epub
 
Падключыць
слоўнікі

Янка Сіпакоў

Варзоб

Збіраецца чалавек

у якую-небудзь далёка-далёкую далеч,— сам

радуецца, а душа плача: куды і навошта ты

цягнеш мяне?

Вяртаецца чалавек

з той далечы, цешачыся, што хутка абвяселяць позірк родныя краявіды, асветленыя самымі прыгожымі ў свеце вачыма,— сам зноў

жа радуецца, а душа, як і раней, плача: а ці

ўбачу я ўсё вось гэтае хараство, гэтае дзіва,

што пакідаю, калі-небудзь зноў?

Стаю

пасярод вясенняга Душанбе, які зялёнымі

галінкамі адмахваецца ад нечаканага снегу,

што спрабуе ўбяліць яго, і ўсур’ёз пытаюся

ў сваіх новых сяброў — таджыкаў:

— А ці далёка да

Гісарскай упадзіны?

Я хачу палюбавацца ёю.

— Дык любуйся,—

таксама ўсур’ёз адказваюць, Зіё і Камол,

Сайф і Абдулхамід адказваюць.— Яна ў цябе пад нагамі, гэтая ўпадзіна. На ёй стаіш

ты, стаім мы і нават стаіць наш цяжкалёгкі

Душанбе.

Дзіва!

Можна стаяць на крыле птушкі і, калі яна

вялікая, не здагадвацца пра гэта, пакуль

птушка не ўзляціць.

Можна бачыць

заснежаныя горы на небасхіле і думаць, што

гэта ўсяго толькі белыя воблакі.

І можна вось так упэўнена

стаяць на самым дне Гісарскай упадзіны і,

ці чуеце, марыць пра тое, як бы яе пабачыць — хоць краем вока.

Мы ж дамовіліся:

мае вочы — твае вочы. Глядзі імі колькі

хочаш, глядзі як хочаш і куды хочаш,—

яны не стомяцца паказваць табе ўсё, што парадуе цябе, што здзівіць цябе, што напоўніць

цябе,— гэтак жа, як парадавала, здзівіла,

напоўніла і мяне.

Мужчына без жанчыны — ніхто.

Так сабе, нешта сярэдняе — яно. І толькі

жанчына робіць мужчыну мужчынам. І толь-

кі пры жанчыне вырастае і атрасаецца ад

бруду Ён. Жанчына з загатоўкі, з аморфнай

і не выразнай масы выточвае Мужчыну.

Даруй мне, алах, такое блюзнерства —

для Азіі гэткія думкі ўжо самі па сабе —

крамола.

Хаця чаму ж крамола?

А гэта тады што, калі не крамола?

«Так балюча мне, сяброўка,

толькі ты адна прыгожая, так балюча мне,

пакутніку, толькі я так закаханы»,—

прамаўляе Рудакі.

«Адкрый свой твар:

садоў, поўных руж, я прагну; адкрый свае

вусны: мёду салодка-прыемных рос прагну»,—

плача Румі.

«Мілай спаць,

табе ж да рання думаць пра яе з журбой»,—

журыцца Саадзі і дадае: «Не магу з маёй

любімай кветкі аніякай параўнаць».

«Я вусны цалаваў твае,

а ты кусаеш іх»,— здзіўляецца Хафіз.

«Рай для мяне там,

дзе я магу цябе пабачыць»,— прызнаецца

Джамі.

«Малю,

каб ты прыснілася у сне хоць, ды ад кахання не магу заснуць»,— скардзіцца Мушфікі.

І праўда,

жанчына — пакоўня спакусы, пажадлівасці і

распусты для ханжы. Але ж якая чыстая яна

для закаханага чалавека! Але ж паспрабуй

без яе здзейсніць самае святое таінства —

нарадзіць чалавека!

Сядай жа, мая радасць, мая жанчына,

хутчэй у машыну, ды паедзем: ты ўсё роўна

са мною, хоць я і адзін тут, у гасцях.

