыла ў сваёй

старасці Ганна Пятроўна Керн.

А пісьмы Пушкіна берагла доўга і пяшчотна.

І ўсё ж прадала — дадзела ўсё ж гора. Па

пяць рублёў за кожнае заплацілі...

Кажуць, бедная бабулька заплакала і пацалавала вясёлкавую паперку — ці то ад

адчаю, што расстаецца з самым дарагім

у сваім жыцці, ці то ад радасці, што на

нейкі час прагоніць з хаты беднасць.

 

...Дакуль ты будзеш здзекавацца з

мяне, ноч?! Дакуль будзеш свяціць,

поўня,— я ненавіджу тваё святло!

Дзе ты, дзень? Прыйдзі і накінь на

маю стомленую і аголеную душу

свой покрыў. На яе саднеючыя раны. Я крыўдзіў сваю душу! Я, ганебны і высакародны, нікчэмны і

ўзвышаны, здзекаваўся з яе і абражаў яе... І ўсё ж, ноч, жахлівая ноч,

ты спагадніца і памочніца мая. Душа адпакутавала ў табе і стала вольнаю. Зараз яна гатовая для слова.

У пакутах паздаравела душа, засяродзіліся думкі. Знешняе і ўнутранае

з’ядналася. Яўнае і патаемнае сустрэлася. І я зараз адчуваю, што

духоўныя сілы мае дасягнулі поўнага развіцця,— я магу тварыць. І заўтра, выпакутаваўшы «Барыса Гадунова», скончыўшы «Яўгенія Анегіна», выдыхнуўшы «Цыган», напісаў-

шы столькі міхайлаўскіх вершаў, я

плясну ў далоні і крыкну: «Ай ды

Пушкін, ай ды сучы сын!»

 

На магілу Ганны Пятроўны Керн адразу з

загса прыходзяць маладажоны.

Каму і чаму яны прыходзяць пакланіцца?

Здрадзе? Нявернасці? Заляцанню?

Яны прыходзяць пакланіцца каханню, вышэй якога няма нічога на свеце.




Беларуская Палічка: https://knihi.com