Паедзем шукаць Варзобскую цясніну.

Спытаўся:

— Як сказаць па-таджыкску «я кахаю цябе»?

— Шырын,— адказалі мне.

— А «вельмі моцна кахаю»?

— Шырын-шырын.

Што значыць: салодкая-салодкая.

Чуеш, як далікатна,

нібыта ласкава дакранаючыся вуснамі да

чагосьці пяшчотнага і цнатлівага, спяваюць хлопцы саадзіўскага «Сарбона»,—

верш, які стаў народнаю песняю.

Абдулхамід і Сайф, Камол і Зіё спяваюць.

Спяваюць, як усё роўна нясуць — усе разам — нейкае чароўнае крышталёвае дзіва.

І словы ўсе — нібыта крышталь.

Словы Саадзі,

які адмовіўся прыняць з рук могучаў спакуслівы лёс прыдворнага паэта і стаў сябрам

кожнаму караваншчыку на пыльна-сасмаглых караванных шляхах.

«Эй, сарбон, пагоншчык вярблюдаў,

не спяшайся так, не паганяй вельмі сваіх

марудаў: ты ж ведаеш, што з табою, з тваім

караванам іду і я. Дык зрабі ж так, каб я паспявала за тваімі вярблюдамі, коньмі і ішакамі».

«Эй, сарбон, паганяй жа ты хутчэй

сваіх марудаў, бо я стамілася чакаць цябе —

мае рукі стаміліся, мае вочы стаміліся, мае

вусны стаміліся чакаць цябе, а ты так няскора ідзеш са сваім караванам».

«Эй, сарбон!

Падварушвай жа хутчэй вярблюдаў—

не бойся, я, невідомая, што з табою і без

цябе, што дзялю з табой дарогу, хоць і далёка зараз ад яе, што зажураная без цябе

і шчаслівая поплеч з табою, не ўпаду з вярблюдзіцы ў падняты тваімі нагамі пыл.

Я чакаю цябе і ніяк не магу дачакацца».

«Калі такое з ёй расстанне, якая ж будзе з ёй

сустрэча!»

Песні цесна ў машыне,

песні цесна ў Варзобскай цясніне, якая робіцца ўсё вузейшай і вузейшай,— і песня

б’ецца крыламі аб горы, аб каменне, як

птушка б’ецца аб час і прастору, але ўсё ж

астаецца жывою, адно выглядае крышачку

стомленай.

Эй, мая салодкая-салодкая! Эй, караваншчык!

Каравана няма. І вось ён ужо як перад вачыма. Ідзе мернаю, спакойнаю хадою. Упэўнена і настойліва ідзе. А вось і ён, сарбон,—

той, па кім так зажурана сумуе стомлены

чаканнем дзявочы голас...

Што ж,

«голас горнасці не чутны ў перазвоне караванным,— плачу, нібыта званочак на апошнім ішаку».

Што ж,

«пакуты — радасць, калі ў іх сустрэчы мроіцца чаканне».

Шчаслівай дарогі — да кахання.

Ад кахання і да кахання.

Бо дарога заўсёды, мусіць, пачынаецца ад

кахання і вяртаецца зноў жа да кахання.

Пачакай, чуеш?

Гэта ўжо другі караван і другі караваншчык.

«О мой жорсткі!

Зайздрослівых ворагаў ты ашчаслівіў вось

зараз, уходзячы,— закрычала ўжо другая

жанчына, убачыўшы, што яе каханы падняў

вярблюдаў у дарогу.— Ты са мною пабудзь

ці хоць шчыра скажы, з караванам ты вернешся зноў ці навек застануся адна я?»

І сарбон здаўся:

«Не спяшайся, вярблюд. Памарудзь, дарагі.

Недарэмна ж назваўся ты сябрам маім. Хай

трава табе будзе, як амбра, салодкай. Заўтра,

заўтра мы рушым у пекла пустынь».

І караваншчык,

зноў разуючыў вярблюдаў і зноў іх паклаў,

каб яшчэ дзень пабыць з каханай.

«Чужому шчасцю не зайздросці, падумай,

а ці не зайздросцяць табе, шчаслівец, самаму?»

А я вось стаю

у вузкай Варзобскай упадзіне — без цябе.

Пад нагамі ў мяне цвітуць гульбарфы —

снежныя кветкі, прабіснегі, ці, як у нас кажуць, сон-трава.

Ружова цвіце на схілах горны міндаль.

З двух бакоў навісаюць вострыя і настылыя

яшчэ з зімы камяні — здаецца, расстаў толькі рукі, і далоні ўпруцца ў вечнахалодныя,

вечнашэрыя, вечнавечныя, такія шурпатыя

шчокі гор.

Бачыш,

зелянее трава, блакітнее неба.

Бачыш,

пад нагамі — смарагд, над галавою — біруза — абодва вельмі пашаноўныя камяні

Усходу.

Бачыш,

злева і справа, за бясконцымі ўтравелымі

вяршынямі — ужо снежныя: здаецца, праз

зеляніну вечным холадам дыхае ў твар першароднасць снегу і неспазнанасць жыцця.

І ўсе ж,—

«такая светлая родная зямля,

такая пахкая зеляніна лугу,

такое ядранае маё віно,

такая пяшчотная мая сяброўка».

Лезу ўверх і думаю:

горы — яны толькі здалёк горы, а зблізку —

гэта ўсяго толькі шэрае каменне пад рукамі,

нагамі і вачамі, толькі дэталі гор, а не самі

горы.

А каб па-сапраўднаму ўбачыць горы, каб да

іх наблізіцца, ад іх трэба адысціся. На паважную адлегласць адысціся.

Лезу, караскаюся,

і здаецца, варта толькі падняцца на гэтую

вось вяршыню, і ты падамнеш пад сябе ўжо

ўсе вяршыні свету. Але і за ёю вырастае

раптам новая, за новаю — яшчэ адна, і ты

адчуваеш, што і гэтая не апошняя: падняўшыся на яе, ты заўважыш, колькі яшчэ нялічаных вяршынь хавала яна за сваёю несамавітаю спіною.

Паўстаюць за вяршыняю вяршыня,

і табе ўжо здаецца, што і канца і краю ім

ніколі не будзе.

Дзіўна,

горы нараджаюць у чалавека крылы: вочы

становяцца крылатымі, рукі — таксама, ногі

і тыя адчуваюць на сабе крылы. Ужо не

кажучы пра душу — яна вольна лунае над

тлумам і тленам лагчын.

Дзіўна,

маленькія вяршыні засланяюць сабой вялікія.

Недзе вось тут, перад вачыма, блізка-блізка

і далёка-далёка славутыя сямітысячнікі —

і пік Камунізму, і пік Леніна, і пік Рэвалюцыі, і ляднік Федчанкі, і жамчужына Паміра — горнае Сарэзскае возера.

Але іх не відаць —

нейкія маленькія вяршынькі, усяго толькі

стометроўкі, падымаюцца перад табою і не

даюць воку сягнуць да самых высозных пікаў, якія так прагнеш ты пабачыць.

 

А недзе

вось у гэтым баку — Іран, а там — слынны

Шыраз — горад прыгажунь, і Харасан —

край, дзе ўзыходзіць сонца і дзень і ноч

ззяюць прыгажуні.

А вунь там, злева,

схаваўшыся за бясконцымі вяршынямі,—

Панджруд, горны кішлак непадалёку ад

Зераўшана, дзе ўзышоў між камянёў і травы

Рудакі.

Ага, недзе там,

надзейна ахаваны снежнымі заносамі — перавалы закрыты, і туды можна дабрацца

толькі верталётам — і сам Памір — галоўная

гара таджыкаў.

Там жывуць блакітнавокія таджыкі.

Як з’явіліся яны ў гарах,

адкуль прыйшлі, такія нечаканыя тут блакітныя вочы?

Таджыкі жартуюць:

«Мы жывём між цяснін,

сонца не паспявае з-за адной гары выйсці,

як ужо хаваецца за другую. Таму мы многа

глядзім на неба. Вось ад неба і з’явіўся блакіт нашых вачэй».

Ах, сябры,— можа, яно і так...

А можа, ён, незразумелы блакіт, ад тых

арыйцаў, якія ішлі праз гэтыя горы — з нашага Дняпра ў вашу Індыю?

Дарэчы,

Індыя таксама блізка — яна вось тут, за

Памірам, з якога ужо відаць Гімалаі...

Шуміць унізе па камянях

зеленаваты, колеру марской хвалі, Варзоб,—

бачыце, заўсёды памятае пра мора галоўная

рака таджыкаў.

Іншыя перасыхаюць,

агаляючы рэчышча і лабастае, абточанае вадою каменне ў ім, ад чаго глядзець на такую

нежывую раку балюча і тужліва — як на пакінутыя гаспадарамі хаты ў нашых вёсках

на Беларусі.

Пакінутыя вадою рэкі.

А гэтая — шуміць.

Праўда, яшчэ не моцна,

бо вады ў ёй пакуль не вельмі, але хутка

Варзоб загудзе па-сапраўднаму: дзесьці ў

маі пачнуць раставаць леднікі, і тады неўтаймоўны, радасны, вясёлы гул будзе чуваць і ў Душанбе.

Дык адкуль жа ўсё-такі яны,

блакітныя вочы таджыкаў? У Зіё, Камола і

Сайфа, як і мае быць у Азіі,— цёмныя, а ў

Абдулхаміда — блакітныя. Адкуль, Абдулхамід?

Зіё вельмі перажывае —

на з’ездзе пісьменнікаў яго пакрытыкавалі.

Нічога не можа зразумець—дасюль усе яго

хвалілі, а тут раптам узяліся крытыкаваць.

Прывыкай, хлопча.

Ты выбраў сабе шлях, які не ўсе і не заўсёды разумеюць і падтрымліваюць.

«Табе атруту дасць мудрэц — атруту гэту

выпі, табе нягоднік лекі дасць—ты не прымай тых лекаў».

На гэтым шляху

часцей за ўсё зайздросцяць, спакушаюць і

падстаўляюць ногі. Літаратура, каб ты ведаў, хлопча, гэта якраз той лан, на якім

яднаюць сваю злосць і нізы, і вярхі: вярхі

злуюцца, што нехта ўзнімаецца вышэй за іх,

а нізы — таму, што нехта не апускаецца,

зноў жа, да іх. Ведай гэта, Зіё, і табе лягчэй

будзе на абраным табою шляху.

«Апасаецца вяроўкі той, хто ўджалены змяёй».

Помніш Рудакі?

Таго самага выдатнага паэта і выканаўцу

сваіх вершаў, чый голас і чый уд раскашаваліся ў Бухары пры двары саманідскіх валадароў,— саманіды палюбілі яго і ўзвысілі

над усімі прыдворнымі паэтамі. Таго Рудакі,

хто ў няміласці дажываў свае дні — саманіды западозрылі, што ён спачувае народным

хваляванням, прагналі з двара і ўсе астатнія

дні яму зрабілі начамі — асляпілі яго.

Вялікія казалі:

«Не, не высакародны той, хто на грудзі

ўпаламу наступіць».

«Якая брыдкая валадара душа:

пачціва гаварыць з ім без дыхання мусіш».

«Скарынкаю будзь сыты, ды на волі,

хоць у рыззі, ды шчырае красы»...

Блакітная дабрата

бліснула ў карых вачах Насруло — адна,

здаецца, дабрата жыве ў гэтых вачах.

«Ведаеце, як я навучыўся чытаць?—

усміхаюцца яго ласкавыя вочы.— У мяне

было шаснаццаць брацікаў і сястрычак. Так

што работы хапала. Я калыхаў люльку з

сястрою. А сам — з кнігаю. Засне сястра —

мне дадуць новую работу. Давядзецца пакласці кнігу. Дык я, калі сястра пачне засынаць, ушчыкну яе, яна зноў заплача. Маці

здзівіцца: «Нешта малая доўга не спіць, ці

не захварэла?» Суцішыцца, я ізноў — даруй,

сястра! — ушчыкну. Так з кнігаю і праседжу

ўвесь дзень. Так і навучыўся сам чытаць.

Маці дзівіцца, бацька дзівіцца. Кажуць:

«Бог даў».

О, гэты Бог!

«Божа мой! Ты ў сэрца мураша

Цэлы неабдымны свет змясціў,

Не расшырыўшы пры гэтым сэрца мураша,

Свет не звузіўшы ані на волас,

Божа мой»...

Сайф расказвае пра свой боль.

Ён і апавяданне пра гэта напісаў. Усім

спадабалася. «Бамадары» называецца. «Без

маці», значыць.

Калі яму было тры гады,

яго кінула маці. Ён сам вырас, ажаніўся.

Сына займеў. Абедаць хадзіў у дыетычную

сталоўку — крыху прыхварэў. Аднойчы рас-

казаў пра сваё жыццё афіцыянтцы. Тая расплакалася — чуллівая была, спагадлівая.

А потым прыйшла посуд прыбіраць і прызналася:

«Я ж твая маці».

Потым

так прывязалася да ўнука — яму ж зараз

тры гадкі, якраз столькі, колькі было Сайфу,

калі яго кінулі,— што ўжо і ён не ведаў, што

рабіць: усю ласку, якую не аддала сыну, яна,

вінаватая, аддавала ўнуку.

Але ж душу гэтым не залапіш:

ні сынаву, ні тым болей сваю — у ёй усё

роўна будзе дзірава.

«Калі вялікая ў табе душа,— дары яе ўсім

без роздуму,

калі малая,— то няхай яна ў табе самім,

нібы лампада, ззяе».

А у блакітных вачах Абдулхаміда

мільгнулі карычнева-цёмныя іскры азіята.

— Вось там,—

усміхнуўся ён і паказаў за вяршыні, за якія

нават воку сягаць было і далёка, і балюча,—

там Куляб, і там жыве і сёння Музафар.

І расказаў быль пра Музафара.

Вайна.

Сакратар райкома гаворыць: «Немцы Маскву

ўзялі. Трэба нешта думаць». А Музафар —

начальнік міліцыі. «А што нам думаць, —

будзем Куляб абараняць»,— адказаў ён.

Узяў усю зброю, што была ў міліцыі, і —

у горы. Вайна скончылася, а ён і пасля вайны Куляб абараняе. Нікога не падпускае да

сябе — заняў адзін кругавую абарону і страляе па кожнаму, хто пакажацца ў гарах.

І ніяк нельга яму перадаць, што вайна даўно

скончылася, што Куляб ужо не трэба абараняць.

І ўсё ж неяк перадалі, неяк пачуў ён:

«Музафар!

Маскву немцы не ўзялі, і Куляб не трэба

абараняць».

Пачуў ён і пакінуў свой умацаваны раён.

Але ж яго сустрэлі няласкава —

ён жа, выходзіць, злачынец. Музафара вырашылі звязаць.

«Ну добра,—

згадзіўся ён.— Звяжыце сабе, але не сур’ёзна».

І дазволіў гэта зрабіць сябру.

Аднак—

і сярод людзей, як і сярод сабак, часам ёсць

такія тыпы: радаслоўная — цудоўная, а морда — брыдкая...

Аднак —

ох ужо гэтыя звычайныя чалавечыя слабасці! — сябру спадабалася роля канвойцы: ён

гнаў Музафара (са звязанымі рукамі!), бягом гнаў у Куляб, у яго родную міліцыю, як

і трэба гнаць злачынцу. Музафар злаваўся,

лаяўся, хацеў ударыць нягодніка нагою, але

на баку таго зараз ужо была і сіла, і ўлада —

звязаныя Музафаравы рукі, Музафарава

плётка і нават Музафарава стрэльба, з якою

ён абараняў ад немцаў Куляб.

«Ну, пачакай жа, скаціна!

Я табе пакажу, як толькі ты мяне развяжаш»,— злаваўся ён і рашуча, як ашалелы

бык, круціў галавою.

Але Музафара не развязалі — яго пасадзілі.

«Мой сябра з маім ворагам сягоння быў».

«Уцякай ад матыля, калі ён побач з гадам быў».

Вярнуўся Музафар у Куляб самотны —

жонку, аказваецца, забраў той сябра-канвой-

ца, які з такой асалодаю гнаў яго ў Куляб.

Але Музафар перш за ўсё пайшоў да жонкі:

«Па карану ты мая жонка».

«Дык у мяне ж сямёра дзяцей ужо, Музафар».

«Ну і што, што сямёра.

Але ж па карану ты ўсё роўна мая жонка.

І твае дзеці стануць маімі».

Што ж, бывае і такое:

чым больш нас крыўдзіць каханая, тым

больш мы любім яе.

І сёння ў Кулябскім раёне

жыве селянін Музафар і гадуе многа сваіх

і зноў жа сваіх дзяцей і ўнукаў.

Чужыя дзеці

становяцца сваімі, калі ты любіш таго, хто

нарадзіў іх.

«Нам, дэрвішам, навошта гаворыш ты аб раі?

Наш рай — гэта жыццё вось тут, у родным краі».

А Варзоб шуміць унізе,

а вяршыні бялеюць уверсе, а гульбарфы —

сама чысціня, белыя, з блакітным адлівам,

кветкі — уважліва глядзяць на цябе — не ты

на іх, а яны на цябе.

Недзе на схілы гор

выйшлі ўжо ангорскія авечкі — як статак

шэрых камянёў, сцішыліся яны між зялёнай

травы, недзе ў лагчынах ужо сеюць бавоў-

нік, а між цяснін у блакітных вачах горных

памірцаў, як у блакітным небе, адбіваюцца,

мусіць, вось такія самыя воблакі, што імкліва праплываюць і над намі.

Уверсе, мусіць, моцны вецер —

ён разрывае воблакі, разрывае малюнкі, у

якія яны сплываюцца,— выкручвае рукі чалавеку, ламае напал дрэва, разбурае быццам

сапраўдную хату, і тая развальваецца, разлазіцца на вачах — і ад такога хаосу ў небе і

на душы робіцца неяк трывожна-трывожна.

А затым —

сівы, падцягнуты дзед з ордэнамі і медалямі

на пінжаку распытвае пра Проню, якую ён

вызваляў; актрыса Мар’ям Ісаева ўспамінае

беларускі лес, у якім яна была ў Дні дэкады

таджыкскай літаратуры і мастацтва, і журыцца па нашых спаленых вёсках; Курбан-алі Раджаб, знаны выканаўца народнага

эпасу «Гуруглі» — «Чалавек, які нарадзіўся

ў магіле», кажуць, гучыць у яго выкананні

як найлепей,— задумваецца раптам і, гледзячы на горы, трывожна пытаецца:

«Дык што ж гэта ЯНЫ робяць?!

І я разумею,

што не пра горы ён кажа, не пра Гуруглі ён

гаворыць, не пра чалавека, які нарадзіўся ў

магіле, думае, а пра ўсіх нас, хто нарадзіўся

нармальна, на зямлі, непакоіцца.

Ён пытаецца пра тых нягоднікаў,

якія, нібы вар’яты, носяцца з жахлівымі

ідэямі: зачарніць, да прыкладу, бялюткія

шапкі Паміра — каб яны сцяклі вадою ў нізіны. Во колькі тады паліву будзе! А потым

яшчэ прагнуць спусціць з гор найпрыгажэйшае Сарэзскае возера — скарбніцу, крыніцу

чыстай пітной вады.

А тады што?!

«Яны прагнуць дабываць ваду з агню,

а з вады агонь жадаюць высеч».

«Яны нікчэмныя такія, хачу зраўняць я іх з асламі,

Парожнія, як барабаны, хоць і наўючаныя справамі».

Не, самая жудасная, мусіць, жывёліна

на зямлі ўсё ж — чалавек. Асабліва калі гэты

чалавек — дурань з ініцыятывай.

Як нам зрабіць,

каб адабраць у яго хоць ініцыятыву? Хай

ужо застаецца сабе дурнем — што зробіш! —

толькі без ініцыятывы.

Хаця і дурні, здаецца, патрэбныя.

Каб узвышаць разумных.

На іх фоне вялікія робяцца яшчэ болей вялікімі. А перад імі, вялікімі, ужо ў сваю чаргу мізарнеюць яшчэ больш мізэрныя.

Самі дурні мізарнеюць...

Кветкі да ног вялікіх.

Да ног Авіцэны, слыннага Ібн Сіна,

які раззлаваў султана Махмуда, адмовіўшыся служыць пры двары.

Кветкі да ног,

а запомніліся чамусьці рукі. Рукі лекара

і спагадніка.

Стаўлю кветкі

да ног вялікага Рудакі, які заплаціў вачыма

за волю і непаслушэнства, стаўлю кветкі да

ног, а бачу зноў жа толькі рукі — рукі сляпога, які бачыць і чалавека, і дарогу рукамі.

Кветкі да ног Айні.

«Чыёй поўняю ты гэтай ноччу была

і чыёй насалодай была,

чыю хату ўсю ноч асвятляла

і чыёю спакусай была?»

«Вось я памру

і сіратой пакіну жыць сваю тугу».

«Ты бачыў свет, ды ўсё, што ў ім знайшоў,—

лухта,

І ўсё, што чуў твой слых, што слова меў,—

лухта,

Усё, што з краю ў край ты абышоў,—

лухта,

І ўсё, што ты купіў, набыў, прыдбаў,—

лухта!»

Я паклаў бы кветкі

і да ног Амара Хаяма, але, на жаль, тут няма помніка яму.

Мы з вамі, вочы, на свяце.

А свята — гэта заўсёды гасціннасць. Усюды

так і гучыць: «Хут амадзед». Я ўжо ведаю,

што па-нашаму гэта будзе: «Калі ласка».

Ведаю,

што Зухра — гэта наша зорка Венера, што

Зулейха — гэта палка і безразважна закаханая жанчына, пра якую марыць кожны мужчына, што Харут — гэта анёл, якога Багі скінулі з нябёсаў за каханне да звычайнай

зямной жанчыны.

Услухоўваюся ў незнаёмую мне мову,

і да мяне прыходзіць радасць, што я нічога

не разумею, што яна такая далёкая ад маёй

руплівіцы. Прыходзіць радасць і трывога.

Успамінаю,

што недзе чытаў, як у падмаскоўным санаторыі паміраў Лахуці. Перад смерцю ён разгаварыўся. Доўга, выразна і зразумела, гаварыў ён нешта на фарсі, на сваёй роднай

мове, але там не знайшлося ніводнага чалавека, які б зразумеў, пра што гаворыць, у

чым спавядаецца, развітваючыся з жыццём,

паэт.

«А хто прайшоў наш шлях,— назад не прыйдзе,

Няма ў каго спытаць, дзе лепей,— там ці тут».

Шуміць веснавы Варзоб,

бялеюць чысцюткія вяршыні Паміра, цвітуць гульбарфы і пахнуць такой жа свежасцю, як і пырскі ракі, як і сняжынкі вяршыняў,— яны сёстры, бо вада Варзоба — гэта

тыя ж сняжынкі, толькі ўжо аблашчаныя

сонцам.

Дык дзе ж яно, віно дружбы, сябры?

Дык за што?

Канечне ж, за гэтыя горы і за гэтыя гульбарфы!

Мы і самі не зломкі,

мы і самі сёе-тое можам, але ж давайце запросім за наш дастархан вялікіх — Рудакі і

Хаяма, Хафіза і Джамі запросім.

«Віно — як вораг п’яніцу, з цвярозым дружыць

крута:

Не многа п’ём — лякарства ў ім, а многа п’ём—

атрута».

«Хутчэй віна сюды, не час цяпер для сну,

Я славіць ружамі грудзей хачу вясну,

Але я розуму, дакучліваму старцу,

Каб усыпіць яго, у твар віном ліну».

І ўжо:

«Глядзі, як паддаецца розум

Падману дочухны лазы!»

І ўжо:

«А можа, досыць, што ў мячэці

Не буду лашчыць я дзяўчат?!»

Ах, гэты Хафіз!

Ах, гэты багахульнік і жартаўнік!

«Кахаць красунь я не адмоўлюся

І піць віно, і піць віно».

Э не, гэта табе не Юсуф, народжаны Джамі.

Той, што ўцякаў, як вар’ят, ад Зулейхі,

якая аж пылала ад страсці і кахання:

«Яна яго жамчужыны хацела,

І ракавінай млела яе цела».

Э не, гэты не такі:

«Прыгажунь мы ўсіх паловім,

Перап’ём усё віно!»

«Хушамадзед»...

Мне чуецца гэтае запрашэнне як адно слова. Хоць у галаве ўжо іншыя словы, якія па-іншаму пачынаюць хваляваць і непакоіць:

«Да пабачэння!»

Віно развітання прыспешвае віно сустрэчы.

На сотні вярблюдаў вязу я табе захапленне табою.

Сустракай жа мой караван, каханая.

Цяпер ужо твае вочы — мае вочы.

Яны раскажуць, што адбылося ў нас за той

час, пакуль я слухаў таямнічы Варзоб, любаваўся белымі, зманлівымі снежнікамі Паміра.

Час дадому...

Тым больш што гульбарфы,

прынесеныя ў цудоўную гасцініцу, пастаўленыя ў шыкоўную вазу, завялі імгненна на

вытанчаным стале. Іх, канечне ж, не трэба

разлучаць з гарамі. Яны павінны чуць шум

Варзоба, адчуваць пад сабою халадок каменя і бачыць белыя вяршыні Паміра.

Гэта — абавязкова.

Як сонца і зямля — абавязкова.

Гэта іх жыццё і іх радасць.

Дык няхай жа вечна бялеюць незачэрненыя

вяршыні гор!

Няхай радасна блішчаць між цяснін чыстыя,

не спушчаныя на зямлю, азёры!

Няхай шуміць Варзоб

і цвітуць там, дзе яны ўзышлі, гульбарфы!

Дома сумуе чалавек па дарозе,

а ў дарозе — па дому.

Што ж,

«тую дарогу, па якой прайшоў ці праехаў,

з сабою не забярэш».

І яшчэ:

« — Які край самы прыгожы і самы лепшы?

— Той, дзе ты!

— Які горад самы цудоўны?

— Той, дзе ты!»

Добрай раніцы, родныя мае вочы...

Што тут у нас?




Беларуская Палічка: https://knihi.com